Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7248</id>
    <revision>
      <id>43282</id>
      <parentid>43249</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T11:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bigarren hamarkada  (1986-1995) */ Java lengoaia eta plataforma unibertsala</comment>
      <origin>43282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2871" sha1="fwt7ma2z7f83y7d2baacemtyowd0vbf" xml:space="preserve">{{Lanean|Inaki.alegria}}

: [[/SARRERA/]] (?)

# [[Eredua|Nola idatzi? - Eredu bat]]
== Aurrekari batzuk ==
# [[Hardware-ko aurrekariak]] (txartel zulatuak...)
# [[Software-ko aurrekariak]] (programazio-lengoaiak...)

== Lehen hamarkada  (1976-1985) ==
# [[/DIF 1976-1985: DIF martxan/]]
# [[/VAX makina, LISP makina/]]
# [[/Datu-base erlazional/]]
# [[/Gako publikoko kriptografia/]]
# [[/Unix Sistema Eragilea/]]
# [[/Ofimatika: testu-prozesadorea eta kalkulu-orria/]]
# [[/Sare lokalak: Ethernet/]]
# [[/Interfaze grafikoa/]]
# [[/PC/]]
# [[/RISC arkitektura/]]
# [[/SMTP protokoloa/]]
# [[/TCP/IP (Internet)/]]
# [[/Laser inprimagailua/]]

== Bigarren hamarkada  (1986-1995) ==
# [[/DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen/]]
# [[/GIF formatua/]]
# [[/WWW/]]
# [[/HTML/]]
# [[/Linux kernela/]]
# [[/Indargarri bidezko ikaskuntza/]] (TD-Gammon)
# [[/Multimedia (MP3)/]]
# [[/Java lengoaia/|Java lengoaia eta plataforma unibertsala]]
# [[/JavaScript/]]
# [[/SSH protokoloa/]]
# [[/Python lengoaia/]]
# [[/Klusterrak eta superkonputazioa/]]

== Hirugarren hamarkada  (1996-2005) ==
# [[/DIF 1996-2005: Ikerkuntzaren eztanda/]]
# [[/USB busa eta Flash memoria/]]
# [[/Wifi teknologia/]]
# [[/PageRank algoritmoa (Google)/]]
# [[/Bluetooth/]]
# [[/BitTorrent Protokoloa/]]
# [[/Web zerbitzuak/]]
# [[/Sare sozialak (Facebook)/]]
# [[/Nukleo anitzeko prozesadoreak/]]
# [[/Web 2.0/]]
# [[/Git/]]
# [[/Streaming/]]
# [[/3D (Virtual Reality)/]]

== Laugarren hamarkada  (2006-2015) ==
# [[/DIF 2006-2015: Internazionalizazioa/]]
# [[/Arduino, Robotika/]]
# [[/Hodei konputazioa/]]
# [[/Hadoop/]]
# [[/SSD unitateak/]]
# [[/Bloke-kateak (Blockchain)/]]
# [[/NoSQL datu-baseak/]]
# [[/Tableta/]]
# [[/Sare neuronalen eztanda: Transformer, TensorFlow/. GPU]]
# [[/AlphaGo (Deep Reinforcement Learning)/]]

== Bostgarren hamarkada  (2016-2025) ==
# [[/DIF 2016-2025: Titulu berria: Adimen artifiziala/]]
# [[/Docker teknologia/]]
# [[/Bideokonferentzia sistemak/]]
# [[/RISC-V/]]
# [[/Itzulpen automatiko neuronala/]]
# [[/5G sareak (segmentazioa)/]]
# [[/ARM txipak/]]
# [[/LLM ereduak (ChatGPT)/]]
# [[/Konputazio kuantikoa/]]

== Kanpo estekak ==
* [https://eu.wikipedia.org/wiki/Lankide:Ksarasola/Proba_orria/DIF50 Wikilibururako teknologien zerrenda datu gehiagorekin] (arduraduna, urtea, hard/soft/mate, wikiko artikulua kalitatearen estimazioarekin, ingelesezkoa...)
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Palestina_eta_Ekialde_Hurbila_sutan_(2023-2024).pdf Palestinari buruzko wikiliburua Commons-en]
* [[Matematika Diskretua]] wikiliburua
* [[PYTHON liburua|PYTHON]] wikiliburua
* [https://eu.wikipedia.org/wiki/Atari:Ondarea/Euskal_Herriko_historia_100_objektutan  Euskal_Herriko_historia_100_objektutan] wikiproiektua.

== Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak ==
* [[/Egileak/]]
* [[/Lotutako artikuluak/]]
* [[/Erabilitako irudiak/]]

[[Kategoria:Informatika]]</text>
      <sha1>fwt7ma2z7f83y7d2baacemtyowd0vbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Java lengoaia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7273</id>
    <revision>
      <id>43279</id>
      <parentid>43198</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T10:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>Irudiak (?)</comment>
      <origin>43279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5793" sha1="a9h33om7p9r5fntl4tjv26voo4qefg8" xml:space="preserve">== Java: programazio-lengoaia eta plataforma unibertsala ==

[[File:Java_Platforms.PNG|thumb|Java plataforma.]]

'''Java''' goi-mailako programazio-lengoaia bat da, tipatze sendoa duena eta objektuetara orientatutakoa, ''Write Once, Run Anywhere (WORA)'' printzipioaren pean diseinatua: behin idatzi eta edozein plataformatan exekutatu. Lengoaia bat izateaz haratago, Java ekosistema oso bat da, Java Makina birtuala ('''JVM''') eta liburutegi estandarra (''Java Class Library'') barne hartzen dituena; azken honek milaka osagai eta API eskaintzen dituelarik garapena errazteko.

Arkitektura honi esker, Java aplikazioak hainbat sistema eragile eta hardware-arkitektura desberdinetan exekuta daitezke, birkonpilaziorik gabe. Bere independentzia, egonkortasuna eta sendotasuna direla eta, estandar bihurtu da enpresa-garapenean, sistema banatuetan, aplikazio mugikorretan (Android) eta hodeiko konputazioan.

== Historia eta bilakaera ==
[[Fitxategi:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|100px|Java maskota.]]
Java 1991n sortu zen ''Sun Microsystems'' enpresan,  ''James Gosling''ek zuzendutako ''Green Project'' delakoaren baitan. Hasiera batean ''Oak'' izena zuen, eta kontsumoko gailu elektronikoetarako bideratua zegoen. World Wide Web-aren eztandarekin batera, proiektua sare-aplikazioetara birbideratu zen eta ''Java'' izena hartu zuen.

Java 1.0 (1996) bertsioarekin batera, ''applets'' programak hedatu ziren, nabigatzaileetan exekutatzen zirenak. 
Mugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: 
* '''Java 5 (2004)''': generikoak eta anotazioak sartu ziren.
* '''2010''': Oraclek Sun Microsystems erosi zuen eta OpenJDK proiektu irekia sendotu zuen.
* '''Java 8 (2014)''': programazio funtzionalerako jauzi handia (''lambda'' adierazpenak eta ''Stream API'').
* '''Gaur egun''': sei hilabetero eta hiru urtean behin ''Long Term Support (LTS)'' bertsioak kaleratzeko eredu erregularra (Java 11, 17, 21, 25…).

== Alderdi teknikoak eta arkitektura ==
[[Fitxategi:012914 1551 JavaBytecod1.png|thumb|Java Makina Birtualaren eskema (JVM)]]
Javaren oinarria bere exekuzio-eredu mailakatua da. Iturburu-kodea (''.java'') bytecode formatura (''.class'') konpilatzen da, eta ondoren makina birtualak (JVM) interpretatu eta optimizatzen du exekuzio-denboran, ''Just-In-Time (JIT)'' konpilazioaren bidez. Diseinu honek plataforma independentzia ahalbidetzen du, baina, aldi berean, errendimendu lehiakorra lortzen du optimizazio dinamikoari esker.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;java&quot;&gt;
// Adibide klasikoa Javan
public class KaixoMundua {
    public static void main(String[] args) {
        System.out.println(&quot;Kaixo, mundua!&quot;);
    }
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Java-ren sendotasuna hainbat elementutan oinarritzen da:
* '''Memoria kudeaketa automatikoa''': ''garbage collector'' mekanismoak objektuen bizi-zikloa kudeatzen du, garatzaileari memoria eskuz askatzeko beharra kenduz eta errore kritikoak (memory leak, dangling pointer) murriztuz.
* '''Tipatze sendoa eta egiaztapena''': konpilazioan eta exekuzioan egiaztapen zorrotzak egiten dira, kodearen fidagarritasuna handituz.
* '''Segurtasuna''': JVMk exekuzio-ingurune isolatua eskaintzen du (''sandbox''), eta kriptografia, sinadura digitala eta ziurtagiri digitalen kudeaketarako APIak integratzen ditu (KeyStore, JCA).
* '''Programazio-lengoaia eta API diseinua''': objektuetara orientazio klasikoaz gain, Java 8tik aurrera programazio funtzionaleko kontzeptuak gehitu dira (''lambda'' adierazpenak, ''streams''), estilo adierazkorragoa ahalbidetuz.
* '''Ekosistema profesionala''': garapen-ingurune estandarizatuak (Maven, Gradle), ''framework'' korporatiboak (Spring Boot) eta datu-baseekin integrazioa (Hibernate, ORM) funtsezkoak dira eskala handiko aplikazioak eraikitzeko.

