Vikivojaĝo eowikivoyage https://eo.wikivoyage.org/wiki/Vikivoja%C4%9Do:%C4%88efpa%C4%9Do MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Aŭdvidaĵo Specialaĵo Diskuto Uzanto Uzanto-Diskuto Vikivojaĝo Vikivojaĝo-Diskuto Dosiero Dosiero-Diskuto MediaWiki MediaWiki-Diskuto Ŝablono Ŝablono-Diskuto Helpo Helpo-Diskuto Kategorio Kategorio-Diskuto TimedText TimedText talk Modulo Modulo-Diskuto Event Event talk 0 4146 73064 63236 2026-08-25T05:14:50Z Sj1mor 341 73064 wikitext text/x-wiki {{Rubando|Panorama di Assisi, PG, Umbria, agosto 2012.jpg}} {{Informkesto urbo | nomo = Asizo<br/><small>(''Assisi'')</small> | flago = | bildo = File:Assisi_San_Francesco_1.JPG | bildotitolo = Baziliko de Sankta Francisko el la suba ŝtuparo | lando = Italio | regiono = Umbrio | loĝantaro = 28 000 (2019) | alto = 424 m }} '''{{W|Asizo}}''' (itale: '''Assisi''', ''a<nowiki>'</nowiki>ssizi'') estas urbeto de centra [[italio]], fama pro [[w:eo:sankta Francisko|sankta Francisko]]. ==Kompreni== Asizo situas en Centra {{Li|Italio}}, en [[Umbrio]], ĉ.30km sudoriente de [[Peruĝo]]. Ĝi kuŝas je 400m de alto sur la sudokcidenta flanko de eta monteto, apartenanta al Monto Subasio. Tiu ĉi atingas ĉ. 1200m (la pinto estas sudoriente de la urbeto) kaj estas kalkoŝtona monto, kiel la plimulto de la montoj en la ĉeno de la [[w:eo:Apeninoj|Apeninoj]]. Ĝin kovras densa arbaro ĉefe de malaltaj kverkoj, kaj ĉiamverdaj kaj falfoliaj. Malsupre, sub Asizo, estas larĝa valo nomata "Umbra Valo", kie estas interalie la ĉefa ŝoseo kaj la fervojo. === Historio === Asizo estis vilaĝo de la [[w:eo:Umbroj|Umbroj]], kun grava influo de la [[w:eo:Etruskoj|Etruskoj]]. Ekde 89 a.K. ĝi iĝis romia urbeto (''municipium''). De la romia tempo restas la templo de Minerva (uzata nun kiel preĝejo sed klare rekonebla), partoj de la muregoj (kun pordego) kaj la amfiteatro, rekonebla tamen nur en la formo de la vojoj kaj de la domoj konstruitaj sur ĝi mezepoke. Estas ankaŭ pli kaŝitaj restoj, ekzemple la "domo de Propercio" kies restoj kuŝas sub la preĝejo Sankta Maria la Granda. Dum la Mezepoko Asizo estis sub la duko de [[Spoleto]]. En 1198, post popola ribelo, ĝi iĝis sendependa komunumo kaj tia restis ĝis la 16-a jarcento, kiam ĝi iĝis parto de la Papa Ŝtato. En 1181 (aŭ 1182) naskiĝis ĉi tie sankta Francisko kaj en 1193 sankta Klara, la du homoj kiuj famigis Asizon. La jarcentoj inter 1100 kaj 1400 estis la plej prosperaj por Asizo. Multaj mirindaj konstruaĵoj (preĝejoj, palacoj) estis konstruitaj tiam; inter ili la bazilikoj dediĉitaj al la du sanktuloj. Ekde la 16-a jarcento la historio de Asizo estas la sama de la Papa Ŝtato. En 1860 Asizo iĝis parto de la naskiĝanta itala reĝlando (poste respubliko). Dum la Dua Mondmilito Asizo evitis detruadon, ĉar ĝiaj monaĥejoj akceptis multegajn malsanulojn kaj vunditojn kaj estis deklarita libera areo por hospitalado. La monaĥejoj ankaŭ kaŝis plurajn centojn de hebreoj, tiel ke la tiama episkopo kaj du helpantaj pastroj estis poste agnoskitaj de Israelo kiel [[w:eo:Justuloj inter la popoloj|Justuloj inter la popoloj]]. ===Klimato=== La klimato de Asizo estas modera mediteranea klimato. La temperaturo falas sub nulo nur malofte (kutime nur dum kelkaj vintraj noktoj) kaj superas 30°C nur dum kelkaj someraj meztagoj kaj postmeztagoj. Pluvoj estas pli abundaj aŭtune kaj vintre kaj estas maloftaj somere. ==Aliri== === Aviadile === La plej proksima flughaveno estas en [[Peruĝo]] (''Perugia''), kunligata tamen kun malmultaj urboj. [https://www.airport.umbria.it/ita/ Ĝia retejo] haveblas en la itala kaj en la angla. Estas busoj kiuj senŝanĝe atingas Asizon el la aeroporto de Peruĝo (linio E007), sed busveturoj estas tre malmultaj. Estas pluaj busoj por Peruĝo, el kie oni povas preni duan buson aŭ trajnon. Taxio de la aeroporto al Asizo aŭ ree kostas ĉirkaŭ 30€. Eblas ankaŭ flugi al Florenco, Ankono aŭ Romo kaj veturi de tie trajne, buse aŭ luaŭte. === Trajne === La fervoja stacidomo de Asizo estas sur la [https://www.trenitalia.com/content/dam/tcom/allegati/trenitalia_2014/informazioni/orario_digitale/RegionaleAbruzzo_Marche_Umbria_light.pdf linio Foligno-Peruĝo-Cortona (285)]. Krom la trajnoj al Peruĝo kaj al Foligno, estas ĉiun tagon pluraj rektaj trajnoj al/de Romo kaj Florenco (unu al/de Bolonjo/Milano). Por atingi Ankonon necesas ŝanĝi trajnon en Foligno. La vojaĝo trajne al/de Asizo daŭras kutime: * [https://www.trenitalia.com/content/dam/tcom/allegati/trenitalia_2014/informazioni/orario_digitale/U2_L.pdf de/al Florenco] ĉ. 2½-3 horojn (rekte) * [https://www.trenitalia.com/content/dam/tcom/allegati/trenitalia_2014/informazioni/orario_digitale/U1_M.pdf de/al Romo] ĉ. 2-2½h (rekte) * de/al Ankono ĉ. 2-3h (kun ŝanĝo de trajno en Foligno) === Buse === [https://www.flixbus.it/ Flixbus] kunligas Asizon kun pluraj urboj en Italio kaj Munkeno en Germanio. [http://www.fsbusitalia.it/content/fsbusitalia/it/umbria/orari-linee-umbria.html FsBusItalia] kunligas Asizon kun Peruĝo kaj aliaj lokoj en Umbrio. === Aŭte === ATENTIGO. En la centro de Asizo ne estas permesata lasi longdaŭre aŭtojn (nur eniri por kunporti bagaĝon kaj baldaŭ reforiri). '''De Florenco''' kaj de pli norde / pli okcidente: aŭtoŝoseo '''A1''' de Florenco, direkto: Romo (suden) eliri ĉe '''Valdichiana'''-Sinalunga-Bettolle rapida ŝoseo ''Raccordo autostradale Bettolle-Perugia'', direkto: Peruĝo apud Peruĝo daŭrigi mallonge sur rapida ŝoseo (SS3bis), direkto: Assisi/Foligno/Spoleto (kaj ankaŭ Cesena) eliri sur alia rapida ŝoseo ('''SS75'''), direkto: Assisi/Foligno/Spoleto (ne: Cesena) eliri