Vikivojaĝo eowikivoyage https://eo.wikivoyage.org/wiki/Vikivoja%C4%9Do:%C4%88efpa%C4%9Do MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Aŭdvidaĵo Specialaĵo Diskuto Uzanto Uzanto-Diskuto Vikivojaĝo Vikivojaĝo-Diskuto Dosiero Dosiero-Diskuto MediaWiki MediaWiki-Diskuto Ŝablono Ŝablono-Diskuto Helpo Helpo-Diskuto Kategorio Kategorio-Diskuto TimedText TimedText talk Modulo Modulo-Diskuto Event Event talk 0 3197 73349 60190 2026-10-07T13:31:57Z CommonsDelinker 17 Removing [[:c:File:Perm_Russia.jpg|Perm_Russia.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Perm Russia.jpg|]]. 73349 wikitext text/x-wiki {{Rubando|Панно "Космос".jpg}} {{Informkesto urbo | nomo = Permjo<br /><small>(''Пермь'')</small> | flago = | flagograndeco = | bildo = | bildotitolo = | lando = Rusio | regiono = | loĝantaro = 1 055 000 (2020) | alto = 150m }} '''{{W|Permjo}}''' (ruse: ''Пермь'') estas urbo en [[Urala regiono]] en [[Rusio]]. == Kompreni == === Historio === === Klimato === == Aliri == === Aliri avie === === Aliri trajne === === Aliri buse === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === === Transportiĝi aŭte === == Vidi == == Fari == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == == Trinki == == Loĝi == === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Esperanto == === Lokaj esperantistoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references/> {{Skizo}} {{Parto de|Rusio}} 85ns6d81kk6tksvk18fbii1jaayt7e5 0 3665 73364 71626 2026-10-08T11:15:17Z Tiguliano 53 /* Esperanto */ 73364 wikitext text/x-wiki {{Rubando|Italy_banner_3_Florence.jpg}} {{Informkesto lando | nomo='''Italio'''<br><small>(''Italia'', IT)</small> | bildo=File:Colosseum-Rom.jpg | bildotitolo=Koloseo in Romo | flago= file:Flag of Italy.svg | situo= file:Italy in its region.svg | ĉefurbo = [[Romo]] | ĉeflingvo = Itala | monunuo={{W|eŭro}} (EUR, €) | areo=302.068,26 km² | loĝantaro=58.997.201 ab. (1 gennaio 2023) | elektro= | antaŭkodo= +39 | horzono= UTC +1 (somere UTC+2) }} '''{{W|Italio|Italio}}''' (aŭ '''Italujo''' - [[Itala_frazlibro|itale]]: ''Italia'' - elp. ''i'talja'') estas lando sur la [[itala duoninsulo]]. Naturaj limoj de Italio estas norde la montoĉeno {{W|Alpoj}}, kaj ĉe la ceteraj flankoj la Mediteranea Maro, kiu ĉirkaŭ Italio havas plurajn lokajn nomojn: la {{W|Ligura maro|Liguria}}, la {{W|Tirena maro|Tirena}}, la {{W|Adriatiko|Adriatika}}, la {{W|Ionia Maro|Ionia}} maroj estas la ĉefaj. Montoj kaj maroj allogas turistojn. Alpoj estas la plej alta montoĉeno en Eŭropo (sen konsidero de Kaŭkazo). La Adriatika marbordo estas preskaŭ tute sabla. Antikvaj civilizoj (Romio, Grekoj en la sudo, Etruskoj) postlasis multegaj signoj de sia agado. Belajn konstruaĵojn faris homoj dum Mezepoko, Renesanco, Baroka epoko. Estas multegaj artaj muzeoj. Turistoj amantaj historion aŭ arton amasiĝas en kelkaj famaj urboj - Venecio, Florenco, Romo kaj aliaj. == Regionoj == Entute estas 20 regionoj, kiujn oni povas tradicie grupigi en "grandaj regionojn" (aŭ "superregionojn" - itale ''macroregioni''). [[Dosiero:Italy_regions.png|centre|eta|350px|Regionoj de Italio]] <br style="clear:both;" /> {{Listo de regionoj | mapo= | titolomapo= | tekstomapo= | grandecomapo= | nomoregiono1= [[Nordokcidenta Italio]] | kolororegiono1= #71b37b | elementojregiono1= [[Piemonto]], [[Lombardio]], [[Ligurio]], [[Aosta Valo]] | priskriboregiono1= ''ĉefaj urboj [[Milano]], [[Torino]] kaj [[Ĝenovo]]'' | nomoregiono2= [[Nordorienta Italio]] | kolororegiono2= #8a84a3 | elementojregiono2= [[Veneto]], (aŭ Venetio), [[Emilio-Romanjo]], [[Trentio-Sudtirolo]], [[Friulo-Venecio Julia]] | priskriboregiono2= ''ĉefaj urboj [[Venecio]], [[Bolonjo]] kaj [[Triesto]]'' | nomoregiono3= [[Centra Italio]] | kolororegiono3= #d5dc76 | elementojregiono3= [[Toskanio]], [[Umbrio]], [[Markio]], [[Latio]], [[Abruco]] | priskriboregiono3= ''en Centra Italio estas la landa ĉefurbo, [[Romo]] (en Latio) kaj la fama arta urbo [[Florenco]] (en Toskanio)'' | nomoregiono4= [[Suda Italio]] | kolororegiono4= #d09440 | elementojregiono4= [[Kampanio]], [[Bazilikato]], [[Kalabrio]], [[Apulio]], [[Molizo]] | priskriboregiono4= ''la plej granda urbo de Suditalio, [[Napolo]] (en Kampanio) estis ĝis 1860 ĉefurbo de reĝlando entenanta la tutan Suditalion kaj Sicilion'' | nomoregiono5= [[Sicilio]] | kolororegiono5= #d56d76 | elementojregiono5= | priskriboregiono5= ''la plej granda insulo de mediteraneo, ĝi estas fama pro la antikvaj temploj kaj la vulkano [[Etno]]; ĝia ĉefurbo estas [[Palermo]]'' | nomoregiono6= [[Sardinio]], (aŭ Sardio), | kolororegiono6= #b383b3 | elementojregiono6= | priskriboregiono6= ''la dua plej granda insulo en la Mediteraneo, kun sovaĝa interno kaj travideblaj marakvoj'' }} {{Situo sur mapo celloko Italio}} == Urboj == [[File:Vue des toits depuis la Sainte-Trinité-des-Monts, Rome, Italy.jpg|150px|thumb|[[Romo]]]] [[File:Canal Grande Chiesa della Salute e Dogana dal ponte dell Accademia.jpg|150px|thumb|[[Venecio]]]] [[File:Florence Duomo from Michelangelo hill.jpg|thumb|150px|[[Florenco]]]] * La plej grandaj urboj (ekde 500mil loĝantoj) estas: ** '''[[Romo]]''' (''Roma''), la ĉefurbo, alirpunkto al [[Vatikano]]; riĉega je restaĵoj de antikva {{W|Romio}} ({{W|Koloseo}}, {{W|Roma Forumo}}, {{W|Via Appia}} ktp), famaj preĝejoj (inter kiuj la kvar grandaj bazilikoj [[w:eo:Baziliko Sankta Petro|Sankta Petro]], [[w:eo:Baziliko Sankta Johano de Laterano|Sankta Johano]], [[w:eo:Baziliko Sankta Maria la Granda|Sankta Maria la Granda]] kaj [[w:o:Baziliko Sankta Paŭlo antaŭ la Muroj|Sankta Paŭlo]]), gravaj muzeoj, folkloraj kvartaloj. ** '''[[Milano]]''' (''Milano''), la plej granda urbo en Norditalio kaj koro de la itala ekonomio; estas gravaj monumentoj de pluraj epokoj; ** '''[[Napolo]]''' (''Napoli''), la plej granda urbo en Suditalio, fama pro sia golfo kaj sia popolarto; estas ankaŭ mezepokaj kasteloj kaj preĝejoj, katakomboj, gravaj muzeoj; ** '''[[Torino]]''' (''Torino''), en Piemonto, iam ĉefurbo de la piemonta ŝtato; ** '''[[Palermo]]''' (''Palermo''), ĉefurbo de Sicilio, riĉa je monumentoj mezepokaj kaj postaj; fama en ĝi estas ankaŭ la strata manĝaĵo; ** '''[[Ĝenovo]]''' (''Genova''), grava havenurbo ĉe la nordokcidenta marbordo; ĝi entenas plurajn monumentojn kaj belajn ĝardenojn. * Kelkaj mezgrandaj urboj (pli ol 100mil loĝantoj), famaj pro siaj vidindaĵoj: ** '''[[Venecio]]''' (''Venezia''), konstruita sur lagunaj insuletoj kaj riĉa je mezepokaj kaj renesancaj monumentoj ** '''[[Bolonjo]]''' (''Bologna'') ** '''[[Florenco]]''' (''Firenze''), tre fama pro siaj mezepokaj kaj renesancaj konstruaĵoj ** [[Padovo]] (''Padova'') ** [[Verono]] (''Verona'') ** [[Parma|Parmo]] (''Parma'') ** [[Modeno]] (''Modena'') ** [[Feraro]] (''Ferrara'') ** [[Peruĝo]] (''Perugia'') ** [[Taranto]] (''Taranto'') ** [[Katanio]] (''Catania'') ** [[Sirakuzo]] (''Siracusa''), antikva greka kolonio === Esperantaj urboj === Ĉe la paĝo [https://www.esperanto.it/grupoj-kaj-kursoj/ Grupoj de Itala Esperanto-Federacio] troveblas la listo de urboj kie pli facile oni povas renkontiĝi kun esperantistoj. Milano gastigas la oficejon de la itala federacio, kaj ĝian libroservon. == Aliaj cellokoj == [[File:Dolomites - Cortina area - (11059113353).jpg|150px|thumb|Dolomitoj]] [[File:I Faraglioni.JPG|150px|thumb|Kapri-Insulo]] [[File:The Floating Piers.jpg|150px|thumb|Vidaĵo de la Insulo San Paolo en la Lago de Iseo]] [[File:Monte Pollino (P.N.P.).jpg|thumb|150px|Vidaĵo de la Monto Pollino]] [[File:Matera boenisch nov 2005.jpg|thumb|150px|''Sassi'' de Matero]] [[File:Pompeii Forum.JPG|thumb|150px|Arkeologiaj elfosaĵoj de Pompejo]] * [[Courmayeur]] * [[Breuil-Cervinia]] * [[Oropa]] * [[Madonna di Campiglio]] * [[Cortina d'Ampezzo]] * [[Asizo]] (''Assisi'') * [[Pompejo]] (''Pompei'') * [[Kaprio (Insulo)|Kaprio]] (''Capri'') * [[Matero]] (''Matera'') * [[Agriĝento]] (''Agrigento'') * [[La plej belaj vilaĝoj en Italio|La "plej belaj vilaĝoj en Italio"]] == Eniri == [[File:Cathedral and Campanary - Pisa 2014 (2).JPG|400px|thumb|[[Pizo]]]] [[File:Portofino harbour tunliweb.JPG|270px|thumb|[[Portofino]]]] Ekde la 26-a de marto 1995 en la ŝtato validas la [[W:Traktato de Schengen|Traktato de Schengen]]. Tiel forfalis la limkontroloj inter pluraj ŝtatoj de la [[Eŭropa Unio]] kaj civitanoj de tiuj ŝtatoj por la vojaĝo al Italio bezonas nur personan legitimilon, nek pasporton nek vizon. La civitanoj de multaj aliaj landoj bezonas legitimilon, kelkfoje pasporton, sed ofte ne bezonas vizon por turismaj vizitoj. Ĉiuj ne-EU, EEA aŭ svisaj civitanoj restantaj en Italio dum 90 tagoj aŭ malpli devas deklari sian ĉeeston en Italio ene de 8 tagoj post alveno. Se via pasporto estis stampita ĉe la alveno en Italio, la stampo validas kiel tia deklaro. Ĝenerale, kopio de via hotelregistrado sufiĉos se vi loĝas en hotelo. Alie, tamen, vi devos iri al policoficejo por plenigi la formularon (dichiarazione di presenza). Malsukceso fari tion povas rezultigi elpelon. Vojaĝantoj restantaj pli ol 90 tagojn ne bezonas plenumi ĉi tiun deklaron, sed anstataŭe devas havi taŭgan vizon kaj devas akiri loĝpermeson (permesso di soggiorno). === Eniri aviadile === La ĉefaj internaciaj flughavenoj en Italio estas en [[Romo]] (2 flughavenoj: Fiumicino kaj Ciampino) kaj en [[Milano]] (3 flughavenoj: Malpensa, Linate, Orio al Serio). Pluaj gravaj flughavenoj estas en [[Torino]], [[Ĝenovo]], [[Verono]], [[Venecio]], [[Triesto]], [[Bolonjo]], [[Florenco]], [[Pizo]], [[Ancona|Ankono]], [[Napolo]], [[Bario]], [[Brindizio]], [[Kaljaro]], [[Palermo]], [[Katanio]]. === Eniri trajne === Internaciaj trajnoj traveturas la Alpojn (kaj la apudan landlimon ĉe la marbordo) en kelkaj lokoj, ofte tra longaj galerioj. De okcidente al oriente la plej gravaj fervojaj landlimotrairejoj estas: * '''[[Ventimiglia]]''', ĉe la bordo de la Ligura Maro; trajnoj inter Ĝenovo kaj Nico (el Milano/Florenco, kaj el Marsejlo); kutime necesas ŝanĝi trajnon en Ventimiglia mem * '''Frejus''', la plej grava fervoja galerio inter Italio kaj Francio, sur la fervojo Liono-Torino * '''[[W:Tunelo de Simplono|Simplono]]''', la plej grava fervoja galerio inter Italio kaj Okcidenta Svislando, sur la fervojo Bazelo/Ĝenevo-Milano * '''Chiasso''' inter [[Como|Komo]] kaj [[Lugano]], sur la fervojo Zuriko-Milano, trairanta Alpojn pli norde, ene de Svislando * '''[[W:Montpasejo Brenero|Brenero]]''', malalta (1372m) montopasejo en la Alpoj, sur la fervojo Munkeno-Verono * '''[[Tarvisio]]''' sur la fervojo Vieno-Venecio * Villa Opicina apud '''[[Triesto]]''', sur la fervojo Ljubljano-Venecio === Eniri buse === [https://www.flixbus.it/tratte-autobus flixbus.it] kaj [http://www.megabus.com Megabus] proponas hejmajn kaj internaciajn itinerojn. Estas regulaj busoj inter Ljubljano, slovenaj marbordaj urboj kaj Istrio (Kroatio) kaj Triesto (Italio). Ĉi tiuj servoj estas malmultekostaj kaj de Triesto pli da konektoj kun la resto de Italio abundas. Ekzistas ankaŭ buso kiu iras de Malmö, Svedio tra Danio, Germanio kaj Svislando kaj poste iras tra la lando kaj poste reen al Svedio. === Eniri ŝipe === [[File:Porto di genova 003.jpg|thumb|Ĝenova turisma haveno]] [[File:Porto Ancona navi.jpg|thumb|Ankona haveno]] Italio kuŝas meze de la Mediteraneo kaj havas multajn havenojn, grandajn kaj malgrandajn. Do, eblas atingi Italion ŝipe, precipe de aliaj mediteraneaj landoj. Pluraj kunligoj estas servataj de pramoj. Kelkaj gravaj internaciaj pramlinioj estas: * al/de [[Hispanio]] (Barcelono-Ĝenovo, Barcelono-Sardinio, Barcelono-Civitavecchia) * al/de [[Korsiko]] (Korsiko-Ĝenovo, Korsiko-Livorno, Korsiko-Sardinio ktp) * al/de [[Tunizio]] (Tunizo-Palermo, Tunizo-Napolo, Tunizo-Salerno, Tunizo-Civitavecchia, Tunizo-Ĝenovo) * al/de [[Malto]] (Malto-Pozzallo, Malto-Katanio, Malto-Salerno) * al/de [[Grekio]] (itala flanko: Venecio, Ankono, Bari, Brindizio, Otranto; greka flanko: Igumenico, Patraso, Ioniaj Insuloj) * al/de [[Albanio]] (Apulio-Albanio, Ankono-Albanio) * al/de [[Kroatio]] === Eniri aŭte === Italio limas al Francio, Aŭstrio, Svislando kaj Slovenio. Ĉiuj landlimoj estas malfermitaj (sen pasporto/dogankontroloj), sed aŭtoj povas esti haltitaj malantaŭ la limo por hazardaj kontroloj. === Eniri bicikle === Italion atingas pluraj internaciaj biciklovojoj. El la aro "Eŭrovelo" estas menciindaj: * EV5 "Romea-Francigena" Londono-Brindizio * EV7 "Vojo de la Suno" Norda Kapo - Sicilio/Malto * EV8 "Mediteranea Vojo" Hispanio-Grekio * EV9 "Baltiko-Adriatiko" Gdansko-Pula === Eniri piede === == Kompreni == === Tereno === Tre gravan rolon ludas en Italio montoj. Norde, la landlimo kun la najbaraj landoj estas markata de la plej alta montoĉeno en la Eŭropa Unio - la '''Alpoj''' - pli altaj okcidente (kie situas la Blanka Monto, ĉ. 4800m, la plej alta pinto), malpli altaj oriente. Ĉe la suda bordo de Alpoj estas pluraj lagoj de glacia deveno, similaj al tiuj kiuj kuŝas sur la norda bordo. Pli sude, inter Alpoj kaj Apeninoj, estas la '''{{W|Pada Ebenaĵo}}''', sufiĉe vasta ebenaĵo kreita de la rivero '''Pado'''. (En la ceteraj partoj de Italio estas nur malgrandaj ebenaĵoj.) Alia grava montoĉeno en Italio trakuras la duoninsulon de ĝia nordo al ĝia suda fino: la '''Apeninoj'''. La plej alta monto, ''Gran Sasso'' (= Granda Ŝtono), estas 2914m alta kaj situas en Abruco, en Centra Italio; sur ambaŭ flankoj de la montoj estas malgrandaj ebenaĵoj kaj precipe montetoj, ĝis la du marbordoj, riĉaj je bonaj strandoj; ankaŭ Suditalio estas grandparte montara, precipe en Kalabrio, sed Apulio estas grandparte ebena aŭ preskaŭ ebena; en Suditalio estas ankaŭ la fama vulkano [[Vezuvio]], kiu laste erupciis en 1944; La plej alta pinto sude de Alpoj estas tamen en Sicilio: ĝi estas granda vulkano, '''Etno''' (itale: ''Etna''), 3300m. En Suditalio estas aliaj aktivaj vulkanoj, pli malgrandaj, kelkaj submaraj, inter kiuj tre famaj estas '''Vezuvio''' (''Vesuvio''), apud Napolo, kaj '''Strombolo''' (''Stromboli''), en la samnoma insuleto. Malaktivaj vulkanoj estas ankaŭ en centra Italio. Pluraj postlasis cirklajn vulkandevenajn lagojn. Ne estas grandaj riveroj. La plej longa, Pado, kun 652 km estas la 27-a en la listo de la plej longaj riveroj en la Eŭropa Unio. Tibero, kvankam longa nur ĉ. 400km, estas tamen fama, ĉar sur ĝia bordo naskiĝis Romo. Italio havas plurajn insulojn, kiuj estas tamen aŭ grandaj (Sicilio kaj Sardinio, la plej grandaj insuloj en Mediteraneo) aŭ malgrandaj (la areo de la plej granda el tiuj ĉi estas ĉ. 1/100 de la areo de Sicilio aŭ Sardinio). === Historio === Homoj estas sur la itala duoninsulo dum almenaŭ 200,000 jaroj. La etruska civilizo daŭris de antaŭhistorio ĝis la 2-a jarcento a.K. La etruskoj prosperis en la centro kaj nordo de kio nun estas Italio, precipe en lokoj nun reprezentitaj de norda [[Latio]], [[Umbrio]] kaj [[Toskanio]]. [[Romo]] estis dominita fare de la etruskoj ĝis la romianoj venkis la proksiman etruskan urbon Veio-n en 396 a.K. En la 8-a kaj 7-a jarcentoj a.K., grekaj kolonioj estis establitaj en Sicilio kaj la suda parto de la Italio kaj la etruska kulturo rapide iĝis influitaj per tiu de Grekio. Ĉi tio estas bone ilustrita ĉe kelkaj bonegaj etruskaj muzeoj; Etruskaj tomboj ankaŭ estas bone vizitindaj. ====La Romia Imperio==== Antikva Romo estis komence malgranda vilaĝo fondita ĉirkaŭ la 8-a jarcento a.K. Kun la tempo, ĝi kreskis en unu el la plej potencaj imperioj kiujn la mondo iam vidis, ĉirkaŭante la tutan Mediteraneon, etendiĝante de la norda marbordo de [[Afriko]] ĝis tiom norde kiel la suda parto de [[Skotlando]]. La Romia Imperio multe influis okcidentan civilizon. Ĝia konstanta malkresko komenciĝis en la 2-a jarcento p.K., kun "krizo" en la 3-a jarcento p.K. kiu trafis precipe forte, alportante gvidantojn kiuj plejparte dependis de la militistaro kaj ofte estis senpovigitaj en nur kelkaj jaroj da regado. La imperio finfine rompiĝis en du partojn en 395 p.K.: la Okcidenta Romia Imperio kun sia ĉefurbo en [[Romo]], kaj la Orienta Romia Imperio aŭ Bizanca Imperio kun sia ĉefurbo en [[Istanbulo|Konstantinopolo]]. La okcidenta parto, sub atako de la gotoj, vandaloj, hunoj kaj multaj aliaj grupoj finfine kolapsis en la malfrua 5-a jarcento p.K., lasante la italan duoninsulon dividita. Post ĉi tio, Romo pasis en la tielnomitan ''Malhela Epoko.'' La urbo mem estis prirabita de saracenoj en 846. Romo iris de urbo de 1,000,000 homoj en la unua jarcento p.K. al apenaŭ punkto sur la mapo antaŭ la sepa jarcento p.K., kaj la ŝtonoj de ĝiaj antikvaj monumentoj estis forigitaj por konstrui novajn konstruaĵojn. ====De sendependaj urboŝtatoj ĝis unuiĝo==== Post la falo de la Okcident-Romia Imperio, la itala duoninsulo estis dividita en multajn sendependajn urboŝtatojn, kaj restis tiel dum jarcentoj poste. En la 6-a jarcento p.K., ĝermana tribo, la lombardoj, alvenis de la nordo; tial la nuna norda regiono de [[Lombardio]]. La potenc-ekvilibro inter ili kaj aliaj invadantoj kiel ekzemple la bizancanoj, araboj, kaj islamaj saracenoj, kun la Sankta Romia Imperio kaj la papofico signifis ke ne estis eble unuigi Italion, kvankam pli postaj alvenoj kiel ekzemple la karolingoj kaj la Hohenstaufens sukcesis altrudi ian kontrolon. Tiel Norda Italio estis sub la malsolida kontrolo de dinastioj de kio nun estas Germanio kaj multaj grandurboj konkurantaj pri sendependeco defiis la regulon de kaj papo kaj imperiestro, helpante kun ambaŭ kontraŭ la aliaj de tempo al tempo. En la sudo, la Regno de la Du Sicilioj, rezulto de unuigo de la Regno de Sicilio kun la Regno de Napolo en 1442, havis sian ĉefurbon en Napolo. En la nordo, Italio restis kolekto de malgrandaj sendependaj urboŝtatoj kaj regnoj ĝis la 19-a jarcento. Unu el la plej influaj urboŝtatoj estis la Respubliko de [[Venecio]], konsiderata unu el la plej progresemaj de sia tempo. La unua publika operejo malfermiĝis tie en 1637, kaj por la unua fojo permesis al pagantaj membroj de la ĝenerala publiko ĝui kio estis kortega distro rezervita por la aristokrataro, tiel permesante al la artoj prosperi. Italoj turnis sin al fortuloj por alporti ordon al la urboj, kaŭzante la evoluon de dinastioj kiel ekzemple la Medici en [[Florenco]]. Ilia patroneco de la artoj permesis al Florenco iĝi la naskiĝloko de la Renesanco kaj helpis ebligi geniajn virojn kiel ekzemple Leonardo da Vinci kaj Mikelanĝelo aperi. Romo kaj ĝiaj ĉirkaŭaj regionoj iĝis la Papa Ŝtato, kie la papo havis kaj religian kaj politikan aŭtoritaton. Ekde 1494 Italio suferis serion da invadoj de la aŭstroj, francoj kaj hispanoj; ĉi-lasta finfine venkis. Post kiam Vasco da Gama veturis la Kabo-Itinero ĉirkaŭ Afriko, kaj Kristoforo Kolumbo (kiu estis el [[Ĝenovo]] sed laboranta por la reĝo kaj reĝino de Hispanio), multe de la mediteranea komerco - precipe kun Azio tra la Proksima Oriento - estis delokigita, igante italajn komercistojn malpli gravaj. Dum eksterlandaj imperioj kiel la Aŭstro-Hungara Imperio, Francio kaj Hispanio regis la italan duoninsulon, ĝi restis centro de la belartoj, kaj estis de la 17-a ĝis la 19-a jarcento la ĉefa celo por la Grandturneo de riĉaj junuloj el Britio kaj Eŭropo. La Reĝolando de [[Sardinio]] komencis unuigi Italion en 1815. Giuseppe Garibaldi gvidis ekspedicion por unuigo en suda Italio, dum la nordo volis establi unuiĝintan italan ŝtaton sub sia rego. La norda regno sukcese defiis la aŭstrojn kaj establis Torinon kiel ĉefurbon de la lastatempe formita ŝtato. En 1866, reĝo estis aneksita Venecio. En 1870, estis aneksita Romo. La papo perdis multon da sia influo, kaj lia politika aŭtoritato nun estas limigita al la [[Vatikano|Vatikanurbo]]. ====La Reĝolando de Italio==== Post unuiĝo, la Reĝolando de Italio okupis partojn de Orienta kaj Norda Afriko. Ĉe la eksplodo de 1-a Mondmilito, malgraŭ esti en alianco kun Germanio kaj Aŭstro-Hungario, Italio rifuzis partopreni la militon. Fine, Italio eniris la militon, sed kiel aliancanoj de la [[Unuiĝinta Reĝlando]] kaj [[Francio]]. Kiel rezulto de la venko de Italio kaj ĝiaj aliancanoj, Italio aneksis iaman aŭstro-hungaran teron. Tamen, Italio ne povis akiri multon da kion ĝi deziris, kaj tio, aldone al la alta kosto de la milito, kondukis al populara malkontento. Tion manipulis la naciistoj, kiuj evoluis al la faŝisma movado. En oktobro 1922, la Nacia Faŝisma Partio, gvidita fare de Benito Mussolini, iama socialisto kiu estis forĵetita el la partio pro sia pormilita sinteno, provis puĉon kun ĝia "Marŝo sur Romo"; timante la ebla batalo la timema reĝo Vittorio Emanuele la 3-a preferis cedi kaj fari Mussolini-n ĉefministro. Pakto kun Germanio estis farita fare de Mussolini en 1936. Dum la 2-a Mondmilito, Italio estis invadita fare de la aliancanoj en junio 1943, kaŭzante la kolapson de la faŝisma reĝimo kaj la aresto, fuĝo, rekapto kaj ekzekuto de Mussolini. En septembro 1943, Italio kapitulacis. Tamen, batalado daŭris sur sia teritorio por la resto de la milito, kun la aliancanoj kontraŭbatalantaj tiujn italajn faŝistojn kiuj ne kapitulacis, same kiel germanajn trupojn. ====Itala Respubliko==== En 1946, reĝo Umberto II estis devigita abdiki kaj Italio iĝis respubliko post referendumo. En la 1950-aj jaroj, Italio iĝis membro de NATO. La Marshall-plano helpis revivigi la italan ekonomion kiu, ĝis la 1960-aj jaroj, ĝuis periodon de daŭra ekonomia kresko. Grandaj urboj kiel Romo revenis al esti popularaj turistlokoj, esprimitaj en kaj amerikaj kaj italaj filmoj kiel ekzemple "Roman Holiday" aŭ "La Dolce Vita". En 1957, Italio iĝis fondmembro de la Eŭropa Ekonomia Komunumo. Komenciĝante kun la "ekonomia miraklo" de la 1950-aj jaroj, multaj germanoj komencis pasigi siajn feriojn en Italio, kaj Norda Italio estis precipe populara ĉe germanoj ekde tiam. Eĉ ĝis la punkto ke la disvastiĝo de pico (specialaĵo de suditalio, al norda Italio laŭdire originis de germanaj turistoj postulantaj tion, kion ili pensis esti "itala manĝaĵo". De la malfruaj 1960-aj jaroj ĝis la malfruaj 1980-aj jaroj, aliflanke, la lando travivis ekonomian kaj politikan krizon. Ekzistis konstanta timo, ene kaj ekster Italio, ke la Komunista Partio, kiu regule balotigis pli ol 20% de la voĉoj, iam formos registaron. Multaj intrigoj de la partioj de la establado malhelpis tion. Italio suferis terorismon de dekstro kaj maldekstro, inkluzive de la ŝoka kidnapo kaj murdo de ĉefministro Aldo Moro, kiu baldaŭ antaŭe forĝis la "historian kompromison" kun la komunistoj. Kelkaj atakoj supozitaj esti faritaj fare de maldekstremaj grupoj nun povas esti certaj originis de dekstraflankaj grupoj provantaj misfamigi la Komunistan Partion. Engaĝiĝo de la NATO "resti malantaŭ" organizo (supoze funkcii kiel gerilforto kaze de sovetokupado), Gladio, kiu inkludis multajn dekstremajn ekstremistojn estis asertita en pluraj kazoj. Tiu turbula periodo estas memorita kiel la Jaroj de Plumbo, aŭ ''anni di piombo''. Ekde 1992, Italio alfrontis masivan registaran ŝuldon kaj ampleksan korupton. Skandaloj implikis ĉiujn ĉefajn partiojn, sed precipe la Kristandemokratojn kaj la Socialistojn, kiuj ambaŭ estis dissolvitaj. La elektoj (1994) kaŭzis la sukceson de amaskomunikila magnato Silvio Berlusconi kiel ĉefministro; Berlusconi estis polemika figuro ene kaj ekster Italio, kaj trovis sin en tribunalo multfoje. Iuj homoj eĉ diras, ke lia politika kariero komenciĝis kiel provo eviti laŭleĝajn sekvojn per parlamenta imuneco. Post la elektoj de 2018, du popolismaj partioj formis registaron, la kontraŭ-establa "Movimento Cinque Stelle" (Kvin Stela Movado, M5S) kaj la ekstremdekstra "Lega" (Ligo) kuniĝantaj por formi senprecedencan popolistan koalician registaron. Ĉi tiu koalicio rompiĝis en 2019 pro malkonsentoj pri la traktado de rifuĝintoj el Afriko, kaj nova registaro konsistanta el M5S kun la centro-maldekstra Partio Democratika (PD) formiĝis, kvankam ankaŭ tiu registaro ne daŭris multe. En la lastaj elektoj formiĝis novan dekstran registaron, kiu por la unua fojo havas kiel ĉefministro virinon, (kaj estas ankaŭ la unua fojo ke la ĉefministro apartenas al partio kiu, iamaniere, estis ligita ideale al faŝismo, (ankaŭ se nun ŝi kondamnas la erarojn de la faŝismo). === Lingvoj === La ĉefa lingvo parolata en Italio estas la [[Itala frazlibro|itala]], unu el la {{W|latinidaj lingvoj}}. Regionaj dialektoj, (kiuj ĝis antaŭ malmultaj jardekoj estis la veraj patrinaj lingvoj de italoj), estas nun multe malpli konataj. En kelkaj areoj de Norditalio estas oficiale agnoskataj ankaŭ la [[Franca frazlibro|franca]] ([[Aosta Valo]]), la [[Germana frazlibro|germana]] ([[Trentio-Sudtirolo|Sudtirolo]]), la [[Ladina frazlibro|ladina]] (ankaŭ [[Trentio-Sudtirolo]]) kaj la [[Slovena frazlibro|slovena]] ([[Friulo-Venecio Julia|Friulo]]). En kelkaj valoj de [[Piemonto]] oni uzas tradicie la [[Okcitana frazlibro|okcitanan]]. En [[Apulio]] kaj [[Kalabrio]] estas komunumoj kie oni parolas la [[Greka frazlibro|grekan]], kaj en aliaj komunumoj de [[Kalabrio]] kaj [[Sicilio]] oni parolas la [[Albana frazlibro|albanan]]. En [[Sardinio]] oni tradicie parolas la [[Sarda frazlibro|sardan]], kaj en kelkaj lokoj la [[Kataluna frazlibro|katalunan]] kaj la korsikan. === Klimato === La baro de Alpoj protektas Italion de la nordaj ventoj kaj la maro ĉirkaŭanta ĝin mildigas la klimaton. Do la klimato varias inter modere varma kaj subtropika. Estas tamen grava malsamo inter Norditalio (sen Ligurio) kaj la ceteraj regionoj: * NORDITALIO: la klimato estas pli malseka, pluvoj estas pli abundaj la tutan jaron, inkluzive de la somero, kaj vintre nebulo estas ofta kaj neĝo falas ĉiun jaron, kvankam nur dum kelkaj tagoj en la ebenaĵoj * CENTRA KAJ SUDA ITALIO (+ Ligurio kaj insuloj): la klimato estas pli seka, pluvoj estas abundaj nur vintre kaj tre maloftaj dum la somero, kaj neĝo falas nur sur la montoj (krom en aparte malvarmaj jaroj); nur en tiuj regionoj la klimato estas vere {{W|Mediteranea klimato}}. Nur aŭtune kaj vintre la temperaturo estas klare pli alta en la sudo ol en la nordo; printempe kaj somere la temperaturoj estas pli similaj. Nepre memoru ke tiu ĉi priskribo ĝustas nur pri areoj ne tre altaj sur la marnivelo. La montara klimato estas, kompreneble, pli malvarma, kaj ofte ankaŭ pli malseka. Sur Alpoj estas lokoj, super 3000-4000m, kies klimato estas tre simila al la {{W|alpa klimato|polusa klimato}}. == Transportiĝi == [[File:Bologna-SanPetronioPiazzaMaggiore1.jpg|thumb|250px|right|Bolonjo (Ruĝaj terakotaj tegmentoj kaj brikaj turoj)]] [[File:20110724 Milan Cathedral 5260.jpg|thumb|250px|right|Milano (la ''Piazza del Duomo'', kun la mirinda mezepoka katedralo de la urbo)]] ===Trajne=== [[File:Italy TAV.png|thumb|La altrapida fervoja reto]] Trajnservoj en Italio estas ĝenerale bonaj, oftaj, kaj ĝenerale fidindaj. Sur kelkaj rapidaj fervojoj estas elekto inter "Nuovo Trasporto Viaggiatori" (private posedata) kaj "Trenitalia" (ŝtata posedata). Sur aliaj itineroj, aŭ Trenitalia aŭ regiona servo disponiĝas. *Nuovo Trasporto Viaggiatori - http://www.italotreno.it/EN/Pages/default.aspx - tel. +39 060708 NTV-trajnoj "Italo" altrapidaj trajnoj servas ĉefajn urbojn. Ĝi estas luksa servo, sed por iuj itineroj kaj datoj, iliaj prezoj povas esti pli malaltaj ol tiuj de la konkurado. *Trenitalia - http://www.trenitalia.com/tcom-en - tel. +39 892021 Trenitalia havas ampleksan gamon de trajnospecoj: '''altrapidaj trajnoj''' (Frecciarossa, Frecciargento, Frecciabianca), '''Interurbaj''', '''regionaj trajnoj''' (Regionali, Regionali Veloci) kaj '''internaciaj trajnoj''' (Eurocity, Euronight). <br />Altrapidaj trajnoj estas tre komfortaj, vojaĝas ĝis 360km/h kaj haltas nur ĉe ĉefaj stacidomoj kaj ligas nur la ĉefajn urbojn. Ili pagas suplementon al la norma bileto, kiu inkluzivas la rezervan kotizon. Regionaj trajnoj estas la plej malrapidaj, plej malmultekostaj kaj malplej fidindaj, haltantaj ĉe ĉiuj stacioj. Interurbaj trajnoj estas meze inter altrapidaj kaj lokaj trajnoj. Ili estas ĝenerale fidindaj. ==== Trajnspecoj ==== En longdistancaj trajnoj estas 1-a kaj 2-a klasoj. Bileto de 2-a klaso kostas ĉirkaŭ 80% la prezon de bileto de 1-a klaso. En altrapidaj trajnoj vi ankaŭ povas elekti inter bazaj, normaj kaj flekseblaj biletoj. Bazaj biletoj kompreneble estas la plej malmultekostaj. Dum navedanthoroj, sur gravaj nord-sudaj itineroj dum la ferioj, aŭ antaŭ kaj post grandaj politikaj manifestacioj, trajnoj sur la pli malaltaj trajnospecoj ofte estas troloĝataj. Kvankam inter Milano kaj Napolo (inkluzive de Bolonjo, Florenco kaj Romo), altrapidaj trajnoj duonigas vojaĝdaŭrojn, sur aliaj itineroj, kiel ekzemple inter Romo kaj Ĝenovo, Napolo kaj Reggio Calabria, Venecio kaj Triesto, ili vojaĝas sur la tradicia linio, kun nur marĝene ili mallongigas vojaĝdaŭrojn. Sur longaj itineroj, kiel ekzemple [[Milano]] - [[Romo]] aŭ [[Milano]] - [[Reĝjo Kalabria]], Trenitalia funkciigas specialajn noktajn trajnojn: ''Intercity notte''. Ili foriras je ĉirkaŭ 22.00 kaj alvenas matene. ==== Akiro de biletoj ==== La atendovicoj por aĉeti biletojn ofte estas longaj kaj malrapidaj, do alvenu frue al la stacidomo. Ekzistas efikaj, plurlingvaj, tuŝekranaj biletmaŝinoj, sed la vicoj por ili ankaŭ estas ofte longaj, ĉar ili estas malmultaj. Vi ankaŭ povas aĉeti biletojn interrete en la [http://trenitalia.com/ Trenitalia retejo]; vi ricevos kodon (codice di prenotatione (PNR)) kiu estas uzata por preni la bileton de biletmaŝino en la stacidomo ("Memservo"). La retejo montros la "plej bonajn" (kutime pli multekostajn) konektojn - vi povas elekti "montri ĉiujn ligojn" (aŭ "Regionaj trajnoj") por vidi ĉu ekzistas pli malrapidaj sed pli malmultekostaj konektoj disponeblaj. Por altrapidaj kaj interurbaj trajnoj vi ankaŭ povas elekti opcion ''senbileta''. Vi ricevas PNR-kodon per retpoŝto kaj rekte suriras la trajnon. Surtrajne vi devas diri al la konduktoro vian PNR-kodon. Altrapidaj trajnoj povas pleniĝi, do se vi estas en streĉa horaro, aĉetu la biletojn anticipe. Ĝenerale, vi devus aĉeti la biletojn ''antaŭ ol'' eniri la trajnon. Monpunoj komenciĝas je 50 €. Se vi malfruiĝas kaj ne havas bileton, verŝajne estas plej bone paroli rekte kun la konduktoro (''il controllore'' aŭ ''il capotreno'') ekster la trajno antaŭ ol enŝipiĝi. '''Trenitalia Pass''': vi aĉetas kelkajn tagojn da vojaĝo por esti uzata ene de 2 monatoj, tamen vi ankoraŭ devas pagi suplementon pri la devigaj rezervaj servoj, t.e. TBiz, Eurostar Italia kaj Intercity kiu estos €. 