== Garrantzia, eragina eta etorkizuna ==
Ia hiru hamarkada igaro ondoren, Java funtsezko teknologia izaten jarraitzen du software ingeniaritzan. Banka-sistemak, administrazio publikoak, telekomunikazioak eta merkataritza elektronikoko plataformak bezalako sistema kritikoak sostengatzen ditu. Gainera, bere tipatze zorrotzari esker, unibertsitateetan programazioaren irakaskuntzarako bereziki egokia da.

Bere eragina mugikorren arloan ere handia izan da, urte luzez Android ekosistemako lengoaia nagusietakoa izan baita, eta oraindik ere zeregin garrantzitsua du enpresa-aplikazio eta sistema banatuetan.

Etorkizunari begira, Java etengabe egokitzen ari da. '''GraalVM''' bezalako teknologiek aukera ematen dute aplikazioak exekutagarri natibo bihurtzeko, hasiera-denborak murriztuz —bereziki garrantzitsua hodeiko konputazioan eta ''serverless'' inguruneetan—. Bestalde, '''hari arinak''' (''virtual threads'', Java 21) berrikuntza garrantzitsua dira, milioika ataza paralelo modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen baitute.

Eboluzionatzeko gaitasunak, atzerako bateragarritasuna mantenduz, Java-ren iraupena azaltzen du. Informatikaren historian protagonista izan da, eta oraindik ere oinarrizko plataforma da sistema moderno eta eskalagarriak eraikitzeko.

== Erreferentziak ==
1.	Gosling, J., Joy, B., Steele, G., Bracha, G. &amp; Buckley, A. (2014). The Java Language Specification. Java SE 8 Edition. Oracle / Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-390069-9.

2.	Wikipedia: Java (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Java_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-05-25).

3.	Wikipedia: OpenJDK.  https://en.wikipedia.org/wiki/OpenJDK  eta  OpenJDK Project. https://openjdk.org/  (Noiz kontsultatuak: 2026-05-25). 

4.	Oracle Corporation. Java Documentation. https://docs.oracle.com/en/java/ (Noiz  kontsultatua: 2026-05-25).

5.	Deitel, H. &amp; Deitel, P. (2017). Java: How to Program (Early Objects) (11th ed.). Pearson. ISBN: 978-0134743356.
 
6.	Bloch, J. (2018). Effective Java (3rd ed.). Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-468599-1.</text>
      <sha1>a9h33om7p9r5fntl4tjv26voo4qefg8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43280</id>
      <parentid>43279</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T11:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>erreferentziak</comment>
      <origin>43280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5883" sha1="s5tg3j5wiom9xqtjm6fn5f8x931b6u8" xml:space="preserve">== Java: programazio-lengoaia eta plataforma unibertsala ==

[[File:Java_Platforms.PNG|thumb|Java plataforma.]]

'''[[w:Java (programazio-lengoaia)|Java]]''' goi-mailako programazio-lengoaia bat da, tipatze sendoa duena eta objektuetara orientatutakoa, ''Write Once, Run Anywhere (WORA)'' printzipioaren pean diseinatua: behin idatzi eta edozein plataformatan exekutatu. Lengoaia bat izateaz haratago, Java ekosistema oso bat da, Java Makina birtuala ('''JVM''') eta liburutegi estandarra (''Java Class Library'') barne hartzen dituena; azken honek milaka osagai eta API eskaintzen dituelarik garapena errazteko.&lt;ref&gt;Gosling, J., Joy, B., Steele, G., Bracha, G. &amp; Buckley, A. (2014). The Java Language Specification. Java SE 8 Edition. Oracle / Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-390069-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=OpenJDK|argitaletxea=English Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-03-12|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OpenJDK&amp;oldid=1343153979|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Java Documentation|hizkuntza=en|url=https://docs.oracle.com/en/java/|aldizkaria=Oracle Help Center|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Deitel, H. &amp; Deitel, P. (2017). Java: How to Program (Early Objects) (11th ed.). Pearson. ISBN: 978-0134743356&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bloch, J. (2018). Effective Java (3rd ed.). Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-468599-1.&lt;/ref&gt;

Arkitektura honi esker, Java aplikazioak hainbat sistema eragile eta hardware-arkitektura desberdinetan exekuta daitezke, birkonpilaziorik gabe. Bere independentzia, egonkortasuna eta sendotasuna direla eta, estandar bihurtu da enpresa-garapenean, sistema banatuetan, aplikazio mugikorretan (Android) eta hodeiko konputazioan.