ĉe unu el la du sekvaj eliroj: ĉe '''Ospedalicchio-Aeroporto''' turniĝi dekstren (norden) ĝis la unua rondo turniĝi denove dekstren sur '''SR147''', direkto: orienten (al Asizo) --aŭ-- ĉe '''S.Maria degli Angeli Nord''' turniĝi maldekstren (norden) kiam eble (estas rondo) veturi rekte sur '''SR147dir''' '''De Cesena''' kaj de pli norde / nordoriente: rapida ŝoseo '''SS3bis''', direkto: Peruĝo (suden) apud Peruĝo eliri sur alia rapida ŝoseo ('''SS75'''), direkto: Assisi/Foligno/Spoleto poste kiel supre '''De Romo''' kaj de pli sude: aŭtoŝoseo '''A1''' direkto: Florenco (norden) eliri ĉe '''Orte''' turniĝi dekstren (orienten) sur ''Raccordo Orte-Autostrada'' daŭrigi rekten sur '''SS675''' (nomata ''Umbro-Laziale'') eliri ĉe la kunligo kun rapida ŝoseo '''SS3bis''', direkto: Peruĝo daŭrigi laŭ '''SS3bis''' ĝis apud Peruĝo eliri sur alia rapida ŝoseo ('''SS75'''), direkto: Assisi/Foligno/Spoleto (ne: Cesena) poste kiel supre ==Vidi== <mapframe text="Mapo de Asizo" width="450" height="350" zoom="13" latitude="43.067" longitude="12.615" align="right" > { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "title": "Stacidomo", "marker-symbol": "rail", "marker-size": "medium", "marker-color": "f03030" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.5852, 43.0590] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Baziliko de Sankta Francisko", "marker-symbol": "1", "marker-size": "medium", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.60556, 43.07472] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Sankta Maria de la Anĝeloj", "marker-symbol": "2", "marker-size": "medium", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.58109, 43.05779] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Placo de la Komunumo", "marker-symbol": "3", "marker-size": "small", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.61488, 43.07112] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Granda Kastelo", "marker-symbol": "4", "marker-size": "medium", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.6151, 43.073] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Sankta Klara", "marker-symbol": "5", "marker-size": "medium", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.61694, 43.06889] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Katedralo", "marker-symbol": "6", "marker-size": "small", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.61778, 43.07020] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Ermitejo de la Karceroj", "marker-symbol": "7", "marker-size": "small", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.65204, 43.06306] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Muzeo kaj Forumo", "marker-symbol": "8", "marker-size": "small", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.61414, 43.07133] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Sankta Damiano", "marker-symbol": "9", "marker-size": "small", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.61825, 43.061397] } }, ] } </mapframe> ATENTU: Pligrandigu la mapon por vidi kelkajn kaŝitajn numerojn. === Numeritaj en la mapo === [[Dosiero:Assisi_-_Basilica_di_San_Francesco_02.jpg|left|80px]]<maplink text="1" zoom="17" latitude="43.07472" longitude="12.60556" > { "type": "Feature", "properties": { "title": "Baziliko de Sankta Francisko", "marker-symbol": "1", "marker-size": "medium", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.60556, 43.07472] } }</maplink> - '''[[w:eo:Baziliko de Sankta Francisko el Asizo|Baziliko de Sankta Francisko]]''' (''Basilica di San Francesco''), fakte du kunmetitaj preĝejoj, [[w:eo:Supra Baziliko de Sankta Francisko en Asizo|supra]] kaj malsupra. <div style="clear:left;"></div> [[Dosiero:Santa_Maria_degli_Angeli_(Porcjunkula).JPG|left|80px]]<maplink text="2" zoom="16" latitude="43.05779" longitude="12.58109" > { "type": "Feature", "properties": { "title": "Sankta Maria de la Anĝeloj", "marker-symbol": "2", "marker-size": "medium", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.58109, 43.05779] } }</maplink> - '''[[w:eo:Baziliko de Sankta Maria de la Anĝeloj kaj la Martiroj|Baziliko de Sankta Maria de la Anĝeloj kaj la Martiroj]]''' (plej mallonge ''Sankta Maria de la Anĝeloj''; itale: ''Santa Maria degli Angeli e dei Martiri''), kun la entenata preĝejeto '''Porcjunkula''' (''Porziuncula''). <div style="clear:left;"></div> [[Dosiero:Assisi, Tempio di Minerva - panoramio.jpg|left|80px]]<maplink text="3" zoom="17" latitude="43.07112" longitude="12.61488" > { "type": "Feature", "properties": { "title": "Placo de la Komunumo", "marker-symbol": "3", "marker-size": "medium", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.61488, 43.07112] } }</maplink> - '''Placo de la Komunumo''' (''Piazza del Comune'') kun la romia '''Templo de Minerva''' (nun uzata kiel katolika preĝejo). <div style="clear:left;"></div> [[Dosiero:Assisi_extern_photo_028.jpg|left|80px]]<maplink text="4" zoom="17" latitude="43.073" longitude="12.6151" > { "type": "Feature", "properties": { "title": "Granda Kastelo", "marker-symbol": "4", "marker-size": "medium", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.6151, 43.073] } }</maplink> - '''Granda Kastelo''' (''Rocca Maggiore'', laŭvorte ''plej granda kastelo''). <div style="clear:left;"></div> [[Dosiero:332AssisiSChiara.jpg|left|80px]]<maplink text="5" zoom="17" latitude="43.06889" longitude="12.61694" > { "type": "Feature", "properties": { "title": "Sankta Klara", "marker-symbol": "5", "marker-size": "medium", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.61694, 