5-25, depende de la trajnospeco. Detaloj estas en la retejo [http://www.trenitalia.com/tcom-en Trenitalia], kaj ankaŭ en la retejo [https://www.internationalrail.com/A846-trenitalia International Rail]. ==== Reguloj ==== Vi '''devas''' validigi la bileton antaŭ ol eniri la plej multajn trajnojn, stampante ĝin en unu el la blankaj skatoloj (markitaj ''Convalida''). Biletoj, kiuj specifas la tagon kaj horon de vojaĝado, ne bezonas esti validigitaj. La plej malmultekosta maniero vojaĝi en regiono estas aĉeti '''zonan biletkarton'''. Diagramo montrita proksime de la validiga maŝino diras al vi kiom da zonoj vi devas ''pagi'' inter stacioj. Por aĉeti zonkarton por la sekva regiono, eliru el la trajno ĉe la lasta stacidomo, aĉetu la bileton kaj suriru la sekvan trajnon (kutime ekveturanta post ĉirkaŭ unu horo). En Italio validas '''fumada malpermeso''' en publikaj lokoj. Fumado en iu itala trajno estas submetata al monpuno. ===Aviadile=== La apero de malaltkostaj aviad-kompanioj igis hejman aervojaĝadon pli malmultekosta. Se rezervitaj anticipe, flugbiletoj por longaj vojaĝoj ofte estas pli malmultekostaj ol trajnaj biletoj. ITA Airways, Ryanair, Easyjet kaj Blue Express funkciigas enlandajn flugojn dum malgrandaj, novaj aviadkompanioj aperas kaj malaperas ofte. ===Per aŭto=== Italio havas bonevoluintan sistemon de aŭtovojoj (''autostrade'') en la Nordo, dum en la Sudo ĝi estas iom pli malbona pro kvalito kaj amplekso. Plej multaj aŭtovojoj estas pagvojoj. La ''autostrade'' estas markitaj per verdaj signoj, dum ĝeneralaj vojoj estas markitaj per bluaj signoj. Rapidado sur la ''aŭtostrado'' estas nuntempe malpli ofta ol en la pasinteco. Estas aŭtomataj sistemoj por puni rapidon kaj danĝeran veturadon. Itala Aŭtovoja Patrolo (''Polizia Stradale'') funkciigas nemarkitajn aŭtojn ekipitajn per progresintaj rapidec-radaroj kaj fotil-sistemoj. La tolerebla alkohollimo estas '''0.50g/L''' en sango, aŭ '''nulo''' por ŝoforoj sub 21 jaroj aŭ kun malpli ol 3 jaroj da vetursperto. Karburaĵprezoj estas en linio kun tiuj en okcidenta Eŭropo kaj pli multekostaj ol en Nordameriko kaj Japanio. En decembro 2016, prezoj estis proksimume €1,65/L por benzino kaj €1.53/L por dizelo. Nuntempe (2023) ili povas varii je ĉirkaŭ €2,00/L. Trafiko en grandaj italaj urboj estas peza kaj trovi parkejon iras de malfacila ĝis neebla entrepreno foje. Parku vian veturilon ĉe parkejo aŭ ie en la periferio kaj uzu publikan transporton. Atentu pri ''Zone a Traffico Limitato'' ('''ZTL'''). Ili estas limigitaj areoj en la historiaj centroj de multaj urboj, kie nur rajtigitaj veturiloj estas permesitaj. Multaj turistoj estas monpunitaj (ĉirkaŭ 100 €) pro eniro en ZTL nekonscie. EU-licencoj estas aŭtomate agnoskitaj. Se vi ne havas EU-veturpermesilon, vi bezonas Internacian Veturpermesilon aldone al via hejma kondukpermesilo por veturi. Por akiri agnoskon de via kondukpermesilo ("adeguamento" aŭ "tagliando di riconoscimento") vi devos pasigi medicinan ekzamenon. Ĉiuj motorveturiloj en Italio devas havi asekuron (''assicurazione'') por almenaŭ tria-parto-respondeco. [[File:Palermo-Sicily-Italy - Creative Commons by gnuckx (3492692842).jpg|thumb|250px|right|Katedralo de Palermo]] ===Per buso=== ====Loka==== Aĉetu biletojn de urba buso de angulbutikoj, oficejoj de busfirmaoj aŭ aŭtomatigitaj maŝinoj antaŭ ol enŝipiĝo (en ''kelkaj'' sistemoj, biletoj ''eble'' estas aĉetataj surŝipe de aŭtomatigita maŝino). Aĉeti biletojn de la busŝoforo ĝenerale ne eblas. La pagsistemo por la plej multaj amastransportoj en Italio (urbaj trajnoj, urbaj busoj, metroo) estas kombinita kun varia devigo. Biletoj estas aĉetataj antaŭ enŝipiĝo kaj validigitaj per surŝipa maŝino; inspektistoj povas suriri la veturilon por kontroli la biletojn de la pasaĝeroj kaj eligi monpunojn al tiuj malhavantaj validigitan bileton. La inspektistoj estas ĝenerale rekoneblaj per iu objekto montranta la emblemon de la firmao. Eldonante monpunon, inspektistoj rajtas peti vidi viajn dokumentojn, kaj ili devas doni ian kvitancon kun dato, horo kaj loko. Ili neniam rajtas rekte kolekti la monpunon (kiu ĝenerale povas esti pagita ĉe poŝtejo). Ataki inspektiston dum lia laboro estas grava ofendo. Ĉiutagaj, semajnaj, monataj kaj tutjaraj biletoj estas ĝenerale haveblaj, krom multuzaj biletoj. Ĉi tiuj eble ne bezonas esti validigitaj. En preskaŭ ĉiuj urboj ekzistas malsama prezo-skemo, do kontrolu biletformulojn kaj haveblecon anticipe. Por turistoj povas esti tre oportune aĉeti ĉiutagajn (aŭ plurtagajn) biletojn, kiuj permesas senliman vojaĝon ene de ununura tago aŭ periodo. Gravaj grandaj urboj havas iun specon de '''Urba Karto''', fiks-kotiza karto permesanta vojaĝadon sur loka publika transporto, vizitojn al kelkaj muzeoj, kaj rabatojn en butikoj, hoteloj kaj restoracioj. Kontrolu tiujn eblecojn ĉe lokaj turismaj oficejoj aŭ ĉe la retejo de la urbo (kiu ofte estas en la formo www.comune.''cityname''.it kiel ekzemple www.comune.roma.it). ====Interurba==== Interurbaj busoj kutimis esti niĉa merkato en Italio. La ĉefa interurba busfunkciigisto en Italio estas [http://www.flixbus.com Flixbus], kiu funkciigas vastan reton de itineroj ligantaj urbojn tra la lando. Aliaj buskompanioj en Italio inkludas [http://www.megabus.com Megabus], [https://www.saj.it Saj], [https://marinobus.it/ MarinoBus] kaj [https://www. .itabus.it Itabus]. La prezoj de interurbaj busaj biletoj en Italio estas kutime pli malaltaj ol trajnobiletoj, igante ilin alloga elekto por buĝetkonsciaj vojaĝantoj. Tamen, la vojaĝdaŭro por busoj povas esti pli longa ol trajnoj, kaj la komfortnivelo povas esti pli malalta. La busoj en Italio estas ĝenerale modernaj kaj bone prizorgataj, kun klimatizilo kaj komforta sidloko. Iuj busoj ankaŭ ofertas enŝipajn agrablaĵojn kiel senpagan Wifi, elektrajn enirejojn kaj necesejojn. Indas noti, ke iuj urboj en Italio havas limigitan aliron al veturiloj, kaj eble ne eblas atingi iujn areojn per buso. Tial, estas esence plani vian vojaĝon zorge kaj kontroli la busitinerojn kaj horarojn anticipe. Biletoj por interurbaj busoj en Italio estas aĉeteblaj interrete, ĉe busstacidomoj aŭ ĉe biletaj agentoj. Estas konsilinde rezervi viajn biletojn anticipe, precipe dum pintaj vojaĝperiodoj, ĉar sidlokoj povas pleniĝi rapide. ===Per dikfingro=== Petveturado en Italio estas rilata al la 1960aj hipioj kaj "survoja" speco de kulturo. Tial ĝi estas konsiderata malmoderna kaj senutila. Vi preskaŭ neniam trovos italojn petveturantaj krom se estas grava problemo kun la buso aŭ aliaj transportiloj. Ankaŭ, nuntempe estas ofte vidi prostituitinojn ĉe la vojo ŝajnigantaj petveturantajn por allogi klientaron do estas konsilinde eviti esti konfuzita kun unu el ili. Petveturado somere en turismaj lokoj bone funkcias ĉar vi ricevos veturojn de nordeŭropaj turistoj, kaj ĝi povas bone funkcii en kamparaj lokoj, sed petveturado proksime de grandaj urboj aŭ laŭ gravajaj vojoj estas '''frustracianta'''. Petveturado laŭ rapidvojoj kaj aŭtovojoj estas malpermesita laŭleĝe, kaj ĉiukaze neniu italo estus disponebla. ===Per boato=== [[Dosiero:Tigulia_esperanta_velado.jpg|eta|Esperanta velado en Ligurio]] Alproksimiĝi al Italio per maro povas esti bonega sperto kaj estas bona alternativo al tradiciaj surteraj "turneoj". Jaĥta ĉarto al Italio estas plenumebla maniero sperti la landon. Kvankam la industrio pri jaĥta ĉarto estas pli malgranda ol oni atendus por ĉi tiu nekredeble populara turisma celo, ekzistas multaj kialoj por elekti jaĥton super pli konvencia surtera aliro. La itala marbordo, kiel la franca marbordo, altiras luksajn jaĥtajn ĉartojn de la plej altaj normoj. "Travojaĝi" Italion de privata jaĥto estas surprize oportuna kaj komforta. La drameca marbordo de Italio estas plej bone aprezita de la maro. Vi povas naĝi kiam ajn vi volas, kaj multaj famaj vidindaĵoj estas proksime de la marbordo. Krozado sur privata jaĥto ŝirmas unu de la homamasoj kaj trafiko infestanta popularajn cellokojn. Toskanio, la Amalfi-marbordo, Sardio kaj Sicilio estas la ĉefaj naŭtikaj regionoj. Ĉiu havas sian propran guston kaj estas rekompenca laŭ sia aparta maniero. == Vidi == Italio estas tre riĉa je historiaj kaj artaj vidindaĵoj, kaj en urboj, kaj en malgrandaj lokoj. === Historiaj vidindaĵoj === Pri Romio: # Nepre vizitu [[Romo]]n (''Roma''), kun multaj restaĵoj de la antikva '''Romio'''; ne maltrafu la Koloseon, la Roman Forumon, la Akveduktojn, la Apian Vojon kaj dekduon da muzeoj dediĉitaj al romiaj ruinoj. # Moviĝante norden al ĵus suden de Napolo, [[Pompejo]] kaj [[Herkulano]] estis kovritaj per cindroj fare de Vezuvio kaj, kiel rezulto, fiksigitaj en la stato de la 1-a jarcento p.K., kaj estas eksterordinara ekzemplo de antikva romia urbeto; # En Taormina, Sicilio rigardu la romian teatron, kun bonegaj vidoj de Etna en klara tago. Ankaŭ en Sicilio, ne maltrafu la bone konservitajn mozaikojn ĉe Piazza Armerina. En norda Italio, la romia amfiteatro ĉe Verono estas sendube nemaltrafebla. Pri Granda Grekio: # La Templa Valo apud [[Agriĝento]], [[Kalatafimo-Segesto|Segesta]], '''{{W|Selinunte|Selinunte}}''', (en Sicilio); [[Paestum|Paesto]] (''Paestum'') apud [[Salerno]] (en Kampanio); kaj aliaj lokoj, estas imponaj signoj de la antikva '''Granda Grekio''' (''Magna Graecia''), la greka regado en Suditalio kaj Sicilio; Pri la Etruskoj: # la plej gravaj restaĵoj de '''Etruskoj''' estas videblaj en [[Tarquinia]]; sed se vi estas en Romo, kaj havas limigitan tempon kaj neniun eblecon vojaĝi ekster la ĉefaj urboj, tiam ne maltrafu la mirindan kolekton de la Etruska Muzeo ĉe Villa Giulia en Romo. (...) === Urboj riĉaj je artaj monumentoj kaj muzeoj === # '''[[Venecio]]''' (''Venezia'') estas konata en la tuta mondo pro sia aparta aspekto kiel urbo konstruita sur aro de proksimaj insuletoj, sed ankaŭ pro siaj artaj palacoj, preĝejoj, pontoj; # '''[[Florenco]]''' (''Firenze'') estas mirinde riĉa je monumentoj de la Mezepoko, kaj entenas tre famajn artajn muzeojn; # '''[[Napolo]]''' (''Napoli''), aldone al sia ĉarma aspekto ĉe la golfo, fronte al vulkano Vezuvio kaj al insulo Kapri, havas multajn gravajn palacojn kaj preĝejojn, ĉefe mezepokajn kaj barokajn, sed ankaŭ antikvajn; # Romo apartenas ankaŭ al tiu ĉi listo, pro siaj multaj monumentoj kaj muzeoj; (...) === Ĉarmaj aŭ historiaj vilaĝoj === [[Dosiero:Porta_di_San_Giovanni_Corinaldo.JPG|dekstre|eta|160px|Pordego en Corinaldo (Markio)]] Estas multaj ĉarmaj vilaĝoj kaj urbetoj, ofte kun mezepokaj aŭ renesancaj konstruaĵoj. Liston (nur unu el la eblaj) oferas la asocio ''I borghi più Belli d'Italia'' (La plej belaj vilaĝoj en Italio) - vidu la [https://borghipiubelliditalia.it/ retejon] (itale kaj angle) kaj la [[La plej belaj vilaĝoj en Italio|artikolon]] en vikivojaĝo. Aldonindaj estas vilaĝoj historie gravaj, kiuj tamen ne plu gardas ĉarman aspekton. Ofte, ili estas famaj pro antikvaj ruiniĝantaj restaĵoj. ===Monumentoj=== * '''[[Listo de Monda Heredaĵo de Unesko#Italio|Listo de italaj Mondaj Heredaĵoj de Unesko]]''' === Naturaj vidindaĵoj === [[Dosiero:Pale ValPradidali.jpg|right|160px|thumb|Pintoj kaj arbaroj en Dolomitoj]] [[Dosiero:Crateri delle eruzioni 2001-2002,Etna.JPG |thumb|right|160px|Krateretoj en Etno]] * '''{{W|Alpoj}}''', granda montoĉeno en Norditalio, al kiuj apartenas inter aliaj cellokoj: ** [[Aosta Valo]] (itale ''Val d'Aosta'') kun la '''{{W|Blanka Monto|Blanka Monto}}''' (itale ''Monte Bianco'', france ''Mont Blanc'') ĉe la landlimo inter Italio kaj Francio, la '''{{W|Granda Paradizo|Granda Paradizo}}''', (itale ''Gran Paradiso''; ĉirkaŭe estas ekde 1922 fama nacia parko)) kaj pluaj famaj montoj kies pintoj superas 4000m ** [[Osola Valo]] (itale ''Val d'Ossola'') kun la Nacia Parko de la Granda Valo (itale ''Val Grande'') ** [[Valtelino]] (itale ''Valtellina''), alta valo de la rivero {{W|Adda}}, el kiu oni povas pasi al la alta valo de la rivero {{W|Adiĝo}} per la pasejo de [[Stelvio]] (2757m; itale ''Passo dello Stelvio'', germane ''Stilfser Joch''; ĉirkaŭe estas ekde 1935 fama nacia parko) ** '''{{W|Natura Parko Adamello Brenta|Natura Parko Adamello Brenta}}''', tre grava pro la bestoj tie loĝantaj (inter kiuj ursoj) ** '''{{W|Dolomitoj|Dolomitoj}}''', (it. ''Dolomiti''), famaj pro la vertikalaj flankoj kaj la rozaj koloroj ĉirkaŭ la sunsubiro; kelkaj areoj, ĉefe la malplej turismaj, estas protektataj kaj unu el tiuj estas nacia parko (Belunaj Dolomitoj) * '''{{W|Antaŭalpoj|Antaŭalpaj lagoj}}''', postsignoj de la glaciaj epokoj (similaj lagoj estas ankaŭ norde de Alpoj); inter ili la plej grandaj kaj famaj estas: ** '''{{W|Majora Lago|Majora Lago}}''', (it. ''Lago Maggiore''), inter Piemonto kaj Lombardio; la norda parto estas en [[Svislando]] ** '''{{W|Lago de Como|Lago de Komo}}''', (it. ''Lago di Como'') ** '''{{W|Iseo (lago)|Lago de Iseo}}''', (it. ''Lago d'Iseo''), la plej malgranda el tiuj menciitaj ĉi tie, en la mezo de la fama ''Val Camonica'' ** '''{{W|Garda Lago|Garda Lago}}''', (it. ''Lago di Garda''), la plej granda lago en Italio * '''{{W|Pado|Pado}}''', (it. ''Po''), la plej longa rivero de Italio, kun siaj alfluantoj; estas menciindaj: ** La alfluanto '''{{W|Tiĉino (rivero)|Tiĉino}}''', (it. ''Ticino''), kiu fontas en Svislando kaj trafluas gravan regionan parkon inter Piemonto kaj Lombardio ** La '''{{W|Veneta regiona parko de Pada Delto|Pada Delto}} (it. ''Delta del Po''), regiona parko, kun la apuda Valo de Comacchio, parte laga, vizitata de fenikopteroj * '''{{W|Ligura maro|Ligura}} kaj {{W|Tirena maro|Tirena}} marbordoj''', kie estas inter aliaj notindaj lokoj: ** ''[[Portofino]]'', ĉarma duoninsuleto kaj vilaĝo ** ''[[Cinque Terre]]'' (elp. ''/ĉinkŭe terre/''), t.e. "Kvin Bienoj" aŭ "Kvin Land(et)oj", fakte kvin ĉemaraj vilaĝoj kun la ĉirkaŭaĵo; la areo estas nacia parko ** [[Monto Arĝentarjo]] (it. ''Monte Argentario'') (...) * '''{{W|Capri (insulo)|Kaprio}}''', itale: Capri (elparolu ''Kapri'') * '''{{W|Ĉilento|Ĉilento}}''', itale: Cilento (elp. ''Ĉilento'') * [[Gargano]] * [[Vezuvio]], itale: Vesuvio (elp. ''Vezuvjo''), dormanta vulkano * [[Strombolo]], itale: Stromboli (elp. 'STROMboli), aktiva vulkano en insuleto * '''{{W|Etna|Etno}}''', (it. ''Etna''), la plej alta (3300 m) aktiva vulkano de Eŭropo. * [[La Madaleno]], itale: La Maddalena (insularo apud Sardinio) == Fari == [[File:Venezia - Regata Storica - Corteo 01.jpg|270px|thumb|Historia boat-konkurso en [[Venecio]]]] === Italaj Naciaj Festoj === Festoj kun fiksa dato: * '''1 januaro''' - Novjartago (Capodanno) * '''6 januaro''' - Epifanio * '''25 aprilo''' - Datreveno de la Libereco * '''1 majo''' - Festo de la Laboro * '''2 junio''' - Tago de la Respubliko * '''15 aŭgusto''' - Mezaŭgusta festotago (Ferragosto) * '''1 novembro''' - Festo de ĉiuj sanktuloj (Ognissanti) * '''4 novembro''' - Datreveno de la Venko (tamen la festo estas movita je la sekva dimanĉo) * '''8 decembro''' - Senmakula Koncipiĝo * '''25 decembro''' - Kristnasko * '''26 decembro''' - Sankta Stefano * '''31 decembro''' (duona festo) - Sankta Silvestro Estas ankaŭ moveblaj festoj: * '''Paskvo''' kaj la lundon post Pasko, nomata Paska Lundo aŭ, kutime '''Pasquetta''' kaj variaj: * Sankta '''patrono''' de ĉiu ajn municipo. La nomo de la sanktulo kaj la dato de festado estas indikitaj en la enskriboj por la lokoj. Dum tiu ĉi tago en la diversaj italaj municipoj religiaj funkcioj estas celebrataj kun procesioj tra la stratoj de la urbo kaj kun interŝanĝo de donacoj inter la civila aŭtoritato (urbestro) kaj la religia aŭtoritato (parokestro). En ĉi tiuj okazoj, la butikoj estas ĝenerale fermitaj la tutan tagon, krom tre apartaj esceptoj de butikoj malfermitaj por duono de la deĵoro matene. Evidente, la butikoj en la plej turismaj lokoj estas esceptoj kaj ofte restas malfermitaj ankaŭ dimanĉe. === Aliaj eventoj kaj Festoj === [[File:Sabato 5 aprile 2008 - foto di Tony Frisina - DSC06039.JPG|thumb|Tagoj de printempo, organizita de FAI]] Ĉiujare la FAI, la Itala Media Fonduso, organizas eventojn por malkovri la artan, naturalisman kaj arkitekturan heredaĵon de Italio. Dum tiuj ĉi tagoj eblas viziti lokojn, kiuj kutime estas fermitaj ĉar ili estas privataj aŭ simple ne malfermitaj al la publiko: estas malfermitaj privataj vilaoj, kasteloj, sed ankaŭ historiaj fabrikoj, publikaj konstruaĵoj kaj muzeoj. Gvidataj vizitoj estas senpagaj, sed eblas lasi malgrandan donacon, laŭ la bontrovo de la turisto. La du ĉefaj eventoj organizitaj de ĉi tiu asocio estas: *FAI Printempaj Tagoj: ekde 1992, koincide kun la komenco de printempo, la FAI malfermis turismajn lokojn tra Italio dum du tagoj. *FAI Aŭtuna Tago: pli lastatempa evento kaj kun malpli da propraĵoj malfermitaj. En oktobro, nemoveblaĵoj estas malfermitaj en preskaŭ ĉiuj provincoj de Italio. Ĉiu urbo elektas sian propran itineron, temo kiu povas esti esplorita plu vizitante ĉiujn elektitajn altirojn. Karnavalfestadoj ankaŭ estas historiaj en Italio. Konataj tra la mondo estas tiuj de Venecio kaj Viareĝjo, sed paradoj de alegoriaj kaleŝoj kaj maskoj estas organizitaj en multaj urboj. Ĉiu regiono tiam havas siajn proprajn tipajn desertojn, kiel fritaĵoj, kiakjeroj kaj kastanjoloj (la nomoj varias depende de la regiono). Listo de la ĉefaj italaj alegoriaj paradoj haveblas sur la tema paĝo pri karnavalo en Italio. == Komuniki == {{Vidu ankaŭ|Itala frazlibro}} La oficiala lingvo en Italio, kaj la denaska lingvo de la plimulto de la loĝantoj, estas la itala. Multaj homoj scipovas almenaŭ iomete la [[Angla frazlibro|anglan]]. En la turismaj lokoj ofte troveblas ankaŭ kelkaj kiuj konas la [[Germana frazlibro|germanan]] aŭ la [[Franca frazlibro|francan]]. La germana estas ankaŭ parolata kiel denaska lingvo aŭ tre konata en [[Trentio-Sudtirolo|Sudtirolo]] kaj kelkaj pluaj lokoj. == Aĉeti == === Mono === Italio uzas la eŭron, kiel pluraj aliaj eŭropaj landoj. Unu eŭro estas dividita en 100 cendojn. La oficiala simbolo por la eŭro estas €, kaj ĝia ISO-kodo estas EUR. Ne ekzistas oficiala simbolo por la cendo. Ĉiuj monbiletoj kaj moneroj de ĉi tiu komuna valuto estas laŭleĝa pagilo ene de ĉiuj landoj, krom ke malaltvaloraj moneroj (unu kaj du cendoj) estas iamaniere forigitaj en kelkaj el ili. La monbiletoj aspektas same en ĉiuj landoj, dum moneroj havas norman komunan dezajnon sur la dorsa flanko, esprimante la valoron, kaj nacian land-specifan dezajnon sur la fronta flanko. La fronto ankaŭ estas uzita por malsamaj dezajnoj de memormoneroj. La dezajno de la fronto ne influas la akcepteblon de la monero. Italio oficiale eligis la unu- kaj du-cendajn monerojn en 2018, rondigante prezojn al la plej proksima kvin-cenda pliigo. La cendoj estas tamen ankoraŭ uzataj. Interŝanĝaj kurzoj por eŭroj Interŝanĝaj kurzoj kompreneble variadas. Jen la kurzoj en januaro 2023: 1 USD ≈ 0,9 € UK £ 1 ≈ € 1,1 1 AU$ ≈ 0,6 € 1 CA$ ≈ 0,7 € Japana 100 ¥ ≈ 0,7 € === Trinkmonoj === Trinkmono (it. la mancia) ne estas kutima en Italio, sed estas ofertita kiam speciala servo estas donita, aŭ por rekoni altkvalitan servon. Plej multaj restoracioj, escepte tiuj en Romo, havas prezon por la servo (it. coperto), kaj kelneroj ne atendas trinkmonon; tamen ili ne rifuzos ĝin. En kafejoj, trinkejoj kaj drinkejoj ne estas malofte lasi la restaĵon, dirante al la kelnero aŭ al la kasisto "tenga il resto" ("prenu la restaĵon"). Trinkmono-vazoj proksime de la kasregistrilo disvastiĝas, sed en publikaj necesejoj ili ofte estas malpermesitaj. Lasi la restaĵon ankaŭ estas sufiĉe ofta ĉe taksiistoj kaj hotelportistoj. Ne eblas aldoni trinkmonojn al kreditkarta pago, do tiukaze vi bezonos kontantmonon. === Butikumado === Italio estas multekosta lando kaj ĝiaj urboj estas pli multekostaj ol antaŭurbaj kaj kamparaj lokoj. Kutime, Suda Italio estas malpli multekosta ol Norda Italio, precipe por manĝaĵo; ĉi tio kompreneble varias laŭ loko, (plej famaj turismaj lokoj povas esti pli multekostaj). Manĝoj povas esti manĝitaj de tiom malmultekosta kiel €5 (se vi estas feliĉa kun sandviĉo ''(panino)''; restoraciokontoj varias de € 10 (hamburgero kun fritaĵoj aŭ salato kaj nealkoholaĵo el drinkejo) ĝis € 25 (antaŭaĵo, ĉefplado kaj akvo de kutima restoracio). Krom se alie dirite, prezoj inkluzivas IVA-vendimposton (sama kiel AVI), kiu estas 22% por plej multaj varoj, kaj 10% en restoracioj kaj hoteloj. Sur iuj produktoj, kiel libroj, IVA estas 4%. En la praktiko, vi povas forgesi pri ĝi, ĉar ĝi estas universale inkluzivita en la montra prezo. Ne-EU-loĝantoj rajtas ricevi VAT-repagon pri aĉetoj de varoj kiuj estos elprenitaj el Eŭropa Unio. Butikoj ofertantaj ĉi tiun skemon havas Tax Free-glumarkon ekstere. Petu senimpostan kuponon antaŭ ol foriri de la vendejo kaj kunportu vian pasporton. Ĉi tiuj varoj devas esti neuzataj kaj nemalfermitaj preterpasante la doganan transirejon post forlaso de EU. Dum vojaĝado tra la kamparo, ne fidu kreditkartojn; en urbetoj multaj butikoj kaj restoracioj ne akceptas volonte kreditkartojn. Kontantmono estas reĝo ĉirkaŭ la lando. Tamen tiu ĉi sinteno iom post iom evoluas kaj ĉiam pli da vendistoj akceptas kreditkartojn. === Malfermaj horoj === Malfermaj horoj en Italio estas tre komplikaj kaj ili ŝanĝiĝas de loko al loko. Ne atendu, ke butikoj estu malfermitaj la tutan tagon kaj ĉiam kontrolu malfermajn horojn antaŭ iri al aparta loko. Por simpligi, ĝenerale la situacio estas jena: *Plej multaj butikoj estas fermitaj por tagmanĝo (inter 12:30 kaj 15:30) *Frizistoj kaj Barbiroj ne laboras lunde. (Tamen estas malfermitaj tiuj ejoj posedataj ĉefe de ĉinaj, sed ankaŭ pakistanaj aŭ arabaj enmigrintoj). *Bankoj estas malfermitaj al la publiko dum ĉirkaŭ nur 4 horoj matene kaj apenaŭ unu horo posttagmeze *Restoracioj ne malfermas antaŭ 11:30 por tagmanĝo kaj 19:00 por vespermanĝo *Multaj butikoj estas fermitaj dimanĉe kaj kelkaj estas fermitaj lundon, sed ne prenu la reston de la semajno por certa: multaj fermiĝos en specifa tago de la semajno. === Kio aĉeti === Italio estas bonega loko por ĉiuj formoj de butikumado. Plej multaj urboj, vilaĝoj kaj urboj estas plenplenaj de multaj diversaj formoj de butikoj, de brilaj butikoj kaj grandegaj butikcentroj, ĝis etaj artgalerioj, malgrandaj manĝbutikoj, antikvaĵkomercistoj kaj ĝeneralaj gazetvendejoj. Manĝaĵo estas sendube unu el la plej bonaj suveniroj kiujn vi povas akiri en Italio. Estas miloj da malsamaj formoj de pasto (ne nur spagetoj aŭ makaronoj). Tiam ĉiu itala regiono havas sian lokan specialaĵon kiel fromaĝo, vino, ŝinko, salamo, oleo kaj vinagro. Ne forgesu aĉeti Nutella. Notu, ke kelkaj ekstereŭropaj landoj (precipe Usono, Aŭstralio kaj Nov-Zelando) havas striktajn regulojn pri kiaj manĝaĵoj povas esti alportitaj en la landon de ekstere. Kuracitaj viandoj (kaj aliaj nekuiritaj produktoj), kiujn vi aĉetas en Italio, eble ne estas permesitaj en vian landon - kontrolu kun via ambasado aŭ via dogana agentejo por esti certa, antaŭ ol vi elspezas grandan kvanton da mono por io, kiu povas esti konfiskita. Itala modo estas fama tutmonde. Multaj el la plej famaj internaciaj markoj de la mondo havas sian ĉefsidejon aŭ estis fonditaj en Italio. [[Dosiero:Galleria Vittorio Emanuele II from TownHouse Hotel.jpg|eta|alternative="Galleria Vittorio Emanuele II" en Milano|"Galleria Vittorio Emanuele II" en Milano]] Milano estas la ĉefurbo de modo kaj dezajno de Italio. En la urbo oni povas trovi preskaŭ ĉiun gravan markon en la mondo, ne nur italan, sed ankaŭ francan, anglan, usonan, svedan kaj hispanan. Via ĉefa loko por la-crème-de-la-crème butikumado estas la Via Montenapoleone, sed la Via della Spiga, Via Manzoni, Via Sant'Andrea kaj la Corso Vittorio Emanuele estas same luksaj, kvankam malpli elstaraj komercaj stratoj. La Corso Buenos Ayres estas la loko por iri por amas-skala butikumado. Kaj, la bela Galleria Vittorio Emanuele en la centro kaj Via Dante ankaŭ havas kelkajn dezajno-butikojn. Preskaŭ ĉiu strato en centra Milano havas vestaĵbutikojn de iu speco. Tamen, ankaŭ Romo kaj Florenco, estas modcentroj, kaj konataj pri esti la naskiĝloko de kelkaj el la plej malnovaj modo kaj juvelaĵdomoj en Italio. Kiam en Romo, la ŝika kaj bela Via dei Condotti, kondukanta al la Hispana Ŝtuparo, estos via ĉefa punkto de aĉet-referenco, kun butikoj ankaŭ en flankaj stratoj kiel Via del Babuino, Via Borgognona, Via Frattina, Via del Corso kaj la Placo de Hispanio. En Florenco, Via de' Tornabuoni estas la ĉefa altmoda butikumadstrato, kaj tie vi trovos amasojn da dezajnistmarkoj. Tamen, en ambaŭ urboj, vi povos trovi multegon da ŝikaj butikoj, dezajnistoj aŭ ne, disigitaj ĉirkaŭ la centro. Prestiĝaj markoj kiel Armani, Gucci kaj Prada troveblas kompreneble en italaj urboj; ĉar ilia prezo estas fiksita internacie, ili verŝajne ne estos multe pli malmultekostaj ol ili estas en via lando. Juvelaĵoj kaj akcesoraĵoj troveblas abunde en Italio. Estas multaj juvelaĵoj kaj akcesoraĵoj, kiuj venas el Italio. Vicenza kaj Valenza estas konsideritaj la juvelaĵĉefurboj de la lando, kiuj ankaŭ estas famaj pro siaj arĝentaĵoj kaj oraĵbutikoj. Ĉie en Italio, precipe Vicenza, Milano, Valenza, Romo, Napolo, Florenco kaj Venecio, sed ankaŭ pluraj aliaj urboj, vi povas trovi centojn da juvelaĵoj aŭ arĝentaĵbutikoj. Krom la famaj, ekzistas kelkaj bonegaj kuriozaj kaj ekstravagancaj juvelejoj disigitaj tra la lando. Dezajno kaj mebloj estas io, por kiu Italio estas fiere kaj pravige fama. Bonkvalitaj meblobutikoj troviĝas ĉie, sed la plej bonaj ofertoj estas en Milano. Milano enhavas kelkajn el la plej bonaj dezajnoĉambroj kaj emporioj en la mondo. Por la plej novaj dezajnaj inventoj, ĉeestu la Fiera di Milano en Rho, kie la plej novaj aparatoj estas ekspoziciitaj. Multaj italaj urboj havas bonegajn antikvajn meblobutikojn. Do, vi povas elekti inter avangardaj mebloj, aŭ antikvaĵoj por aĉeti en ĉi tiu lando, kiuj estas, averaĝe, bonkvalitaj. Vitro-varoj estas io, kion Venecio faras unike, sed kiu estas disvastigita tra la tuta lando. Venecio estas fama pro tiuj de Murano, aŭ vitrofaritaĵo farita en malsamaj koloroj. Ĉi tie, vi povas akiri pokalojn, kristalaĵojn, kandelingojn kaj ornamadojn faritajn el multkolora blovita vitro, kiuj povas esti desegnitaj en modernaj aranĝoj, aŭ en la klasika stilo. Libroj troviĝas en librovendejoj en iu ajn urbo. La ĉefaj libro- kaj eldonfirmaoj/butikoj en Italio inkludas Mondadori, Feltrinelli, Hoepli aŭ Rizzoli. Plej multaj grandaj librovendejoj troviĝas en Milano , Torino kaj la proksima Monza, kiuj estas la ĉefurboj de la eldona komerco de Italio (Torino fariĝis Monda Libroĉefurbo en 2006), tamen aliaj urboj kiel Romo havas multajn librovendejojn. Kompreneble 99% de la libroj venditaj en Italio estas en la itala. Artbutikoj troviĝas ĉie en Italio, precipe en Florenco, Romo kaj Venecio. En Florenco, la plej bona loko por aĉeti arton estas la ''Oltrarno'', kie ekzistas multaj atelieroj vendantaj kopiojn de famaj pentraĵoj. Kutime, depende en kiu urbo vi estas, vi ricevas kopiojn de rimarkindaj artaĵoj trovitaj tie, sed ankaŭ, vi povas trovi maloftajn artbutikojn, skulptaĵojn. === Kiel aĉeti === En malgranda aŭ mezgranda butiko, estas kutime saluti la personaron dum vi eniras, ne kiam vi alproksimiĝas al la vendotablo por pagi. Amika 'Buongiorno' aŭ 'Buonasera' varmigas la etoson. Pagante, la dungitaro kutime atendas, ke vi metos monerojn sur la surfacon aŭ pladon provizitan, prefere ol meti monon rekte en iliajn manojn (malnova pritrakta etiketo por eviti senordajn monerfalaĵojn), kaj ili faros la samon kiam vi donas al vi vian restaĵon ('il resto'). Ĉi tio estas normala praktiko kaj ne intencas esti malĝentila. Marĉandado estas tre malofta, escepte kun stratvendistoj. Ili ĝenerale petos komencan prezon, kiu estas multe pli alta ol tio, por kio ili pretas vendi, kaj ili ofte vendas falsajn varojn (en iuj kazoj, tre kredindajn falsaĵojn), kaj pro tio, esperi aĉeti Gucci-monujon kontraŭ €30 surstrate eble ne estas en via plej bona intereso. En ĉiuj aliaj situacioj, marĉando kondukos vin nenien. Ĉiam atentu pri falsaj varoj: italaj leĝoj povas apliki monpunojn ĝis 3000 € al homoj, kiuj aĉetas ilin (ĉi tio plejparte validas por vestaĵoj aŭ akcesoraĵoj de luksmarko). == Manĝi == [[File:Rifugio Alpino Boffalora (5).JPG|thumb|Menuo]] La {{W|itala kuirarto}} estas tre konata internacie. Memoru tamen ke, kiel aliaj konataj kuirartoj, eksterlande oni konas miksadon de pluraj regionaj kuirartoj, kiu iĝis "normala" nacia kuirarto kaj estas trovebla en kelkaj restoracioj; en aliaj, troveblas "nur" la lokaj variantoj. Se oni ŝatas, estas facile ankaŭ trovi aliajn kuirartojn (ekzemple la ĉinan, la japanan) aŭ rapidajn manĝejojn oferantajn hamburgerojn kaj similajn aĵojn. Itala kuirarto estas ofte konsiderata la plej sana en la mondo, ĝi favoras la uzon de virga olivoleo en preskaŭ ĉiu plado, oni ne devas fari la eraron pensi, ke la solaj pladoj estas pastaĵo kaj pico; multaj salumitaj viandoj estas produktitaj, kiel mortadelo, kuirita aŭ kruda ŝinko, salamo, lumbaĵo, kolbasoj, kaj ankaŭ bresaola, guanciale, pancetta, porchetta... En Italio estas multegaj specoj de fromaĝoj kaj el bovina kaj el ŝafa lakto (ĉi-lastaj ĉefe en centro-suda Italio). *Italaj '''unuaj pladoj''' estas multnombraj: pastaĵoj, polento, lasagnoj, rizotoj, tortelinoj, ravioloj... la