43.06889] } }</maplink> - '''Baziliko de Sankta Klara''', kun la tombo de la [[w:eo:Klara el Asizo|sanktulino]]. <div style="clear:left;"></div> [[Dosiero:Facade_and_tower_-_San_Rufino_-_Assisi_2016.jpg|left|80px]]<maplink text="6" zoom="17" latitude="43.07020" longitude="12.61778" > { "type": "Feature", "properties": { "title": "Katedralo", "marker-symbol": "6", "marker-size": "medium", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.61778, 43.07020] } }</maplink> - '''Katedralo''' de sankta Rufino. <div style="clear:left;"></div> [[Dosiero:Eremo_delle_Carceri_13.JPG|left|80px]]<maplink text="7" zoom="16" latitude="43.06306" longitude="12.65204" > { "type": "Feature", "properties": { "title": "Ermitejo de la Karceroj", "marker-symbol": "7", "marker-size": "medium", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.65204, 43.06306] } }</maplink> - '''Ermitejo de la Karceroj''' (''Eremo delle Carceri''), sur la flanko de Monto Subasio, je 800m de alto, ĉirkaŭ 5km for de la urbeto. <div style="clear:left;"></div> [[Dosiero:Ancient cellar - Ruins of the ancient Roman forum - Assisi 2016.jpg|left|80px]]<maplink text="8" zoom="17" latitude="43.07133" longitude="12.61414" > { "type": "Feature", "properties": { "title": "Muzeo kaj Forumo", "marker-symbol": "8", "marker-size": "medium", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.61414, 43.07133] } }</maplink> - '''Urba Muzeo kaj Romia Forumo''' (''Museo Civico e Foro Romano''), kun arkeologiaj aĵoj kaj restoj de la antikva romia forumo. <div style="clear:left;"></div> [[Dosiero:San Damiano-Interior.JPG|left|80px]]<maplink text="9" zoom="17" latitude="43.07133" longitude="12.61414" > { "type": "Feature", "properties": { "title": "Sankta Damiano", "marker-symbol": "9", "marker-size": "small", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.61414, 43.07133] } }</maplink> - '''[[w:eo:Preĝejo Sankta Damiano (Asizo)|Sankta Damiano]]''' (''San Damiano''), eta preĝejo kie sankta Francisko preĝis kaj rekonstruis el ruinoj. <div style="clear:left;"></div> === Ne numeritaj en la mapo === (Alklaku tamen la komencan simbolon por vidi ilin mape.) (...) ==Manĝi== ==Trinki== Ĉirkaŭ Asizo estas produktata la vino '''Assisi DOC''', kiu povas esti blanka, ruĝa aŭ mezruĝa. Pli fama estas la vino '''Montefalco DOC''' (blanka aŭ ruĝa), produktata 20-40km sude. Aparta tipo de tiu ĉi vino estas produktata uzante nur la varieto de vinberujo nomata ''Sagrantino'', post atendo de almenaŭ 30 monatoj: la vino '''Montefalco Sagrantino passito DOCG''' estas ruĝa vino, iom dolĉeta, kun pli ol 14 gradoj de alkoholo. ==Loĝi== Asizo estas celo de multegaj turistoj kaj pilgrimantoj, do estas multaj lokoj kiel loĝi. === Tendumejoj === # [https://www.fontemaggio.it/il-camping/ Fontemaggio], ĉ. 2km for de Asizo, malferma vintre # [https://greenvillage-camping-hotel-assisi.com/ Green Village], 3.5km for de Asizo (buseto), ferma vintre Ambaŭ havas ankaŭ bangalojn. (...) ==Esperanto== En Asizo okazis / okazos kelkaj esperantaj kongresoj: * 1997: IJK (Internacia Junulara Kongreso) * 2016: Kongreso de la Itala Unuiĝo de Katolikaj Esperantistoj * 2021: Itala Kongreso de Esperanto (planita en 2020 kaj postigita pro kronviruso) ==Viziti plu== {{Uzebla|Italio}} {{Parto de|Umbrio}} o1cqhgltwwr0w9omvma48fl9hff8lk9 0 5058 73062 71133 2026-08-24T16:56:28Z Tiguliano 53 /* Esperantaj renkontiĝoj */ 73062 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto regiono | nomo = Piemonto <br><small>(''Piemonte'')</small> | flago = | flagograndeco = | lando = Italio | bildo = Dosiero:ItalyPiemont.png | bildotitolo = regiono Piemonto en Italio | situo = | ĉefurbo = Torino | areo = 25.400 km² | loĝantaro = 4.273.000 (2020) | horzono = }} '''{{W|Piemonto|Piemonto}}''', ([[Itala_frazlibro|Itale]]: '''Piemonte''' (elp. ''Pje'monte''), estas regiono de [[Nordokcidenta Italio]], kaj la dua plej vasta itala regiono post Sicilio. Borderata norde kaj okcidente de larĝa zono de montoj, inter la plej altaj en la {{W|Alpoj}}, Piemonton trafluas la rivero Pado kun pluraj alfluantoj; ĉi tie estas la plej okcidenta parto de la Pada Ebenaĵo. Turistoj venas en Piemonton por ĝui la montojn (precipe vintre, por skiado) sed ankaŭ por viziti la monumentojn kaj la muzeojn de la ĉefurbo Torino, sed ankaŭ por viziti la aliajn urbojn kaj urbetojn. Natur-amantoj nepre vizitu la [[Nacia Parko Granda Paradizo|Nacian Parkon de la Granda Paradizo]] (it. ''Gran Paradiso''), la unuan nacian parkon kreitan en Italio (1922); pluaj protektataj areoj meritas viziton (inter ili la Nacia Parko de la Granda Valo - itale: ''Val Grande''). Por la religia turismo estas menciindaj la sep ''Sanktaj Montoj'', inter kiuj la sanktejo de [[Oropa]]. == Provincoj (Subregionoj) == Administre la piemonta teritorio dividiĝas en ok partoj: La metropola urbo Torino kaj sep provincoj: [[Dosiero:Map_of_region_of_Piedmont,_Italy,_with_provinces-it.svg|eta|La 8 provincoj de Piemonto]] {|class="wikitable sortable" !Poz. !Provinco/Metropola urbo !Loĝantoj !Areo (km²) |- |'''1''' |[[Metropola urbo Torino|Torino]] |align=right| '''2.199.782''' |align=right| 6 827 |- |'''2''' |[[provinco Alesandrio|Alesandrio]] |align=right| '''407 049''' |align=right| 3.560,42 |- |'''3''' |[[provinco Asto|Asto]] |align=right| '''206.265''' |align=right| 1.493 |- |'''4''' |[[provinco Bjelo|Bjelo]] |align=right| '''169.560''' |align=right| 913,72 |- |'''5''' |[[provinco Kuneo|Kuneo]] |align=right| '''580.789''' |align=right| 6.902,65 |- |'''6''' |[[provinco Novaro|Novaro]] |align=right| '''344.010 ''' |align=right| 1.339 |- |'''7''' |[[provinco Verbano-Kusio-Osolo|Verbano-Kusio-Osolo]] |align=right| '''154.233 ''' |align=right| 2.255 |- |'''8''' |[[provinco Verĉelo|Verĉelo]] |align=right| '''165.760 ''' |align=right| 2 088 |} {{-}} <br style="clear:both;" /> == Urboj == Sekvas listo de urboj kun pli ol 40 000 loĝantoj. {| class="wikitable" |- ! Urbo !! en teritorio de: !! loĝantoj |- | [[Torino]] || <small>[[Metropola urbo Torino]] || 844.000 |- | [[Novaro]] || <small>[[Provinco Novaro]] || 101.600 |- | [[Alesandrio]] || <small>[[Provinco Alesandrio]] || 91.100 |- | [[Asto]] || <small>[[Provinco Asto]] || 73.300 |- | [[Monkaljero]] || <small>[[Metropola urbo Torino]] || 56.300 |- | [[Kuneo]] || <small>[[Provinco Kuneo]] || 55.900 |- | [[Kolenjo]] || <small>[[Metropola urbo Torino]] || 48.300 |- | [[Rivolio]] || <small>[[Metropola urbo Torino]] || 47.100 |- | [[Nikelino]] || <small>[[Metropola urbo Torino]] || 46.300 |- | [[Torina Seto|Settimo Torinese]] || <small>[[Metropola urbo Torino]] || 45.800 |- | [[Verĉelo]] || <small>[[Provinco Verĉelo]] || 45.100 |- | [[Bjelo]] || <small>[[Provinco Bjelo]] || 42.600 |} === Esperantaj urboj === En Piemonto estas du tre aktivaj E-grupoj en la urboj: * [[Torino]] * [[Verĉelo]] (itale ''Vercelli'' elp. ''Verĉelli'') == Aliaj cellokoj == Aliaj gravaj urboj estas [[Bardonekjo|Bardonecchia]], [[Suzo|Susa]] kaj [[Ivreo|Ivrea]]. == Komprenu == ''Sur la dentitaj brilaj pintoj, la ĉamo saltas. ''De glacieroj egaj la lavango tondras ruliĝante tra la muĝantaj arbaroj. ''Sed el la silentoj de la disŝutita bluo, la aglo eliras en la sunon, ''kaj etendas, en malrapidaj deklivaj rondoj, la nigran, solenan flugon. ''Saluton, Piemonto! ...'' Giosuè Carducci, Rimoj kaj ritmoj / Piemonto, 1890 La termino ''Piemonto'', kiu de la fino de la 12a jarcento aperis skribita en la topografiaj mapoj en la latina versio ''Pedemontium'' aŭ ''Pedemontis'' signifas "ĉe la piedo de la montoj", kaj fakte Piemonto estas ĉirkauita de altaj montoj ĉe tri flankoj, norde ĉe la limo kun Svislando, okcidente ĉe la limo kun Aosta Valo kaj Francio, kaj sude kun Ligurio. Oriente ĝi malfermiĝas al la ebenaĵo de la Pada Valo. === Teritorio kaj turismaj lokoj === [[Dosiero:Altimetria Piemonte.svg|thumb|Altometrio de Piemonto]] La teritorio de la regiono povas esti dividita en tri samcentraj bandoj, el kiuj la pli larĝa kaj pli ekstera konsistiĝas el la Alpoj kaj Apeninoj (ĉ. 43% de la regiona teritorio). Interne estas la monteta areo (31% de la teritorio), kiu ĉirkaŭas la ebenan areon (26% de la teritorio). "Piemontaj Alpoj": La okcidentaj kaj nordaj limoj de Piemonto estas tute okupataj de la Alpoj ĝis la okcidenta marbordo de la [[Majora lago]] (la lagon kundividas ankaŭ Lombardio oriente kaj Svislando norde); ĉi tie estas kelkajn el la plej gravaj Alpaj pintoj, inkluzive de la [[Roza Monto]], la [[Granda Paradizo]] (kies pinto tamen troviĝas en [[Aosta Valo]]) kaj la [[Monviso]]. En la regiono fluas multaj riveroj kaj torentoj, ĉiuj alfluantoj de la rivero Pado, kiu originas ĉe 'Pian del Re', ĉe la piedo de la monto [[Monviso]]. La intereson de la regiono por vintra turismo estas certigita de skiejoj de internacia renomo, multaj el kiuj gastigis la konkursojn de la Vintraj Olimpikoj de Torino 2006. Ankaŭ la aspektoj naturalismaj kaj historiaj-kulturaj de la areo estas aparte allogaj, kiuj faras la alpan medion celon taŭga por ĉiuj sezonoj: la Piemonta Alpa arko gastigas, interalie, la [[Natura Parko de la Maraj Alpoj]] (en la provinco de [[Kuneo]]) kaj la [[Parko del Gran Paradiso]] (en la provinco de [[Torino]]), same kiel kelkaj el la plej gravaj monumentoj en la historio de arto kaj monda arkitekturo, kiel ekzemple la 'Sacra di San Michele', super la [[Val di Susa]], kaj la 'Sacro Monte di Varallo', ne malproksime de [[Lago de Orta]]. La piemonta sekcio de la Alpa arko ankaŭ gastigas gravajn vojojn direkte al Francio, kiel ekzemple la E74-vojo de Col di Tenda kaj la E70 de Frejus, ĉe la fundo de la [[Val di Susa]]. La plej gravaj urboj estas [[Bjelo]], [[Sestriere]], [[Macugnaga]], [[Domodossola]], [[Verbania]], [[Stresa]], [[Susa (Italio)|Suzo]], kaj [[Ivreo|Ivrea]]. De grava turisma intereso estas la lokoj ĉe la marbordoj de la [[Majora Lago]] kiuj, ĉe la piemonta bordo, estas [[Arona]], [[Baveno]], [[Verbania]], [[Cannobio]] kaj [[Dormelletto]]. "Piemontaj montetoj": La areo inkludas grandan sekcion de suda Piemonto kaj etendiĝas de la orienta parto de la provinco de [[Kuneo]] ĝis la nordorienta parto de la provinco de [[Alesandrio]]. De okcidento al oriento, la Piemontaj montetoj inkluzivas la teritoriojn de [[Langhe]], [[Roero (teritorio)|Roero]] kaj [[Monferrato]]. La tipeco de la montetaj pejzaĝoj de Malsupra Piemonto, karakterizitaj de jarcent-aĝa interago inter antropikaj kultivaĵoj (antaŭ ĉio vito), arbaroj kaj malgrandaj vilaĝoj riĉaj je historio, lastatempe permesis la [http://www.paesaggivitivinicoli.it Paesaggi Vitivinicoli] de Langhe -Roero kaj Monferrato esti agnoskita kiel Monda Heredaĵo, kun rezolucio de la 22-a de junio 2014, dum la 38-a sesio de la Unesko-komitato en Doho. La ĉefaj urbaj centroj en la areo estas [[Bra]], [[Alba (Italio)|Alba]], [[Canelli]], [[Nizza Monferrato]] kaj [[Asto]]. Krome ekzistas pluraj vilaĝetoj kiel [[Monforte d'Alba]], [[Cella Monte]], [[Neive]], [[Barolo (Italio)|Barolo]], [[Barbaresco (Italio)|Barbaresko]]. En Roero la ĉefaj lokoj krom Bra estas ankaŭ [[Govone]] kaj [[Guarene]]. "Piemonta Apenino": La Piemonta sekcio de la Apeninoj etendiĝas