kondimentoj varias de regiono al regiono; malmola fromaĝo estas ofte raspita super la pastaĵoj (kutime parmesano, sed en kelkaj lokoj ankaŭ "pekorino" (pecorino = el ŝafina lakto) estas uzata). *Inter la '''duaj pladoj''' estas bona elekto de viando (ŝafidaĵo, bovidaĵo, bovaĵo, porkaĵo, kuniklaĵo, aprajo, kokaĵo, kapraĵo... kaj kompreneble fiŝojn, moluskojn, kaj krustacojn). Kun la duaj pladoj kutime estas manĝataj kiel garnaĵo salato, terpomoj, aŭ aliaj vegetaĵoj, (en norda italio ankaŭ tranĉaĵoj el polento). Oni konsumas ankaŭ diversajn miksitajn salatojn, kiel ekzemple: "kapreze" (caprese = laŭ la stilo de la Kapri-insulo) kunmetante mocarelon, tomaton kaj bazilion kun olivoleon; ankaŭ ŝatata estas mar-salato (miksitaj fiŝoj, laktuko, tomatoj, olivoleo, citrono aŭ vinagro), ktp. *La italaj '''dolĉaĵoj''' ankaŭ varias de regiono al regiono, la plej famaj estas: tiramisu-o, babao, budino, ĝandujotoj, kanoloj, kaj diversaj kukoj kaj tortetoj. Fine de la manĝo en Italio oni ofte konsumas ankaŭ fruktojn, laŭ la sezono: pomoj, piroj, figoj, akvomelono, melono, vinberoj, persikoj, abrikotoj, prunoj, oranĝoj aŭ mandarenoj, ktp. Tamen la itala kuirarto tute ne estas homogena kaj ĉiu regiono prezentas malsamajn kulinarajn diferencojn kompare kun la aliaj. Ĝenerale, Italio povas esti tre larĝe dividita en tri kuirartajn areojn: * '''Norda''': iom pli peza kuirarto ol en aliaj areoj de la lando, influita de la kuirarto de aliaj najbaraj eŭropaj nacioj, la ĉefaj specialaĵoj estas polento, rizoto laŭ milana stilo, tiramisuo, pastaĵo kun ĝenova "pesto", lasagnoj, bolonjaj tortelinoj, milana kotleto, moruo... * '''Centro''': nur iom malpli peza kuirarto ol la Norda, la ĉefaj pladoj estas pastaĵo je la amatriĉa, spagetoj je la karbonista stilo, fiŝsupo, pastaĵo kun ajlo, oleo kaj kapsiketo, askoliaj olivoj, rostaĵetoj.... * '''Suda''': kuirarto estas pli malpeza, tre fama tra la mondo danke al napola pico, ĝi estas influita de antikva greka kuirarto, ĝi ankaŭ inkluzivas multajn pladojn, iuj tre spicaj, kiel la kalabria "nduja". Suda kuirarto estas riĉa je fiŝoj, kiel pruvas pladoj kiel ekzemple torto el anĉovoj kaj marmanĝaĵoj. La "parmiĝana" el melongenoj ankaŭ estas fama. Inter la desertoj memorindas la siciliajn kasatojn kaj kanolojn, kaj la napolajn babaojn. <gallery> Dosiero:Pizza Rucola.JPG|Pico kun eruko Dosiero:Tagliatelle Scampi.JPG|Taljateloj kun omaretoj Dosiero:Risotto al persico.JPG|Rizoto kun perko Dosiero:Polenta con carne.JPG|Polento kun viando Dosiero:Rifugio Alpino Boffalora (4).JPG|Miksaj fromaĝoj Dosiero:Panettone - Nicolettone 2017 - IMG 7085 (31752542285).jpg|Panetono Dosiero:Casoncelli in una grande padella.jpg|Kasonĉeloj </gallery> === Pico === [[File:Eq it-na pizza-margherita sep2005 sml.jpg|thumb|250px|Pizza margherita]] La '''pico''' estas la simbola plado de Italio, la plej bona povas esti gustumita en Napolo, la loko kie ĝi estis inventita (en 2017 la ''Arto de Napolaj Picaj Kuiristoj'', estis deklarita de Unesko kiel nemateria heredaĵo de la homaro). Estas du ĉefaj variaĵoj: la napola, pli alta kaj kun pli mola teksturo, kun pli larĝa rando aŭ krusto; la roma varianto havas pli maldikan paston, kiu, malkiel la napola, estas elrulita ne per pli tradiciaj metodoj (turnante ĝin en la aero) sed per rulo. Pico estas rapida kaj malmultekosta manĝo. En la plej multaj urboj estas picejoj, kiuj vendas "tranĉaĵojn el pico". Dum la mendo, simple indiku al la pickuiristo la tipon de pico, kiun vi volas (ekzemple "margerita pico", "pico kun terpomoj", "ŝinka pico", ktp.) kaj kiom da tranĉaĵoj. Italoj konsideras tion speco de duaklasa pico, elektita nur kiam oni ne povas manĝi tutan picon en picejo. Memoru, ke en multaj partoj de la lando picoj havas pli maldikan pastan bazon ol la originala, napola. La plej aŭtentika, originala pico troveblas nur en Napolo kaj por ĝui ĝin plej bone, estas konsilinde elekti unu kun malmultaj ingrediencoj, kiel la "pizza margherita" (tomato, freŝa bazilio kaj freŝa mocarelo), la "pico kun ŝinko" aŭ la margerita pico kun bubala mocarelo". La tradicia ronda pico troviĝas en multaj specialigitaj restoracioj kaj picejoj. Tamen, estas malofte trovi picejon, kiu ankaŭ servas picon por tagmanĝo. Picvendejoj "pizzeria da asporto" (kie oni povas aĉeti picon por manĝi ĝin aliloke), troviĝas preskaŭ ĉie, kaj la kvalito povas multe varii. Ĉi tiuj preskaŭ ĉiam estas pli malmultekostaj ol restoracioj (5 € por averaĝa margerita pico) kaj ankaŭ estas malfermitaj por tagmanĝo. (...) == Trinki == La naciaj trinkaĵoj estas '''vino''' kaj kafo '''espresso'''. Estas diversaj amaraĵoj kaj super-alkoholaĵoj, kaj bieroj produktitaj surloke; Malgraŭ tio, alkohola konsumo en Italio ne estas disvastigita. === Alkoholaĵoj === '''Vino''' (it. ''vino'') estas produktata kaj trinkata en la itala duoninsulo ekde prahistorio. Aldone, la klimato estas tre favora al vinberoj, krom en la montoj. Pro tio, Italio estas unu el la plej gravaj produktantoj de vino en la mondo kaj estas kutime trinki vinon eĉ dum ordinaraj manĝoj (pli ofte tamen vespere). Estas multaj specoj de vinoj, kelkaj tre famaj aŭ tre multekostaj, aliaj preskaŭ nekonataj ekster Italio. La kutimo postulas ke oni ne trinku vinon ekster la manĝoj, krom malmulte da vino antaŭ la manĝo mem (''aperitivo''). Aldone, la plimulto de la italoj taksas tre malbele ebriiĝi; se iu ebriiĝis, normale tiu ne parolas pri la afero. '''Biero''' (it. ''birra'') estis trinkata nur apud la alpa landlimo, sed dum la lastaj jardekoj ĝi disvastiĝis en la tuta Italio kaj nun estas la plej ofta trinkaĵo akompananta picon. Estas riĉa gamo de '''likvoroj''' kaj aliaj alkoholaĵoj pli fortaj ol vino, inter kiuj: * ''likvoraj vinoj'' (it. ''vini liquorosi''), ekzemple ''vinsanto'', ''passito'', ''marsala'' ktp - kun alkohola grado iom pli alta ol la ordinara vino (ekzemple 18°); ili estas normale dolĉaj, kun blonda koloro; * ''amaraĵoj'' (it. ''amari''), tradicie trinkataj en malgrandaj glasoj post grandaj manĝoj; * veraj ''likvoroj'' (it. ''liquori''), kun alkohola grado ĝis ĉirkaŭ 40°; tre fama estas '''grappa'''; * dolĉaj likvoroj, inter kiuj oni povas mencii ''sambuca'' kaj ''limoncello''. == Loĝi == En ĉefaj urboj kaj turismaj areoj, vi povas trovi bonan gamon da loĝejoj, de mondklasaj hoteloj ĝis familiaj "lit-kaj-matenmanĝo"-ĉambroj, sed gastejoj estas vere malmultaj. Tendumado estas bona maniero por ŝpari monon kaj kampadejoj estas kutime bone administritaj, sed precipe dum somero, administrantoj emas ne akcepti lastminutajn grupojn de junuloj, do prefere vi rezervu anticipe. Farmstaĝejoj estas ĉiam pli populara maniero sperti Italion, precipe en kamparaj lokoj de Toskanio, Piemonto, Umbrio, Abruco, Sardio kaj Apulio. Ili provizas bonegan kombinaĵon de bona kaj sana manĝaĵo, mirindaj vidindaĵoj kaj ne tiom multekostaj prezoj. Se vi preferas memstarajn loĝejojn, estas sufiĉe simple trovi ilin sur la mirinda marbordo de Amalfi aŭ la malpli komerca kaj pli aŭtenta Kalabria marbordo. Itala specialaĵo en malgrandaj vilaĝoj estas disaj hoteloj por tiuj, kiuj amas partopreni en loka vivstilo, ĝi estas ekvilibro inter hotelo kaj domo. Hotelaj steltaksoj nur povas esti prenitaj kiel larĝa indiko de tio, kion vi ricevos por via mono. Estas multaj mirindaj 2-stelaj hoteloj, kiujn vi volas reveni ĉiujare kaj multaj 5-stelaj hoteloj, kiujn vi neniam plu volos meti piedon. La stela takso, kiel en ĉiuj landoj, baziĝas sur burokratia takso de la provizitaj instalaĵoj kaj ne nepre rilatas al komforto. Ofte la sola diferenco inter 3-stela kaj 4-stela hotelo estas, ke ĉi-lasta ofertas ĉiujn manĝojn dum la unua nur ofertas matenmanĝon. == Sekureco == [[File:Logo-notruf-112-europaweit.svg|eta|thumb|112 - ununura eŭropa kriza telefonnumero]] ==== Utilaj nombroj ==== * [[File:112 IT CMYK 150x150.jpg|25px]] Ununura eŭropa kriz-numero (telefonaj distriktoj en kiuj ĝi aktivas, kiel ekz. [[Friulo-Venecio Julia]], [[Latio]], [[Ligurio]], [[Lombardio]], [[Markio]], [[Piemonto]], [[Sicilio]], [[Toskanio]], [[Umbrio]], [[Aosta Valo]], en la Aŭtonomaj Provincoj de [[Trento]] kaj [[Boceno]]. En la aliaj italaj regionoj kie ankoraŭ ne funkcias la nova sistemo, la kriz-numeroj estas la sekvaj: * '''112''': Karabenistoj * '''113''': Polico * '''114''': Infana Krizo * '''115''': Fajrobrigado * '''[https://www.salute.gov.it/portale/lea/dettaglioContenutiLea.jsp?lingua=italiano&id=5440&area=Lea&menu=numeriUnici 116117]''': Ununura eŭropa numero por ne-urĝa prizorgado (en Italio nuntempe aktiva en la regionoj [[Lombardio]], [[Piemonto]] kaj [[Toskanio]], kaj ankaŭ en la [[Trentio|Aŭtonoma Provinco Trento]]. En la regiono [[Sardinio|Sardio]], ĝi estas aktiva en la Provinco Sulcis Iglesiente; en la regiono [[Veneto]], ĝi estas aktiva ene de ULSS 1 Dolomiti, ULSS 3 Serenissima, ULSS 4 Veneto Orientale kaj ULSS 7 Pedemontana; en la regiono [[Latio]], ĝi estas aktiva ene de la metropola urbo [[Romo]]; kaj en la regiono [[Ligurio]], ene de ASL 4 de [[Chiavari]]. * '''117''': Financa Polico * '''118''': Sana Krizo (kiel alternativo al 112) * '''1515''': arbaraj fajroj * '''1518''': Informoj pri trafiko * '''1530''': Krizo sur maro * '''803116''': Voja helpo (ACI) '''Krimo''': En Italio, kiel ĉiu scias, ekzistas organizitaj krimaj strukturoj: la plej konata estas la mafio, en Sicilio, sed ankaŭ en Kampanio, Kalabrio, kaj Apulio estas organizitaj krim-strukturoj; tamen oni devas diri, ke estas preskaŭ neeble por normala turisto fariĝi viktimo de iu ago de organizita krimo, des pli en la plej multaj turismaj urboj. Krimo en italaj urboj estas komparebla al la normoj de aliaj eŭropaj urboj, kun bona nivelo de sekureco; Tamen, oni rekomendas esti aparte singarda pri malgrandaj krimuloj kiel poŝ-ŝtelistoj kaj trompistoj surstrate, kiuj povas reprezenti veran ĝenon. Do estas konsilinde atenti personajn objektojn kaj neniam montri grandajn monsumojn publike. Estas konsilinde lasi vian veturilon en privataj parkejoj se tio eblas. La risko esti atakita aŭ ŝtelita surstrate estas pli alta en la sudo; male, dom-rompŝteloj estas multe pli oftaj en la nordo. Promeni sola je malfrua horo ankaŭ ne estas rekomendita, precipe proksime de fervojaj aŭ bus-stacidomoj. Tion dirite, estas ankaŭ vere ke krimoj tre malpliiĝis en la lastaj jaroj. '''Veturi''': Veturado en Italio se vi ne havas sperton povas esti, laŭ la areo, sufiĉe danĝera, urboj kiel Romo kaj Napolo ofte havas teruran trafikon kaj sur kamparaj vojoj ofte povas okazi, ke rapidlimoj ne estas respektataj. == Sano == La sana situacio en Italio estas bona kun hospitaloj disvastigitaj tra la tuta lando. La plej grandaj hospitaloj kun multoblaj sekcioj estas kutime koncentritaj en la provincaj ĉefurboj. Krana akvo, se liverite per municipa akvedukto, estas kutime trinkebla kaj, se ĝi ne estas, signo estas ĝenerale poŝtita dirante "Acqua non potabile" (Ne-trinkebla akvo), aŭ simple "Non potabile" (Ne trinkebla). Male al multaj aliaj eŭropaj landoj kaj ĉirkaŭ la mondo, tamen, multaj loĝantoj kutime trinkas nur mineralan akvon aĉetitan en boteloj. La ambulanca numero estas la numero 118 (sed vi ankaŭ povas uzi la eŭropan ununuran numeron 112) kaj la voko estas senpaga. === Eŭropa san-servo === Kiel civitano de Eŭropa Unio (EU), se vi neatendite malsaniĝas dum provizora feriado, studado aŭ laborestado en alia EU-lando, vi rajtas ricevi la saman kuracadon disponeblan en ĉiu EU-lando. Vi devas ĉiam kunporti vian Eŭropan Sanasekurkarton (TEAM), kiu estas fizika pruvo, ke vi estas asekurita en EU-lando. Tamen, se vi ne havas la karton ĉe vi aŭ ne povas uzi ĝin (kiel en kazoj de privata helpo), vi ankoraŭ rajtas al kuracado, sed vi devas tuj pagi la kostojn kaj poste peti repagon post via reveno. La landoj en kiuj oni provizas sanan kovradon estas tiuj, kiuj apartenas al Eŭropa Unio (Aŭstrio, Belgio, Bulgario, Kipro, Kroatio, Danio, Estonio, Finnlando, Francio, Germanio, Grekio, Irlando, Italio, Latvio, Litovio, Luksemburgio, Malto, Nederlando, Pollando, Portugalio, Ĉeĥio, Rumanio, Slovakio, Slovenio, Hispanio, Svedio, Hungario), tiuj de la Eŭropa Ekonomia Areo (Islando, Liĥtenŝtejno kaj Norvegio), Svislando kaj kelkaj transmaraj teritorioj. Bonvolu memori, ke sanservo ne inkluzivas ajnajn sav- kaj repatriigajn operaciojn, do estos utile fari specifan vojaĝasekuron kaj kuracadon ĉe privataj establoj. == Respekto == [[File:DSC01931 Luci natalizie a piazza Duomo - Milano - Foto di G. Dall'Orto - 28-12-2006.jpg|thumb|250px|Kristnasko en Milano]] Ĉar Italio estas lando riĉa je ekstreme diversaj kulturaj kaj regionaj influoj, povus esti malfacile por iu eksterlandano kompreni la '''tradiciojn''' kaj la regulojn de bona konduto de la diversaj italaj lokoj, kiuj ne estas ĉiam facile listigi detale. Tamen, en grandaj urboj kiel Romo, Milano kaj Napolo, ne estas multajn problemojn konduti sen miskomprenojn, ĉar bona konduto kaj tabuoj estas proksimume kompareblaj kun la mezumo en aliaj eŭropaj landoj. Italoj kutimas multe tuŝi unu la alian dum parolado inter amikoj per frapetoj sur la dorso kaj kelkaj ludemaj pugnobatoj. Se oni renkontas homon post kelka tempo ne vidante ilin, kutime temas pri duobla kiso sur la vangoj: almenaŭ tiu ĉi kutimo estas disvastigita en la centra-suda regionoj. En la nordo, tamen, tio estas juĝata kun malfido kaj preskaŭ neniam reciprokata (krom se oni trovas homojn de suda origino, sed tio estas pli ofta en la grandaj urboj de la nordokcidento, kie plej multaj homoj elmigrintaj el la sudo loĝas post la migradoj de la sesdekaj jaroj). La angla estas relative disvastigita en Italio, precipe en la centro kaj nordo kaj inter la pli junaj generacioj (18-35 jaroj), sed ĝenerale la efektiva scipovo de la lingvo estas ofte nur tre baza. Estas tamen eĉ pli komplike establi komunikadon en la angla, eĉ baza, en la sudo de la lando. La itala lingvo, kvankam ĝi estas disvastigita tra la tuta lando, prezentas multajn diferencojn en tonoj kaj akcentoj laŭ la konsiderataj regionoj kaj eĉ urboj. Italoj estas tre fieraj, precipe en malgrandaj komunumoj, pri sia loka lingvo aŭ loka itala dialekto, kaj ne estas malofte trovi homojn pli inklinajn paroli en sia propra dialekto ol en la itala; oni do rekomendas lerni kelkajn malgrandajn dialektajn esprimojn de la regiono, al kiu vi iras, gesto, kiu estos bone aprezata de la plej multaj lokanoj. Ju pli suden vi moviĝas, des pli la homoj havas malstreĉan koncepton pri la tempo, malfruiĝi je 10-15 minutoj okazas ofte. Italio estas lando, en kiu la miljara ĉeesto de la Katolika Eklezio estas sentata ĉie, eĉ ĉe la plej junaj (kvankam en iom malpli granda mezuro inter ili, sed tamen ege pli alta ol en aliaj eŭropaj landoj) kaj tial ĝi estas rekomendate ne ofendi iel la religiecon de italoj, precipe en la sudo. La junaj generacioj en la nordo kaj parte de la centro spertas la religian aspekton esence kun indiferenteco, kaj pruvo de tio estas la progresiva malproksimigo de sia loĝantaro de ekleziaj geedziĝoj kaj la sakramentoj. Italoj estas popolo fifame konata pro sia gastamo kaj gajeco kaj pro sia granda deziro ŝerci kun eksterlandanoj, kvankam tiu ĉi sinteno povus esti perceptata pli kiel ĝenerala moko. Ĉiukaze, por eviti ke la afero degeneru en malagrablajn miskomprenojn, estas pli bone ne submeti al la ŝerco pli ol necese kaj en ekstremaj okazoj malproksimiĝi de la koncerna italo, se la situacio ne estas tre konvinka. Ĝenerale, ju pli suden oni iras, des pli ekstrovertitaj kaj emaj homoj estas interagi kun eksterlandanoj, en la nordo ili estas sufiĉe rezervitaj sed tamen tre afablaj. Maksimuma diskreteco estas rekomendita kiam oni parolas kun italoj pri temoj, kiuj ankoraŭ vekas rankoron inter la loĝantaro aŭ limas al reala tabuo. Evitu kompari la Nordon kaj la Sudon de la duoninsulo, kiu estas precipe malŝatata de sudaj italoj, kiuj bone konscias pri siaj ekonomiaj kaj socikulturaj problemoj kompare kun siaj nordaj ekvivalentoj. Same, ne faru ajnajn ŝercojn en la politika sfero, konsiderante la lastajn jarojn de streĉiĝo inter registaro kaj civitanoj, nek kontinue menciu varmajn temojn en Italio, kiel la mafio, Silvio Berlusconi, la kazo Schettino, la ekonomia krizo, aŭ aliaj aferoj, kiuj povus degeneri en stereotipojn, kiuj estas malbone tolerataj de italoj. Alia evitinda temo estas la figuro de Benito Mussolini, diktatoro kaj kreinto de la itala faŝismo, kiu ankoraŭ hodiaŭ vekas ardajn debatojn inter la homoj. Enmigrado kaj la problemoj rilataj al ĝi ankaŭ dividas la italan loĝantaron. Fine, oni devas rimarki, ke multaj aliaj tabuoj estas de loka kialo, do malfacile kompreneblaj se vi ne estas denaska de la areo. Ĉiukaze, esti tre diskreta, interŝanĝi kelkajn malpezajn ŝercojn kaj limigi vin al esti turisto neniam kondukos al gravaj problemoj. Interalie, italoj estas tre fieraj pri sia kulturo kaj tradicioj, precipe kiam tio konsistigas apartan internacian fierecon. Ankaŭ en ĉi tiu kazo, do limigu vin palpebrumi kaj rideti pri iliaj sukcesoj en la kampoj de aŭtomobilo, kuirado, arta heredaĵo, de modo, de sporto, sen fari komparojn, kiuj ne estas bonvenaj kaj ĉiukaze ne akceptataj de multaj italoj. Krome, koncerne la temon de piedpilko, memoru, ke en Italio ĝi estas konsiderata vera kredo kaj nacia simbolo kaj tial, ĉiam por eviti malagrablajn situaciojn, evitu kritikojn kaj diskutojn kun la zelotoj, kiuj povus fariĝi agresemaj se vi ofendas la ĉefajn futbalteamojn de la lando, Juventus, Milan kaj Inter. Italujo pruvis en multaj flankoj bonan malfermitecon pri la temo de samseksemo, precipe inter la plej junaj (18-35 jaroj) kaj inter ili oni preskaŭ neniam oni estos juĝita kaj observita tiurilate; tamen oni rekomendas atenti pri kiel kaj kie certaj sintenoj estas esprimitaj. Ekster la grandaj urboj kaj precipe en la centro-suda, samseksemo ankoraŭ luktas por esti akceptita kaj gejaj kaj/aŭ lesbaj vojaĝantoj povus estigi etajn kazojn de homofobio aŭ aspektojn kiuj reprezentas vualitan malestimon. Respekti bonajn morojn, precipe en butikoj kaj restoracioj, garantias tre agrablan restadon kaj determinas bonegan italan gastamon. Ni listigas la regulojn de bona konduto: * Kiam vi aĉetas ion en la butikoj, estas apreze adiaŭi dezirante bonan tagon. * Pagante la fakturon en restoracioj, estas tre bonvena doni trinkmonon al la kelnero, kiu servis la tablon, sed ĝi ne estas deviga. * Kiam oni uzas publikan transporton, doni sidlokon al maljunuloj, handikapuloj kaj virinoj (precipe se gravedaj) estas konsiderata kiel gesto de afableco kaj galanteco, kiu proponas aprobon. {{-}} == Esperanto == La landa asocio de {{W|UEA}} en Italio nomiĝas ''Itala Esperanto-Federacio'' ([[w:IEF|IEF]]), fondita en 1910. Ĝia oficiala retpaĝo estas [https://www.esperanto.it/ www.esperanto.it] kaj ĝia nacia sidejo estas en Milano, kun pluraj lokaj kluboj. Estas aliaj malgrandaj esperantaj asocioj. La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en la [[Lombardio|lombardia]] urbo [[Kremo]] de la 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 == Ambasedojoj kaj konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == == Eksteraj ligiloj == * [http://www.italia.it/it/home.html '''Italia'''. Oficiala retejo de turismo en Italio.] * [http://www.enit.it/it/ '''ENIT'''. Nacia Agentejo de Turismo.] {{Uzebla|Italio}} {{Parto de|Itala duoninsulo}} 4825clqp3c0uesmdamwxe368a1wxis3 0 5065 73363 72084 2026-10-08T11:11:46Z Tiguliano 53 /* Esperanto */ 73363 wikitext text/x-wiki {{Rubando|Milano Wikivoyage banner2.jpg}} {{Informkesto regiono | nomo = Lombardio | flago = | flagograndeco = | lando = Italio | bildo = Dosiero:Milan skyline skyscrapers of Porta Nuova business district.jpg | bildotitolo = Milana panoramo de "Porta Nuova" komercdistrikto | situo = | ĉefurbo = Milano | areo = 23.861 | loĝantaro = 9.967.231 | horzono = }} '''{{W|Lombardio|Lombardio}}''' ([[Itala_frazlibro|Itale]]: '''Lombardia''' - elp. ''lombar'dia''), estas regiono de norda [[Italio]]. Ĝia ĉefurbo estas [[Milano]]. == Provincoj (Subregionoj) == Administre la lombarda teritorio dividiĝas en dekdu partoj: La metropola urbo Milano kaj dekunu provincoj: (Datumoj ĝisdatigitaj je la 31-a de januaro 2022). [[Dosiero:Map_of_region_of_Lombardy,_Italy,_with_provinces-it.svg|eta|La dekdu provincoj de Lombardio]] {|class="wikitable sortable" !Poz. !Provinco/Metropola urbo !Loĝantoj !Areo (km²) |- |'''1''' |[[Metropola urbo Milano|Milano]] |align=right| '''3.236.683''' |align=right| 1.576 |- |'''2''' |[[Provinco Varezo|Varezo]] |align=right| '''877.780''' |align=right| 1.198 |- |'''3''' |[[Provinco Komo|Komo]] |align=right| '''594.469''' |align=right| 1.279 |- |'''4''' |[[Provinco Leko|Leko]] |align=right| '''332.388''' |align=right| 806 |- |'''5''' |[[Provinco Sondrio|Sondrio]] (kiu korespondas al turisma areo Valtelino) |align=right| '''178.132''' |align=right| 3.196 |- |'''6''' |[[Provinco Bergamo|Bergamo]] |align=right| '''1.102.544''' |align=right| 2.755 |- |'''7''' |[[Provinco Pavio|Pavio]] |align=right| '''534.611''' |align=right| 2.969 |- |'''8''' |[[Provinco Lodo|Lodo]] |align=right| '''227.051''' |align=right| 783 |- |'''9''' |[[Provinco Kremono|Kremono]] |align=right| '''351.221''' |align=right| 1.770 |- |'''10''' |[[Provinco Breŝo|Breŝo]] |align=right| '''1.253.700''' |align=right| 4.786 |- |'''11''' |[[Provinco Mantovo|Mantovo]] |align=right| '''404.378''' |align=right| 6.827 |- |'''11''' |[[Provinco Monzo kaj Brianco|Monzo kaj Brianco]] |align=right| '''870.231''' |align=right| 405 |} {{-}} <br style="clear:both;" /> == Urboj == [[File:Caterinadelsasso0001.jpg|thumb|200px|left|Majora Lago- Caterina del Sasso]] [[File:Full Milan skyline from Duomo roof.jpg|thumb|[[Milano]]]] [[File:Italia Bergamo 15.JPG|thumb|[[Bergamo]]]] [[File:Cremona centro.jpg|thumb|[[Kremono]]]] [[File:Mantova - Profilo di Mantova.jpg|thumb|[[Mantuo]]]] [[File:Broletto&Duomo-Pavia-Italy.jpg|thumb|[[Pavio]]]] [[File:Lago Moro - Darfo Boario Terme (Foto Luca Giarelli).jpg|thumb|[[Darfo Boario Terme|Boario Terme]]]] {| class="wikitable" |- ! Urbo !! en teritorio de: !! loĝantoj |- | [[Milano]] || <small>[[Metropola urbo Milano]] || 1.303.300 |- | [[Breŝo]] || <small>[[Provinco Breŝo]] || 190.100 |- | [[Monzo]] || <small>[[Provinco Monzo kaj Brianco]] || 121.500 |- | [[Bergamo]] || <small>[[Provinco Bergamo]] || 115.700 |- | [[Komo]] || <small>[[Provinco Komo]] || 83.300 |- | [[Varezo]] || <small>[[Provinco Varezo]] || 82.200 |- | [[Sesto san Giovanni]] || <small>[[Metropola urbo Milano]] || 80.700 |- | [[Busto Arsicjo]] || <small>[[Provinco Varezo]] || 80.000 |- | '''{{W|Cinisello Balsamo|Cinisello Balsamo}}''' || <small>[[Metropola urbo Milano]] || 74.200 |- | [[Kremono]] || <small>[[Provinco Kremono]] || 70.900 |- | [[Pavio]] || <small>[[Provinco Pavio]] || 70.871 |- | [[Mantuo]] || <small>[[Provinco Mantovo]] || 49.275 |- | [[Leko]] || <small>[[Provinco Leko]] || 46 916 |- | [[Lodo]] || <small>[[Provinco Lodo]] || 44.934 |- | [[Sondrio]] || <small>[[Provinco Sondrio]] || 21.079 |} === Esperantaj urboj === *[[Milano]] estas la sidejo de la [https://www.esperanto.it/ Itala Esperanta Federacio]; Ankaŭ estas la Milana Esperanto Klubo: "[https://www.esperantomilano.it Circolo Esperantista Milanese]" Aliaj grupoj en Lombardio en la sekvaj urboj: *[[Breŝo]] - [https://ttt.esperanto.it/brescia Gruppo Esperantista Bresciano] *[[Bergamo]] - [https://bergamoesperanto.it/ Bergama Esperanto Grupo] *[[Sondrio]] - Sondrio Esperanto-grupo *[[Mantovo]] - Gruppo Esperantista Mantovano *[[Kremo]] (itale Crema, elp.: Krema) - en Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. == Aliaj cellokoj == === Termaj urboj === :* [[Angolo Terme]] - En Val di Scalve, en la teritorio de [[Valcamonica]], ties [https://www.aquathermae.net/lombardia/terme-di-angolo/ termoj] havas sulfat-bikarbonatajn-alkalajn-terajn akvojn. :* [[Darfo Boario Terme|Boario Terme]] - Ĝiaj [https://www.termediboario.it termoj], en la teritorio ĉirkaŭanta la [[Valcamonica]] ili jam estis uzitaj en la deksesa jarcento; ili havis grandan sponsoron en Alessandro Manzoni kiu laŭdis ilin, tiel igante ilin famaj longe preter lokaj limoj. :* [[Bormio]] - Estas multnombraj termofontoj en ĝia ĉirkaŭaĵo; la [https://www.bormioterme.it termoj] profitas de la multnombra somera kaj vintra turisma ĉeesto en la urbo. Bormio estas ankaŭ fama skiejo en Alta Valtelino, vizitebla eĉ en ununura tago. Braulio, herba amaro, estas produktita en tiu loko. Rekomendinda ekskurso estas vizito al la [[Pasejo Stelvio]], proksimume 20/22 km kaj 30/35 minutoj for, kiu estas celo por biciklantoj kaj motorciklantoj. Ĉi tiu pasejo estas la plej alta en Italio, ĉar la alteco estas 2758 m super marnivelo. :* [[Salice Terme]] - Ĝi preskaŭ estas kunurbita kun Rivanazzano, malgraŭ esti parto de la municipa teritorio de Godiasco. La sanigaj kvalitoj de ĝiaj termikaj akvoj estis bone konataj de la romianoj, kiuj jam uzis ilin. Ĝiaj [https://www.termedisalice.it termoj] ĝuas pli grandan famon ol tiuj de la proksima Rivanazzano. :* [[San Pellegrino Terme]] -En la Supra Bergamo-areo, la Banejoj San Pellegrino havis unuafoje sian famon inter la fino de la 19-a jarcento kaj la komenco de la 20-a jarcento, kiam ĝia evoluo kiel kuracloko kaŭzis rimarkindan urban transformon. :* [[Sirmione]] - La [https://www.termedisirmione.com termoj] de la urbo de Catullo jam estis konataj kaj frekventitaj de la romianoj, kaj daŭre estas bazŝtono de turismo en ĉi tiu centro de altvalora beleco ĉe [[Garda Lago]]. :* [[Trescore Balneario]] - En la bergama areo, ties [https://www.aquathermae.net/lombardia/terme-di-trescore/ termoj] inter [[Bergamo]], [[Valcamonica]] kaj [[Lago Iseo]] estis jam konataj en la Mezepoko. :* [[Vallio Terme]] - En la Breŝa teritorio direkte al Valo Trompia, ĝia [https://www.acquacastello.it terma banloko-establo] komencis funkciigi en la lastaj tempoj, en la mezo de la dudeka jarcento. == Kompreni == La regiono estas la unua en Italio laŭ loĝantaro kaj la kvara laŭ areo, post Sicilio, Piemonto kaj Sardio. Ĝi havas sian ĉefurbon en la urbo Milano kaj limas norde kun Svislando (Kantono Tiĉino kaj Kantono Grizono), okcidente kun Piemonto, oriente kun Veneto kaj Trentino-Alto Adiĝo kaj sude kun Emilio-Romanjo . Lombardio, unu el la plej riĉaj teritorioj en [[Eŭropo]], estas la "ekonomia ĉefurbo" de Italio danke ankaŭ al siaj industrioj: ŝtalfabrikoj ('''Falck'''), rafinejoj, aŭtofabrikoj ('''Autobianchi''', '''Maserati''', '''Alfa''', '''Innocenti'''), eldonejoj ('''Rizzoli''', '''Mondadori'''), fabrikoj de meblaro, ŝuoj, nutraĵoj, ktp. === Teritorioj kaj turismaj cellokoj === Kvankam turismo en Lombardio ne reprezentas, kiel en aliaj italaj regionoj, unu el la ĉefaj agadoj, tamen, danke al la ĉeesto de diversaj naturaj belaĵoj (lagoj kaj montoj) kaj art-urboj ĝi sukcesas altiri signifan nombron da homoj ĉiujare. En Lombardio, 13.258.859 alvenoj kaj 33.123.562 ĉeestoj estis registritaj en 2011. Ne-loĝantoj kontribuis al 49,72% de alvenoj kaj 55,8% de ĉeestoj. Inter la plej vizititaj lokoj ni devas memori la '''Pinakotekon de Brera''' (336.981 vizitantoj), la '''Lasta Vespermanĝo de Leonardo da Vinci''' (330.071), la '''Arkeologia Muzeo de Sirmione''' kun la '''[[Kavernoj de Katulo]]''' (216.612), la '''Skaliĝera Kastelo''' (202.066). {{Listo de regionoj | mapo= Lombardia IT-WV map1.png | titolomapo= Areoj de Lombardio | tekstomapo= | grandecomapo= 400px | nomoregiono1= [[Lombarda alpa arko]] | kolororegiono1= #D09440 | elementojregiono1= | priskriboregiono1= Lombardio entenas norde vastan montaran areon, parton de centraj [[Alpoj]]. La plej altaj pintoj estas en la [[Bernina Montaro]], ĉe la landlimo kun Svislando, kaj superas 4000&nbsp;m (4050 en Svislando, sed proksime al la landlimo; 4020 precize en Lombardio). Pluraj montoj superas 3500&nbsp;m. | nomoregiono2= [[Antaŭalpoj kaj grandaj lagoj de lombardio]] | kolororegiono2= #4F93C0 | elementojregiono2= | priskriboregiono2= Pli sude, sed ankoraŭ en la norda duono de Lombardio, estas kalkoŝtonaj montoj nomataj ''Prealpi'' (= Antaŭ-Alpoj). Ili estas malpli altaj (nur ĝis ĉirkaŭ 2500&nbsp;m) sed ofte pli krutaj. En la sama zono estas ankaŭ famaj lagoj, lasintaj de antikvaj glacieroj. Inter ili, la plej grandaj estas [[Majora Lago]] (''Lago Maggiore''), [[Lago de Komo]] (''Lago di Como'') kaj [[Garda-Lago]] (''Lago di Garda''). | nomoregiono3= [[Lombarda pada supra ebenaĵo]] | kolororegiono3= #B5D29F | elementojregiono3= | priskriboregiono3= Ĝi estas la areo de plata kamparo sed ĉefe de sovaĝa urbigo kun la grandaj metropolaj areoj kaj kunurboj de [[Milano]] kaj ĝia vasta kunurbaro, de [[Monza]] kaj [[Brianza]], de [[Saronno]], [[Busto Arsizio]], [[Gallarate]], kaj [[Legnano]], kiuj tamen havas turisman oferton de urboj de arto. | nomoregiono4= [[Lombardia pada malsupra ebenaĵo]] | kolororegiono4= #B383B3 | elementojregiono4= | priskriboregiono4= La urboj [[Vigevano]], [[Voghera]], [[Pavio]], [[Lodi]], [[Kremono]], [[Mantuo]] (Monda heredaĵo de Unesko), [[Casalmaggiore]], [[Sabbioneta]] (Monda heredaĵo de Unesko), kaj iliaj riĉaj teritorioj. }} === Historio === La nomo de la regiono devenas de "Longobardia" kiu estis la nomo, post la falo de la romia imperio, de la teritorioj okupitaj de la popolo de la {{W|Lombardoj}} (ĝermanaj triboj) en norda Italio kaj ankaŭ en centra kaj suda Italio (duklandoj de Spoleto kaj de Benevento). La nomo "Lombardia" komencis difini pli limigitan teritorion kiam la Aŭstria Imperio, ekposedinte ĉi tiun regionon en 1717, komencis indiki ĝin kiel "Aŭstria Lombardio": do ekde tiu tempo la nomo "Lombardio" celas teritorion kiu egalas proksimume al la moderna itala regiono. === Etnoj === === Klimato === La klimato de Lombardio, kvankam difinebla kiel temperita subkontinenta tipo, estas tre varia pro la malsamaj naturaj