en la suda areo de la provinco de [[Alessandria]]. La valoj Erro kaj Scrivia formas ĝian spinon. [[Acqui Terme]], [[Ovada]] kaj [[Tortona]] konsistigas la ĉefajn alirpunktojn al la regiono, kiu en sia suda parto limas kun la provinco [[Ĝenovo]]. "Piemonta pada ebenaĵo": [[Novaro]] kaj [[Verĉelo]] norde de Pado estas la ĉefaj urboj de la Piemonta ebenaĵo, situanta en fekunda ebenaĵo kie la rizkultivado disvolviĝis dum la jarcentoj. [[Dosiero:LagoMaggiore_panoramica.jpg|1200px|Panoramo de la Lago Maggiore, la dua lago laŭ grando en Italio, vidita de la lombardia bordo]]. [[File:Torino-mole11.jpg|thumb|la rivero [[Pado]] en [[Torino]].]] [[File:Cannero-Riviera-Lungolago.jpg|thumb|[[Cannero Riviera]] ĉe [[Lago Maggiore]].]] [[File:LagodOrta0002.jpg|thumb|[[Orta San Giulio]] - [[Lago d'Orta]].]] === Historio === En la unua jarmilo a.K ĝi estis okupita fare de keltaj kaj liguriaj triboj, inkluzive de la Taŭrinoj, poste subigitaj fare de la romianoj, kiuj fondis koloniojn kiel ekzemple Eporedia (Ivrea) kaj Augusta Taurinorum (Torino). En la unuaj jaroj post la falo de la Okcident-Romia Imperio, Piemonto venis sub la kontrolon de la ĝermanaj triboj. En 774 Karlo la Granda konkeris la lombardan regnon, inkluzive de Piemonto. En la 11-a jarcento Oddone di Savoia akiris la du gravajn markojn de Torino kaj Ivrea. La procezo de unuigo de Piemonto sub la Savoja familio daŭris plurajn jarcentojn, nur post la paco de Cateau-Cambrésis (1559) Emanuele Filiberto kaj liaj posteuloj povis komenci la procezon de definitiva unuiĝo, finita en 1748 kun la traktato de Aachen. Post la napoleona dominado (1798-1814), Piemonto sekvis la destinon de la Regno de Sardio kaj ludis centran rolon en la itala Risorgimento kaj en la konstruado de la unueca itala ŝtato (1861). Impona estis la industriigo de la regiono, kiu el la tradicia agrara strukturo de la Savoja reĝlando, fondita sur la hegemonio de la burokratiaj kaj armeaj klasoj kaj de la landa aristokrataro, povis iniciati, ekde la Cavouria epoko (1852-1861), rapida procezo de modernigo ĝis ĝi fariĝis, komence de la dudeka jarcento, grava areo de la industria triangulo, kiu lanĉis la italan ekonomian ekflugon. En la rapida evoluo ne mankis ĉefe teritoriaj malekvilibroj inter la Torina areo, la ĉefa sidejo de industriigo, kaj la ankoraŭ ĉefe kampara ekonomio de la resto de la regiono. La ekonomia ŝtofo, en kiu FIAT havis superregan lokon, altiris en la kvindekaj kaj sesdekaj jaroj grandan migrantan fluon de aliaj regionojj, ĉefe Veneto kaj la sudo de Italio, kiu kaŭzis profundajn sociajn kaj kulturajn transformojn. === Etnoj === === Klimato === == Eniri == === Eniri avie === * '''Flughaveno de Torino-Caselle''' ''(Aeroporto "Sandro Pertini" di Torino Caselle)'': estas la ĉefa piemonta flughaveno. Ĝi estas je 16&nbsp;km norde de Torino, kaj konektita al la urbo per la aŭtovoja ligo Torino-Caselle kaj la provinca strato 2; oni povas atingi ĝin pere de aŭtobuso inter la fervoja stacidomo ''Torino Porta Nuova'' kaj ''Caselle Aeroporto'', kaj ankaŭ pere de la fervojo ''Torino-Ceres''. ** Flugoj de/al aliaj italaj urboj: [[Algero|Alghero]], [[Bario]], [[Brindizio|Brindisi]], [[Kaljaro]], [[Katanio]], [[Lamezia Terme]], [[Lampeduzo|Lampedusa]], [[Napolo]], [[Olbio|Olbia]], [[Palermo]], [[Peskaro|Peskaro]], [[Reĝjo Kalabria]], [[Romo]]-Fiumicino, [[Trapanio]]. ** Flugoj internaciaj: [[Barcelono]], [[Bruselo]], [[Dublino]], [[Duseldorfo]], [[Frankfurto ĉe Majno]], [[Ibiza (comune)|Ibiza]], [[Istanbulo]], [[Lisbono]], [[Londono]], [[Madrido]], [[Malto]], [[Munkeno]], [[Parizo]]. * '''Flughaveno de [[Kuneo]]-Levaldigi (''Aeroporto Internazionale di Cuneo'')''': je 21&nbsp;km nord-oriente de la urbo Kuneo, Ĝi estas konektita al la fervoja stacidomo de [[Savigliano]] kaj tiu de [[Fossano]] kaj atingebla pere de aŭtobuso el Torino, Kuneo kaj Fossano aŭ per la aŭtovojo ''Torino-Savono''. ** Flugoj de/al aliaj italaj urboj: Alghero, Kaljaro, [[Isola d'Elba]], Romo-Ciampino, Trapanio. ** Flugoj internaciaj: [[Bacău]], [[Bukareŝto]]-Otopeni, [[Casablanca]], [[Hurghada]], [[Marakeŝo]], [[Satu Mare]], [[Tirano]]. === Eniri trajne === * El [[Francio]]: rekte al [[Torino]] el [[Liono]] laŭ la Tunelo de la Frejus. * El [[Svisio]]: tra Domodossola. <!--=== In autobus ===--> === Eniri buse === === Eniri aŭtomobile === *El [[Francio]]: **Laŭ la tunelo de la Frejus aŭ de la [[Blanka Monto]], **Tra la Monteto de la Maddalena (Col du Larche), **Tra [[Ventimiglia]] aŭ la Monteto de Tenda. *El [[Svisio]]: tra la Sempione aŭ laŭ la tunelo de la Granda Sankta Bernardo. *El aliaj regionoj de Italio: laŭ la aŭtovojoj A4 [[Torino]] - [[Triesto]], A21 [[Torino]] - [[Piaĉenco]], A6 [[Torino]] - [[Savono]], A5 [[Torino]] - [[Aosto]] - Monte Bianco ; A7 [[Milano]] - [[Ĝenovo]] ; A32 [[Torino]] - [[Bardonekjo]] - [[Traforo del Frejus]] ; A33 [[Asto]] - [[Kuneo]] ; A26 [[Ĝenovo]] - [[Gravellona Toce]]. == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Transportiĝi aŭte === == Vidi == * '''Romia epoko''' Pordego Palatina kaj strato XX Settembre en [[Torino]]. Elfosadoj de ''Libarno]]'' ĉe [[Serravalle Scrivia]]. Elfosadoj de ''Augusta Bagiennorum'' en la areo de Kuneo. * '''Romanika arto''' La romaniko estas bone dokumentita en Piemonto. Katedralo Casale Monferrato. Preĝejo San Giorgio en Valperga kaj tiuj de San Bartolomeo kaj la Beata Vergine Assunta en Villadossola. En la areo de [[Asto]] Abatejo de Vezzolano, Preĝejo San Lorenzo en Montiglio Monferrato, la preĝejo Sanktuloj Nazario kaj Celso en la ĉirkaŭaĵo de Montechiaro kaj la preĝejo