formoj ĉeestantaj en la areo: montoj, montetoj, lagoj kaj ebenaĵoj. Ĝenerale la somersezonoj en la ebenaĵoj estas tre humidaj kaj varmaj. Kontinenteco signifas, ke la mezaj maksimumaj temperaturoj en julio estas 29 °C. Sed en ĉi tiuj monatoj de la jaro ankaŭ oftas fortaj fulmotondroj kaj subitaj pluvegoj, akompanataj de hajlo, foje eĉ forta pluvego. Vintroj estas malvarmaj kaj longaj kun limigita pluvokvanto. Precipitaĵo estas pli intensa en la antaŭalpa areo, ĝis 1,500-2,000 mm jare, sed ankaŭ abundas en la ebenaĵoj kaj alpaj areoj, kun mezumo de 600-850 mm jare. La totala jarpluvo averaĝas 827&nbsp;mm. La temperatura gamo dum la tuta jaro estas alta kaj la nebulo estas intensa. En la montoj la klimato estas tipe Alpa kun malvarmetaj someroj kaj abunda pluvokvanto kaj longaj, severaj kaj malmulte pluvaj vintroj. La [[Lombardia Pada Valo]] estas unu el la malplej ventolitaj areoj de [[Italio]]. La neĝo, abunda sur la montetoj, falas ankaŭ sur la ebenaĵoj, ĉar la averaĝa minimuma temperaturo en januaro estas -1°C. [[Garda Lago]] helpas reguligi la temperaturon de la ĉirkaŭaj regionoj, kreante "mediteranean" mikroklimaton kiu ebligas olivkultivadon. La antaŭalpa zono kaj la supra Oltrepò havas malvarmetan temperitan klimaton, la mez-alpaj montoj havas malvarman temperitan klimaton kaj la pintoj havas glacian klimaton. == Eniri == Lombardio estas servita per multaj aŭtovojoj kaj ringaj vojoj: A1: Ligas [[Milano]] kun [[Napolo]] tra [[Bologno]], [[Florenco]], [[Romo]]. A4: Ligas [[Torino]] kun [[Triesto]] tra [[Milano]], [[Bergamo]] kaj [[Breŝo]]. A7: Ligas [[Milano]] al [[Ĝenovo]] tra [[Pavio]] kaj [[Voghera]]. A8: Ĝi komenciĝas de [[Milano]] kun kvar koridoroj kaj ĉe [[Lainate]] daŭras per tri koridoroj al [[Varese]]. A9: Ĝi komenciĝas de [[Lainate]] kaj daŭras en du koridoroj al [[Ponte Chiasso]] kaj [[Svislando]], pasante tra [[Como]]. A21: Ligas [[Torino]] kun [[Brescia]] tra [[Voghera]], [[Piaĉenco]] kaj [[Kremono]]. A22: Ligas [[Modenon]] kun la [[Brennero|Brennero-pasejo]] tra [[Mantuo]]. A35: Ligas [[Milano]] kun [[Breŝo]]. A50: Ligas la A8 de la Terrazzano-bariero kaj la A1 al la Milana Suda-bariero. A52: Ligas [[Monza]] kun la A4. === Eniri avie === [[Dosiero:Milan malpensa terminal airport.jpg|eta|Flughaveno de Milano Malpensa, finstacio 1]] Lombardio estas servata de la granda interkontinenta flughaveno de '''[[Milano Malpensa]]''' ([[IATA flughavenkodo|IATA]]: MXP), situanta en la provinco de [[Varese]] kaj konektita al la centro de [[Milano]] per la ''[https://www.malpensaexpress.it/ Malpensa Express]'' trajnservo kaj kun diversaj buslinioj. La flughaveno estas dividita en du finstaciojn: la flugoj de la ĉefaj "naci-flagaj" aviadkompanioj foriras de la finstacio 1, la plej moderna, dum la ĉefe malmultekostaj flugoj de la kompanio [http://www.easyjet.com/it Easyjet] foriras de la finstacio 2. La flughaveno de '''[[Milano-Linate Flughaveno|Milano Linate]]''' ([[IATA flughavenkodo|IATA]]: LIN), tamen, kiu gastigas ekskluzive nacian, eŭropan kaj malmultekostan trafikon, troviĝas (pli proksime al la urbo), tuj oriente de Milano. En [[Bergamo]] estas la '''[[Flughaveno Bergamo-Orio al Serio]]''' ([[IATA flughavenkodo|IATA]]: BGY), kiu estas ĉefe uzata por malmultekostaj flugoj, ĉarto kaj kargo. La ĉefa kompanio funkcianta en la flughaveno [[Orio al Serio]] estas [http://www.ryanair.com Ryanair] kun flugoj al ĉiuj ĉefaj eŭropaj urboj kiel [[Parizo]] (Beauvais), [[Londono] ] ( Stansed), [[Dublino]], [[Madrido]], [[Bruselo]] (Charleroi), [[Berlino]] (Schoenefeld) kaj [[Ateno]]. Fine, en [[Breŝo]], estas la'''[[Brescia-Montichiari Flughaveno|Montichiari Flughaveno]]''' ([[IATA flughavenkodo|IATA]]: VBS), dediĉita preskaŭ ekskluzive al nur kargotrafiko kaj ĉartaj flugoj. Entute, la kvar flughavenoj pritraktas trafikon superantan ''30 milionojn da pasaĝeroj'' ĉiujare kaj reprezentas la plej gravan flughavensistemon en Italio (la plimulto de itala aertrafiko estas koncentrita en la Lombardia areo). === Eniri trajne === [[File:IMG 3035 Binari Stazione centrale di Milano - Foto Giovanni Dall'Orto 1-1-2007.jpg|thumb|Centra stacidomo de Milano]] La '''Servizio Ferroviario Suburbano''' ("'''S'''"), kiu konsistas el 10 antaŭurbaj linioj, ligas grandan parton de la milana metropola areo (''Granda Milano''), kaj aliaj gravaj urboj proksimaj ([[Saronno]], [[Varese]], [[Novaro]], ktp.). La servo estas administrita de Trenord kaj, por la S5 nur, de la ATI inter Trenord kaj ATM. La 10 S-linioj garantias trajnon ĉiun duonhoron de 06:00 ĝis 00:30, ĉiun tagon de la jaro por servo simila al la metroo (korespondas al la pariza RER kaj la germana S-Bahn). La trajnoj ĉiam veturas je la sama minuto de ĉiu horo kaj faras ĉiujn haltojn laŭ la itinero. En Milano oni vojaĝas kun urba bileto. La '''Regiona Fervoja Servo''' ("'''R'''") tamen ligas ĉiujn ĉefajn urbojn de Lombardio kaj ligas la regionon kun la nacia fervoja reto. La malsamaj transportretoj estas tre apartaj kaj estas rekoneblaj ekster la stacidomoj kaj diversaj haltoj danke al specifaj lumaj signoj indikante ''S'' aŭ ''R'', tiel konsiderinde faciligante la interŝanĝon inter la sistemoj. {{-}} === Eniri buse === === Eniri piede === == Moviĝi == [[File: Frecciarossa 1000 nuova livrea.jpg|thumb|Lokomotivo Frecciarossa 1000]] === Piediri === === Publika transporto === ==== Milano-areo ==== La firmao kiu administras publikan transporton en Milano kaj proksimaj municipoj estas [https://www.atm.it/it/Pagine/default.aspx ATM]. Ene de la Milana metropola areo ekzistas fervoja transportreto bazita sur du interkonektitaj sistemoj: * la [https://www.scopriremilano.com/metro Milana Metroo] reto (5 M-linioj) * la antaŭurba reto de la Milana antaŭurba fervoja servo (12 S-linioj: S1, S2, S3, S4, S5, S6, S7, S8, S9, S11, S12, S13). ==== Breŝa areo ==== [[Dosiero:Bs due scura 2.jpg|eta|Stacio de la Breŝa Metroo]] La firmao kiu administras publikan transporton en la urbo kaj landinterno de Breŝo estas Brescia Trasporti; la sama firmao okupiĝas ankaŭ pri urba publika transporto en la komunumo [[Desenzano del Garda]]. La Breŝa Metroo transiras la urbon de sudoriento al nordo. ==== Bergama areo ==== [[Dosiero:842BergamoFunicolare.jpg|eta|Veturilo sur la Bergama funikularo]] La firmao kiu administras lokan publikan vojtransporton estas la [https://www.atb.bergamo.it/it Azienda Trasporti Bergamo] (ATB), dum la tramo Bergamo-Albino, estas funkciigita de TEB [https://www.teb.bergamo.it/it Tramvie Elettriche Bergamasche]. ATB ankaŭ funkciigas la funikularoj Bergamo Alta, Bergamo-San Vigilio, kaj San Pellegrino. ==== Vareza areo ==== La firmao kiu administras lokan publikan vojtransporton estas CTPI (Consorzio Trasporti Pubblici Insubria), dum la funikularo Vellone-Sacro Monte estas administrita fare de AVT. ==== Como areo ==== La firmao kiu administras lokan publikan vojtransporton nomiĝas ASF. La funikularo Como-Brunate estas administrata de ATM. ==== Transportiĝi trajne ==== Du integraj retoj ligas la regionon. * La nacia reto de '''[http://www.trenitalia.com Trenitalia]''', kiu ĉefe administras la orient-okcidentan itineron (Modane-Torino-Trieste-Villa Opicina) kaj la nord-sudan itinerojn (Domodossola) - Milano-Romo-Palermo kaj Chiasso-Milano-Genovo). * La regiona reto de '''[http://www.trenord.it Trenord]''', kun la linioj [[Milano]] kaj [[Brescia]]. === Veturi aŭte === La aŭtovoja reto en Lombardio estas tre ampleksa; La aŭtovojo A4 trairas la tutan regionan teritorion de oriento al okcidento, kunligante la urbojn [[Breŝo]], [[Bergamo]], [[Monza]] kaj [[Milano]], ĝi estas karakterizita de aparte intensa trafiko dum la tuta jaro, sed ĝi estas apogita fare de la "BreBeMi", aŭtovojo kiu ligas Breŝon al la Estera orienta ringvojo de Milano pasante tra [[Treviglio]], anstataŭ ol Bergamo. La ringa sistemo de [[Milano]] estas la plej granda en Italio, entute 74,4 km longa kaj konsistas el tri ringaj vojoj: Okcidenta ringa vojo (aŭtovojo A50), orienta ringa vojo (aŭtovojo A51) kaj Norda ringa vojo (Aŭtovojo A52]]; de Milano ankaŭ disbranĉiĝas la Aŭtovojo A1 (suden), la Aŭtovojo A7, la Aŭtovojo A35 kaj la Lagoj Aŭtovojo (A8) kaj la Aŭtovojo A9 kiu ligas Lombardion kun [[Svislando]] En la regiono estas ankaŭ la aŭtovojoj A21 , la aŭtovojo A22 , la aŭtovojo A36 , la ringvojoj de Pavia (A53 kaj A54), la ringvojo de suda Bergamo, la ringvojoj de suda kaj okcidenta Breŝo, la ringvojo de Varese, kaj tiu de Como. === Navigado === La regiono havas ŝipan sistemon kiu disvolviĝas ĉe la lagoj, kaj laŭ la riveroj kaj la kanaloj ("navigli"). La plej grava akvovojsistemo en Lombardio estas parto de la Pada-Veneta sistemo kiu permesas navigadon de [[Casale Monferrato]] al [[Venecio]] laŭ la rivero [[Pado]]. En ĉi tiu akvovoja sistemo la plej gravaj havenoj en Lombardio estas tiuj de Kremono kaj Mantuo. Navigado sur la lagoj havas ĉefe turisman funkcion, kaj okazas regule sur planitaj itineroj kiuj longas 460 km kaj estas vizitataj de pli ol 10 milionoj da vojaĝantoj jare. == Vidi == <gallery> Dosiero:Bellagio and Lake Como.jpg|[[Bellagio]] kaj la [[Lago de Komo]]. Dosiero:Milano galleria piazza duomo.jpg|Piazza Duomo, en Milano. </gallery> Kvankam Lombardio estas ofte identigita kiel regiono kun strikte ekonomia alvokiĝo, ĝi posedas artan heredaĵon de escepta valoro. La multaj atestoj iras de la prahistorio ĝis la nuntempo, pasante tra la romia epoko sed ĉefe tra la '''Mezepoko''' kaj la '''Renesanco''', kiam Lombardio estis unu el la areoj de maksimuma florado de la mezepokaj municipoj, tiam fundamenta centro de la Renesanco. La multaj monumentoj koncentriĝas antaŭ ĉio en la multnombraj arturboj kiuj plejparte respondas al la plej gravaj mezepokaj municipoj kaj renesancaj urboj kaj fariĝis, kun kelkaj esceptoj, la nunaj provincaj ĉefurboj. En Lombardio, aliflanke, ekzistas multaj pli malgrandaj urboj kiuj prezentas signifajn signojn de la pasinteco, aparte la multaj '''kasteloj''' kaj sanktaj konstruaĵoj disigitaj ĉie en la regiono. Kiel atesto pri la valoro de la regiona arta heredaĵo, Lombardio estas, kun naŭ ejoj, la itala regiono kiu gastigas la plej grandan nombron da [[Mondheredaĵoj]] protektitaj de '''Unesko''', kaj gastigas la unuan italan ejon inkludita en la listo, la rokaj ĉizadoj de ''[[Val Camonica]]''. Krom la ejoj de Unesko, Lombardio estas hejmo de multaj aliaj trezoroj kiel la ''Piazza Ducale'' en [[Vigevano]], konsiderata unu el la plej belaj placoj en Italio, '''[[Bergamo|Bergamo alta]]''', kun siaj mallarĝaj stratoj kaj konstruaĵoj enfermitaj inter la muroj por gardi antikvajn belaĵojn kaj la Katedralon de [[Kremono]]. === Unesko-ejoj === La ejoj agnoskitaj de Unesko kiel [[Monda Heredaĵo]] estas: * Lago de Lugano [[Dosiero:Lake Lugano.jpg|eta|alternative=Lago de Lugano|Lago de Lugano]] {{-}} * '''[[Monte San Giorgio]]''', piramidforma, arbarkovrita monto proksime de [[Lago de Lugano]], estas konsiderata kiel havi la plej bonan kolekton de marvivaj fosilioj el la Triaso (antaŭ 245-230 milionoj da jaroj). Tiuj trovaĵoj estas signoj de vivo en tropika lagunmedio, ŝirmita kaj parte apartigita de la malferma maro per enmara koralrifo. Diversaj formoj de mara vivo prosperis ene de tiu laguno, inkluzive de reptilioj, fiŝoj, bivalvoj, amonitoj, ekinodermoj kaj krustacoj. Ĉar la laguno estis proksima al la kontinento, surteraj fosilioj de reptilioj, insektoj kaj plantoj ankaŭ estas trovitaj inter la restaĵoj, rezultigante tre riĉan fonton de fosilioj. {{-}} * ''Cenacolo'' de Leonardo da Vinci [[Dosiero:Leonardo da Vinci 002.jpg|eta|alternative=Leonardo da Vinci ''Cenacolo''|Leonardo da Vinci ''Cenacolo'']] '''Cenacolo Vinciano''', en la refektorio de la Monaĥejo Santa Maria delle Grazie en [[Milano]], sur la norda muro troviĝas la '''Lasta Vespermanĝo''', la ĉefverko pentrita inter 1495 kaj 1497 de Leonardo da Vinci, kies laboro estis anonci novan epokon en la historio de la arto. {{-}} * Crespi d'Adda, oficeja konstruaĵo [[Dosiero:Crespi d'Adda, palazzina uffici.jpg|eta|alternative=Crespi d'Adda, oficeja konstruaĵo|Crespi d'Adda, oficeja konstruaĵo]] elstara ekzemplo de 19-a/20-a jarcento "kompania urbo" konstruita en Eŭropo kaj Nordameriko de kleraj industriuloj por kontentigi la bezonojn de laboristoj. La ejo daŭre estas rimarkinde sendifekta kaj parte uzita por industriaj celoj, kvankam ŝanĝiĝantaj ekonomiaj kaj sociaj kondiĉoj hodiaŭ prezentas minacon al sia supervivo. {{-}} * ''Rosa Camuna'' [[Dosiero:Rosa camuna R24 - Foppe - Nadro (Foto Luca Giarelli).jpg|eta|alternative=Rosa Camuna R24 - Foppe - Nadro (Foto Luca Giarelli)|Rosa Camuna R24 - Foppe - Nadro (Foto Luca Giarelli)]] [[Rokaj ĉizadoj de Val Camonica]]'''. La [[Val Camonica]], situanta en la [[Lombardia Alpa Arko]], havas unu el la plej grandaj kolektoj de prahistoriaj petroglifoj en la mondo; pli ol 140,000 simboloj kaj figuroj ĉizitaj en la rokon dum periodo de 8,000 jaroj kaj prezentantaj temojn ligitajn al agrikulturo, navigacio, militado kaj magio. Inter la skulptitaj simboloj, menciindas la Camuna Rozo, uzata kiel simbolo de la Lombardia Regiono. {{-}} * Bernina Fervojo [[Dosiero:RhB_ABe_4-4_III_Kreisviadukt_Brusio.jpg|eta|alternative=Bernina fervojo|Bernina fervojo]] '''[[Bernina Fervojo]]''': montara fervojlinio, kiu ligas la urbon [[Tirano]], en [[Italio]], kun [[Svislando]] [[Skt. Moritz]]. Konstruita inter 1906 kaj 1910 por turismaj celoj, la linio atingas maksimuman altecon de 2,253 m kun aŭdacaj heroaĵoj de fervoja inĝenierado, igante ĝin la plej alta natura adhera fervojo en la Alpoj, same kiel unu el la plej krutaj en la mondo. {{-}} * Sanktaj Montoj [[Dosiero:Verese, Sacro Monte, Chapel 2, La Visitazione 001.JPG|eta|alternative=Verese, ''Sacro Monte''|Varezo, ''Sacro Monte'']] '''[[Sanktaj Montoj de Varese kaj Ossuccio]]''': la ''Sanktaj Montoj'' estas grupoj de kapeloj kaj aliaj arkitekturaj elementoj kreitaj fine de la 16-a kaj 17-a jarcentoj kaj dediĉitaj al malsamaj aspektoj de la kristana kredo. Krom ilia spirita kaj simbola signifo, tiuj estas de granda beleco pro la majstrado kun kiu ili estis integritaj en la ĉirkaŭan naturan pejzaĝon de montetoj, arbaroj kaj lagoj. {{-}} * [[Mantuo]]''' kaj '''[[Sabbioneta]] [[Dosiero:Mantova - Profilo di Mantova.jpg|eta|alternative=Mantuo - Profilo de Mantuo|Mantuo - Profilo de Mantuo]] '''[[Mantuo]]''' kaj '''[[Sabbioneta]]''', en la [[Malsupra Pada Valo de Lombardio]], reprezentas du aspektojn de Renesanca urboplanado: Mantuo montras la renovigon kaj vastiĝon de ekzistanta urbo, dum 30 km for, Sabbioneta reprezentas la efektivigon de la teorioj de la periodo pri ideala urboplanado. Ĝenerale, la enpaĝigo de Mantuo estas neregula kie regulaj partoj montras malsamajn stadiojn de sia kresko de la romia periodo kaj inkludas multajn mezepokajn konstruaĵojn inkluzive de 11-ajarcenta rotondo kaj baroka teatro. Sabbioneta, konstruita en la dua duono de la 16-a jarcento sub la regado de ununura persono, Vespasiano Gonzaga Colonna, povas esti priskribita kiel unuperioda grandurbo kaj havas ortangulan kradplanon. La idealoj de la Renesanco, favorataj de la familio '''Gonzaga''', ĉeestas en la morfologio kaj arkitekturo de la urboj. {{-}} * [[Brescia]]''' kaj '''[[Castelseprio]] [[Dosiero:Santa maria in solario (brescia) int2.jpg|eta|alternative=Sankta Maria en sunarium (Brescia)|Sankta Maria en sunarium (Brescia)]] '''[[Brescia]]''' kaj '''[[Castelseprio]]''' apartenas al la kategorio '''[[Lombardoj en Italio: potencolokoj|povolombardoj]]''' al kiuj apartenas aliaj italaj centroj kiel [[Benevento]] kaj [[Cividale del Friuli]]. En Breŝo, la romia Capitoline Temple kaj la monaĥejo de Santa Giulia, kiu enhavas la Krucon de Desiderius, estas rekonitaj kiel Monda heredaĵo. {{-}} * [[Prahistoriaj amasloĝejoj ĉirkaŭ la Alpoj]] [[Dosiero:Lucone D. l'area di scavo..JPG|eta|alternative=Lucone D. la elfosejo|Lucone D. la elfosejo]] | photo9description=La '''[[Prahistoriaj amasloĝejoj ĉirkaŭ la Alpoj]]''': serio de 111 arkeologiaj stalloĝejoj situantaj en la Alpoj aŭ en la tuja ĉirkaŭaĵo, de kiuj kelkaj el tiuj troviĝas en Lombardio kiel ekzemple [[Lavagnone]], Lugana Vecchia, [[Lucone di Polpenazze]] kaj San Sivino proksime de [[Garda Lago]]. {{-}} === Rimarkindaj Muzeoj === [[Dosiero:Milan - Pinacothèque de Brera - Cour intérieure.jpg|thumb|Pinakoteko de Brera - interna korto]] Lombardio havas altan nombron da muzeoj (pli ol 330) de diversaj specoj sur sia teritorio: etnografiaj, historiaj, teknik-sciencaj, artaj kaj naturalismaj, kiuj atestas pri la historia-kultura kaj arta evoluo de la regiono. Inter la plej famaj estas: * la Nacia Muzeo de '''Scienco kaj Teknologio''' "Leonardo da Vinci", la '''Brera''' Artgalerio, la Dioceza Muzeo, la Ambrosiana Artgalerio, la Muzeo '''Poldi Pezzoli''', la Muzeoj de la '''Sforza Kastelo''', la '''Civita Muzeo de Natura Historio''' kaj la Muzeo pri la '''Dudeka Jarcento''' en Milano; * la ''Accademia Carrara'' en [[Bergamo]]; *la Muzeo ''Santa Giulia'', la Nacia Muzeo de '''Fotarto'' kaj la Muzeo de la '''Risorgimento''' en [[Breŝo]]; *la Muzeo de la '''Duka Palaco''' en [[Mantuo]]; *la '''Volta Templo''' en [[Komo]]; *la '''Pinakoteko Malaspina''' en [[Pavio]]; *la '''Stradivaria''' Muzeo de [[Kremono]]; *la ''Muzeoj de Sankta Arto kaj kripoj'' de la Baziliko ''Sankta Maria Ĉielenprenita'' en [[Gandino]] (Bergamo). Ekzistas ankaŭ multaj institucioj kiuj gastigas gravajn ekspoziciojn kaj provizorajn elmontrojn de la plej gravaj naciaj kaj internaciaj artistoj. La ĉefaj ekspoziciejoj en la regiono inkludas la ''Palazzo Reale'' kaj la ''Triennale'' en Milano, la '''Palazzo Te''' en Mantuo kaj la menciita ''Santa Giulia'' komplekso en Breŝo. {{-}} == Naturaj areoj == [[File:Scena di caccia al cervo - Seradina R 12 - Capo di Ponte (Foto Luca Giarelli).jpg|thumb|Ŝtongravuraĵoj de la Valo Kamonika, en breŝa provinco: sceno de ĉasado de cervoj]] Lombardio estis la unua itala regiono, kiu leĝdonis pri naturprotektejoj je regiona nivelo (1983), enkondukante novigajn konceptojn en la [[protekto de la teritorio]], establante riverparkojn (la unua en Eŭropo estis la [[Lombardia natura parko de la Tiĉina Valo]] en 1974), agrikulturaj parkoj kaj lokaj parkoj; La sistemo de protektitaj areoj en Lombardio konsistas el 24 regionaj parkoj, krom la [[Nacia Parko Stelvio]]. Entute, protektitaj areoj kovras pli ol 29% de la regiona teritorio. La flaŭro kaj faŭno vivas ĉefe en montaraj areoj kie, male al la ebenaĵoj, la ĉeesto de homo estas malpli evidenta. Promenado laŭ la padoj de la montoj de Lombardio sufiĉas por vidi liberajn lupojn, ibeksojn, cervojn, kapreolojn, ĉamojn, leporojn, vulpojn, melojn, lagopojn, nigrajn tetraojn, ermenojn kaj marmotojn. Krome, Lombardio kunhavas kun Svislando la ejon de [[Monto Sankta Georgo]], inkluzivita en la mondheredaĵa listo de Unesko por la escepta paleontologia valoro de la fosilioj trovitaj en la rokoj de la monto. == Fari == == Komuniki == Preskaŭ ne ekzistas historiaj lingvaj minoritatoj. En kelkaj izolitaj montaraj lokoj, direkte al la limo kun la [[Engadino]], la ladino estas uzata, en la romanĉa varianto. La uzado de la dialekto, en siaj diversaj formoj (de la insubra de Varezo kaj ĝia ĉirkaŭaĵo, ĝis la milana de la ĉefurbo, ĝis la mallarĝa bergama de la valoj, ĝis la kamuna aŭ mantova) estas ankoraŭ ofta ekster la urboj, paralele kun la itala. <!--=== Kulturo kaj tradicioj ===--> <!--=== Proponitaj legaĵoj ===--> {{-}} == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:Rifugio Alpino Boffalora (5).JPG|130px|right|Boffalora Alpa Rifuĝejo]] Lombardio havas sufiĉe diferencigitajn kulinarajn tradiciojn, de simplaj kaj oftaj pladoj kiel '''panigita kotleto''' aŭ '''safrana rizoto''', el Milano, ĝis pli rafinitaj kiel '''pavo je la Mantegna maniero''', el Mantuo, de fortaj kiel '''Cassoeula''', ĝis delikataj kiel '''kukurbotorteloj'''. . === Tradiciaj manĝaĵoj === ==== Unuaj aŭ unuopaj pladoj ==== [[File:Risotto alla Milanese.JPG|thumb|Risoto je la milana maniero]] [[File:Tortelli.jpg|thumb|kukurbo-torteloj]] * Risotto alla Milanese: rizo kuirita kuirita kun buljono kaj medolo, kun aldono de safrano * Cassoeula: plado el porkaj ripoj, kolbasoj kaj brasiko * Polento: en la bergama versio, krude muelita maiza faruno kuirita en akvo kaj salo, poste kondimentita * Polenta taragna: la versio de Valtellina, miksaĵo de farunoj de fagopiro kaj maizo * Pizzoccheri Valtellina: pasto de poligono boligita kun brasiko, terpomoj, ripoj kaj spicita kun butero, casera fromaĝo kaj bitto * Blankaj pizzoccheri el Valchiavenna * Mariconda: vianda buljono supo kun pano, spicita per ovo, muskato, kradrita fromaĝo * Casoncelli: foliaj ravioloj kun kondimentita viando * Pavia supo * Marubini (aŭ marobini): pasto plenigita per miksaĵo de pikita viando, fromaĝo, raspita pano, ovoj, spicoj; ĝi estas plado komuna al la tuta teritorio laŭ la rivero Po, kun variaĵoj por pikita viando kiu povas esti boligita, trokuirita, aŭ kun aldono de parto de hakita kolbaso en la orienta areo, kaj la uzo aŭ ne de spicoj. * "Bigoli al torchio" * Kukurbotorteloj, tipa de mantua kuirarto * [[w:Amara tortelo el Castel Goffredo|Amara tortelo el Castel Goffredo]] === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == En Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. En [[Milano]] estas la oficejo de [http://esperanto.it Itala Esperanta Federacio] === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en Kremo de la 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo}} {{Parto de|Nordokcidenta Italio}} 36r1bwso3hj1v0mqhbosfzkl5z7sx2y 0 5535 73350 73336 2026-10-07T16:22:00Z Tiguliano 53 /* Aliaj vizitindaj lokoj */ 73350 wikitext text/x-wiki {{Informkesto subregiono | nomo = Okcidenta Riviero | flago = | flagograndeco = | lando = Italio | regiono = Ligurio | bildo = Dosiero:Sanremo-panorama città e porto dal santuario madonna della costa1.jpg | bildotitolo = Sanremo | situo = | ĉefurbo = | areo = | loĝantaro = | horzono = }} La '''Okcidenta Riviero''' de Ligurio, (itale: Riviera di Ponente; "Rivêa de Punènte" en la liguria) estas la marborda parto de Ligurio, kiu, etendiĝas de la franca landlimo ĝis la urbo Ĝenovo. Ĝi estas karakterizita per pli larĝaj kaj pli sablaj strandoj ol tiuj de la Orienta Riviero. Ĝi havas multajn vilaĝojn kun granda beleco kaj turisma tradicio, kaj ankaŭ la grava haveno de [[Savono]] kaj la urbo [[Sanremo]] fama pro la Itala Kanzono-Festivalo. Okcidenta Riviero dividiĝas en [[Riviero de la Floroj]] kaj [[Riviero de la Palmoj]]. === Mapo === <mapframe text="Okcidenta Riviero" width="450" height="500" zoom="9" latitude="44.20" longitude="8.1" align="center" > </mapframe> === Urboj === *[[Alassio]] - Unu el la plej famaj urbetoj de la Riviero, kiu ofertas sur sia teritorio multajn vizitindajn lokojn kaj multajn distraĵojn krom la bone organizitajn strandojn. *[[Albenga]] - Historie grava urbo, nuntempe grava centro de produktado de floroj kaj legomoj. *[[Ceriana]] - Mezepoka vilaĝo *[[Dolceacqua]] - *[[Finalborgo]] - Unu el la plej bone konservitaj historiaj centroj de la Savona areo kun ĝiaj muroj, palacoj kaj preĝejoj. *[[Imperia]] - *[[Sanremo]] - *[[Savona]] - Ĝi estas la tria plej granda urbo en Ligurujo, kun grava haveno kaj bonegaj bluflagaj strandoj. *[[Taggia]] - Je Kelkaj kilometroj de Imperia kaj Sanremo. *[[Ventimiglia]] - === Aliaj vizitindaj lokoj === *[[Colletta di Castelbianco]] - Colletta di Castelbianco estas mezepoka ŝtona vilaĝo en la Maraj Alpoj je 15 km de la Itala Marbordo. Ĝi estis forlasita en la 1950-aj jaroj, sed poste estis restaŭrita kiel la unua itala e-vilaĝo kun optik-fibra interreto, modernaj apartamentoj kaj malgranda konferenca centro. Ĝi nun gastigas malgrandan komunumon de telelaborantoj kaj estas cellokon por feriantoj, komercaj ferioj kaj grupaj retiriĝoj. *Diana Golfo - Valo limigita oriente de Capo Mele, okcidente de Capo Berta kaj sude de la maro; la plej gravaj lokoj estas [[Cervo (Italio) | Cervo]], [[San Bartolomeo al Mare]], [[Diano Marina]], [[Diano Castello]], [[Diano Arentino]] kaj [[Diano San Pietro]], en la Provinco de [[Imperia]]. *Monto Tirasso *[https://eo.wikipedia.org/wiki/Naturrezervejo_Adelazia Naturrezervejo Adelazia] - En Alta Valo Bormida, en [[Provinco Savono]]. *Valo Lerrone kaj Valo Merula - En la landinterno de [[Albenga]] kaj [[Loano]]. *Valo Neva kaj Valo Pennavaire - Malantaŭ [[Albenga]], grava historia-geografia areo, kiu leviĝas al la kalkŝtonaj krestoj de la monto Galero kaj al Monteto Sankta Bernardo, preter kiu etendiĝas la piemonta Valo Tanaro, Cisano sul Neva, Zuccarello, Castelvecchio di Rocca Barbena, Erli, Castelbianco kaj Nasino reprezentas vilaĝojn kun riĉa historia kaj naturalisma heredaĵo kun gastronomiaj specialaĵoj de la teritorio. *Valo Bormida di Millesimo - == Kiel alveni == Grava turisma regiono en norda Italio, la Rivera di Ponente estas facile atingebla plurmaniere. === Per aviadilo === En la teritorio de la Rivera di Ponente estas flughaveno ĉe [[Villanova d'Albenga]], sed la referenca strukturo estas la flughaveno Cristoforo Colombo en [[Ĝenovo]], servata de multaj naciaj kaj internaciaj flugoj. La flughaveno de [[Nico]], en franca teritorio, kaj la flughaveno de [[Torino]] ankaŭ estas facile atingeblaj de multaj lokoj sur la Riviero. === Aŭte === La tiel nomata Autostrada dei Fiori (A10) permesas facile atingi la Rivieron ankaŭ de la centro-sudo kaj de [[Francio]], kaj de ĉiuj lokoj ligitaj al ĝi. La Tunela Aŭtovojo (A26) kaj La Verdemare (A6) ekiras de [[Piemonto]], venante de la nordo. Ekzistas ankaŭ la "ŝtataj vojoj" (la ĉefa estas la ''Via Aurelia'', kiu transiras ĉiujn marbordajn urbojn). === Per ŝipo === La Okcidenta Riviero havas 2 ĉefajn pasaĝerajn havenojn. La Porto de Vado, loko proksime al [[Savono]], bonvenigas pramojn de [[Sardinio]] kaj [[Korsiko]]. La Haveno de Savono, aliflanke, estas la kvara nacia kroza haveno laŭ nombro de pasaĝeroj; do eblas viziti la urbon Savonon, se vi faros krozon al Mediteranea Maro. Kelkajn kilometrojn de la geografiaj limoj de la areo estas la Haveno de [[Ĝenovo]], kie pramoj de [[Tunizo]], [[Tanĝero]], [[Barcelono]], [[Palermo]], [[Porto Torres]], [[Olbia]], [[Bastia]], [[Arbatax]] kaj [[Skikda]]. Plue, plej multaj lokoj sur la maro estas ekipitaj per turisma haveno. === Per trajno === Multaj urboj de la Okcidenta Riviero havas stacidomon ĉe pluraj fervojaj linioj inkluzive: * Fervojo [[Alessandria]] - [[Kairo Montenotte | San Giuseppe di Cairo]] * Fervojo [[Kuneo]] - [[Limono en Piemonto|Limone]] - [[Ventimiglia]] * Fervojo [[Ĝenovo]] - Ventimiglia * Fervojo [[Torino]] - [[Fossano]] - [[Savono]] {{-}} == Kiel ĉirkaŭiri == Inter la diversaj lokoj de la Riviero eblas moviĝi per aŭto, trajno, ŝipeto kaj buso. === Per buso === La teritorioj de la Provincoj Savono kaj Imperjo estas la servoj de TPL Linea kaj Riviera Trasporti. {{-}} == Kion vidi == Estas multaj vizitindaj lokoj en la Okcidenta Riviero. Ĝi fakte estas tre varia teritorio: je malmulta distanco de la strandoj vi povas trovi historiajn centrojn de artaj urboj, malgrandaj fiŝkaptistaj vilaĝoj aŭ urbocentraj stratoj por aĉeti. La arta kaj natura heredaĵo de la vilaĝoj en la interno de teritorio estas tre riĉa. === Itineroj === Ligurio estas regiono, kiu fascinis poetojn, verkistojn kaj artistojn: regiono riĉa je historio kaj kulturo, unikaj pejzaĝaj vidpunktoj, montoj plonĝantaj en la maron, ĉemaraj vilaĝoj kuŝantaj laŭ la marbordo kaj mezepokaj vilaĝoj starantaj sur la montetoj. Okcidenta Riviero estas teritorio riĉa je historio, naturo kaj strandoj. La itineroj estas mirinda okazo por permesi al vizitantoj pli bonan konon de la teritorio kaj de la marbordo kaj de la landinterno. Inter la plej elvokivaj itineroj ni povas mencii la "Marbordan Padon de la Balzi Rossi" ", kiu montras parto de la Okcidenta Riviero ankoraŭ netuŝita en la urba areo de Ventimiglia. Ekzistas ankaŭ multaj ebloj por sportaj itineroj surĉevale aŭ per montbiciklo. Inter la plej ŝatataj lokoj por ĉi tiuj agadoj ni povas mencii la Arbaron de Calizzano, la Altebenaĵo ''Le manie'' (en la teritorio de [[Finale Ligure|Finale]]) kaj la Monto Beigua (en la landinterno de Albisola). {{-}} == Fari == * [https://www.pistaciclabile.com/ Bicikla vojo de la marborda parko de la Riviera dei Fiori] Laŭlonge de la biciklovojo estas mirinda ŝanco viziti la Okcidentan Ligurian Rivieron. Riĉa je tradicio kaj naturo, la Riviero ofertas multajn turismajn cellokojn kaj, depende de la sezono, gravajn sporteventojn, spektaklojn kaj historiajn surscenigojn. La biciklovojo ofertas unikajn eblojn eĉ por taga ekskurso: ekzemple, oni povas komenci matene luante biciklon en San Lorenzo al Mare, alterni bicikladon kun halto kaj naĝado en golfeto en Aregai aŭ ĉe strando en Santo Stefano al Mare, forlasi la biciklovojon en Bussana por vizito al la pitoreska ruinigita vilaĝo Bussana Vecchia, kaj fini la tagon en [[Sanremo]] dum unu el ĝiaj dekoj da internaciaj eventoj, kiel ekzemple la Itala Kanzon-festivalo. Sed eblas ankaŭ ekiri piede por iom da promenado, forlasi la vojon por mallonga migrado sur la monteta pado, kiu kondukas al Cipressa kaj ĝia antikva "saracena turo" el la 16-a jarcento, kiu ofertas impresan vidon; poste reveni al la vojo kaj halti ĉe refreŝigejo rekte sur la vojo, kiel tiu konstruita sur la loko de la malnova fervoja stacidomo de Santo Stefano al Mare - Riva Ligure; La manĝaĵoj kaj vinoj estas ankaŭ fascinaj, en teritorio fama pro sia flor- kaj legom-kultivado, kaj hejmo de la olivo ''Taggiasca'', vario uzata por produkti unu el la plej aprezitaj D.O.P. olivoleoj. == Ĉe la tablo == La tipa kuirarto de la Riviera di Ponente (sed ankaŭ la liguria ĝenerale) konsistas el pladoj el la kuirarta tradicio de Ligurio, regiono, kiu inkluzivas ingrediencojn ligitajn kaj al loka produktado kaj al importaĵoj de regionoj, kun kiuj la liguroj havis jarcentaj kontaktoj (kiel la sarda ŝaf-fromaĝo, unu el la ingrediencoj de "pesto"). Pro historio, radikoj kaj ĉefe pro la elementoj, kiuj ĝin konsistigas, oni povas diri, ke ligura kuirarto estas la vera mediteranea kuirarto: malriĉa kuirarto, tipa por kamparanoj, montanoj kaj maristoj, konsistanta el simplaj, oftaj kaj malmultekostaj manĝaĵoj; kuirarto kiu tamen nun fariĝis multekosta, rafinita kaj aprezata antikva gloro. Oni povas diri, ke la gastronomio de Ligurio estas karakterizita per ses ĉefaj elementoj: * Sovaĝaj herboj de la regiono (majorano, salvio, rosmareno, laŭra folio, timiano, ktp) kaj produktoj de la hejma ĝardeno (cepoj, terpomoj, bazilio, melongenoj, ktp.) * Primicoj de kultivaĵoj kaj arbaroj ("bovkoraj" tomatoj, trumpetaj kukurboj, asparagoj kaj albengaj artiŝokoj, fungoj, trufoj de Valbormida, freŝaj fruktoj kaj sekaj fruktoj) * Oleo de olivo * Farinaj produktoj (focaccia, farinata, bongustaj kukaĵoj, ktp.) * Vasta gamo de seka kaj freŝa pasto * Fiŝoj el la maro (anĉovoj, salikokoj, polpoj, bebpolpo, polpo, mituloj, trigloj, ktp.) Kaj ĉasaĵo (estas multaj montaj arbaroj) === Trinkaĵoj === La kuirarta tradicio de ĉi tiu areo ankaŭ estas tre diversa laŭ la vidpunkto de trinkaĵoj. Inter la plej famaj produktoj: * Biero de [[Savona]] * Amareto (likvoro de [[Sassello]]) * "Chinotto" de Savona * Bazilia likvoro {{-}} {{-}} {{Parto de|Ligurio}} 4vyvty1eqyf0x1r9hl9i36qsu4d35ih 73351 73350 2026-10-07T16:35:06Z Tiguliano 53 /* Kiel alveni */ 73351 wikitext text/x-wiki {{Informkesto subregiono | nomo = Okcidenta Riviero | flago = | flagograndeco = | lando = Italio | regiono = Ligurio | bildo = Dosiero:Sanremo-panorama città e porto dal santuario madonna della costa1.jpg | bildotitolo = Sanremo | situo = | ĉefurbo = | areo = | loĝantaro = | horzono = }} La '''Okcidenta Riviero''' de Ligurio, (itale: Riviera di Ponente; "Rivêa de Punènte" en la liguria) estas la marborda parto de Ligurio, kiu, etendiĝas de la franca landlimo ĝis la urbo Ĝenovo. Ĝi estas karakterizita per pli larĝaj kaj pli sablaj strandoj ol tiuj de la Orienta Riviero. Ĝi havas multajn vilaĝojn kun granda beleco kaj turisma tradicio, kaj ankaŭ la grava haveno de [[Savono]] kaj la urbo [[Sanremo]] fama pro la Itala Kanzono-Festivalo. Okcidenta Riviero dividiĝas en [[Riviero de la Floroj]] kaj [[Riviero de la Palmoj]]. === Mapo === <mapframe text="Okcidenta Riviero" width="450" height="500" zoom="9" latitude="44.20" longitude="8.1" align="center" > </mapframe> === Urboj === *[[Alassio]] - Unu el la plej famaj urbetoj de la Riviero, kiu ofertas sur sia teritorio multajn vizitindajn lokojn kaj multajn distraĵojn krom la bone organizitajn strandojn. *[[Albenga]] - Historie grava urbo, nuntempe grava centro de produktado de floroj kaj legomoj. *[[Ceriana]] - Mezepoka vilaĝo *[[Dolceacqua]] - *[[Finalborgo]] - Unu el la plej bone konservitaj historiaj centroj de la Savona areo kun ĝiaj muroj, palacoj kaj preĝejoj. *[[Imperia]] - *[[Sanremo]] - *[[Savona]] - Ĝi estas la tria plej granda urbo en Ligurujo, kun grava haveno kaj bonegaj bluflagaj strandoj. *[[Taggia]] - Je Kelkaj kilometroj de Imperia kaj Sanremo. *[[Ventimiglia]] - === Aliaj vizitindaj lokoj === *[[Colletta di Castelbianco]] - Colletta di Castelbianco estas mezepoka ŝtona vilaĝo en la Maraj Alpoj je 15 km de la Itala Marbordo. Ĝi estis forlasita en la 1950-aj jaroj, sed poste estis restaŭrita kiel la unua itala e-vilaĝo kun optik-fibra interreto, modernaj apartamentoj kaj malgranda konferenca centro. Ĝi nun gastigas malgrandan komunumon de telelaborantoj kaj estas cellokon por feriantoj, komercaj ferioj kaj grupaj retiriĝoj. *Diana Golfo - Valo limigita oriente de Capo Mele, okcidente de Capo Berta kaj sude de la maro; la plej gravaj lokoj estas [[Cervo (Italio) | Cervo]], [[San Bartolomeo al Mare]], [[Diano Marina]], [[Diano Castello]], [[Diano Arentino]] kaj [[Diano San Pietro]], en la Provinco de [[Imperia]]. *Monto Tirasso *[https://eo.wikipedia.org/wiki/Naturrezervejo_Adelazia Naturrezervejo Adelazia] - En Alta Valo Bormida, en [[Provinco Savono]]. *Valo Lerrone kaj Valo Merula - En la landinterno de [[Albenga]] kaj [[Loano]]. *Valo Neva kaj Valo Pennavaire - Malantaŭ [[Albenga]], grava historia-geografia areo, kiu leviĝas al la kalkŝtonaj krestoj de la monto Galero kaj al Monteto Sankta Bernardo, preter kiu etendiĝas la piemonta Valo Tanaro, Cisano sul Neva, Zuccarello, Castelvecchio di Rocca Barbena, Erli, Castelbianco kaj Nasino reprezentas vilaĝojn kun riĉa historia kaj naturalisma heredaĵo kun gastronomiaj specialaĵoj de la teritorio. *Valo Bormida di Millesimo - == Kiel alveni == Grava turisma regiono en norda Italio, la Rivera di Ponente estas facile atingebla plurmaniere. === Per aviadilo === En la teritorio de la Rivera di Ponente estas flughaveno ĉe [https://eo.wikipedia.org/wiki/Villanova_d%27Albenga Villanova d'Albenga], sed la referenca strukturo estas la flughaveno Cristoforo Colombo en [[Ĝenovo]], servata de multaj naciaj kaj internaciaj flugoj. La flughaveno de [[Nico]], en franca teritorio, kaj la flughaveno de [[Torino]] ankaŭ estas facile atingeblaj de multaj lokoj sur la Riviero. === Aŭte === La tiel nomata Autostrada dei Fiori (A10) permesas facile atingi la Rivieron ankaŭ de la centro-sudo kaj de [[Francio]], kaj de ĉiuj lokoj ligitaj al ĝi. La Tunela Aŭtovojo (A26) kaj La Verdemare (A6) ekiras de [[Piemonto]], venante de la nordo. Ekzistas ankaŭ la "ŝtataj vojoj" (la ĉefa estas la ''Via Aurelia'', kiu transiras ĉiujn marbordajn urbojn). === Per ŝipo === La Okcidenta Riviero havas 2 ĉefajn pasaĝerajn havenojn. La Porto de Vado, loko proksime al [[Savono]], bonvenigas pramojn de [[Sardinio]] kaj [[Korsiko]]. La Haveno de Savono, aliflanke, estas la kvara nacia kroza haveno laŭ nombro de pasaĝeroj; do eblas viziti la urbon Savonon, se vi faros krozon al Mediteranea Maro. Kelkajn kilometrojn de la geografiaj limoj de la areo estas la Haveno de [[Ĝenovo]], kie pramoj de [[Tunizo]], [[Tanĝero]], [[Barcelono]], [[Palermo]], [[Porto Torres]], [[Olbia]], [[Bastia]], [[Arbatax]] kaj [[Skikda]]. Plue, plej multaj lokoj sur la maro estas ekipitaj per turisma haveno. === Per trajno === Multaj urboj de la Okcidenta Riviero havas stacidomon ĉe pluraj fervojaj linioj inkluzive: * Fervojo [[Alessandria]] - [[Kairo Montenotte | San Giuseppe di Cairo]] * Fervojo [[Kuneo]] - [[Limono en Piemonto|Limone]] - [[Ventimiglia]] * Fervojo [[Ĝenovo]] - Ventimiglia * Fervojo [[Torino]] - [[Fossano]] - [[Savono]] {{-}} == Kiel ĉirkaŭiri == Inter la diversaj lokoj de la Riviero eblas moviĝi per aŭto, trajno, ŝipeto kaj buso. === Per buso === La teritorioj de la Provincoj Savono kaj Imperjo estas la servoj de TPL Linea kaj Riviera Trasporti. {{-}} == Kion vidi == Estas multaj vizitindaj lokoj en la Okcidenta Riviero. Ĝi fakte estas tre varia teritorio: je malmulta distanco de la strandoj vi povas trovi historiajn centrojn de artaj urboj, malgrandaj fiŝkaptistaj vilaĝoj aŭ urbocentraj stratoj por aĉeti. La arta kaj natura heredaĵo de la vilaĝoj en la interno de teritorio estas tre riĉa. === Itineroj === Ligurio estas regiono, kiu fascinis poetojn, verkistojn kaj artistojn: regiono riĉa je historio kaj kulturo, unikaj pejzaĝaj vidpunktoj, montoj plonĝantaj en la maron, ĉemaraj vilaĝoj kuŝantaj laŭ la marbordo kaj mezepokaj vilaĝoj starantaj sur la montetoj. Okcidenta Riviero estas teritorio riĉa je historio, naturo kaj strandoj. La itineroj estas mirinda okazo por permesi al vizitantoj pli bonan konon de la teritorio kaj de la marbordo kaj de la landinterno. Inter la plej elvokivaj itineroj ni povas mencii la "Marbordan Padon de la Balzi Rossi" ", kiu montras parto de la Okcidenta Riviero ankoraŭ netuŝita en la urba areo de Ventimiglia. Ekzistas ankaŭ multaj ebloj por sportaj itineroj surĉevale aŭ per montbiciklo. Inter la plej ŝatataj lokoj por ĉi tiuj agadoj ni povas mencii la Arbaron de Calizzano, la Altebenaĵo ''Le manie'' (en la teritorio de [[Finale Ligure|Finale]]) kaj la Monto Beigua (en la landinterno de Albisola). {{-}} == Fari == * [https://www.pistaciclabile.com/ Bicikla vojo de la marborda parko de la Riviera dei Fiori] Laŭlonge de la biciklovojo estas mirinda ŝanco viziti la Okcidentan Ligurian Rivieron. Riĉa je tradicio kaj naturo, la Riviero ofertas multajn turismajn cellokojn kaj, depende de la sezono, gravajn sporteventojn, spektaklojn kaj historiajn surscenigojn. La biciklovojo ofertas unikajn eblojn eĉ por taga ekskurso: ekzemple, oni povas komenci matene luante biciklon en San Lorenzo al Mare, alterni bicikladon kun halto kaj naĝado en golfeto en Aregai aŭ ĉe strando en Santo Stefano al Mare, forlasi la biciklovojon en Bussana por vizito al la pitoreska ruinigita vilaĝo Bussana Vecchia, kaj fini la tagon en [[Sanremo]] dum unu el ĝiaj dekoj da internaciaj eventoj, kiel ekzemple la Itala Kanzon-festivalo. Sed eblas ankaŭ ekiri piede por iom da promenado, forlasi la vojon por mallonga migrado sur la monteta pado, kiu kondukas al Cipressa kaj ĝia antikva "saracena turo" el la 16-a jarcento, kiu ofertas impresan vidon; poste reveni al la vojo kaj halti ĉe refreŝigejo rekte sur la vojo, kiel tiu konstruita sur la loko de la malnova fervoja stacidomo de Santo Stefano al Mare - Riva Ligure; La manĝaĵoj kaj vinoj estas ankaŭ fascinaj, en teritorio fama pro sia flor- kaj legom-kultivado, kaj hejmo de la olivo ''Taggiasca'', vario uzata por produkti unu el la plej aprezitaj D.O.P. olivoleoj. == Ĉe la tablo == La tipa kuirarto de la Riviera di Ponente (sed ankaŭ la liguria ĝenerale) konsistas el pladoj el la kuirarta tradicio de Ligurio, regiono, kiu inkluzivas ingrediencojn ligitajn kaj al loka produktado kaj al importaĵoj de regionoj, kun kiuj la liguroj havis jarcentaj kontaktoj (kiel la sarda ŝaf-fromaĝo, unu el la ingrediencoj de "pesto"). Pro historio, radikoj kaj ĉefe pro la elementoj, kiuj ĝin konsistigas, oni povas diri, ke ligura kuirarto estas la vera mediteranea kuirarto: malriĉa kuirarto, tipa por kamparanoj, montanoj kaj maristoj, konsistanta el simplaj, oftaj kaj malmultekostaj manĝaĵoj; kuirarto kiu tamen nun fariĝis multekosta, rafinita kaj aprezata antikva gloro. Oni povas diri, ke la gastronomio de Ligurio estas karakterizita per ses ĉefaj elementoj: * Sovaĝaj herboj de la regiono (majorano, salvio, rosmareno, laŭra folio, timiano, ktp) kaj produktoj de la hejma ĝardeno (cepoj, terpomoj, bazilio, melongenoj, ktp.) * Primicoj de kultivaĵoj kaj arbaroj ("bovkoraj" tomatoj, trumpetaj kukurboj, asparagoj kaj albengaj artiŝokoj, fungoj, trufoj de Valbormida, freŝaj fruktoj kaj sekaj fruktoj) * Oleo de olivo * Farinaj produktoj (focaccia, farinata, bongustaj kukaĵoj, ktp.) * Vasta gamo de seka kaj freŝa pasto * Fiŝoj el la maro (anĉovoj, salikokoj, polpoj, bebpolpo, polpo, mituloj, trigloj, ktp.) Kaj ĉasaĵo (estas multaj montaj arbaroj) === Trinkaĵoj === La kuirarta tradicio de ĉi tiu areo ankaŭ estas tre diversa laŭ la vidpunkto de trinkaĵoj. Inter la plej famaj produktoj: * Biero de [[Savona]] * Amareto (likvoro de [[Sassello]]) * "Chinotto" de Savona * Bazilia likvoro {{-}} {{-}} {{Parto de|Ligurio}} hfq7cxtznhjqbsqizzhfylpmnqu8quz 73352 73351 2026-10-07T16:38:55Z Tiguliano 53 /* Aliaj vizitindaj lokoj */ 73352 wikitext text/x-wiki {{Informkesto subregiono | nomo = Okcidenta Riviero | flago = | flagograndeco = | lando = Italio | regiono = Ligurio | bildo = Dosiero:Sanremo-panorama città e porto dal santuario madonna della costa1.jpg | bildotitolo = Sanremo | situo = | ĉefurbo = | areo = | loĝantaro = | horzono = }} La '''Okcidenta Riviero''' de Ligurio, (itale: Riviera di Ponente; "Rivêa de Punènte" en la liguria) estas la marborda parto de Ligurio, kiu, etendiĝas de la franca landlimo ĝis la urbo Ĝenovo. Ĝi estas karakterizita per pli larĝaj kaj pli sablaj strandoj ol tiuj de la Orienta Riviero. Ĝi havas multajn vilaĝojn kun granda beleco kaj turisma tradicio, kaj ankaŭ la grava haveno de [[Savono]] kaj la urbo [[Sanremo]] fama pro la Itala Kanzono-Festivalo. Okcidenta Riviero dividiĝas en [[Riviero de la Floroj]] kaj [[Riviero de la Palmoj]]. === Mapo === <mapframe text="Okcidenta Riviero" width="450" height="500" zoom="9" latitude="44.20" longitude="8.1" align="center" > </mapframe> === Urboj === *[[Alassio]] - Unu el la plej famaj urbetoj de la Riviero, kiu ofertas sur sia teritorio multajn vizitindajn lokojn kaj multajn distraĵojn krom la bone organizitajn strandojn. *[[Albenga]] - Historie grava urbo, nuntempe grava centro de produktado de floroj kaj legomoj. *[[Ceriana]] - Mezepoka vilaĝo *[[Dolceacqua]] - *[[Finalborgo]] - Unu el la plej bone konservitaj historiaj centroj de la Savona areo kun ĝiaj muroj, palacoj kaj preĝejoj. *[[Imperia]] - *[[Sanremo]] - *[[Savona]] - Ĝi estas la tria plej granda urbo en Ligurujo, kun grava haveno kaj bonegaj bluflagaj strandoj. *[[Taggia]] - Je Kelkaj kilometroj de Imperia kaj Sanremo. *[[Ventimiglia]] - === Aliaj vizitindaj lokoj === *[[Colletta di Castelbianco]] - Colletta di Castelbianco estas mezepoka ŝtona vilaĝo en la Maraj Alpoj je 15 km de la Itala Marbordo. Ĝi estis forlasita en la 1950-aj jaroj, sed poste estis restaŭrita kiel la unua itala e-vilaĝo kun optik-fibra interreto, modernaj apartamentoj kaj malgranda konferenca centro. Ĝi nun gastigas malgrandan komunumon de telelaborantoj kaj estas cellokon por feriantoj, komercaj ferioj kaj grupaj retiriĝoj. *Diana Golfo - Valo limigita oriente de Capo Mele, okcidente de Capo Berta kaj sude de la maro; la plej gravaj lokoj estas [[Cervo (Italio) | Cervo]], [[San Bartolomeo al Mare]], [[Diano Marina]], [[Diano Castello]], [[Diano Arentino]] kaj [[Diano San Pietro]], en la [[Provinco Imperjo]]. *Monto Tirasso *[https://eo.wikipedia.org/wiki/Naturrezervejo_Adelazia Naturrezervejo Adelazia] - En Alta Valo Bormida, en [[Provinco Savono]]. *Valo Lerrone kaj Valo Merula - En la landinterno de [[Albenga]] kaj [[Loano]]. *Valo Neva kaj Valo Pennavaire - Malantaŭ [[Albenga]], grava historia-geografia areo, kiu leviĝas al la kalkŝtonaj krestoj de la monto Galero kaj al Monteto Sankta Bernardo, preter kiu etendiĝas la piemonta Valo Tanaro, Cisano sul Neva, Zuccarello, Castelvecchio di Rocca Barbena, Erli, Castelbianco kaj Nasino reprezentas vilaĝojn kun riĉa historia kaj naturalisma heredaĵo kun gastronomiaj specialaĵoj de la teritorio. *Valo Bormida di Millesimo - == Kiel alveni == Grava turisma regiono en norda Italio, la Rivera di Ponente estas facile atingebla plurmaniere. === Per aviadilo === En la teritorio de la Rivera di Ponente estas flughaveno ĉe [https://eo.wikipedia.org/wiki/Villanova_d%27Albenga Villanova d'Albenga], sed la referenca strukturo estas la flughaveno Cristoforo Colombo en [[Ĝenovo]], servata de multaj naciaj kaj internaciaj flugoj. La flughaveno de [[Nico]], en franca teritorio, kaj la flughaveno de [[Torino]] ankaŭ estas facile atingeblaj de multaj lokoj sur la Riviero. === Aŭte === La tiel nomata Autostrada dei Fiori (A10) permesas facile atingi la Rivieron ankaŭ de la centro-sudo kaj de [[Francio]], kaj de ĉiuj lokoj ligitaj al ĝi. La Tunela Aŭtovojo (A26) kaj La Verdemare (A6) ekiras de [[Piemonto]], venante de la nordo. Ekzistas ankaŭ la "ŝtataj vojoj" (la ĉefa estas la ''Via Aurelia'', kiu transiras ĉiujn marbordajn urbojn). === Per ŝipo === La Okcidenta Riviero havas 2 ĉefajn pasaĝerajn havenojn. La Porto de Vado, loko proksime al [[Savono]], bonvenigas pramojn de [[Sardinio]] kaj [[Korsiko]]. La Haveno de Savono, aliflanke, estas la kvara nacia kroza haveno laŭ nombro de pasaĝeroj; do eblas viziti la urbon Savonon, se vi faros krozon al Mediteranea Maro. Kelkajn kilometrojn de la geografiaj limoj de la areo estas la Haveno de [[Ĝenovo]], kie pramoj de [[Tunizo]], [[Tanĝero]], [[Barcelono]], [[Palermo]], [[Porto Torres]], [[Olbia]], [[Bastia]], [[Arbatax]] kaj [[Skikda]]. Plue, plej multaj lokoj sur la maro estas ekipitaj per turisma haveno. === Per trajno === Multaj urboj de la Okcidenta Riviero havas stacidomon ĉe pluraj fervojaj linioj inkluzive: * Fervojo [[Alessandria]] - [[Kairo Montenotte | San Giuseppe di Cairo]] * Fervojo [[Kuneo]] - [[Limono en Piemonto|Limone]] - [[Ventimiglia]] * Fervojo [[Ĝenovo]] - Ventimiglia * Fervojo [[Torino]] - [[Fossano]] - [[Savono]] {{-}} == Kiel ĉirkaŭiri == Inter la diversaj lokoj de la Riviero eblas moviĝi per aŭto, trajno, ŝipeto kaj buso. === Per buso === La teritorioj de la Provincoj Savono kaj Imperjo estas la servoj de TPL Linea kaj Riviera Trasporti. {{-}} == Kion vidi == Estas multaj vizitindaj lokoj en la Okcidenta Riviero. Ĝi fakte estas tre varia teritorio: je malmulta distanco de la strandoj vi povas trovi historiajn centrojn de artaj urboj, malgrandaj fiŝkaptistaj vilaĝoj aŭ urbocentraj stratoj por aĉeti. La arta kaj natura heredaĵo de la vilaĝoj en la interno de teritorio estas tre riĉa. === Itineroj === Ligurio estas regiono, kiu fascinis poetojn, verkistojn kaj artistojn: regiono riĉa je historio kaj kulturo, unikaj pejzaĝaj vidpunktoj, montoj plonĝantaj en la maron, ĉemaraj vilaĝoj kuŝantaj laŭ la marbordo kaj mezepokaj vilaĝoj starantaj sur la montetoj. Okcidenta Riviero estas teritorio riĉa je historio, naturo kaj strandoj. La itineroj estas mirinda okazo por permesi al vizitantoj pli bonan konon de la teritorio kaj de la marbordo kaj de la landinterno. Inter la plej elvokivaj itineroj ni povas mencii la "Marbordan Padon de la Balzi Rossi" ", kiu montras parto de la Okcidenta Riviero ankoraŭ netuŝita en la urba areo de Ventimiglia. Ekzistas ankaŭ multaj ebloj por sportaj itineroj surĉevale aŭ per montbiciklo. Inter la plej ŝatataj lokoj por ĉi tiuj agadoj ni povas mencii la Arbaron de Calizzano, la Altebenaĵo ''Le manie'' (en la teritorio de [[Finale Ligure|Finale]]) kaj la Monto Beigua (en la landinterno de Albisola). {{-}} == Fari == * [https://www.pistaciclabile.com/ Bicikla vojo de la marborda parko de la Riviera dei Fiori] Laŭlonge de la biciklovojo estas mirinda ŝanco viziti la Okcidentan Ligurian Rivieron. Riĉa je tradicio kaj naturo, la Riviero ofertas multajn turismajn cellokojn kaj, depende de la sezono, gravajn sporteventojn, spektaklojn kaj historiajn surscenigojn. La biciklovojo ofertas unikajn eblojn eĉ por taga ekskurso: ekzemple, oni povas komenci matene luante biciklon en San Lorenzo al Mare, alterni bicikladon kun halto kaj naĝado en golfeto en Aregai aŭ ĉe strando en Santo Stefano al Mare, forlasi la biciklovojon en Bussana por vizito al la pitoreska ruinigita vilaĝo Bussana Vecchia, kaj fini la tagon en [[Sanremo]] dum unu el ĝiaj dekoj da internaciaj eventoj, kiel ekzemple la Itala Kanzon-festivalo. Sed eblas ankaŭ ekiri piede por iom da promenado, forlasi la vojon por mallonga migrado sur la monteta pado, kiu kondukas al Cipressa kaj ĝia antikva "saracena turo" el la 16-a jarcento, kiu ofertas impresan vidon; poste reveni al la vojo kaj halti ĉe refreŝigejo rekte sur la vojo, kiel tiu konstruita sur la loko de la malnova fervoja stacidomo de Santo Stefano al Mare - Riva Ligure; La manĝaĵoj kaj vinoj estas ankaŭ fascinaj, en teritorio fama pro sia flor- kaj legom-kultivado, kaj hejmo de la olivo ''Taggiasca'', vario uzata por produkti unu el la plej aprezitaj D.O.P. olivoleoj. == Ĉe la tablo == La tipa kuirarto de la Riviera di Ponente (sed ankaŭ la liguria ĝenerale) konsistas el pladoj el la kuirarta tradicio de Ligurio, regiono, kiu inkluzivas ingrediencojn ligitajn kaj al loka produktado kaj al importaĵoj de regionoj, kun kiuj la liguroj havis jarcentaj kontaktoj (kiel la sarda ŝaf-fromaĝo, unu el la ingrediencoj de "pesto"). Pro historio, radikoj kaj ĉefe pro la elementoj, kiuj ĝin konsistigas, oni povas diri, ke ligura kuirarto estas la vera mediteranea kuirarto: malriĉa kuirarto, tipa por kamparanoj, montanoj kaj maristoj, konsistanta el simplaj, oftaj kaj malmultekostaj manĝaĵoj; kuirarto kiu tamen nun fariĝis multekosta, rafinita kaj aprezata antikva gloro. Oni povas diri, ke la gastronomio de Ligurio estas karakterizita per ses ĉefaj elementoj: * Sovaĝaj herboj de la regiono (majorano, salvio, rosmareno, laŭra folio, timiano, ktp) kaj produktoj de la hejma ĝardeno (cepoj, terpomoj, bazilio, melongenoj, ktp.) * Primicoj de kultivaĵoj kaj arbaroj ("bovkoraj" tomatoj, trumpetaj kukurboj, asparagoj kaj albengaj artiŝokoj, fungoj, trufoj de Valbormida, freŝaj fruktoj kaj sekaj fruktoj) * Oleo de olivo * Farinaj produktoj (focaccia, farinata, bongustaj kukaĵoj, ktp.) * Vasta gamo de seka kaj freŝa pasto * Fiŝoj el la maro (anĉovoj, salikokoj, polpoj, bebpolpo, polpo, mituloj, trigloj, ktp.) Kaj ĉasaĵo (estas multaj montaj arbaroj) === Trinkaĵoj === La kuirarta tradicio de ĉi tiu areo ankaŭ estas tre diversa laŭ la vidpunkto de trinkaĵoj. Inter la plej famaj produktoj: * Biero de [[Savona]] * Amareto (likvoro de [[Sassello]]) * "Chinotto" de Savona * Bazilia likvoro {{-}} {{-}} {{Parto de|Ligurio}} pzt6y5h4kz6i77pp9h5h0qojjxs8r53 0 5538 73353 73253 2026-10-07T16:52:04Z Tiguliano 53 73353 wikitext text/x-wiki {{Informkesto subregiono | nomo = Orienta Riviero | flago = | flagograndeco = | lando = Italio | regiono = Ligurio | bildo = Dosiero:Liguria 5Terre1 tango7174.jpg | bildotitolo = La vilaĝo Porto Venere | situo = | ĉefurbo = | areo = | loĝantaro = | horzono = }} [[File:Costa da Camogli a Genova.jpg|thumb|Marbordo de la Orienta Riviero inter Camogli kaj Ĝenovo, vidita de la monteto malantaŭ Camogli]] La '''Orienta Riviero''' de Ligurio, (itale: Riviera di Levante; "Rivêa de Levante" en la liguria) estas la marborda parto de Ligurio, kiu, etendiĝas de la urbo Ĝenovo ĝis la regiona limo kun Toskanio. Turismo sendube reprezentas la ĉefan ekonomian agadon de la Riviero, danke al la milda klimato kaj la natura beleco de la lokoj. Krom somera turismo, dediĉita ĉefe al la uzo de strandoj kaj marbordoj, estas ankaŭ ekskursa kaj kultura turismo distribuata tra la monatoj de la jaro, precipe en lokoj kiel [[Cinque Terre]], [[Porto Venere]] kaj [[Portofino]]. [[Framura]], [[Moneglia]], [[Montemarcello]], [[Vernazza]] kaj [[Tellaro (Lerici) | Tellaro]] estas la marbordaj vilaĝoj de la orienta marbordo kiuj estas parto de la listo de [[La plej belaj vilaĝoj en Italio | plej belaj vilaĝoj en Italio]]. Ankaŭ la turismo de familioj kun infanoj gravegas. La travideblaj akvoj de Ligurio, tiel plenaj de vivo, estas idealaj por sperti aventurojn kun masko kaj spirtubo: infanoj povas ĝui naĝi observante malgrandajn fiŝojn, krabojn, stelojn, mar-erinacojn kaj polpojn. La "Riviera di Levante" povas esti dividita en malsamajn distriktojn, de okcidento ĝis oriento: 1) La [[Metropola urbo Ĝenovo|Metropola Urbo Ĝenovo]] (antaŭa Provinco Ĝenovo), kiu povas esti dividita en: * La urbo [[Ĝenovo]] * [[Golfo Paradizo]], de [[Bogliasco]] ĝis [[Monto de Portofino]] * [[Tigullio]], de Monto de Portofino ĝis [[Sestri Levante]] * Golfetoj de "Levante", de Sestri Levante ĝis Punta Mesco 2) La [[Provinco Specjo]], kiu povas esti dividita en: * [[Cinque Terre]], de Punta Mesco ĝis la insulo [[Palmaria]] * Riviero de Specjo * Golfo de la Poetoj * Sarzana marbordo, de la enfluejo de la rivero Magra ĝis la limo kun [[Toskanio]] === Urboj === == Mapo == <mapframe text="La Orienta Riviero, de la urbo Ĝenovo ĝis la limo kun regiono Toskanio" width="650" height="450" zoom="9" latitude="44.26" longitude="9.37" align="center" > </mapframe> *[[Ĝenovo]] - Ĉefurbo de la regiono kaj elstara mara urbo, iama mara respubliko. *[[Camogli]] - Tipa ĉemara vilaĝo, turisma centro konata pro sia ja marinatejo kaj buntaj konstruaĵoj ĉe la marbordo. Ĝi estas parto de la Regiona Natura Parko Portofino. *[[Chiavari]] - Mezepoka vilaĝo *[[La Spezia]] - Turisma urbo, sed ankaŭ ŝipkonstruaĵoj kaj grava mararmea haveno. *[[Porto Venere]] - Malgranda ĉemara vilaĝo fronte al la insuloj [[Palmaria]], Tino kaj Tinetto *[[Portofino]] - Fama famul-feriejo kun bela haveneto. *[[Rapallo]] - Turisma urbo ĉe la maro kun longa tradicio de gastamo, (iam precipe de reĝoj kaj nobeloj, kiuj pasigis siajn feriojn tie). *[[Santa Margherita Ligure]] - Je Kelkaj kilometroj de Imperia kaj Sanremo. *[[Sestri Levante]] - === Aliaj vizitindaj lokoj === [[File:Moneglia costa rocciosa.jpg|thumb|La roka marbordo en la proksimaĵoj de [[Moneglia]]]] [[File:Baia del silenzio panorama-Sestri Levante.JPG|thumb|[[Sestri Levante]] kaj la golfo de Tigulio]] [[File:Palmaria and Tino.jpg|thumb|la insuloj [[Palmaria]] kaj [[Isola del Tino|Tino]], viditaj de la plaĝo de [[San Terenzo]]]] *[[Area marina protetta Cinque Terre]] *[[Parco nazionale delle Cinque Terre]] *[[Area naturale marina protetta Portofino]] *[[Parco naturale regionale di Portofino]] *[[Parco naturale regionale di Montemarcello-Magra-Vara]] *[[Parco naturale regionale di Porto Venere]] - Komprenas la komunumoj de Porto Venere kaj la insuloj [[Palmaria]], [[Isola del Tino|Tino]] kaj [[Tinetto]] == Kiel alveni == Grava turisma regiono en norda Italio, la Rivera di Ponente estas facile atingebla plurmaniere. === Aŭte === Estas du aŭtovojoj sur la teritorio de la Orienta Bordo. * Aŭtovojo A12, trairas la marbordon konektante [[Ĝenovo]]n al [[Livorno]]. * Aŭtovojo A15, ligas [[Parmo]] al [[La Spezia]] transirante la malaltan Taro-valon, la [[Lunigiana]] areo kaj alvenante en la malalta valo de rivero Magra. La ŝtata vojo 1 Aurelia laŭiras la tutan Riviera. En la sekcio inter Ĝenovo kaj [[Sestri Levante]] ĝi fluas sur marnivelo aŭ, por mallongaj streĉoj, duonvoje laŭ la marbordo. De [[Riva Trigoso]] al La Spezia la vojo foriras de la marbordo kaj grimpas supren tra la montetoj sekvante la naturajn levojn kaj mallevojn de la areo. De La Spezia al la toskana limo ĝi rekomencas ebenan iron. === Per ŝipo === [[File:Porto di Lavagna.JPG|thumb|left|La haveno de [[Lavagna]]]] [[File:Portofino_-_2016-06-02_-_View_from_Chiesa_San_Giorgio_-_3284.jpg|thumb|[[Portofino]]]] Ekzistas multaj turisthavenoj kaj havenetoj sur la marbordo. === Per trajno === La Riviera di Levante estas trairita de la fervoja linio [[Ĝenovo]] - [[La Spezia]]. {{-}} {{Parto de|Ligurio}} bsnnmjl1los3km5rlx7jlv4fm544alp 73354 73353 2026-10-07T16:57:53Z Tiguliano 53 73354 wikitext text/x-wiki {{Informkesto subregiono | nomo = Orienta Riviero | flago = | flagograndeco = | lando = Italio | regiono = Ligurio | bildo = Dosiero:Liguria 5Terre1 tango7174.jpg | bildotitolo = La vilaĝo Porto Venere | situo = | ĉefurbo = | areo = | loĝantaro = | horzono = }} [[File:Costa da Camogli a Genova.jpg|thumb|Marbordo de la Orienta Riviero inter Camogli kaj Ĝenovo, vidita de la monteto malantaŭ Camogli]] La '''Orienta Riviero''' de Ligurio, (itale: Riviera di Levante; "Rivêa de Levante" en la liguria) estas la marborda parto de Ligurio, kiu, etendiĝas de la urbo Ĝenovo ĝis la regiona limo kun Toskanio. Turismo sendube reprezentas la ĉefan ekonomian agadon de la Riviero, danke al la milda klimato kaj la natura beleco de la lokoj. Krom somera turismo, dediĉita ĉefe al la uzo de strandoj kaj marbordoj, estas ankaŭ ekskursa kaj kultura turismo distribuata tra la monatoj de la jaro, precipe en lokoj kiel [[Cinque Terre]], [[Porto Venere]] kaj [[Portofino]]. [[Framura]], [[Moneglia]], [[Montemarcello]], [[Vernazza]] kaj [[Tellaro (Lerici) | Tellaro]] estas la marbordaj vilaĝoj de la orienta marbordo kiuj estas parto de la listo de [[La plej belaj vilaĝoj en Italio | plej belaj vilaĝoj en Italio]]. Ankaŭ la turismo de familioj kun infanoj gravegas. La travideblaj akvoj de Ligurio, tiel plenaj de vivo, estas idealaj por sperti aventurojn kun masko kaj spirtubo: infanoj povas ĝui naĝi observante malgrandajn fiŝojn, krabojn, stelojn, mar-erinacojn kaj polpojn. La "Riviera di Levante" povas esti dividita en malsamajn distriktojn, de okcidento ĝis oriento: 1) La [[Metropola urbo Ĝenovo|Metropola Urbo Ĝenovo]] (antaŭa Provinco Ĝenovo), kiu povas esti dividita en: * La urbo [[Ĝenovo]] * [[Golfo Paradizo]], de [[Bogliasco]] ĝis [[Monto de Portofino]] * [[Tigulio]], de Monto de Portofino ĝis [[Sestri Levante]] * Golfetoj de "Levante", de Sestri Levante ĝis Punta Mesco 2) La [[Provinco Specjo]], kiu povas esti dividita en: * [[Cinque Terre]], de Punta Mesco ĝis la insulo [[Palmaria]] * Riviero de Specjo * [[Golfo de la Poetoj]] * Sarzana marbordo, de la enfluejo de la rivero Magra ĝis la limo kun [[Toskanio]] === Urboj === == Mapo == <mapframe text="La Orienta Riviero, de la urbo Ĝenovo ĝis la limo kun regiono Toskanio" width="650" height="450" zoom="9" latitude="44.26" longitude="9.37" align="center" > </mapframe> *[[Ĝenovo]] - Ĉefurbo de la regiono kaj elstara mara urbo, iama mara respubliko. *[[Camogli]] - Tipa ĉemara vilaĝo, turisma centro konata pro sia ja marinatejo kaj buntaj konstruaĵoj ĉe la marbordo. Ĝi estas parto de la Regiona Natura Parko Portofino. *[[Chiavari]] - Mezepoka vilaĝo *[[La Spezia]] - Turisma urbo, sed ankaŭ ŝipkonstruaĵoj kaj grava mararmea haveno. *[[Porto Venere]] - Malgranda ĉemara vilaĝo fronte al la insuloj [[Palmaria]], Tino kaj Tinetto *[[Portofino]] - Fama famul-feriejo kun bela haveneto. *[[Rapallo]] - Turisma urbo ĉe la maro kun longa tradicio de gastamo, (iam precipe de reĝoj kaj nobeloj, kiuj pasigis siajn feriojn tie). *[[Santa Margherita Ligure]] - Je Kelkaj kilometroj de Imperia kaj Sanremo. *[[Sestri Levante]] - === Aliaj vizitindaj lokoj === [[File:Moneglia costa rocciosa.jpg|thumb|La roka marbordo en la proksimaĵoj de [[Moneglia]]]] [[File:Baia del silenzio panorama-Sestri Levante.JPG|thumb|[[Sestri Levante]] kaj la golfo de Tigulio]] [[File:Palmaria and Tino.jpg|thumb|la insuloj [[Palmaria]] kaj [[Isola del Tino|Tino]], viditaj de la plaĝo de [[San Terenzo]]]] *[[Area marina protetta Cinque Terre]] *[[Parco nazionale delle Cinque Terre]] *[[Area naturale marina