San Secondo en Cortazzone. La plej okulfrapaj ekzemploj estas la abatejo Sanktaj Nazario kaj Celso en la areo de Novara kaj la Baziliko San Giulio sur la samnoma insulo en [[Lago de Orta|Lago de Orta]]. La preĝejo San Michele havas transirstilo de romanika ĝis gotika kaj same oni povas diri pri la Kastelo de Gabiano. <gallery> Sacra di San Michele 2.jpg|La preĝejo San Michele, simbola monumento de Piemonto, gardas la enirejon al la [[Valo de Susa]] de [[Torino]] File:Abbazia San Nazzaro (NO) Facciata Chiesa.JPG| Abatejo San Nazzaro (NO), la fasado File:Lago d'Orta - Isola di San Giulio.jpg| Baziliko San Giulio, Lago de Orta Villadossola SanBartolomeo.jpg | Villadossola - Preĝejo S. Bartolomeo Novalesa Sant Eldrado-1.jpg |Freskoj en la Kapelo Sankta Eldrado ĉe la Abatejo Novalesa, ĉe la piedo de Mont Cenis </gallery> * '''Gotika arto''' Ekzemploj de gotiko estas la Katedralo de Asti, la baziliko Sant'Andrea en Verĉelo, la katedralo de Chieri, la preĝejo San Giovanni en Saluzzo kaj tiuj de San Marco kaj Santa Maria delle Grazie en Varallo. La abatejo Sant'Antonio di Ranverso havas freskojn de Giacomo Jaquerio <gallery> Dosiero: AntoniodiRanverso.JPG | La Preĝejo Precepto de Sant'Antonio di Ranverso en Buttigliera Alta (TO) Dosiero: Asti Cathedral.jpg | Katedralo de Asti. File:Vercelli Sant Andrea Veduta Abside.jpg| Verĉelo, Sant'Andrea. Dosiero: DuomoDiChieriFacciata.JPG | Katedralo de Chieri File:Duomo di Saluzzo Maria Vergine Assunta.jpg| Katedralo de Saluzzo </gallery> * '''Jarcentoj XV - XVI''' Ekzemploj de Renesanca arkitekturo estas la Kastelo San Genuario en Crescentino en la Verĉela areo kaj la preĝejo San Cristoforo en Verĉelo. * '''Jarcentoj XVII - XVIII''' Palaco Borromeo sur Isola Bella (Majora Lago). Ekzemploj de Rokoko estas la palaco de Venaria Reale. * '''Jarcentoj XIX - XX''' La katedraloj de Novara kaj Alessandria estas ekzemploj de novklasikismo kune kun la Reĝa Kastelo de Racconigi.. == Fari == Piemonto havas varian turisman pejzaĝon, kun teritorio kiu prezentas grandan riĉecon da ŝancoj. === Lagoj === Tre populara printempe/somere estas la laga areo ĉe la orienta limo de la Regiono ([[Majora lago]], [[Lago d'Orta]] kaj [[Lago di Viverone]]), kie ekzistas establita hotela distrikto. . === Vintraj kaj montaj sportoj === La areo de vintraj sportoj estas la areo proksime al la okcidenta limo, en [[Val di Susa | Valle di Susa]] kaj [[Val Chisone]] same kiel kelkaj famaj skiejoj ankaŭ en la Cuneo-areo (Limone Piemonte, Artesina) . Ĉiuj neĝaj sportoj estas praktikataj ĉi tie vintre, dum somere la skiliftoj permesas facilan aliron al Alpaj panoramoj de rimarkinda beleco. === Manĝaĵo kaj Vino === [[Langhe]], [[Monferrato]] kaj la areo de [[Saluzzo]] estas anstataŭe la hejmo de la "dolĉeco de la vivo", kun multaj agroturismoj kiuj donas la ŝancon aprezi la grandan agrikulturan riĉecon de la Regiono. . Eĉ la areoj de la plej malnova turisma matrico ekipis sin por alfronti kreskantan postulon je altkvalitaj manĝaĵoj kaj vino. La regiona ĉefurbo, Torino, ankaŭ fariĝas montrofenestro de la piemonta teritorio. Establis sin kiel la "ĉefurbo de gusto", ĝi plibonigas la eno-gastronomian heredaĵon de la Regiono danke al multaj profesiuloj kaj la rolo ludita de la "Salono de la Gusto kaj de la Patrino Tero". Ne hazarde la urbo vidis la malfermon de la unua Eataly, sed ankaŭ de novigaj iniciatoj en la kampo de rapida manĝo rilate al lokaj produktoj. === Kultura turismo === La urbo [[Torino]] distingiĝis en la lastaj jaroj pro la remalkovro de rimarkinda historia-arta heredaĵo pro sia rango kiel eŭropa kortego inter la 17-a kaj 19-a jarcentoj. Distingita en la historia centro per tre ordigita kaj bone finita urba formo el arkitektura vidpunkto, simila al kelkaj urboj de najbara Francio, oni povas viziti gravajn muzeojn naskitajn el la kolektoj de la Savoja reganta familio, kiel la egipta muzeo, la Reĝa Armilejo, la Reĝa Biblioteko kaj la "Galleria Sabauda", ​​same kiel palacoj kaj historiaj hejmoj. La urbo estas ĉirkaŭita de rondo de barokaj reĝaj loĝejoj konstruitaj de la Savojo inter la 17-a kaj 19-a jarcentoj, hodiaŭ grupigitaj en la turisma cirkvito de la "Reĝaj Loĝejoj". Gravas ankaŭ la spuroj de la industria pasinteco, kiu ĉiam faris la urbon loko de novigado, pioniro en multaj kampoj. Atestu la Nacian Aŭtomuzeon, proksime de la antaŭa Fiat-fabriko en Lingotto, kaj la Nacia Kinejo-Muzeo loĝigita en la Mole Antonelliana. En la kampo de sporto, la Juventus-Muzeo ĝuis konsiderindan sukceson. La [[Val di Susa]] havas rimarkindan histori-artan heredaĵon pro la ĉeesto de la [[Via Francigena]], kun kvar grandaj mezepokaj abatejoj kaj reto de arta heredaĵo disigita en preĝejoj kaj kapeloj en la areo, ambaŭ en la Malsupra kaj Supra Suza Valo. === Ekskursoj === Estas multaj ŝancoj por promenoj kaj ekskursoj. Danke al frua praktiko de alpa turismo, preskaŭ ĉiuj montoj de Piemonto prezentas ne nur reton de vojetoj kaj mulvojoj, sed ankaŭ multajn ŝirmejojn, kiuj estas utilaj kiel haltejoj. Tre popularaj estas la strukturoj ĉirkaŭ [[Monviso]], en [[Val di Susa]], en [[Valli di Lanzo]], en [[Ceresole]], ĉe la piemonta flanko de la [[Parko Gran Paradiso]] kaj en la [[Monte Rosa]] areo. === Vojo "Francigena" === La Monteto [[Moncenisio]], la [[Monginevro]] kaj la valfundo de la [[Val di Susa]] estas trafiklokoj por pilgrimantoj de la "Via Francigena" de la Valle di Susa, dum la areoj "Eporediese" kaj "Canavese" gastigas la itinerojn de la Valle d'Aosta peco de la Via Francigena. Survoje vi povas admiri la multajn monumentojn de arto kaj kredo starigitaj de pilgrimantoj kiuj trapasis ĉi tiujn areojn tra la jarcentoj. == Komuniki == La ĉefa lingvo de la regiono estas kompreneble la itala; la piemonta dialekto estas parolata de ĉirkaŭ 2-3 milionoj da homoj en Piemonto; en parto de la provinco de Alessandria estas parolata ankaŭ la liguria. En 2004 la regiona konsilio rekonis la piemontan kiel la regionan lingvon, sed ankaŭ decidis protekti la okcitanan, franc-provencan kaj Valseran malplimultojn. == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === La kamparana tradicio postlasis sian influon al Piemonta kuirarto. "Bollito Misto" kaj "Fritto Misto" estas tradiciaj pladoj de antikva tradicio. La '''Bollito Misto''' konsistas el diversaj tranĉaĵoj de bovaĵo kaj porkaĵo, boligitaj kun legomoj kaj servataj kun elekto de saŭcoj (tipa estas la ''verda bano'' farita kun petroselo kaj ajlo). La '''Fritto Misto''' estas miksaĵo de legomoj, viandoj kaj dolĉaĵoj, diverse batitaj aŭ panigitaj antaŭ esti fritita (ekzemple, dolĉa semolo). Alia tradicia plado estas la '''Bagna Cauda''': ĝi konsistas el saŭco bazita sur ajlo kaj anĉovoj, longtempe kuirita sur tre malalta fajro, kiu estas servata kun diversaj krudaj kaj kuiritaj legomoj (ekz. kruda brasiko, bakita cepo kaj bruligitaj paprikoj). Tipa plado de la Verĉela areo estas la '''Panissa''', kiu estas speco de rizoto konsistanta el rizo de la varioj Arborio, Baldo aŭ Maratelli, faboj de la tipa kvalito kreskigita en Saluggia, cepo, Barbera ruĝa vino, lardo, "salam d'la duja", salo kaj pipro. Torino estis la centro de la disvastiĝo de ĉokolado tra Eŭropo; en ĝiaj kukejoj estas bonegaj ĉokoladoj (ekz. la ''Gianduiotto'', avela ĉokolado, aŭ la ''Grappino'' de amara ĉokolado plenigita per grapo). En Ivrea oni povas trovi ankaŭ la ''Torta 900'', deserton kun bazo de kakaa "pandispagna", plenigita per delikata ĉokolada kremo. === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === Piemonto estas fama pro siaj korpaj ruĝaj vinoj, la "Barolo" kaj la "Barbaresco", sed ankaŭ la "Nebbiolo", la "Dolcetto", la "Arneis", la "Freisa", la "Moscato d'Asti", la "Erbaluce di Caluso" ĝuste akiras la aprezon de la ŝatantoj de vino. Sendube ankaŭ la "Gavi", unu el la plej bonaj italaj blankvinoj. La plej multaj el la vitejoj estas en la provincoj de [[Asti]] kaj [[Alessandria]], sed vinkultivado prosperas ĉie en la regiono. Do, Piemonto estas regiono de grandaj vinoj; komencante per la plej fama, la Barolo, jen la listo de la plej gravaj: * Alta Langa * Asti e Moscato d’Asti * Barbaresco * Barbera d’Asti * Barbera del Monferrato superiore * Barolo * Brachetto d’Acqui * Canelli * Cortese di Gavi * Dolcetto di Dogliani superiore * Dolcetto di Diano d’Alba * Dolcetto di Ovada superiore * Erbaluce di Caluso * Gattinara * Ghemme * Monferrato * Nizza * Roero * Ruchè di Castagnole * Terre Alfieri (Nebbiolo e Arneis) == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == Piemonto ne prezentas apartajn riskojn el la vidpunkto de krimo, la tuta regiono estas ĝenerale sekura. Klare en ĝia ĉefurbo, [[Torino]], estante tre loĝata urbo ekzistas risko (tamen tre malalta) esti viktimo de ŝtelado. En malgrandaj montaraj urboj, aliflanke, vi povas ripozi trankvile, se vi ekzercas la normalan prudenton. {{-}} == Sano == == Respekto == == Esperanto == === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === "Verda" Vojaĝo al [[Asti]] La [[Verĉelo|Verĉela]] Esperanta Grupo, organizas vojaĝon por malkovri la urbon Asti por sabato, la 3-a de oktobro 2026. La vojaĝo estas malfermita al ĉiuj esperantistoj, subtenantoj, familianoj kaj scivolemuloj, kiuj volas kune malkovri ĉiujn belecojn de Asti (kaj eble eĉ lerni iom pri la lingvo Esperanto). === Pasintaj renkontiĝoj === En 2023 la Universala Kongreso okazis en la ĉefurbo de Piemonto, la urbo Torino. https://www.esperanto.it/torino2023 == Konsulejoj == == Viziti plu == * '''Karnavalo''': [http://www.storicocarnevaleivrea.it Karnavalo en Ivrea], [http://www.carnevaledioleggio.it Karnavalo en Oleggio], [http://www.prolocopinerolo.it/carnevale-di-pinerolo/ Karnavalo en Pinerolo] kaj [http://www.carnevaledivercelli.it/ Karnavalo en Vercelli]. * '''Kristnasko''': [http://www.presepecavallermaggiore.it Mekanika Kripo en Cavallermaggiore (CN)] == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo}} {{Parto de|Nordokcidenta Italio}} 6to2bnbxz6wj9t1oiax8zrzq804yz9f 0 6084 73063 72226 2026-08-24T19:40:08Z Tiguliano 53 /* Esperanto */ 73063 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto urbo | nomo = La Chaux-de-Fonds | flago = | flagograndeco = | bildo = Dosiero:Chaux-de-Fonds Umgebung.jpg | bildotitolo = Rigardo de Tête-de-Ran al La Chaux-de-Fonds | lando = Svislando | regiono = Neŭŝatelo | loĝantaro = 37.023 (2007) | alto = 992 }} [[Dosiero:Chaux-de-Fonds3.jpg|eta|alternative=Panoramo de Ĉaŭdefono|Panoramo de Ĉaŭdefono]] '''{{W|La Chaux-de-Fonds|La Chaux-de-Fonds}}''' (esperante, Ĉaŭdefono), estas urbo en [[Svislando|svisa]] kantono [[Neŭŝatelo]]. == Kompreni == Ĝi estas la ĉefa centro de la Esperanto-movado en Svislando: la sidejo de la Kooperativo de Literatura Foiro (LF-koop), kooperativo, kiu eldonas la revuojn Femina kaj Literatura Foiro, la Centre de documentation et d'étude sur la langue internationale (en Esperanto Centro de dokumentado kaj esploro pri la lingvo internacia, CDELI), kolekto de tekstoj en Esperanto gastigita en la urba biblioteko, kaj la Kultura Centro Esperantista. La Chaux-de-Fonds, urbo en la Neŭŝatelo-Montaro, situanta je altitudo de 1 000 m, estas enlistigita kiel Monda