protetta Portofino]] *[[Parco naturale regionale di Portofino]] *[[Parco naturale regionale di Montemarcello-Magra-Vara]] *[[Parco naturale regionale di Porto Venere]] - Komprenas la komunumoj de Porto Venere kaj la insuloj [[Palmaria]], [[Isola del Tino|Tino]] kaj [[Tinetto]] == Kiel alveni == Grava turisma regiono en norda Italio, la Rivera di Ponente estas facile atingebla plurmaniere. === Aŭte === Estas du aŭtovojoj sur la teritorio de la Orienta Bordo. * Aŭtovojo A12, trairas la marbordon konektante [[Ĝenovo]]n al [[Livorno]]. * Aŭtovojo A15, ligas [[Parmo]] al [[La Spezia]] transirante la malaltan Taro-valon, la [[Lunigiana]] areo kaj alvenante en la malalta valo de rivero Magra. La ŝtata vojo 1 Aurelia laŭiras la tutan Riviera. En la sekcio inter Ĝenovo kaj [[Sestri Levante]] ĝi fluas sur marnivelo aŭ, por mallongaj streĉoj, duonvoje laŭ la marbordo. De [[Riva Trigoso]] al La Spezia la vojo foriras de la marbordo kaj grimpas supren tra la montetoj sekvante la naturajn levojn kaj mallevojn de la areo. De La Spezia al la toskana limo ĝi rekomencas ebenan iron. === Per ŝipo === [[File:Porto di Lavagna.JPG|thumb|left|La haveno de [[Lavagna]]]] [[File:Portofino_-_2016-06-02_-_View_from_Chiesa_San_Giorgio_-_3284.jpg|thumb|[[Portofino]]]] Ekzistas multaj turisthavenoj kaj havenetoj sur la marbordo. === Per trajno === La Riviera di Levante estas trairita de la fervoja linio [[Ĝenovo]] - [[La Spezia]]. {{-}} {{Parto de|Ligurio}} 66cmu5ae1owf0od27to6rmzn2xdjocc 0 6311 73365 73073 2026-10-08T11:18:28Z Tiguliano 53 /* Aliaj eventaj cellokoj */ 73365 wikitext text/x-wiki {{Rubando|1905-uk-eliro-el-la-kongresejo (cropped).jpg}} {{Informkesto lando | nomo= Esperantujo | bildo= Image:Landoj kie estas naciaj asocioj ligitaj al UEA.PNG | bildotitolo= Landoj kun landaj sekcioj de UEA | flago= Image:Flag of Esperanto.svg | situo= | ĉefurbo = | ĉeflingvo = Esperanto | areo = | loĝantaro = | monunuo = [[w:Stelo (monunuo)|Stelo]], [[w:Eŭro|eŭro]], [[w:Usona dolaro|usona dolaro]] kaj&nbsp;aliaj | elektro = | antaŭkodo = | horzono = }} '''{{W|Esperantujo}}''' estas neformala nomo de la komunumo de Esperanto-uzantoj kaj ties kulturo, de tiuj lokoj kaj institucioj kie la lingvo estas uzata, kvazaŭ temus pri lando. == Regionoj == [[Dosiero:Continenti con i confini degli stati-es.png|eta]] '''Landaj asocioj, laŭ kontinento''' Esperanto-organizoj ĉeestas en ĉiuj kvin kontinentoj de la mondo; jen la listo de landaj asocioj, laŭ kontinento: {{Listo de regionoj | mapo= | titolomapo= Mapo de la kvin kontinentoj de la mondo | tekstomapo= | grandecomapo= | nomoregiono1= [[Afriko]] | kolororegiono1= | elementojregiono1= | priskriboregiono1= [https://uea.org/landoj/afriko Estas 19 landaj asocioj de Esperanto] | nomoregiono2= [[Ameriko]] | kolororegiono2= | elementojregiono2= | priskriboregiono2= [https://uea.org/landoj/ameriko Estas 15 landaj asocioj de Esperanto] | nomoregiono3= [[Azio]] | kolororegiono3= | elementojregiono3= | priskriboregiono3= [https://uea.org/landoj/azio Estas 19 landaj asocioj de Esperanto] | nomoregiono4= [[Eŭropo]] | kolororegiono4= | elementojregiono4= | priskriboregiono4= [https://uea.org/landoj/europo Estas 39 landaj asocioj de Esperanto, plus la Eŭropa Esperanto-Unio] | nomoregiono5= [[Oceanio]] | kolororegiono5= | elementojregiono5= | priskriboregiono5= [https://uea.org/landoj/oceanio Estas 3 landaj asocioj de Esperanto] }} == Urboj == [[Dosiero:Centra Oficejo de UEA.jpg|eta|Centra Oficejo de UEA (2002)]] [[Dosiero:Varsovio, tombo de Ludoviko Zamenhof, omaĝo 2017.jpg|eta|Varsovio, esperantistoj dum vizito al la tombo de Ludoviko Zamenhof, (2017)]] * [[Roterdamo]] – sidejo de {{W|Universala Esperanto-Asocio}} kaj {{W|Tutmonda Esperantista Junulara Organizo}} * [[Varsovio]] – urbo, kie L. L. Zamenhof publikigis Esperanton kaj kie troviĝas lia tombo * [[Bjalistoko]] – naskiĝurbo de L. L. Zamenhof * [[Herzberg am Harz]] - tie estas la '''{{W|Interkultura Centro Herzberg|Interkultura Centro Herzberg}}''' (ICH) * [[Vieno]] - ĉe la Aŭstria Nacia Biblioteko estas la {{W|Esperantomuzeo de la Aŭstria Nacia Biblioteko|Esperantomuzeo kaj Kolekto pri Planlingvoj}} * [[Nová Dubnica]] – sidejo de {{W|E@I}} * [[Svitavy]] - tie estas '''[http://muzeum.esperanto.cz/eo/ Esperanto-Muzeo]''' * [[Baugé]] - la Esperanta kastelo Grésillon estas grava esperanta renkontiĝejo * [[Ĉaŭdefono|La Chaux-de-Fond]] - Ĉaŭdefono povas esti konsiderata kiel la Esperanta ĉefurbo de Svislando. Ĝi estas la sidejo de diversaj gravaj Esperanto-institucioj kun nacia kaj internacia signifo kaj renomo, ekzemple la Esperanta Civito. * [[Maso]] (Massa, en Italio) - tie estas la itala [https://eo.wikipedia.org/wiki/Nacia%20Biblioteko%20de%20Esperanto Nacia Biblioteko de Esperanto] * [[Halbe]] – urbeto apud [[Berlino]] kun {{W|Esperanto-Stacio}} === Eventaj urboj === * [[Melburno]] – urbo de {{W|UK 2027}} * [[Werder (Havel)]] urbo de {{W|IJK 2027}} - (en la urboparto Petzow); pli da Informoj ĉe: :[https://ijk2027.tejo.org/ IJK 2027] === Aliaj eventaj cellokoj === * [https://eventaservo.org/afriko Afrika Kongreso] - en decembro 2026 ĉe [[Kpalime|Kpalimé]] ([[Togolando]]) * [https://eventaservo.org/ameriko/Argentino Argentina Kongreso] - en oktobro 2026 ĉe [[Bonaero]] ([[Argentino]]) * [https://eventaservo.org/ameriko/Meksiko Meksika Kongreso de Esperanto] - en novembro 2026 ĉe [[Querétaro]] ([[Meksiko]]) * La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en la urbo [[Kremo]] de la 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 la tuta listo de eventoj ĉe: https://eventaservo.org/ == Kompreni == === Historio === [[File:Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - copertina fronte.jpg|eta|''Unua libro. Por Rusoj'', eldonita en Varsovio en 1887]] [[Dosiero:1905-uk-eliro-el-la-kongresejo.jpg|eta|Unua Universala kongreso de Esperanto en 1905 en Boulogne-sur-mer]] [[Dosiero:Group photo on IS 2005-2006 in Xanten.jpg|eta|Kelkaj el la partoprenantoj de la Internacia Semajno, kiu okazas ĉiujare dum la novjara semajno ekde 1957]] La historio de la Esperanto-movado, estas ankaŭ la historio de ĝia komunumo kaj de ĝiaj asocioj; La historio kompreneble komencas kun la publikigado de la "Unua Libro" en julio 1887 fare de Ludoviko Lazaro Zamenhof, en [[Varsovio]]. Fine de 1888 la volapukista klubo de Nurenbergo (Germanio) transiris al Esperanto. Kun ili Zamenhof eldonis la revuon La Esperantisto. Ĉar tamen la plej granda nombro de esperantistoj tiutempe estis en la Rusia Imperio, oni nomas tiun unuan periodon "rusa periodo" de la Esperanto-movado . Sed al la rusa censuro ne plaĉis ke la revuo venis el Germanio, do en 1895 ĝi por mallonga tempo malpermesis la revuon en Rusio. La taskon provizi gazeton al la movado transprenis do junaj svedoj en Upsalo, temis pri la revuo "Lingvo Internacia". Ekaperis kelkaj aliaj kluboj, ekzemple en Moskvo, Sankt-Peterburgo kaj Schalke (nun parto de Gelsenkirchen). Ĝenerale, la kreskado de la movado estis malrapida. En 1898 la franca esperantisto Louis de Beaufront fondis societon. Ĝi havis ankaŭ membrojn en nefranclingvaj landoj, sed ĝia organo L'espérantiste estis preskaŭ nur en la franca. Al Beaufront oni aljuĝas la varbadon de intelektuloj, ekzemple Théophile Cart, Carlo Bourlet kaj Hippolyte Sebert. Tiu estis la "franca periodo" de la movado. De proks. 1903 ĝis la unua mondmilito fondiĝis multaj landaj asocioj, ekzemple en 1903 la svisa, en 1906 la germana kaj en 1910 la usona. En tiu ĉi periodo komenciĝis ankaŭ la vico de la Universalaj Kongresoj. La unua grandeta internacia renkontiĝo de esperantistoj okazis en 1904 en la franca urbo Calais kaj la brita Dover. La unua Universala Kongreso de Esperanto okazis en 1905 en Bulonjo-ĉe-maro ĉe la nordfranca marbordo. Dum tiu kongreso oni akceptis interalie Lingvan Komitaton kaj la Fundamenton de Esperanto, por servi al la stabileco kaj evoluo de la lingvo. Universala Esperanto-Asocio fondiĝis en 1908. Malgraŭ la komenca intenco, ĝi ne sukcesis tiri ĉiun Esperanto-agadon sub sian ombrelon. La momento estis favora al Esperanto, kiu havis la ŝancon esti elektita kiel laborlingvo de la Ligo de la Nacioj, sed tiam okazis la Ido-krizo de 1907/1908 kaj la sekvaj jaroj. Ankaŭ se la esperantistoj kiuj transiris al tiu nova lingva projekto (IDO), estis tre limigita, tamen tio sufiĉis por perdi la ŝancon. Dum la unua mondmilito ne eblis multe agadi, krom ke diverslandaj esperantistoj uzis Esperanton por la militpropagando, donacis ruĝkrucan ambulancon aŭ instruis Esperanton al militkaptitoj aŭ aliaj internigitoj. La Deka UK en Parizo en 1914 okazis dum la komenco de la unua mondmilito. Je la 14a de aprilo 1917 L.L. Zamenhof mortis. Post la milito oni provis atingi akordon inter UEA kaj la landaj asocioj serve al komunaj celoj de la movado. Oni volis internacian lobiadon por la lingvo, propagandon kaj instruadon en landoj sen propra movado, atentigon pri radio-elsendaĵoj en Esperanto ktp., kaj por tio oni bezonis strukturon kaj financadon. En 1922 UEA kaj la landaj asocioj interkonsentis kunlabori laŭ la "kontrakto de Helsinki". En tiu Helsinko-sistemo, UEA unuflanke kaj la landaj asocioj aliflanke komune elektis kaj financis Internacian Centran Komitaton. Tiu ICK poste havis oficejon kaj direktoron (Robert Kreuz). Pro malkontentoj pri la helsinka organizo la naciaj societoj serĉis novan solvon. Ili minacis fondi novan internacian asocion, tiel ke UEA devis konsenti al kompromiso. En la UK de Kolonjo en 1933 oni subskribis interkonsenton, laŭ kiu la naciaj societoj aliĝas al UEA, pagas por siaj aligitaj membroj, kaj sendas anojn en la Komitaton. (La Interkonsento de Kolonjo estas la bazo ankaŭ por la nuntempa UEA, kun kelkaj intertempaj modifoj). Dum la 1930-aj jaroj en pluraj eŭropaj landoj kun ekstrem-dekstraj registaroj okazis malhelpoj al la libera disvolviĝo de la agado de de la asocioj kaj movadoj; tio frapis la laboristan Esperanto-movadon, sed ankaŭ neŭtralaj Esperanto-asocioj suferis malpermeson. Ankaŭ en Sovetunio esperantistoj ne plu povis havi organizan strukturon. La Dua mondmilito estis plia bato por la movado, precipe dum 1940-1944. Ankaŭ en la neŭtralaj aŭ nemilitantaj landoj la milito havis sekvojn, ekz. per rekrutigo de junaj viroj. Nur dum mallonga fazo post la milito, en orienta Eŭropo la esperantistoj rajtis reorganizi la landajn movadojn. Jam en 1949, kiam la komunismaj diktaturoj estis firme establitaj, multaj el tiuj landaj movadoj devis ĉesi labori. Nur post la morto de Stalin en 1953 la situacio fariĝis pli bona, sed en unuopaj landoj refondiĝo de landa asocio estis permesita nur post multaj jaroj. Daŭris sufiĉe longe ĝis tiuj landaj asocioj povis aliĝi al UEA, ekz. la soveta nur en 1989. uzo de Esperanto en Tajvano dum regado de Ĉiang Kai-ŝek estis ankaŭ tabua. Post la reveno de la orienteŭropaj asocioj (ĉ. aŭ post 1955) la movado penis laŭeble kunlabori kaj havi rilatojn malgraŭ problemoj en komunismaj diktaturoj. Okazis ekzemple, ke Universalaj Kongresoj kelkfoje estis aranĝataj en komunismaj landoj. La unua kazo estis en Zagrebo, Jugoslavio, en 1953. La unua UK aranĝita en lando de la sovetia bloko estis tiu de Varsovio en 1959. Poste proks. ĉiun kvaran fojon UK estis en orienteŭropa lando. Dum tiu ĉi periodo plifortiĝis Esperanto ankaŭ en Ĉinio kaj ankaŭ en la suda duono de la tero. Tio vidiĝis en la 1970aj jaroj ekzemple en la aliĝo de pluraj sudamerikaj landaj asocioj al UEA. En 1981 okazis la unua UK en la suda terduono, nome en Brasília. Teknika evoluo favoris Esperanto-muzikon, ĉar produktado de sondiskoj iĝis malpli multekosta. En la 1970aj jaroj ekaperis la kompaktkasedo (sonkasedo), kaj en la 1980aj jaroj la kompaktdisko (lumdisko). La orienteŭropa eksigo de komunismo en la komenco de la 1990-aj jaroj signifis novan epokon por la orienteŭropaj Esperanto-asocioj. La disfalo de burokrataj socialistaj reĝimoj en Sovetunio kaj la orienta Eǔropo forprenis per unu bato signifajn materiajn rimedojn, kiel subvenciitajn propraĵojn kaj eldonaĵojn, salajratajn funkciulojn kaj instruistojn. Esperantistaj organizaĵoj estis dekumitaj kaj kluboj fermitaj. Aliflanke, oni liberiĝis el oficialaj propagandaj politikoj. La interreto ekstaris kiel komunikilo por la ĝenerala publiko, kio profitigis la internacian Esperanto-komunumon. Konsidera parto de la Esperantaj komunikado kaj publikigado okazis de tiam nur interrete. En 2007 la Pola Radio havis sian lastan aeran elsendon kaj estis transigita al la interreto. == Eniri == La ĝenerala regulo por internacia vojaĝado estas, ke oni bezonos pasporton kaj vizon eldonitan de la cellando, ambaŭ validaj almenaŭ kiam vi transiras la limon (kvankam en multaj kazoj la postuloj estas multe pli striktaj). Kelkaj landoj donas al iulandaj civitanoj vizan escepton, do en tiu kazo, simple prezenti pasporton ĉe la landlimo povas esti sufiĉa, aŭ oni eble bezonos peti antaŭan vojaĝpermeson, kiu estas multe pli facile akirebla ol vizo. Krome, kelkaj landoj, kiuj estas tre allogaj por turistoj, permesas al turism-vojaĝantoj de eniri kaj resti por turismaj celoj nur per identigilo (nur se ĝi validas por vojaĝi eksterlanden). === Pasporto === [[Dosiero:Passaportoitaliano2006.jpg|eta|Ekzemplo de itala pasporto]] Pasporto estas ĉefe identeca dokumento, donita al civitanoj dezirantaj vojaĝi eksterlanden. Formale, ĝi reprezentas peton de la Ministerio pri Eksterlandaj Aferoj al la aŭtoritatoj de la fremda lando por permesi al la vojaĝanto transiri la limon kaj resti en la fremda lando. Kelkaj gravaj rekomendoj: * Ĉiam kontrolu, ke via pasporto ne eksvalidiĝis aŭ baldaŭ eksvalidiĝos: multaj landoj postulas kelkajn monatojn da valideco antaŭ ol eldoni enirpermeson aŭ permesi al vi transiri la limon. Inter la landoj kun la plej striktaj regularoj estas Ĉinio: por akiri vizon, krom plenumi aliajn postulojn, via pasporto devas esti valida dum ses monatoj de via planita forirdato el Ĉinio (tial, via pasporto devas eksvalidiĝi almenaŭ ses monatojn post la dato de via planita revena flugo). * Kelkaj landoj povas rifuzi al vi eniron se vi havas vizojn aŭ stampojn de specifaj landoj en via pasporto. Tipa ekzemplo estas stampo de Israelo, kiu malhelpos vin eniri en multajn arabajn landojn (male, limstampo de araba lando ofte kaŭzas prokrastojn dum eniro en Israelon). Por tio, vi povas peti duan pasporton ĉe la policejo, por ke vi povu uzi unu por eniri kaj eliri Israelon kaj la alian por najbaraj arabaj landoj. * Certigu, ke vi havas sufiĉe da liberaj paĝoj en via pasporto por alglui ĉiujn necesajn stampojn kaj glumarkojn: vizoj por multaj landoj ofte okupas plenan paĝon, kaj vi bezonas almenaŭ unu plian liberan paĝon por eniraj kaj eliraj stampoj, por ĉiu lando, kiun vi vizitas. * Konservu vian pasporton tiel, ke ĝi ne fleksiĝu, trapikiĝu, varmiĝiĝu aŭ malsekiĝi: vi riskas difekti la elektronikan peceton interne de la kovrilo, kio povus malhelpi (aŭ malrapidigi) vian trairon tra la sekva landlimo. Ne necesas esti tro maltrankvila: ĝi estas desegnita por vojaĝado, do ĝi normale daŭros sian dekjaran validecon. * Kiam vi estas eksterlande kaj simple vagas tra la urbo, eble estas saĝe lasi vian pasporton en la hotela monŝranko kaj kunporti Fotokopio kaj alia dokumento pruvanta vian identecon: kvankam ili ne havas juran valoron, ili estos pli ol sufiĉaj en kazo de hazardaj kontroloj (se necese, vi estos akompanata al via hotelo por repreni la originalan dokumenton). Kompreneble, se vi vojaĝas ene de la lando, vi devas havi la originalojn kun vi. ====Eŭropa Unio==== Ĉiuj pasportoj el landoj de la Eŭropa Unio havas kelkajn komunajn trajtojn: ruĝa ("burgonj-vina") kovril-koloro, la surskribo "Eŭropa Unio" sur la kovrilo, teksto en la nacia lingvo kaj almenaŭ la angla, plus legendo tradukanta ĉiujn vortojn en la 24 oficialajn lingvojn de la Unio). Novaj pasportoj estas konataj kiel "elektronikaj" aŭ "biometriaj", kio signifas, ke ili inkluzivas elektronikan RFID (radiofrekvenca identigo) peceton sur la kovrilo, kiu povas esti legita sen rekta kontakto kun la metala surfaco de la peceto. La peceto enhavas alt-rezolucian version de la foto de la pasporto, ĉiujn informojn enhavitajn sur la ĉefa paĝo de la pasporto (tiu, kiu enhavas la foton), kaj la fingrospurojn de la posedanto. La tuta afero estas ĉifrita tiel ke la datumoj konservitaj sur la ĉipo povas esti legitaj nur per enigo de iuj informoj en la pasporto mem (tio estas, ĝi certigas, ke nur tiuj, kiuj povas fizike legi la ĉefan paĝon, ankaŭ povas legi la elektronikan ĉipon, teorie malhelpante malicajn individuojn ŝteli la informojn malproksime) kaj ke la informoj origine enigitaj ne estis ŝanĝitaj (tio estas, ĝi malhelpas, ke la cifereca foto en ŝtelita pasporto estu ŝanĝita por kongrui kun la aspekto de la ŝtelisto). La ĉefa paĝo de la pasporto ankaŭ enhavas sekcion enhavantan iujn personajn datumojn en maŝinlegebla formato, kiu, kombinita kun la biometria ĉipo, ebligas pli rapidajn limtransirojn: ekzemple, vojaĝante per aviadilo kun biometria pasporto (nun la plimulto), plenkreskaj eŭropaj civitanoj povas transiri la limon de la Schengen-areo (kaj enirante kaj elirante) uzante aŭtomatajn turnkrucojn. Biometria pasporto estas necesa por uzi la Programon pri Vizo-Senigo por Usono kaj tial peti ESTA. Pli detalaj informoj estas provizitaj Rete kaj ĉe ambasadejo de la loĝlando. == Vidi == === Spekti === * '''''[https://www.youtube.com/watch?v=FAu6vWQbdqg June kaj kune]''''' (2022) estas satira muzikalo pri IJK kaj internaciaj Esperanto-renkontiĝoj ĝenerale * '''''[https://www.youtube.com/watch?v=kFK5C2khdug&t=308 Petveturaj Aventuroj]''''' (2023) estas komedia muzikalo pri petvetura vojaĝo el la IJK al la oficejo de TEJO * '''''[https://www.youtube.com/watch?v=C4SUrL_3C3M La sorto gvidos vin]''''' (2023) === Zamenhof/Esperanto-objektoj === {{W|Zamenhof/Esperanto-objekto|Zamenhof/Esperanto-objektoj}} estas memoraĵoj kreitaj omaĝe al Esperanto aŭ al ĝia kreinto – {{W|L. L. Zamenhof}}. Ili troviĝas sur ĉiuj kontinentoj de la Tero kaj kelkaj eĉ [[Kosmo|ekstertere]]. Ilia listo troviĝas en {{W|Listo de Zamenhof/Esperanto-objektoj|Esperanto-Vikipedio}}. == Fari == === Esperanto-renkontiĝoj === '''{{W|Universala Kongreso de Esperanto}}''' estas la plej granda kaj signifa Esperanto-renkontiĝo. Ĝi okazas ĉiujare en alia loko ekde 1905. Por vojaĝantoj kun infanoj ĝi estas ofte akompanata de {{W|Internacia Infana Kongreseto}}. '''{{W|Internacia Junulara Kongreso}}''' estas la plej granda junulara Esperanto-renkontiĝo. Simile al UK ĝi okazas ĉiujare en alia loko. Krom UEA kaj la Landaj Asocioj, estas [https://uea.org/fakoj Fakaj Esperanto-asocioj] kiuj estas specialigitaj esperantistaj organizaĵoj, kiuj kunigas homojn laŭ specifaj profesioj, ŝatokupoj, mondkonceptoj aŭ interesoj. Ili funkcias kiel internaciaj retoj, ofte kunlaborantaj kun UEA (Universala Esperanto-Asocio) por pligrandigi la uzon de Esperanto en diversaj sferoj. Ili kompreneble ankaŭ organizas multajn eventoj. '''[https://eventaservo.org/ eventaservo.org]''' estas retejo, kiu listigas Esperanto-renkontiĝojn tutmonde – ekde la plej malgrandaj ĝis la plej grandaj. == Komuniki == La ĉefa lingvo de Esperantujo kompreneble estas Esperanto. Estas ankaŭ homoj kiuj parolas ĝin denaske, kiel filoj de diversnaciaj esperantistoj. {{W|Ido}} estas grandparte interkomprenebla kun Esperanto. Krom la denaskan lingvon, la E-parolantoj ofte parolas ankaŭ aliajn naciajn lingvojn, ja estas pruvite ke Esperanto faciligas la lernadon de aliajn lingvojn. == Aĉeti == "Esperantaĵoj" signifas "aĵojn rilatajn al Esperanto". Ĉi tiu termino ofte kovras kulturaĵojn, varojn, kantojn, aŭ kuriozaĵojn en la Esperanto-mondo, ekzemple tra UEA aŭ la Landaj Asocioj. Ili ofte estas aĉeteblajn Rete, ekzemple de la [https://katalogo.uea.org/ katalogo de UEA] aŭ de aliaj esperantaj organizoj. Ankaŭ, dum kongresoj, kutime eblas aĉeti librojn ktp. Estas ankaŭ privataj retaj vendejojn, ekzemple: : [https://esperantoworld.odoo.com/shop Vendejo de Lulu] – == Manĝi == Jen kelkaj fontoj kaj informoj pri receptoj en Esperanto: === Tradiciaj manĝaĵoj === : Ekzistas kuirlibroj en Esperanto, kiel ekzemple '''Kuirado kun koro''': familiaj receptoj kaj memoroj. === Vegetarismo kaj veganismo === '''[https://eo.wikipedia.org/wiki/Kiel_kuiri_sen_viando Kiel Kuiri Sen Viando]''' de Clara de Hess, enhavas pli ol mil receptojn. ankaŭ interesa la retejo: :[https://apetito.ikso.net/ Bonan Apetiton] - por vegetaraj kaj veganaj receptoj en Esperanto. == Trinki == === Drinkejo === [[Dosiero:Teoj en la gufujo (3167193668).jpg|eta|dekstre|240px|Teoj en gufujo dum la 52-a Internacia Seminario.]] '''Drinkejo''' estas dum pluraj Esperanto-aranĝoj loko por trinki alkoholajn kaj senalkoholajn trinkaĵojn. Ĝi povas esti proksime aŭ eĉ tute kunigita kun diskejo. === Gufujo === '''{{W|Gufujo}}''' estas loko dum Esperanto-aranĝoj, kie oni povas nokte trinki teon kaj eventuale manĝeti dolĉaĵojn. La loko estas kutime trankvila kun kandeloj anstataŭ normala lumo de lampoj. Foje en gufujo ankaŭ okazas koncertoj de kelkaj muzikistoj, kies ĝenro de muziko taŭgas por etoso de gufujo. == Loĝi == === Kampadejoj === [[Dosiero:Feliĉigaj Ferioj.jpg|eta|Libro pri la Primoŝtena esperanta kampadejo (1961-1980)]] En Esperantujo, kampadejoj ofte rilatas al la tendaraj ejoj uzataj dum Esperanto-renkontiĝoj aŭ al organizitaj tendaroj de junularaj Esperanto-grupoj. Jen kelkaj aspektoj de kampadejoj kaj tendaroj en Esperantujo: :Esperanto-renkontiĝoj: Multaj aranĝoj, precipe somere, okazas en lokoj kiuj ofertas kampadejojn por partoprenantoj, permesante pli malmultekostan loĝadon. :Junularaj tendaroj: Iuj Esperanto-asocioj organizas tendarojn, kie junuloj lernas kaj praktikas la lingvon en natura medio. :Lokoj: Kampadejoj ofte situas proksime de turismaj lokoj, kiel en la ĉirkaŭaĵo de Poreč, Kroatio, kiu ofertas belajn kampadejojn. :Kuba Esperanto-Asocio: La asocio ofte organizis sian nacian renkontiĝon, nomatan "Zamenhofa Metiejo", en diversaj kampadejoj kaj regionoj de la provinco Guantánamo. Tendaroj kaj kampadejoj estas grava parto de la Esperanto-kulturo, provizante lokon por komunuma vivo kaj lingva enmergiĝo. === Hosteloj === === Hoteloj === Esperanto estas la nomo de diversaj restoracioj kaj hoteloj en la mondo. Estas rimarkinde, ke plej multaj servistoj kaj eĉ estroj de la restoracioj apenaŭ scias, ke Esperanto estas neŭtrala internacia lingvo. Ofte la posedantoj de restoracioj kun la nomo "Esperanto" tute ne estas konataj kiel esperantistoj, sed ŝajne elektis la nomon pro ĝia ekzoteco. Hoteloj kun la nomo "Esperanto" troviĝas ekzemple en Slovakio, Germanio, Pollando kaj Senegalo. == Sekureco == [[File:1987 Gerda Malaperis!.jpeg|thumb|Gerda Malaperis!]] Esperantujo estas sekura komunumo, ja esperantistoj estas pacemaj homoj, kaj pri krimoj en Esperantujo oni povas nur legi en la fantaziaj krimromanoj de esperantaj verkistoj kiel la fama [http://claudepiron.free.fr/ Claude Piron]. Tion dirite, ankaŭ esperantistoj estas homoj, kompreneble, do la minimumaj normalaj atentigoj estas memorindaj. == Sano == == Respekto == == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Vikipedio}} * [https://eventaservo.org/ Eventa Servo] * [[b:Esperantuja gvidlibro por komencantoj|Esperantuja gvidlibro por komencantoj]] – libro ĉe [[w:Vikilibroj|Vikilibroj]] {{Skizo}} [[Kategorio:Esperanto-veturceloj|Esperantujo]] 65nvvm3munixes0jrjmpwsyqf8h47ua 0 6654 73355 72061 2026-10-08T09:38:35Z Tiguliano 53 /* Kompreni */ 73355 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto urbo | nomo = Kremo | flago = | flagograndeco = | bildo = Dosiero:Comunecrema.jpg | bildotitolo = urbodomo de Kremo | lando = Italio | regiono = Lombardio | loĝantaro = 34.147 (31-12-2025) | alto = 79 }} '''{{W|Crema|Kremo}}''' (itale Crema, elp.: Krema), estas urbo en la [[Lombarda pada alta ebenaĵo]] en [[Italio|itala]] regiono [[Lombardio]]. == Kompreni == Ĉe la rivero Serio, ĝi estas urbo en la centra ebenaĵo, egaldistance de Milano, Pavio, Kremono kaj Bergamo; ĝi havas multajn ligojn kun la proksima [[Lodo|Lodi]]. En Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en Kremo de 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 === Historio === Kelkaj atribuas la originon de la urbo al tempoj eĉ pli antikvaj, sed la tradicio metas ĝin je la tempo de la barbaraj invadoj, kiam ĝiaj loĝantoj rifuĝis sur la altaĵoj de la Moza Insulo por alfronti la invadantojn el pli sekura pozicio. Ĝia fondo estas datita je la 15-a de aŭgusto 570. Posedo de la Grafoj de Camisano, ĝi poste transiris al Bonifacio, Markizo de Toskanio, patro de la fama Matilda de Kanoso, kiu donacis Kremon al la Episkopo de Kremono. Multe pli bone dokumentita estas ĝia vigla historio kiel libera komunumo, periodo en kiu la forta kaj daŭra antagonismo inter la urbo kaj Kremono estis profunde enradikiĝinta. Aliancita kun Milano kontraŭ Kremono, kiu subtenis la imperion, Kremo estis sieĝita kaj detruita. Post ĝia rekonstruo kaj refortikigo, ĝi ricevis katedralon, Pretorianan Palacon kaj aŭtonomecon, kiu finiĝis en 1335 per sia kapitulaco al la Visconti. Mallonga paŭzo de loka regado fare de la familio Benzoni (1403-1423) estis sekvata de plia periodo sub la Visconti-regado kaj fine, en 1449, de la Venecia Respubliko. Sub la Venecia Respubliko, la urbo ĝuis aparte prosperan periodon. Provinco sur la kontinento, ĝi ĝuis fortan ekonomian disvolviĝon same kiel signifan arkitekturan kaj monumentan disvolviĝon: nova urbomuro, la Urbodomo (1525-1533), la Palaco de la Notario (kiu poste fariĝis la Episkopa Palaco post la establado de la Episkopa Kurio en 1580), kaj la Sanktejo de ''Santa Maria della Croce''. Post la falo de la Venecia Respubliko en 1797, Kremo fariĝis la provinca ĉefurbo en kondominio kun [[Lodo]]; poste, ĝi estis administre subigita al Kremono, perdante sian administran aŭtonomecon. Inter la fino de la 19-a kaj la komenco de la 20-a jarcentoj, komenciĝis signifa industria disvolviĝo, kiu kaŭzis signifan loĝantarkreskon kaj plue plifirmigis ĝian naturan rolon kiel ŝlosila centro por la areo. === Klimato === == Aliri == === Aviadile === * Flughaveno de Bergamo-Orio al Serio * Flughaveno de Milano-Malpensa (IATA: MXP) – La flughaveno havas du terminalojn (T1 kaj T2), la dua estas uzata por malmultekostaj flugoj. La busservo de ''Autostradale'' kunligas la flughavenon kun la centra stacidomo de [[Milano]] en proksimume 50 minutojn; anstataŭe [http://www.malpensaexpress.it Malpensa Express] kunligas en 40 minutoj Terminal 1 kun stacidomo ''Cadorna'' (ruĝaj kaj verdaj metro-linioj). La busoj de [http://www.sadem.it Sadem] kaj ''Autostradale'' atingas la urbon [[Torino]] en 2 horojn, dum la kompanio [http://www.volpibus.com Volpi] faras kelkajn vojaĝojn al [[Ĝenovo]] (3 horoj). * Flughaveno Verona-Villafranca * Flughaveno Brescia-Montichiari – Ligoj kun Breŝa flughaveno estas garantiitaj per publika transporto per la [http://www.cgabrescia.it/ bus-navedo]. La haltejo en [[Breŝo]] urbo situas ĉe la busstacidomo (numero 23), dum la flughaven-haltejo estas antaŭ la terminalo. Ekzistas ankaŭ ligoj al la urbo [[Verono]] per buso-naveda linio 1. === Trajne === === Buse === == Moviĝi == === Perpiede === === Publika transporto === === Aŭte === == Vidi == [[Dosiero:CremaDuomo.JPG|eta|alternative=Katedralo de Kremo|Katedralo de Kremo]] * Katedralo [[Dosiero:Crema (CR) - basilica di Santa Maria della Croce.jpg|eta|Sanktejo ''Santa Maria della Croce''|Sanktejo ''Santa Maria della Croce'']] * Sanktejo ''[http://www.santamariadellacroce.it/ Santa Maria della Croce]'' * Urbodomo * Palaco Vimercati - Sanseverino * Urba Muzeo - strato Dante 49 - tel: +39 0373 257161 :Ĝi prezentas sin kiel rimedo por valorigi la antikvajn homojn kiuj loĝis la teritorion de la urbo kaj la ĉirkaŭaĵon, kiel ĝia plena nomo elstarigas: ''Civita Muzeo de Crema kaj la Crema areo''. Fakte, en la arkeologia sekcio ĝi kolektas trovaĵojn de la teritorio intervalantaj de la Fina Bronzepoko kaj venantaj de la prahistoriaj areoj de Vidolasco, ĝis la funebraj objektoj de [[Soncino]] (3-a jarcento a.K.) kaj tiuj de [[Spino d'Adda]] (2-a-1a jarcento a.K.), la mozaikoj de Palaco Pignano (4-a 5-a jarcento a.K.), ĝis la objektoj kaj lombardaj tomboj trovitaj en Offanengo. [[Dosiero:Santa-maria-delle-grazie-crema.jpg|eta|alternative=Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie''|Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie'']] * Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie'' {{-}} == Fari == == Lerni == == Labori == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:Preparazione treccia d'oro fase 4.JPG|thumb|Fazo de la preparado de la ora plektaĵo]] La '''treccia d'oro''' (''ora plektaĵo''), estas kukaĵa produkto de Crema. Ĝi estis inventita inter 1937 kaj 1938, ĉe la [[Padovo|padova]] Foiro, fare de la kukisto Zironda, kiu poste malfermis la "Pasticceria Zironda" kie Vittorio Maccalli komencis labori kiel metilernanto. Kiam la posedanto retiriĝis de la komerco, Maccalli transprenis, daŭrigante la produktadon de tiu deserto kaj nomante sian butikon en Crema "Treccia d'Oro". La [[Lombardio|lombarda]] Regiono rekonis la titolon de Krema metiista produkto al la ''ora plektado''. La deserto venas en formo de plektaĵo; la pasto enhavas farunon, buteron, sukeron, bier-giston, kanditan oranĝon kaj citron, sultanojn, glazuran sukeron kaj salon. == Trinki == == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la urbo) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Esperanto == en Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. === Lokaj esperantistoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references/> {{Skizo}} {{Parto de|Lombarda pada alta ebenaĵo}} i9okiy19dev15091uwp157dzjol2kyo 73356 73355 2026-10-08T09:41:02Z Tiguliano 53 73356 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto urbo | nomo = Kremo | flago = | flagograndeco = | bildo = Dosiero:Comunecrema.jpg | bildotitolo = urbodomo de Kremo | lando = Italio | regiono = Lombardio | loĝantaro = 34.147 (31-12-2025) | alto = 79 }} '''{{W|Crema|Kremo}}''' (itale Crema, elp.: Krema), estas urbo en la [[Lombarda pada alta ebenaĵo]] en [[Italio|itala]] regiono [[Lombardio]]. == Kompreni == Ĉe la rivero Serio, ĝi estas urbo en la centra ebenaĵo, egaldistance de Milano, Pavio, Kremono kaj Bergamo; ĝi havas multajn ligojn kun la proksima [[Lodo|Lodi]]. En Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en Kremo de 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 === Historio === Kelkaj atribuas la originon de la urbo al tempoj eĉ pli antikvaj, sed la tradicio metas ĝin je la tempo de la barbaraj invadoj, kiam ĝiaj loĝantoj rifuĝis sur la altaĵoj de la Moza Insulo por alfronti la invadantojn el pli sekura pozicio. Ĝia fondo estas datita je la 15-a de aŭgusto 570. Posedo de la Grafoj de Camisano, ĝi poste transiris al Bonifacio, Markizo de Toskanio, patro de la fama Matilda de Kanoso, kiu donacis Kremon al la Episkopo de Kremono. Multe pli bone dokumentita estas ĝia vigla historio kiel libera komunumo, periodo en kiu la forta kaj daŭra antagonismo inter la urbo kaj Kremono estis profunde enradikiĝinta. Aliancita kun Milano kontraŭ Kremono, kiu subtenis la imperion, Kremo estis sieĝita kaj detruita. Post ĝia rekonstruo kaj refortikigo, ĝi ricevis katedralon, Pretorianan Palacon kaj aŭtonomecon, kiu finiĝis en 1335 per sia kapitulaco al la Visconti. Mallonga paŭzo de loka regado fare de la familio Benzoni (1403-1423) estis sekvata de plia periodo sub la Visconti-regado kaj fine, en 1449, de la Venecia Respubliko. Sub la Venecia Respubliko, la urbo ĝuis aparte prosperan periodon. Provinco sur la kontinento, ĝi ĝuis fortan ekonomian disvolviĝon same kiel signifan arkitekturan kaj monumentan disvolviĝon: nova urbomuro, la Urbodomo (1525-1533), la Palaco de la Notario (kiu poste fariĝis la Episkopa Palaco post la establado de la Episkopa Kurio en 1580), kaj la Sanktejo de ''Santa Maria della Croce''. Post la falo de la Venecia Respubliko en 1797, Kremo fariĝis la provinca ĉefurbo en kondominio kun [[Lodo]]; poste, ĝi estis administre subigita al Kremono, perdante sian administran aŭtonomecon. Inter la fino de la 19-a kaj la komenco de la 20-a jarcentoj, komenciĝis signifa industria disvolviĝo, kiu kaŭzis signifan loĝantarkreskon kaj plue plifirmigis ĝian naturan rolon kiel ŝlosila centro por la areo. === Klimato === == Aliri == === Aviadile === * Flughaveno de Bergamo-Orio al Serio * Flughaveno de Milano-Malpensa (IATA: MXP) – La flughaveno havas du terminalojn (T1 kaj T2), la dua estas uzata por malmultekostaj flugoj. La busservo de ''Autostradale'' kunligas la flughavenon kun la centra stacidomo de [[Milano]] en proksimume 50 minutojn; anstataŭe [http://www.malpensaexpress.it Malpensa Express] kunligas en 40 minutoj Terminal 1 kun stacidomo ''Cadorna'' (ruĝaj kaj verdaj metro-linioj). La busoj de [http://www.sadem.it Sadem] kaj ''Autostradale'' atingas la urbon [[Torino]] en 2 horojn, dum la kompanio [http://www.volpibus.com Volpi] faras kelkajn vojaĝojn al [[Ĝenovo]] (3 horoj). * Flughaveno Verona-Villafranca * Flughaveno Brescia-Montichiari – Ligoj kun Breŝa flughaveno estas garantiitaj per publika transporto per la [http://www.cgabrescia.it/ bus-navedo]. La haltejo en [[Breŝo]] urbo situas ĉe la busstacidomo (numero 23), dum la flughaven-haltejo estas antaŭ la terminalo. Ekzistas ankaŭ ligoj al la urbo [[Verono]] per buso-naveda linio 1. === Trajne === === Buse === == Moviĝi == === Perpiede === === Publika transporto === === Aŭte === == Vidi == [[Dosiero:CremaDuomo.JPG|eta|alternative=Katedralo de Kremo|Katedralo de Kremo]] * Katedralo [[Dosiero:Crema (CR) - basilica di Santa Maria della Croce.jpg|eta|Sanktejo ''Santa Maria della Croce''|Sanktejo ''Santa Maria della Croce'']] * Sanktejo ''[http://www.santamariadellacroce.it/ Santa Maria della Croce]'' * Urbodomo * Palaco Vimercati - Sanseverino * Urba Muzeo - strato Dante 49 - tel: +39 0373 257161 :Ĝi prezentas sin kiel rimedo por valorigi la antikvajn homojn kiuj loĝis la teritorion de la urbo kaj la ĉirkaŭaĵon, kiel ĝia plena nomo elstarigas: ''Civita Muzeo de Crema kaj la Crema areo''. Fakte, en la arkeologia sekcio ĝi kolektas trovaĵojn de la teritorio intervalantaj de la Fina Bronzepoko kaj venantaj de la prahistoriaj areoj de Vidolasco, ĝis la funebraj objektoj de [[Soncino]] (3-a jarcento a.K.) kaj tiuj de [[Spino d'Adda]] (2-a-1a jarcento a.K.), la mozaikoj de Palaco Pignano (4-a 5-a jarcento a.K.), ĝis la objektoj kaj lombardaj tomboj trovitaj en Offanengo. [[Dosiero:Santa-maria-delle-grazie-crema.jpg|eta|alternative=Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie''|Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie'']] * Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie'' {{-}} == Fari == == Lerni == == Labori == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:Preparazione treccia d'oro fase 4.JPG|thumb|Fazo de la preparado de la ora plektaĵo]] La '''treccia d'oro''' (''ora plektaĵo''), estas kukaĵa produkto de Crema. Ĝi estis inventita inter 1937 kaj 1938, ĉe la [[Padovo|padova]] Foiro, fare de la kukisto Zironda, kiu poste malfermis la "Pasticceria Zironda" kie Vittorio Maccalli komencis labori kiel metilernanto. Kiam la posedanto retiriĝis de la komerco, Maccalli transprenis, daŭrigante la produktadon de tiu deserto kaj nomante sian butikon en Crema "Treccia d'Oro". La [[Lombardio|lombarda]] Regiono rekonis la titolon de Krema metiista produkto al la ''ora plektado''. La deserto venas en formo de plektaĵo; la pasto enhavas farunon, buteron, sukeron, bier-giston, kanditan oranĝon kaj citron, sultanojn, glazuran sukeron kaj salon. == Trinki == == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la urbo) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Esperanto == En Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en Kremo de 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 === Lokaj esperantistoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references/> {{Skizo}} {{Parto de|Lombarda pada alta ebenaĵo}} qas12lsrip8ts0uq6zqmcb16v7fcojt 73357 73356 2026-10-08T09:52:04Z Tiguliano 53 73357 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto urbo | nomo = Kremo | flago = | flagograndeco = | bildo = Dosiero:Comunecrema.jpg | bildotitolo = urbodomo de Kremo | lando = Italio | regiono = Lombardio | loĝantaro = 34.147 (31-12-2025) | alto = 79 }} '''{{W|Crema|Kremo}}''' (itale Crema, elp.: Krema), estas urbo en la [[Lombarda pada alta ebenaĵo]] en [[Italio|itala]] regiono [[Lombardio]]. == Kompreni == Ĉe la rivero Serio, ĝi estas urbo en la centra ebenaĵo, egaldistance de Milano, Pavio, Kremono kaj Bergamo; ĝi havas multajn ligojn kun la proksima [[Lodo|Lodi]]. En Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en Kremo de 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 === Historio === Kelkaj atribuas la originon de la urbo al tempoj eĉ pli antikvaj, sed la tradicio metas ĝin je la tempo de la barbaraj invadoj, kiam ĝiaj loĝantoj rifuĝis sur la altaĵoj de la Moza Insulo por alfronti la invadantojn el pli sekura pozicio. Ĝia fondo estas datita je la 15-a de aŭgusto 570. Posedo de la Grafoj de Camisano, ĝi poste transiris al Bonifacio, Markizo de Toskanio, patro de la fama Matilda de Kanoso, kiu donacis Kremon al la Episkopo de Kremono. Multe pli bone dokumentita estas ĝia vigla historio kiel libera komunumo, periodo en kiu la forta kaj daŭra antagonismo inter la urbo kaj Kremono estis profunde enradikiĝinta. Aliancita kun Milano kontraŭ Kremono, kiu subtenis la imperion, Kremo estis sieĝita kaj detruita. Post ĝia rekonstruo kaj refortikigo, ĝi ricevis katedralon, Pretorianan Palacon kaj aŭtonomecon, kiu finiĝis en 1335 per sia kapitulaco al la Visconti. Mallonga paŭzo de loka regado fare de la familio Benzoni (1403-1423) estis sekvata de plia periodo sub la Visconti-regado kaj fine, en 1449, de la Venecia Respubliko. Sub la Venecia Respubliko, la urbo ĝuis aparte prosperan periodon. Provinco sur la kontinento, ĝi ĝuis fortan ekonomian disvolviĝon same kiel signifan arkitekturan kaj monumentan disvolviĝon: nova urbomuro, la Urbodomo (1525-1533), la Palaco de la Notario (kiu poste fariĝis la Episkopa Palaco post la establado de la Episkopa Kurio en 1580), kaj la Sanktejo de ''Santa Maria della Croce''. Post la falo de la Venecia Respubliko en 1797, Kremo fariĝis la provinca ĉefurbo en kondominio kun [[Lodo]]; poste, ĝi estis administre subigita al Kremono, perdante sian administran aŭtonomecon. Inter la fino de la 19-a kaj la komenco de la 20-a jarcentoj, komenciĝis signifa industria disvolviĝo, kiu kaŭzis signifan loĝantarkreskon kaj plue plifirmigis ĝian naturan rolon kiel ŝlosila centro por la areo. === Klimato === == Aliri == === Aviadile === * Flughaveno de Bergamo-Orio al Serio * Flughaveno de Milano-Malpensa (IATA: MXP) – La flughaveno havas du terminalojn (T1 kaj T2), la dua estas uzata por malmultekostaj flugoj. La busservo de ''Autostradale'' kunligas la flughavenon kun la centra stacidomo de [[Milano]] en proksimume 50 minutojn; anstataŭe [http://www.malpensaexpress.it Malpensa Express] kunligas en 40 minutoj Terminal 1 kun stacidomo ''Cadorna'' (ruĝaj kaj verdaj metro-linioj). La busoj de [http://www.sadem.it Sadem] kaj ''Autostradale'' atingas la urbon [[Torino]] en 2 horojn, dum la kompanio [http://www.volpibus.com Volpi] faras kelkajn vojaĝojn al [[Ĝenovo]] (3 horoj). * Flughaveno Verona-Villafranca * Flughaveno Brescia-Montichiari – Ligoj kun Breŝa flughaveno estas garantiitaj per publika transporto per la [http://www.cgabrescia.it/ bus-navedo]. La haltejo en [[Breŝo]] urbo situas ĉe la busstacidomo (numero 23), dum la flughaven-haltejo estas antaŭ la terminalo. Ekzistas ankaŭ ligoj al la urbo [[Verono]] per buso-naveda linio 1. === Trajne === === Buse === == Moviĝi == === Mapo === <mapframe text="Kremo" width="650" height="450" zoom="14" latitude="44.38" longitude="9.08" align="center" > </mapframe> === Perpiede === === Publika transporto === === Aŭte === == Vidi == [[Dosiero:CremaDuomo.JPG|eta|alternative=Katedralo de Kremo|Katedralo de Kremo]] * Katedralo [[Dosiero:Crema (CR) - basilica di Santa Maria della Croce.jpg|eta|Sanktejo ''Santa Maria della Croce''|Sanktejo ''Santa Maria della Croce'']] * Sanktejo ''[http://www.santamariadellacroce.it/ Santa Maria della Croce]'' * Urbodomo * Palaco Vimercati - Sanseverino * Urba Muzeo - strato Dante 49 - tel: +39 0373 257161 :Ĝi prezentas sin kiel rimedo por valorigi la antikvajn homojn kiuj loĝis la teritorion de la urbo kaj la ĉirkaŭaĵon, kiel ĝia plena nomo elstarigas: ''Civita Muzeo de Crema kaj la Crema areo''. Fakte, en la arkeologia sekcio ĝi kolektas trovaĵojn de la teritorio intervalantaj de la Fina Bronzepoko kaj venantaj de la prahistoriaj areoj de Vidolasco, ĝis la funebraj objektoj de [[Soncino]] (3-a jarcento a.K.) kaj tiuj de [[Spino d'Adda]] (2-a-1a jarcento a.K.), la mozaikoj de Palaco Pignano (4-a 5-a jarcento a.K.), ĝis la objektoj kaj lombardaj tomboj trovitaj en Offanengo. [[Dosiero:Santa-maria-delle-grazie-crema.jpg|eta|alternative=Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie''|Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie'']] * Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie'' {{-}} == Fari == == Lerni == == Labori == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:Preparazione treccia d'oro fase 4.JPG|thumb|Fazo de la preparado de la ora plektaĵo]] La '''treccia d'oro''' (''ora plektaĵo''), estas kukaĵa produkto de Crema. Ĝi estis inventita inter 1937 kaj 1938, ĉe la [[Padovo|padova]] Foiro, fare de la kukisto Zironda, kiu poste malfermis la "Pasticceria Zironda" kie Vittorio Maccalli komencis labori kiel metilernanto. Kiam la posedanto retiriĝis de la komerco, Maccalli transprenis, daŭrigante la produktadon de tiu deserto kaj nomante sian butikon en Crema "Treccia d'Oro". La [[Lombardio|lombarda]] Regiono rekonis la titolon de Krema metiista produkto al la ''ora plektado''. La deserto venas en formo de plektaĵo; la pasto enhavas farunon, buteron, sukeron, bier-giston, kanditan oranĝon kaj citron, sultanojn, glazuran sukeron kaj salon. == Trinki == == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la urbo) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Esperanto == En Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en Kremo de 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 === Lokaj esperantistoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references/> {{Skizo}} {{Parto de|Lombarda pada alta ebenaĵo}} le015tvg9hwbtbd5urw138dnsr2s19t 73358 73357 2026-10-08T10:48:25Z Tiguliano 53 73358 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto urbo | nomo = Kremo | flago = | flagograndeco = | bildo = Dosiero:Comunecrema.jpg | bildotitolo = urbodomo de Kremo | lando = Italio | regiono = Lombardio | loĝantaro = 34.147 (31-12-2025) | alto = 79 }} '''{{W|Crema|Kremo}}''' (itale Crema, elp.: Krema), estas urbo en la [[Lombarda pada alta ebenaĵo]] en [[Italio|itala]] regiono [[Lombardio]]. == Kompreni == Ĉe la rivero Serio, ĝi estas urbo en la centra ebenaĵo, egaldistance de Milano, Pavio, Kremono kaj Bergamo; ĝi havas multajn ligojn kun la proksima [[Lodo|Lodi]]. En Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en Kremo de 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 === Historio === Kelkaj atribuas la originon de la urbo al tempoj eĉ pli antikvaj, sed la tradicio metas ĝin je la tempo de la barbaraj invadoj, kiam ĝiaj loĝantoj rifuĝis sur la altaĵoj de la Moza Insulo por alfronti la invadantojn el pli sekura pozicio. Ĝia fondo estas datita je la 15-a de aŭgusto 570. Posedo de la Grafoj de Camisano, ĝi poste transiris al Bonifacio, Markizo de Toskanio, patro de la fama Matilda de Kanoso, kiu donacis Kremon al la Episkopo de Kremono. Multe pli bone dokumentita estas ĝia vigla historio kiel libera komunumo, periodo en kiu la forta kaj daŭra antagonismo inter la urbo kaj Kremono estis profunde enradikiĝinta. Aliancita kun Milano kontraŭ Kremono, kiu subtenis la imperion, Kremo estis sieĝita kaj detruita. Post ĝia rekonstruo kaj refortikigo, ĝi ricevis katedralon, Pretorianan Palacon kaj aŭtonomecon, kiu finiĝis en 1335 per sia kapitulaco al la Visconti. Mallonga paŭzo de loka regado fare de la familio Benzoni (1403-1423) estis sekvata de plia periodo sub la Visconti-regado kaj fine, en 1449, de la Venecia Respubliko. Sub la Venecia Respubliko, la urbo ĝuis aparte prosperan periodon. Provinco sur la kontinento, ĝi ĝuis fortan ekonomian disvolviĝon same kiel signifan arkitekturan kaj monumentan disvolviĝon: nova urbomuro, la Urbodomo (1525-1533), la Palaco de la Notario (kiu poste fariĝis la Episkopa Palaco post la establado de la Episkopa Kurio en 1580), kaj la Sanktejo de ''Santa Maria della Croce''. Post la falo de la Venecia Respubliko en 1797, Kremo fariĝis la provinca ĉefurbo en kondominio kun [[Lodo]]; poste, ĝi estis administre subigita al Kremono, perdante sian administran aŭtonomecon. Inter la fino de la 19-a kaj la komenco de la 20-a jarcentoj, komenciĝis signifa industria disvolviĝo, kiu kaŭzis signifan loĝantarkreskon kaj plue plifirmigis ĝian naturan rolon kiel ŝlosila centro por la areo. === Klimato === == Aliri == La ĉefaj stratoj kiuj servas Kremon estas la eksa SS 235 (''Orzinuovi''), la eksa SS 415 (''Paullese'') kaj la eksa SS 591 (''Cremasca''). === Aviadile === * Flughaveno de Bergamo-Orio al Serio * Flughaveno de Milano-Malpensa (IATA: MXP) – La flughaveno havas du terminalojn (T1 kaj T2), la dua estas uzata por malmultekostaj flugoj. La busservo de ''Autostradale'' kunligas la flughavenon kun la centra stacidomo de [[Milano]] en proksimume 50 minutojn; anstataŭe [http://www.malpensaexpress.it Malpensa Express] kunligas en 40 minutoj Terminal 1 kun stacidomo ''Cadorna'' (ruĝaj kaj verdaj metro-linioj). La busoj de [http://www.sadem.it Sadem] kaj ''Autostradale'' atingas la urbon [[Torino]] en 2 horojn, dum la kompanio [http://www.volpibus.com Volpi] faras kelkajn vojaĝojn al [[Ĝenovo]] (3 horoj). * Flughaveno Verona-Villafranca * Flughaveno Brescia-Montichiari – Ligoj kun Breŝa flughaveno estas garantiitaj per publika transporto per la [http://www.cgabrescia.it/ bus-navedo]. La haltejo en [[Breŝo]] urbo situas ĉe la busstacidomo (numero 23), dum la flughaven-haltejo estas antaŭ la terminalo. Ekzistas ankaŭ ligoj al la urbo [[Verono]] per buso-naveda linio 1. === Trajne === La stacidomo ''Crema'', situanta en la urbocentro, estas laŭ la fervojo ''Treviglio-Cremona'' kaj estas servata de regionaj trajnoj funkciigitaj de Trenord. === Buse === Estas signifa reto de busoj konektantaj la grandajn urbojn Milano kaj Kremono kun ĉiuj centroj en la areo, inkluzive de la pli malgrandaj. == Moviĝi == <gallery> PalazzoTerniGregori.JPG|Palaco Terni de' Gregorj PalazzoPremoli.JPG|Palaco Premoli Palazzo-vescovile-facciata.jpg|Episkopa Palaco </gallery> === Mapo === <mapframe text="Kremo" width="650" height="450" zoom="14" latitude="45.366667" longitude="9.683333" align="center" > </mapframe> === Perpiede === === Publika transporto === === Aŭte === == Vidi == [[Dosiero:CremaDuomo.JPG|eta|alternative=Katedralo de Kremo|Katedralo de Kremo]] * Katedralo [[Dosiero:Crema (CR) - basilica di Santa Maria della Croce.jpg|eta|Sanktejo ''Santa Maria della Croce''|Sanktejo ''Santa Maria della Croce'']] * Sanktejo ''[http://www.santamariadellacroce.it/ Santa Maria della Croce]'' * Urbodomo * Palaco Vimercati - Sanseverino * Urba Muzeo - strato Dante 49 - tel: +39 0373 257161 :Ĝi prezentas sin kiel rimedo por valorigi la antikvajn homojn kiuj loĝis la teritorion de la urbo kaj la ĉirkaŭaĵon, kiel ĝia plena nomo elstarigas: ''Civita Muzeo de Crema kaj la Crema areo''. Fakte, en la arkeologia sekcio ĝi kolektas trovaĵojn de la teritorio intervalantaj de la Fina Bronzepoko kaj venantaj de la prahistoriaj areoj de Vidolasco, ĝis la funebraj objektoj de [[Soncino]] (3-a jarcento a.K.) kaj tiuj de [[Spino d'Adda]] (2-a-1a jarcento a.K.), la mozaikoj de Palaco Pignano (4-a 5-a jarcento a.K.), ĝis la objektoj kaj lombardaj tomboj trovitaj en Offanengo. [[Dosiero:Santa-maria-delle-grazie-crema.jpg|eta|alternative=Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie''|Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie'']] * Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie'' == Fari == === Festoj === Kremo gastigas la Feston de la Salamo (''Salame Nobile Cremasco''); ĉi tiu produkto estas unu el la plej ŝatataj tradiciaj produktoj de la lombarda gastronomio. Dum la evento, vizitantoj povos gustumi la salamojn de la lokaj produktantoj. La Festo estas ne nur celebrado de la kuirarta tradicio de Kremo, sed ankaŭ ŝanco malkovri la teritorion kaj la belecon de la urbo. Tial, la evento ankaŭ inkluzivas riĉan programon de kromaj eventoj celantaj montri la historion kaj kulturon de Kremo. Estos multaj bongustaj iniciatoj, inkluzive de gvidataj gustumadoj, kuiraj spektakloj, konkursoj inter agriturismaj entreprenoj, distroj kaj labor-renkontiĝoj por infanoj. == Lerni == == Labori == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:Preparazione treccia d'oro fase 4.JPG|thumb|Fazo de la preparado de la ora plektaĵo]] La '''treccia d'oro''' (''ora plektaĵo''), estas kukaĵa produkto de Crema. Ĝi estis inventita inter 1937 kaj 1938, ĉe la [[Padovo|padova]] Foiro, fare de la kukisto Zironda, kiu poste malfermis la "Pasticceria Zironda" kie Vittorio Maccalli komencis labori kiel metilernanto. Kiam la posedanto retiriĝis de la komerco, Maccalli transprenis, daŭrigante la produktadon de tiu deserto kaj nomante sian butikon en Crema "Treccia d'Oro". La [[Lombardio|lombarda]] Regiono rekonis la titolon de Krema metiista produkto al la ''ora plektado''. La deserto venas en formo de plektaĵo; la pasto enhavas farunon, buteron, sukeron, bier-giston, kanditan oranĝon kaj citron, sultanojn, glazuran sukeron kaj salon. == Trinki == == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la urbo) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Esperanto == En Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en Kremo de 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 === Lokaj esperantistoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references/> {{Skizo}} {{Parto de|Lombarda pada alta ebenaĵo}} 7vvqh4rvb3lrcewvuwd6v4pr3as1njl 73359 73358 2026-10-08T10:53:15Z Tiguliano 53 /* Festoj */ 73359 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto urbo | nomo = Kremo | flago = | flagograndeco = | bildo = Dosiero:Comunecrema.jpg | bildotitolo = urbodomo de Kremo | lando = Italio | regiono = Lombardio | loĝantaro = 34.147 (31-12-2025) | alto = 79 }} '''{{W|Crema|Kremo}}''' (itale Crema, elp.: Krema), estas urbo en la [[Lombarda pada alta ebenaĵo]] en [[Italio|itala]] regiono [[Lombardio]]. == Kompreni == Ĉe la rivero Serio, ĝi estas urbo en la centra ebenaĵo, egaldistance de Milano, Pavio, Kremono kaj Bergamo; ĝi havas multajn ligojn kun la proksima [[Lodo|Lodi]]. En Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en Kremo de 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 === Historio === Kelkaj atribuas la originon de la urbo al tempoj eĉ pli antikvaj, sed la tradicio metas ĝin je la tempo de la barbaraj invadoj, kiam ĝiaj loĝantoj rifuĝis sur la altaĵoj de la Moza Insulo por alfronti la invadantojn el pli sekura pozicio. Ĝia fondo estas datita je la 15-a de aŭgusto 570. Posedo de la Grafoj de Camisano, ĝi poste transiris al Bonifacio, Markizo de Toskanio, patro de la fama Matilda de Kanoso, kiu donacis Kremon al la Episkopo de Kremono. Multe pli bone dokumentita estas ĝia vigla historio kiel libera komunumo, periodo en kiu la forta kaj daŭra antagonismo inter la urbo kaj Kremono estis profunde enradikiĝinta. Aliancita kun Milano kontraŭ Kremono, kiu subtenis la imperion, Kremo estis sieĝita kaj detruita. Post ĝia rekonstruo kaj refortikigo, ĝi ricevis katedralon, Pretorianan Palacon kaj aŭtonomecon, kiu finiĝis en 1335 per sia kapitulaco al la Visconti. Mallonga paŭzo de loka regado fare de la familio Benzoni (1403-1423) estis sekvata de plia periodo sub la Visconti-regado kaj fine, en 1449, de la Venecia Respubliko. Sub la Venecia Respubliko, la urbo ĝuis aparte prosperan periodon. Provinco sur la kontinento, ĝi ĝuis fortan ekonomian disvolviĝon same kiel signifan arkitekturan kaj monumentan disvolviĝon: nova urbomuro, la Urbodomo (1525-1533), la Palaco de la Notario (kiu poste fariĝis la Episkopa Palaco post la establado de la Episkopa Kurio en 1580), kaj la Sanktejo de ''Santa Maria della Croce''. Post la falo de la Venecia Respubliko en 1797, Kremo fariĝis la provinca ĉefurbo en kondominio kun [[Lodo]]; poste, ĝi estis administre subigita al Kremono, perdante sian administran aŭtonomecon. Inter la fino de la 19-a kaj la komenco de la 20-a jarcentoj, komenciĝis signifa industria disvolviĝo, kiu kaŭzis signifan loĝantarkreskon kaj plue plifirmigis ĝian naturan rolon kiel ŝlosila centro por la areo. === Klimato === == Aliri == La ĉefaj stratoj kiuj servas Kremon estas la eksa SS 235 (''Orzinuovi''), la eksa SS 415 (''Paullese'') kaj la eksa SS 591 (''Cremasca''). === Aviadile === * Flughaveno de Bergamo-Orio al Serio * Flughaveno de Milano-Malpensa (IATA: MXP) – La flughaveno havas du terminalojn (T1 kaj T2), la dua estas uzata por malmultekostaj flugoj. La busservo de ''Autostradale'' kunligas la flughavenon kun la centra stacidomo de [[Milano]] en proksimume 50 minutojn; anstataŭe [http://www.malpensaexpress.it Malpensa Express] kunligas en 40 minutoj Terminal 1 kun stacidomo ''Cadorna'' (ruĝaj kaj verdaj metro-linioj). La busoj de [http://www.sadem.it Sadem] kaj ''Autostradale'' atingas la urbon [[Torino]] en 2 horojn, dum la kompanio [http://www.volpibus.com Volpi] faras kelkajn vojaĝojn al [[Ĝenovo]] (3 horoj). * Flughaveno Verona-Villafranca * Flughaveno Brescia-Montichiari – Ligoj kun Breŝa flughaveno estas garantiitaj per publika transporto per la [http://www.cgabrescia.it/ bus-navedo]. La haltejo en [[Breŝo]] urbo situas ĉe la busstacidomo (numero 23), dum la flughaven-haltejo estas antaŭ la terminalo. Ekzistas ankaŭ ligoj al la urbo [[Verono]] per buso-naveda linio 1. === Trajne === La stacidomo ''Crema'', situanta en la urbocentro, estas laŭ la fervojo ''Treviglio-Cremona'' kaj estas servata de regionaj trajnoj funkciigitaj de Trenord. === Buse === Estas signifa reto de busoj konektantaj la grandajn urbojn Milano kaj Kremono kun ĉiuj centroj en la areo, inkluzive de la pli malgrandaj. == Moviĝi == <gallery> PalazzoTerniGregori.JPG|Palaco Terni de' Gregorj PalazzoPremoli.JPG|Palaco Premoli Palazzo-vescovile-facciata.jpg|Episkopa Palaco </gallery> === Mapo === <mapframe text="Kremo" width="650" height="450" zoom="14" latitude="45.366667" longitude="9.683333" align="center" > </mapframe> === Perpiede === === Publika transporto === === Aŭte === == Vidi == [[Dosiero:CremaDuomo.JPG|eta|alternative=Katedralo de Kremo|Katedralo de Kremo]] * Katedralo [[Dosiero:Crema (CR) - basilica di Santa Maria della Croce.jpg|eta|Sanktejo ''Santa Maria della Croce''|Sanktejo ''Santa Maria della Croce'']] * Sanktejo ''[http://www.santamariadellacroce.it/ Santa Maria della Croce]'' * Urbodomo * Palaco Vimercati - Sanseverino * Urba Muzeo - strato Dante 49 - tel: +39 0373 257161 :Ĝi prezentas sin kiel rimedo por valorigi la antikvajn homojn kiuj loĝis la teritorion de la urbo kaj la ĉirkaŭaĵon, kiel ĝia plena nomo elstarigas: ''Civita Muzeo de Crema kaj la Crema areo''. Fakte, en la arkeologia sekcio ĝi kolektas trovaĵojn de la teritorio intervalantaj de la Fina Bronzepoko kaj venantaj de la prahistoriaj areoj de Vidolasco, ĝis la funebraj objektoj de [[Soncino]] (3-a jarcento a.K.) kaj tiuj de [[Spino d'Adda]] (2-a-1a jarcento a.K.), la mozaikoj de Palaco Pignano (4-a 5-a jarcento a.K.), ĝis la objektoj kaj lombardaj tomboj trovitaj en Offanengo. [[Dosiero:Santa-maria-delle-grazie-crema.jpg|eta|alternative=Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie''|Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie'']] * Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie'' == Fari == === Festoj === Kremo gastigas en aprilo la Feston de la Salamo (''Salame Nobile Cremasco''); ĉi tiu produkto estas unu el la plej ŝatataj tradiciaj produktoj de la lombarda gastronomio. Dum la evento, vizitantoj povos gustumi la salamojn de la lokaj produktantoj. La Festo estas ne nur celebrado de la kuirarta tradicio de Kremo, sed ankaŭ ŝanco malkovri la teritorion kaj la belecon de la urbo. Tial, la evento ankaŭ inkluzivas riĉan programon de kromaj eventoj celantaj montri la historion kaj kulturon de Kremo. Estos multaj bongustaj iniciatoj, inkluzive de gvidataj gustumadoj, kuiraj spektakloj, konkursoj inter agriturismaj entreprenoj, distroj kaj labor-renkontiĝoj por infanoj. == Lerni == == Labori == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:Preparazione treccia d'oro fase 4.JPG|thumb|Fazo de la preparado de la ora plektaĵo]] La '''treccia d'oro''' (''ora plektaĵo''), estas kukaĵa produkto de Crema. Ĝi estis inventita inter 1937 kaj 1938, ĉe la [[Padovo|padova]] Foiro, fare de la kukisto Zironda, kiu poste malfermis la "Pasticceria Zironda" kie Vittorio Maccalli komencis labori kiel metilernanto. Kiam la posedanto retiriĝis de la komerco, Maccalli transprenis, daŭrigante la produktadon de tiu deserto kaj nomante sian butikon en Crema "Treccia d'Oro". La [[Lombardio|lombarda]] Regiono rekonis la titolon de Krema metiista produkto al la ''ora plektado''. La deserto venas en formo de plektaĵo; la pasto enhavas farunon, buteron, sukeron, bier-giston, kanditan oranĝon kaj citron, sultanojn, glazuran sukeron kaj salon. == Trinki == == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la urbo) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Esperanto == En Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en Kremo de 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 === Lokaj esperantistoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references/> {{Skizo}} {{Parto de|Lombarda pada alta ebenaĵo}} liluejomgqn0y820agblc52hylcye1g 73361 73359 2026-10-08T11:04:32Z Tiguliano 53 73361 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto urbo | nomo = Kremo | flago = | flagograndeco = | bildo = Dosiero:Comunecrema.jpg | bildotitolo = urbodomo de Kremo | lando = Italio | regiono = Lombardio | loĝantaro = 34.147 (31-12-2025) | alto = 79 }} '''{{W|Crema|Kremo}}''' (itale Crema, elp.: Krema), estas urbo en la [[Lombarda pada supra ebenaĵo]] en [[Italio|itala]] regiono [[Lombardio]]. == Kompreni == Ĉe la rivero Serio, ĝi estas urbo en la centra ebenaĵo, egaldistance de Milano, Pavio, Kremono kaj Bergamo; ĝi havas multajn ligojn kun la proksima [[Lodo|Lodi]]. En Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en Kremo de 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 === Historio === Kelkaj atribuas la originon de la urbo al tempoj eĉ pli antikvaj, sed la tradicio metas ĝin je la tempo de la barbaraj invadoj, kiam ĝiaj loĝantoj rifuĝis sur la altaĵoj de la Moza Insulo por alfronti la invadantojn el pli sekura pozicio. Ĝia fondo estas datita je la 15-a de aŭgusto 570. Posedo de la Grafoj de Camisano, ĝi poste transiris al Bonifacio, Markizo de Toskanio, patro de la fama Matilda de Kanoso, kiu donacis Kremon al la Episkopo de Kremono. Multe pli bone dokumentita estas ĝia vigla historio kiel libera