heredaĵo de Unesko ekde 2008, kune kun sia najbara urbo Le Locle. La Chaux-de-Fonds ŝuldas sian karakteron, sian vizaĝon kaj sian strukturon mem kiel urbo de la horloĝa industrio, kiu aperis en la regiono fine de la 18-a jarcento. En 1870, La Chaux-de-Fonds havis proksimume 4,500 homoj rekte dungitaj en la horloĝa industrio. Ĉi tio estas preskaŭ duono de la tuta loĝantaro. Se ĉi tiu urbo ne estus investinta en la epopeon de tempomezurado, ĝi certe restus la agrikultura vilaĝo de siaj komencoj. La Chaux-de-Fonds estis iam konatata kiel "urbo de utopio", pro ĝia aŭdaca plano, la ekonomia memstareco en siatempe izolita loko, kaj la socia avangardeco. === Historio === === Klimato === == Aliri == === Aviadile === === Trajne === === Buse === == Moviĝi == === Perpiede === === Publika transporto === === Aŭte === == Vidi == == Fari == La kultura vivo en La Chaux-de-Fonds estas aparte riĉa; pluraj kinejoj, muzikhalo, la popola romanda teatro. Inter la vidindaĵoj estas la Arta muzeo, [[Dosiero:Esperanto verdejo.jpg|eta|Triangula herbejo, kie kreskas fruktoarboj. Fotis [[Mireille Grosjean]] ]] Internacia Horloĝa Muzeo. Historia Muzeo (Esperantlingva priskribo de la kolektoj ekzistas. Petu pri ĝi, kaze ke vi vizitas tiun institucion) == Lerni == == Labori == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == == Trinki == == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la urbo) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Esperanto == [[Dosiero:La domo de Kultura Centro Esperantista.jpg|eta|La domo de Kultura Centro Esperantista. Fotis [[Mireille Grosjean]]]] Por multaj esperantistoj, La Chaux-de-Fonds estas pli ol nur svisa kultura urbo: dum jardekoj, ĝi estis unu el la plej signifaj centroj de Esperanto. (La Chaux-de-Fonds povas esti konsiderata kiel Esperanto-ĉefurbo de Svislando). Ĝi estas hejmo de: *[[Kultura Centro Esperantista]] (KCE), dediĉita al trejnado, renkontiĝoj kaj kulturaj agadoj en Esperanto, :Ĝi eksistas de 1975. :En 1980 tie fondiĝis '''LF-koop''', :La Pakto por la Esperanta Civito (https://esperantio.net/) tie fondiĝis en 1998. :En 2004 estis fondita Feminisma Esperanta Movado. :La domo de KCE (vidu foton) situas en strato Postiers 27. :Tuj apude situas la Esperanto-Verdejo (vidu foton) je vojkruciĝo Rue du Succès - rue des Recrêtes. *CDELI (Centro por Dokumentado kaj Esploro pri la Internacia Lingvo – https://www.cdeli.org), :loĝigita en la urba biblioteko kaj specialigita pri la konservado kaj studado de materialoj rilataj al la internacia lingvo. :CDELI gastigas ekde la 1990-aj jaroj ankaŭ la oficialan sidejon de [[Svisa Esperanto-Societo]]. La stratadreso estas Progrès 33. *Se vi vizitas la historian muzeon, petu pri la esperantlingva priskribo de la kolektoj. === Lokoj ligitaj al la Esperanta Civito === [[Ĉaŭdefono]] (fr: ''La Chaux-de-Fonds'') pro la fondo de la Pakto, Sabloneto (it: ''Sabionetta'') pro la promulgo de la Konstitucia Ĉarto kaj [[Le Locle|Loklo]] (fr; ''Le Locle'') pro la unua parlamenta sesio de la Esperanta Civito estas ĉiuj lokoj kun kiuj la esperanta civito estas historie plej ligita. === Esperantaj renkontigoj === [[Dosiero:Centra tablo de lingva kafejo.jpg|eta|Lingva kafejo en La Chaux-de-Fonds, Svislando]] '''Svisaj Esperanto-Tagoj 2027''' En 2027, Esperanto estos la fokuso de grava kultura evento en Svislando: de la 6a ĝis la 9a de majo, la Svisaj Esperanto-Tagoj okazos en La Chaux-de-Fonds, organizitaj de la Svisa Esperanta Societo (SES). La elekto de la urbo estas aparte grava. En 2027, La Chaux-de-Fonds estos la unua Kultura Ĉefurbo de Svislando, kun ĉiujara programo de eventoj, koncertoj, ekspozicioj kaj kulturaj iniciatoj. La SES decidis kapti ĉi tiun okazon por prezenti Esperanton en pli larĝa kultura kunteksto. La Svisaj Esperantaj Tagoj kunvenigos esperantistojn el Svislando kaj najbaraj landoj, per urbogvidadoj, prelegoj, koncertoj kaj sociaj kunvenoj. La programo ankaŭ inkluzivas viziton al la CDELI. ====Informoj pri la evento==== Ĝisdatigoj pri la Svisaj Tagoj de Esperanto 2027 haveblas ĉe: https://eventaservo.org/e/550036 Por lerni pri la agadoj de la Svisa Esperanto-Societo: https://www.svisa-esperanto-societo.ch/ La Svisaj Tagoj de Esperanto do estos speciala okazo por malkovri La Chaux-de-Fonds, urbon kie renkontiĝas la loka kulturo kaj la historio de la esperanto-movado. === Antaŭaj esperantaj renkontigoj === En La Chaux-de-Fonds okazis kongreso de Ido (1972]), SAT-kongreso (12-19 julio 2003), [[Kultura Esperanto-Festivalo]] (9-15 aŭgusto 2020), zorge de KCE. En 2006 kaj 2009 La Chaux-de-Fonds gastigis la Ĝeneralan Kunvenon de [[Svisa Esperanto-Societo]]. De la 13-a ĝis la 16-a de majo 2015 okazis en [[Svislando]], en [[Neŭŝatelo]] kaj en la [[Centro de Dokumentado kaj Esploro pri la Lingvo Internacia]] (CDELI) de La Chaux-de-Fonds, la [[Tria Tutmonda Kolokvo pri instruado de Esperanto]], organizita de [[ILEI]]. De septembro 2016 al februaro 2020 okazis lingva kafejo en la turo Espacité kun la sistemo '''unu tablo - unu lingvo'''. Esperanto aperas inter pli ol dek lingvoj. Prizorgis la programon [[Svisa Esperanto-Societo]]. === Lokaj esperantistoj === En La Chaux-de-Fonds interalie rezidas la geedzoj [[Claude Gacond]] kaj [[Andrée Gacond]], [[Mireille Grosjean]], [[Giorgio Silfer]]. Inter la horloĝistoj de la urbo estis Achilles Ditesheim kiu fondis horloĝfabrikon en 1881 kaj kies fabriko akiris nomon en Esperanto: "Movado". == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references/> {{Skizo}} {{Parto de|Svislando}} 8cv8vghthzyqzeji1vors87ram1i8yf