komunumo, periodo en kiu la forta kaj daŭra antagonismo inter la urbo kaj Kremono estis profunde enradikiĝinta. Aliancita kun Milano kontraŭ Kremono, kiu subtenis la imperion, Kremo estis sieĝita kaj detruita. Post ĝia rekonstruo kaj refortikigo, ĝi ricevis katedralon, Pretorianan Palacon kaj aŭtonomecon, kiu finiĝis en 1335 per sia kapitulaco al la Visconti. Mallonga paŭzo de loka regado fare de la familio Benzoni (1403-1423) estis sekvata de plia periodo sub la Visconti-regado kaj fine, en 1449, de la Venecia Respubliko. Sub la Venecia Respubliko, la urbo ĝuis aparte prosperan periodon. Provinco sur la kontinento, ĝi ĝuis fortan ekonomian disvolviĝon same kiel signifan arkitekturan kaj monumentan disvolviĝon: nova urbomuro, la Urbodomo (1525-1533), la Palaco de la Notario (kiu poste fariĝis la Episkopa Palaco post la establado de la Episkopa Kurio en 1580), kaj la Sanktejo de ''Santa Maria della Croce''. Post la falo de la Venecia Respubliko en 1797, Kremo fariĝis la provinca ĉefurbo en kondominio kun [[Lodo]]; poste, ĝi estis administre subigita al Kremono, perdante sian administran aŭtonomecon. Inter la fino de la 19-a kaj la komenco de la 20-a jarcentoj, komenciĝis signifa industria disvolviĝo, kiu kaŭzis signifan loĝantarkreskon kaj plue plifirmigis ĝian naturan rolon kiel ŝlosila centro por la areo. === Klimato === == Aliri == La ĉefaj stratoj kiuj servas Kremon estas la eksa SS 235 (''Orzinuovi''), la eksa SS 415 (''Paullese'') kaj la eksa SS 591 (''Cremasca''). === Aviadile === * Flughaveno de Bergamo-Orio al Serio * Flughaveno de Milano-Malpensa (IATA: MXP) – La flughaveno havas du terminalojn (T1 kaj T2), la dua estas uzata por malmultekostaj flugoj. La busservo de ''Autostradale'' kunligas la flughavenon kun la centra stacidomo de [[Milano]] en proksimume 50 minutojn; anstataŭe [http://www.malpensaexpress.it Malpensa Express] kunligas en 40 minutoj Terminal 1 kun stacidomo ''Cadorna'' (ruĝaj kaj verdaj metro-linioj). La busoj de [http://www.sadem.it Sadem] kaj ''Autostradale'' atingas la urbon [[Torino]] en 2 horojn, dum la kompanio [http://www.volpibus.com Volpi] faras kelkajn vojaĝojn al [[Ĝenovo]] (3 horoj). * Flughaveno Verona-Villafranca * Flughaveno Brescia-Montichiari – Ligoj kun Breŝa flughaveno estas garantiitaj per publika transporto per la [http://www.cgabrescia.it/ bus-navedo]. La haltejo en [[Breŝo]] urbo situas ĉe la busstacidomo (numero 23), dum la flughaven-haltejo estas antaŭ la terminalo. Ekzistas ankaŭ ligoj al la urbo [[Verono]] per buso-naveda linio 1. === Trajne === La stacidomo ''Crema'', situanta en la urbocentro, estas laŭ la fervojo ''Treviglio-Cremona'' kaj estas servata de regionaj trajnoj funkciigitaj de Trenord. === Buse === Estas signifa reto de busoj konektantaj la grandajn urbojn Milano kaj Kremono kun ĉiuj centroj en la areo, inkluzive de la pli malgrandaj. == Moviĝi == <gallery> PalazzoTerniGregori.JPG|Palaco Terni de' Gregorj PalazzoPremoli.JPG|Palaco Premoli Palazzo-vescovile-facciata.jpg|Episkopa Palaco </gallery> === Mapo === <mapframe text="Kremo" width="650" height="450" zoom="14" latitude="45.366667" longitude="9.683333" align="center" > </mapframe> === Perpiede === === Publika transporto === === Aŭte === == Vidi == [[Dosiero:CremaDuomo.JPG|eta|alternative=Katedralo de Kremo|Katedralo de Kremo]] * Katedralo [[Dosiero:Crema (CR) - basilica di Santa Maria della Croce.jpg|eta|Sanktejo ''Santa Maria della Croce''|Sanktejo ''Santa Maria della Croce'']] * Sanktejo ''[http://www.santamariadellacroce.it/ Santa Maria della Croce]'' * Urbodomo * Palaco Vimercati - Sanseverino * Urba Muzeo - strato Dante 49 - tel: +39 0373 257161 :Ĝi prezentas sin kiel rimedo por valorigi la antikvajn homojn kiuj loĝis la teritorion de la urbo kaj la ĉirkaŭaĵon, kiel ĝia plena nomo elstarigas: ''Civita Muzeo de Crema kaj la Crema areo''. Fakte, en la arkeologia sekcio ĝi kolektas trovaĵojn de la teritorio intervalantaj de la Fina Bronzepoko kaj venantaj de la prahistoriaj areoj de Vidolasco, ĝis la funebraj objektoj de [[Soncino]] (3-a jarcento a.K.) kaj tiuj de [[Spino d'Adda]] (2-a-1a jarcento a.K.), la mozaikoj de Palaco Pignano (4-a 5-a jarcento a.K.), ĝis la objektoj kaj lombardaj tomboj trovitaj en Offanengo. [[Dosiero:Santa-maria-delle-grazie-crema.jpg|eta|alternative=Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie''|Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie'']] * Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie'' == Fari == === Festoj === Kremo gastigas en aprilo la Feston de la Salamo (''Salame Nobile Cremasco''); ĉi tiu produkto estas unu el la plej ŝatataj tradiciaj produktoj de la lombarda gastronomio. Dum la evento, vizitantoj povos gustumi la salamojn de la lokaj produktantoj. La Festo estas ne nur celebrado de la kuirarta tradicio de Kremo, sed ankaŭ ŝanco malkovri la teritorion kaj la belecon de la urbo. Tial, la evento ankaŭ inkluzivas riĉan programon de kromaj eventoj celantaj montri la historion kaj kulturon de Kremo. Estos multaj bongustaj iniciatoj, inkluzive de gvidataj gustumadoj, kuiraj spektakloj, konkursoj inter agriturismaj entreprenoj, distroj kaj labor-renkontiĝoj por infanoj. == Lerni == == Labori == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:Preparazione treccia d'oro fase 4.JPG|thumb|Fazo de la preparado de la ora plektaĵo]] La '''treccia d'oro''' (''ora plektaĵo''), estas kukaĵa produkto de Crema. Ĝi estis inventita inter 1937 kaj 1938, ĉe la [[Padovo|padova]] Foiro, fare de la kukisto Zironda, kiu poste malfermis la "Pasticceria Zironda" kie Vittorio Maccalli komencis labori kiel metilernanto. Kiam la posedanto retiriĝis de la komerco, Maccalli transprenis, daŭrigante la produktadon de tiu deserto kaj nomante sian butikon en Crema "Treccia d'Oro". La [[Lombardio|lombarda]] Regiono rekonis la titolon de Krema metiista produkto al la ''ora plektado''. La deserto venas en formo de plektaĵo; la pasto enhavas farunon, buteron, sukeron, bier-giston, kanditan oranĝon kaj citron, sultanojn, glazuran sukeron kaj salon. == Trinki == == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la urbo) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Esperanto == En Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en Kremo de 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 === Lokaj esperantistoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references/> {{Skizo}} {{Parto de|Lombarda pada supra ebenaĵo}} 4xxcjngunjqgy5wsco8jj5viygayilu 73366 73361 2026-10-08T11:20:14Z Tiguliano 53 73366 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto urbo | nomo = Kremo | flago = | flagograndeco = | bildo = Dosiero:Comunecrema.jpg | bildotitolo = urbodomo de Kremo | lando = Italio | regiono = Lombardio | loĝantaro = 34.147 (31-12-2025) | alto = 79 }} '''{{W|Crema|Kremo}}''' (itale Crema, elp.: Krema), estas urbo en la [[Lombarda pada supra ebenaĵo]] en [[Italio|itala]] regiono [[Lombardio]]. == Kompreni == Ĉe la rivero Serio, ĝi estas urbo en la centra ebenaĵo, egaldistance de Milano, Pavio, Kremono kaj Bergamo; ĝi havas multajn ligojn kun la proksima [[Lodo|Lodi]]. En Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en Kremo de la 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 === Historio === Kelkaj atribuas la originon de la urbo al tempoj eĉ pli antikvaj, sed la tradicio metas ĝin je la tempo de la barbaraj invadoj, kiam ĝiaj loĝantoj rifuĝis sur la altaĵoj de la Moza Insulo por alfronti la invadantojn el pli sekura pozicio. Ĝia fondo estas datita je la 15-a de aŭgusto 570. Posedo de la Grafoj de Camisano, ĝi poste transiris al Bonifacio, Markizo de Toskanio, patro de la fama Matilda de Kanoso, kiu donacis Kremon al la Episkopo de Kremono. Multe pli bone dokumentita estas ĝia vigla historio kiel libera komunumo, periodo en kiu la forta kaj daŭra antagonismo inter la urbo kaj Kremono estis profunde enradikiĝinta. Aliancita kun Milano kontraŭ Kremono, kiu subtenis la imperion, Kremo estis sieĝita kaj detruita. Post ĝia rekonstruo kaj refortikigo, ĝi ricevis katedralon, Pretorianan Palacon kaj aŭtonomecon, kiu finiĝis en 1335 per sia kapitulaco al la Visconti. Mallonga paŭzo de loka regado fare de la familio Benzoni (1403-1423) estis sekvata de plia periodo sub la Visconti-regado kaj fine, en 1449, de la Venecia Respubliko. Sub la Venecia Respubliko, la urbo ĝuis aparte prosperan periodon. Provinco sur la kontinento, ĝi ĝuis fortan ekonomian disvolviĝon same kiel signifan arkitekturan kaj monumentan disvolviĝon: nova urbomuro, la Urbodomo (1525-1533), la Palaco de la Notario (kiu poste fariĝis la Episkopa Palaco post la establado de la Episkopa Kurio en 1580), kaj la Sanktejo de ''Santa Maria della Croce''. Post la falo de la Venecia Respubliko en 1797, Kremo fariĝis la provinca ĉefurbo en kondominio kun [[Lodo]]; poste, ĝi estis administre subigita al Kremono, perdante sian administran aŭtonomecon. Inter la fino de la 19-a kaj la komenco de la 20-a jarcentoj, komenciĝis signifa industria disvolviĝo, kiu kaŭzis signifan loĝantarkreskon kaj plue plifirmigis ĝian naturan rolon kiel ŝlosila centro por la areo. === Klimato === == Aliri == La ĉefaj stratoj kiuj servas Kremon estas la eksa SS 235 (''Orzinuovi''), la eksa SS 415 (''Paullese'') kaj la eksa SS 591 (''Cremasca''). === Aviadile === * Flughaveno de Bergamo-Orio al Serio * Flughaveno de Milano-Malpensa (IATA: MXP) – La flughaveno havas du terminalojn (T1 kaj T2), la dua estas uzata por malmultekostaj flugoj. La busservo de ''Autostradale'' kunligas la flughavenon kun la centra stacidomo de [[Milano]] en proksimume 50 minutojn; anstataŭe [http://www.malpensaexpress.it Malpensa Express] kunligas en 40 minutoj Terminal 1 kun stacidomo ''Cadorna'' (ruĝaj kaj verdaj metro-linioj). La busoj de [http://www.sadem.it Sadem] kaj ''Autostradale'' atingas la urbon [[Torino]] en 2 horojn, dum la kompanio [http://www.volpibus.com Volpi] faras kelkajn vojaĝojn al [[Ĝenovo]] (3 horoj). * Flughaveno Verona-Villafranca * Flughaveno Brescia-Montichiari – Ligoj kun Breŝa flughaveno estas garantiitaj per publika transporto per la [http://www.cgabrescia.it/ bus-navedo]. La haltejo en [[Breŝo]] urbo situas ĉe la busstacidomo (numero 23), dum la flughaven-haltejo estas antaŭ la terminalo. Ekzistas ankaŭ ligoj al la urbo [[Verono]] per buso-naveda linio 1. === Trajne === La stacidomo ''Crema'', situanta en la urbocentro, estas laŭ la fervojo ''Treviglio-Cremona'' kaj estas servata de regionaj trajnoj funkciigitaj de Trenord. === Buse === Estas signifa reto de busoj konektantaj la grandajn urbojn Milano kaj Kremono kun ĉiuj centroj en la areo, inkluzive de la pli malgrandaj. == Moviĝi == <gallery> PalazzoTerniGregori.JPG|Palaco Terni de' Gregorj PalazzoPremoli.JPG|Palaco Premoli Palazzo-vescovile-facciata.jpg|Episkopa Palaco </gallery> === Mapo === <mapframe text="Kremo" width="650" height="450" zoom="14" latitude="45.366667" longitude="9.683333" align="center" > </mapframe> === Perpiede === === Publika transporto === === Aŭte === == Vidi == [[Dosiero:CremaDuomo.JPG|eta|alternative=Katedralo de Kremo|Katedralo de Kremo]] * Katedralo [[Dosiero:Crema (CR) - basilica di Santa Maria della Croce.jpg|eta|Sanktejo ''Santa Maria della Croce''|Sanktejo ''Santa Maria della Croce'']] * Sanktejo ''[http://www.santamariadellacroce.it/ Santa Maria della Croce]'' * Urbodomo * Palaco Vimercati - Sanseverino * Urba Muzeo - strato Dante 49 - tel: +39 0373 257161 :Ĝi prezentas sin kiel rimedo por valorigi la antikvajn homojn kiuj loĝis la teritorion de la urbo kaj la ĉirkaŭaĵon, kiel ĝia plena nomo elstarigas: ''Civita Muzeo de Crema kaj la Crema areo''. Fakte, en la arkeologia sekcio ĝi kolektas trovaĵojn de la teritorio intervalantaj de la Fina Bronzepoko kaj venantaj de la prahistoriaj areoj de Vidolasco, ĝis la funebraj objektoj de [[Soncino]] (3-a jarcento a.K.) kaj tiuj de [[Spino d'Adda]] (2-a-1a jarcento a.K.), la mozaikoj de Palaco Pignano (4-a 5-a jarcento a.K.), ĝis la objektoj kaj lombardaj tomboj trovitaj en Offanengo. [[Dosiero:Santa-maria-delle-grazie-crema.jpg|eta|alternative=Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie''|Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie'']] * Sanktejo ''Santa Maria delle Grazie'' == Fari == === Festoj === Kremo gastigas en aprilo la Feston de la Salamo (''Salame Nobile Cremasco''); ĉi tiu produkto estas unu el la plej ŝatataj tradiciaj produktoj de la lombarda gastronomio. Dum la evento, vizitantoj povos gustumi la salamojn de la lokaj produktantoj. La Festo estas ne nur celebrado de la kuirarta tradicio de Kremo, sed ankaŭ ŝanco malkovri la teritorion kaj la belecon de la urbo. Tial, la evento ankaŭ inkluzivas riĉan programon de kromaj eventoj celantaj montri la historion kaj kulturon de Kremo. Estos multaj bongustaj iniciatoj, inkluzive de gvidataj gustumadoj, kuiraj spektakloj, konkursoj inter agriturismaj entreprenoj, distroj kaj labor-renkontiĝoj por infanoj. == Lerni == == Labori == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:Preparazione treccia d'oro fase 4.JPG|thumb|Fazo de la preparado de la ora plektaĵo]] La '''treccia d'oro''' (''ora plektaĵo''), estas kukaĵa produkto de Crema. Ĝi estis inventita inter 1937 kaj 1938, ĉe la [[Padovo|padova]] Foiro, fare de la kukisto Zironda, kiu poste malfermis la "Pasticceria Zironda" kie Vittorio Maccalli komencis labori kiel metilernanto. Kiam la posedanto retiriĝis de la komerco, Maccalli transprenis, daŭrigante la produktadon de tiu deserto kaj nomante sian butikon en Crema "Treccia d'Oro". La [[Lombardio|lombarda]] Regiono rekonis la titolon de Krema metiista produkto al la ''ora plektado''. La deserto venas en formo de plektaĵo; la pasto enhavas farunon, buteron, sukeron, bier-giston, kanditan oranĝon kaj citron, sultanojn, glazuran sukeron kaj salon. == Trinki == == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la urbo) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Esperanto == En Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en Kremo de 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 === Lokaj esperantistoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references/> {{Skizo}} {{Parto de|Lombarda pada supra ebenaĵo}} m7rw1lkwl5v0ttpwt863yodcjfj0e6g 0 6655 73360 72684 2026-10-08T11:02:01Z Tiguliano 53 73360 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto subregiono | nomo = Lombarda pada supra ebenaĵo | flago = | flagograndeco = | lando = Italio | regiono = Lombardio | bildo = Dosiero: Solferino-Colline verso il lago di Garda.JPG | bildotitolo = Solferino kaj la montetoj en la direkto de la Garda lago | situo = | ĉefurbo = | areo = | loĝantaro = | horzono = }} La '''Lombarda pada alta ebenaĵo''', (itale: Pianura padana lombarda), estas unu el la kvar turismaj areoj de la [[Italio|itala]] regiono [[Lombardio]]. == Kompreni == Ĝi estas areo de ebena kamparo sed ankaŭ de granda urbodisvastiĝo, kun la grandaj metropolaj areoj kaj kun-urbejoj de [[Milano]] kaj ĝiaj vastaj ĉirkaŭaĵoj, [[Monza]] kaj [[Brianza]], [[Saronno]], [[Busto Arsizio]], [[Gallarate]], kaj [[Legnano]], kiuj tamen famas ankaŭ pri turisma oferto de granda arturbo (Milano) aŭ ĉiukaze je bona nivelo (ĉiuj aliaj). Deŝovante nian rigardon de la grandega milana kunurbejo, kiu monopoligas la tutan orientan areon, la urboj de [[Kremo|Crema]], kiu estis longe venecia enklavo en la Duklando de Milano, kaj kiu famas pri bela katedralo, same kiel pri restaĵoj de veneciaj muroj, [[Treviglio]]; [[Pandino]] kaj [[Soncino]], kun iliaj turetaj kasteloj; [[Castel Goffredo]] kaj [[Castiglione delle Stiviere]], ĉefurboj de Gonzago; [[Asola (Italio)|Asola]], Gonzaga sed kun forta venecia etoso kiu devenas de ĝia pasinteco ligita al la ''Serenissima''. La nomo devenas de la ĉeesto de la rivero Pado, ("padus" en la latina, "Po" en la itala), la plej longa rivero en Italio. == Subregionoj == {{Listo de regionoj | mapo= Pianura padana lombarda.png | titolomapo= Listo de areoj de Lombarda pada alta ebenaĵo | tekstomapo= | grandecomapo= 325px | nomoregiono1= [[Supra Milanio]] | kolororegiono1= #AC5C91 | elementojregiono1= | priskriboregiono1= [[Busto Arsizio]], [[Saronno]], [[Legnano]], [[Gallarate|Galarato]], [[Castellanza]] estas la ĉefaj urboj en ĉi tiu areo, kiu estas administre dividita inter la provincoj [[Milano]] kaj [[Varezo]], sed reale konsistigas unikan interprovincan enton de konsiderinda ekonomia kaj demografia graveco; por plue substreki ĝian homogenecon, sufiĉas konsideri, ke [[Busto Arsicjo|Busto Arsizio]], [[Castellanza]] kaj [[Legnano]] formas kunurbejon, kiu efike nuligas administrajn limojn. Tamen, la centroj de la Alta Milanio estas ne nur industriaj kaj konstruaj, sed ankaŭ ofertas interesajn monumentojn. | nomoregiono2= [[Milanio]] | kolororegiono2= #4F93C0 | elementojregiono2= | priskriboregiono2= [[Milano]] kaj ĝia tuta kunurbejo estas la politika, industria, ekonomia kaj administra motoro de [[Lombardio]]; la urbo estas unu el la plej gravaj je nacia kaj eŭropa niveloj. Ene de ĝia areo troviĝas gravaj kaj popolriĉaj urboj: [[Sesto San Giovanni]], [[Peschiera Borromeo]], [[Abbiategrasso]], [[Magenta]], [[Rho]], [[Trezzano sul Naviglio]], [[Rozzano]]. En la milana kamparo troviĝas gravaj religiaj konstruaĵoj, ekzemplaj por la historio de lombarda arto: [[Chiaravalle (Milano)|Chiaravalle]], [[Viboldone]], [[Mirasole]], [[Morimondo]]. | nomoregiono3= [[Brianco]] | kolororegiono3= #D5DC76 | elementojregiono3= | priskriboregiono3= Ankaŭ se ĝiaj limoj ne estas klare difinitaj, Briancon, kies ĉefa urbo estas [[Monzo|Monza]], havas solidan socian, ekonomian kaj historian homogenecon. Monteta norde, ebena sude, Brianco konservas la signojn de la iamaj longobardoj en siaj monumentoj kaj memoro. Ĝi konservas la faman "Feran Kronon", orumitan kaj gem-ornamitan, kiun la tradicio asertas esti forĝita el najlo de la kruco de Kristo. En la Mezepoko, ĝi kronis la reĝojn de Italio, kaj estis kronita ankaŭ de Napoleono. | nomoregiono4= [[Malsupra Bergamio]] | kolororegiono4= #d56d76 | elementojregiono4= | priskriboregiono4= Inter la Bergamaj Antaŭalpoj, la riveroj Adda, Oglio kaj la areo de [[Kremo]], la areo de Malsupra Bergamo havas sian plej gravan centron en [[Treviglio]] kaj spritan centron en [[Caravaggio (Italio)|Caravaggio]]: la allogo de ĝia Maria sanktejo multe superas la limojn de la teritorio, allogante pilgrimadojn ne nur el la regiono, sed ankaŭ el pli malproksimaj lokoj. | nomoregiono5= [[Kremio]] | kolororegiono5= #d09440 | elementojregiono5= | priskriboregiono5= La areo, kiu ĉirkaŭas la urbon [[Kremo]], estis areo de fortikigitaj vilaĝoj, kiel [[Pandino]] kaj [[Soncino]] norde, Pizzighettone sude, aŭ kiel [[Castelleone]] kiu ankaŭ estis tia; lando de turoj kaj gvat-turetoj (Kremo, Pizzighettone, Castelleone), lando de monumentaj sanktaj temploj (Katedralo de Kremo, ''Santa Maria della Croce'', ''Santa Maria della Pietà'', ''Santa Maria di Bressanoro''). | nomoregiono6= [[Malsupra Breŝio]] | kolororegiono6= #B5D29F | elementojregiono6= | priskriboregiono6= Ĝi estas la ebena teritorio kiu etendiĝas inter [[Breŝo]] kun ĝiaj Antaŭalpoj kaj la fluo de la Oglio sude, inter [[Malsupra Bergamio]] okcidente kaj [[Supra Mantovio]] oriente. [[Orzinuovi]], [[Verolanuova]], [[Pontevico]], [[Gambara]], [[Leno]], [[Carpenedolo]] estas ĝiaj plej grandaj centroj, kiuj kombinas solidan agrikulturan tradicion kun industria disvolviĝo de rimarkinda graveco. | nomoregiono7= [[Supra Mantua areo]] | kolororegiono7= #71b37B | elementojregiono7= | priskriboregiono7= La Gonzaga lando, kiu etendiĝas de la rivero Oglio ĝis la unuaj [[Morenaj montetoj de la Garda Lago|morenaj montetoj de la Garda lago]], konservas gravajn monumentojn kaj urbajn planojn de la Dukoj de Mantuo, kiuj, kun la kadetaj branĉoj, donis vivon al rafinitaj kortegoj kaj aŭtonomaj Senjorlandoj en ĉi tiu areo kun la urboj [[Castiglione delle Stiviere]], [[Castel Goffredo]], [[Medole]]. Lando de sanktuloj, kie Sankta Aloisio Gonzaga naskiĝis kaj edukiĝis. Lando de bataloj ([[Solferino]]) sed ankaŭ de grandaj humanitaraj klopodoj: la Ruĝa Kruco estis fondita en Castiglione dum la Unua Mondmilito. }} == Vidi == === Itineroj === [[File:Colline moreniche del Lago Garda.JPG|thumb|250px|Morenaj montetoj de Garda-Lago]] * La Lombarda Pada Valo estas parto de la '''[https://www.mantovastrada.it/ Strato de la Mantuaj Vinoj kaj Saporoj]''', manĝaĵa kaj vinturismo-reklamvojo, proksimume 300 kilometrojn longa kaj rekonita de la Lombardia Regiono, kiu serpentumas tra la [[provinco Mantuo]] tra 41 municipoj, inkluzive de: [[Asola]], [[Curtatone]], [[Sabbioneta]], [[Viadana]], [[Mantuo]], [[Bagnolo San Vito]], [[San Benedetto Po]], [[Quistello]], [[Gonzaga (Italio)|Gonzaga]], [[San Giacomo delle Segnate]], [[Poggio Rusco]], [[Ostiglia]], [[Goito]], [[Volta Mantovana]], [[Monzambano]], [[Ponti sul Mincio]] e [[Cavriana]]. * [[En la teroj de la Gonzagoj]] — Itinero tra la urboj, grandaj kaj malgrandaj, kiuj estis la ĉefurboj de la kadetaj branĉoj de la Gonzagoj: princlandoj, markizatoj kaj duklandoj, kiuj, ene de la ŝtato Mantua, ĝuis veran sendependecon, ofte monfaris siajn proprajn monerojn kaj havis rafinitajn kortegojn, kiuj rivalis tiun de Mantuo, plibeligis siajn urbajn centrojn per eleganta arkitekturo — preĝejoj, placoj, palacoj, muroj, turoj — kaj karakterizaj urbaj vidoj kiel la tipaj "Gonzagecaj-portikoj". * [[Morenaj montetoj de Garda-Lago]] — Sur la unuaj faldoj de la Pada Valo, kiuj fariĝas montetoj, kie komenciĝas la granda laga baseno de Garda-Lago, la itinero trapasas urbojn kaj urbetojn, kiujn iam regis la Gonzagoj, venecianoj kaj la familio Scala, kaj poste fariĝis la scenejo de la sangaj bataloj de la ''Risorgimento'', kiuj pavimis la vojon al la itala unuigo. Aldone al sia turisma, historia kaj naturalisma graveco, la regiono ankaŭ famas pri enologia intereso, produktante "montetajn vinojn" kiel Tokai, Merlot kaj Chiaretto. {{-}} {{Parto de|Lombardio}} njesh3ms4rn40i7nzrvwtxccsytsmla 73362 73360 2026-10-08T11:06:18Z Tiguliano 53 73362 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto subregiono | nomo = Lombarda pada supra ebenaĵo | flago = | flagograndeco = | lando = Italio | regiono = Lombardio | bildo = Dosiero: Solferino-Colline verso il lago di Garda.JPG | bildotitolo = Solferino kaj la montetoj en la direkto de la Garda lago | situo = | ĉefurbo = | areo = | loĝantaro = | horzono = }} La '''Lombarda pada supra ebenaĵo''', (itale: Pianura padana lombarda), estas unu el la kvar turismaj areoj de la [[Italio|itala]] regiono [[Lombardio]]. == Kompreni == Ĝi estas areo de ebena kamparo sed ankaŭ de granda urbodisvastiĝo, kun la grandaj metropolaj areoj kaj kun-urbejoj de [[Milano]] kaj ĝiaj vastaj ĉirkaŭaĵoj, [[Monza]] kaj [[Brianza]], [[Saronno]], [[Busto Arsizio]], [[Gallarate]], kaj [[Legnano]], kiuj tamen famas ankaŭ pri turisma oferto de granda arturbo (Milano) aŭ ĉiukaze je bona nivelo (ĉiuj aliaj). Deŝovante nian rigardon de la grandega milana kunurbejo, kiu monopoligas la tutan orientan areon, la urboj de [[Kremo|Crema]], kiu estis longe venecia enklavo en la Duklando de Milano, kaj kiu famas pri bela katedralo, same kiel pri restaĵoj de veneciaj muroj, [[Treviglio]]; [[Pandino]] kaj [[Soncino]], kun iliaj turetaj kasteloj; [[Castel Goffredo]] kaj [[Castiglione delle Stiviere]], ĉefurboj de Gonzago; [[Asola (Italio)|Asola]], Gonzaga sed kun forta venecia etoso kiu devenas de ĝia pasinteco ligita al la ''Serenissima''. La nomo devenas de la ĉeesto de la rivero Pado, ("padus" en la latina, "Po" en la itala), la plej longa rivero en Italio. == Subregionoj == {{Listo de regionoj | mapo= Pianura padana lombarda.png | titolomapo= Listo de areoj de Lombarda pada alta ebenaĵo | tekstomapo= | grandecomapo= 325px | nomoregiono1= [[Supra Milanio]] | kolororegiono1= #AC5C91 | elementojregiono1= | priskriboregiono1= [[Busto Arsizio]], [[Saronno]], [[Legnano]], [[Gallarate|Galarato]], [[Castellanza]] estas la ĉefaj urboj en ĉi tiu areo, kiu estas administre dividita inter la provincoj [[Milano]] kaj [[Varezo]], sed reale konsistigas unikan interprovincan enton de konsiderinda ekonomia kaj demografia graveco; por plue substreki ĝian homogenecon, sufiĉas konsideri, ke [[Busto Arsicjo|Busto Arsizio]], [[Castellanza]] kaj [[Legnano]] formas kunurbejon, kiu efike nuligas administrajn limojn. Tamen, la centroj de la Alta Milanio estas ne nur industriaj kaj konstruaj, sed ankaŭ ofertas interesajn monumentojn. | nomoregiono2= [[Milanio]] | kolororegiono2= #4F93C0 | elementojregiono2= | priskriboregiono2= [[Milano]] kaj ĝia tuta kunurbejo estas la politika, industria, ekonomia kaj administra motoro de [[Lombardio]]; la urbo estas unu el la plej gravaj je nacia kaj eŭropa niveloj. Ene de ĝia areo troviĝas gravaj kaj popolriĉaj urboj: [[Sesto San Giovanni]], [[Peschiera Borromeo]], [[Abbiategrasso]], [[Magenta]], [[Rho]], [[Trezzano sul Naviglio]], [[Rozzano]]. En la milana kamparo troviĝas gravaj religiaj konstruaĵoj, ekzemplaj por la historio de lombarda arto: [[Chiaravalle (Milano)|Chiaravalle]], [[Viboldone]], [[Mirasole]], [[Morimondo]]. | nomoregiono3= [[Brianco]] | kolororegiono3= #D5DC76 | elementojregiono3= | priskriboregiono3= Ankaŭ se ĝiaj limoj ne estas klare difinitaj, Briancon, kies ĉefa urbo estas [[Monzo|Monza]], havas solidan socian, ekonomian kaj historian homogenecon. Monteta norde, ebena sude, Brianco konservas la signojn de la iamaj longobardoj en siaj monumentoj kaj memoro. Ĝi konservas la faman "Feran Kronon", orumitan kaj gem-ornamitan, kiun la tradicio asertas esti forĝita el najlo de la kruco de Kristo. En la Mezepoko, ĝi kronis la reĝojn de Italio, kaj estis kronita ankaŭ de Napoleono. | nomoregiono4= [[Malsupra Bergamio]] | kolororegiono4= #d56d76 | elementojregiono4= | priskriboregiono4= Inter la Bergamaj Antaŭalpoj, la riveroj Adda, Oglio kaj la areo de [[Kremo]], la areo de Malsupra Bergamo havas sian plej gravan centron en [[Treviglio]] kaj spritan centron en [[Caravaggio (Italio)|Caravaggio]]: la allogo de ĝia Maria sanktejo multe superas la limojn de la teritorio, allogante pilgrimadojn ne nur el la regiono, sed ankaŭ el pli malproksimaj lokoj. | nomoregiono5= [[Kremio]] | kolororegiono5= #d09440 | elementojregiono5= | priskriboregiono5= La areo, kiu ĉirkaŭas la urbon [[Kremo]], estis areo de fortikigitaj vilaĝoj, kiel [[Pandino]] kaj [[Soncino]] norde, Pizzighettone sude, aŭ kiel [[Castelleone]] kiu ankaŭ estis tia; lando de turoj kaj gvat-turetoj (Kremo, Pizzighettone, Castelleone), lando de monumentaj sanktaj temploj (Katedralo de Kremo, ''Santa Maria della Croce'', ''Santa Maria della Pietà'', ''Santa Maria di Bressanoro''). | nomoregiono6= [[Malsupra Breŝio]] | kolororegiono6= #B5D29F | elementojregiono6= | priskriboregiono6= Ĝi estas la ebena teritorio kiu etendiĝas inter [[Breŝo]] kun ĝiaj Antaŭalpoj kaj la fluo de la Oglio sude, inter [[Malsupra Bergamio]] okcidente kaj [[Supra Mantovio]] oriente. [[Orzinuovi]], [[Verolanuova]], [[Pontevico]], [[Gambara]], [[Leno]], [[Carpenedolo]] estas ĝiaj plej grandaj centroj, kiuj kombinas solidan agrikulturan tradicion kun industria disvolviĝo de rimarkinda graveco. | nomoregiono7= [[Supra Mantua areo]] | kolororegiono7= #71b37B | elementojregiono7= | priskriboregiono7= La Gonzaga lando, kiu etendiĝas de la rivero Oglio ĝis la unuaj [[Morenaj montetoj de la Garda Lago|morenaj montetoj de la Garda lago]], konservas gravajn monumentojn kaj urbajn planojn de la Dukoj de Mantuo, kiuj, kun la kadetaj branĉoj, donis vivon al rafinitaj kortegoj kaj aŭtonomaj Senjorlandoj en ĉi tiu areo kun la urboj [[Castiglione delle Stiviere]], [[Castel Goffredo]], [[Medole]]. Lando de sanktuloj, kie Sankta Aloisio Gonzaga naskiĝis kaj edukiĝis. Lando de bataloj ([[Solferino]]) sed ankaŭ de grandaj humanitaraj klopodoj: la Ruĝa Kruco estis fondita en Castiglione dum la Unua Mondmilito. }} == Vidi == === Itineroj === [[File:Colline moreniche del Lago Garda.JPG|thumb|250px|Morenaj montetoj de Garda-Lago]] * La Lombarda Pada Valo estas parto de la '''[https://www.mantovastrada.it/ Strato de la Mantuaj Vinoj kaj Saporoj]''', manĝaĵa kaj vinturismo-reklamvojo, proksimume 300 kilometrojn longa kaj rekonita de la Lombardia Regiono, kiu serpentumas tra la [[provinco Mantuo]] tra 41 municipoj, inkluzive de: [[Asola]], [[Curtatone]], [[Sabbioneta]], [[Viadana]], [[Mantuo]], [[Bagnolo San Vito]], [[San Benedetto Po]], [[Quistello]], [[Gonzaga (Italio)|Gonzaga]], [[San Giacomo delle Segnate]], [[Poggio Rusco]], [[Ostiglia]], [[Goito]], [[Volta Mantovana]], [[Monzambano]], [[Ponti sul Mincio]] e [[Cavriana]]. * [[En la teroj de la Gonzagoj]] — Itinero tra la urboj, grandaj kaj malgrandaj, kiuj estis la ĉefurboj de la kadetaj branĉoj de la Gonzagoj: princlandoj, markizatoj kaj duklandoj, kiuj, ene de la ŝtato Mantua, ĝuis veran sendependecon, ofte monfaris siajn proprajn monerojn kaj havis rafinitajn kortegojn, kiuj rivalis tiun de Mantuo, plibeligis siajn urbajn centrojn per eleganta arkitekturo — preĝejoj, placoj, palacoj, muroj, turoj — kaj karakterizaj urbaj vidoj kiel la tipaj "Gonzagecaj-portikoj". * [[Morenaj montetoj de Garda-Lago]] — Sur la unuaj faldoj de la Pada Valo, kiuj fariĝas montetoj, kie komenciĝas la granda laga baseno de Garda-Lago, la itinero trapasas urbojn kaj urbetojn, kiujn iam regis la Gonzagoj, venecianoj kaj la familio Scala, kaj poste fariĝis la scenejo de la sangaj bataloj de la ''Risorgimento'', kiuj pavimis la vojon al la itala unuigo. Aldone al sia turisma, historia kaj naturalisma graveco, la regiono ankaŭ famas pri enologia intereso, produktante "montetajn vinojn" kiel Tokai, Merlot kaj Chiaretto. {{-}} {{Parto de|Lombardio}} bw9x5o3p8cxynmygtcr9zavm2u7sbpp