== Historia eta bilakaera ==
[[Fitxategi:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|100px|Java maskota.]]
Java 1991n sortu zen ''Sun Microsystems'' enpresan,  ''James Gosling''ek zuzendutako ''Green Project'' delakoaren baitan. Hasiera batean ''Oak'' izena zuen, eta kontsumoko gailu elektronikoetarako bideratua zegoen. World Wide Web-aren eztandarekin batera, proiektua sare-aplikazioetara birbideratu zen eta ''Java'' izena hartu zuen.

Java 1.0 (1996) bertsioarekin batera, ''applets'' programak hedatu ziren, nabigatzaileetan exekutatzen zirenak. 
Mugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: 
* '''Java 5 (2004)''': generikoak eta anotazioak sartu ziren.
* '''2010''': Oraclek Sun Microsystems erosi zuen eta OpenJDK proiektu irekia sendotu zuen.
* '''Java 8 (2014)''': programazio funtzionalerako jauzi handia (''lambda'' adierazpenak eta ''Stream API'').
* '''Gaur egun''': sei hilabetero eta hiru urtean behin ''Long Term Support (LTS)'' bertsioak kaleratzeko eredu erregularra (Java 11, 17, 21, 25…).

== Alderdi teknikoak eta arkitektura ==
[[Fitxategi:012914 1551 JavaBytecod1.png|thumb|Java Makina Birtualaren eskema (JVM)]]
Javaren oinarria bere exekuzio-eredu mailakatua da. Iturburu-kodea (''.java'') bytecode formatura (''.class'') konpilatzen da, eta ondoren makina birtualak (JVM) interpretatu eta optimizatzen du exekuzio-denboran, ''Just-In-Time (JIT)'' konpilazioaren bidez. Diseinu honek plataforma independentzia ahalbidetzen du, baina, aldi berean, errendimendu lehiakorra lortzen du optimizazio dinamikoari esker.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;java&quot;&gt;
// Adibide klasikoa Javan
public class KaixoMundua {
    public static void main(String[] args) {
        System.out.println(&quot;Kaixo, mundua!&quot;);
    }
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Java-ren sendotasuna hainbat elementutan oinarritzen da:
* '''Memoria kudeaketa automatikoa''': ''garbage collector'' mekanismoak objektuen bizi-zikloa kudeatzen du, garatzaileari memoria eskuz askatzeko beharra kenduz eta errore kritikoak (memory leak, dangling pointer) murriztuz.
* '''Tipatze sendoa eta egiaztapena''': konpilazioan eta exekuzioan egiaztapen zorrotzak egiten dira, kodearen fidagarritasuna handituz.
* '''Segurtasuna''': JVMk exekuzio-ingurune isolatua eskaintzen du (''sandbox''), eta kriptografia, sinadura digitala eta ziurtagiri digitalen kudeaketarako APIak integratzen ditu (KeyStore, JCA).
* '''Programazio-lengoaia eta API diseinua''': objektuetara orientazio klasikoaz gain, Java 8tik aurrera programazio funtzionaleko kontzeptuak gehitu dira (''lambda'' adierazpenak, ''streams''), estilo adierazkorragoa ahalbidetuz.
* '''Ekosistema profesionala''': garapen-ingurune estandarizatuak (Maven, Gradle), ''framework'' korporatiboak (Spring Boot) eta datu-baseekin integrazioa (Hibernate, ORM) funtsezkoak dira eskala handiko aplikazioak eraikitzeko.

== Garrantzia, eragina eta etorkizuna ==
Ia hiru hamarkada igaro ondoren, Java funtsezko Oso  kritikoak diren sistema informatikoak sostengatzen ditu: banka, administrazio publikoak, telekomunikazioak eta merkataritza elektronikoko plataformak. Gainera, bere [[w:Datu-mota|tipatze]] zorrotzari esker, bereziki egokia da unibertsitateetan programazioa irakasteko.

Mugikorren arloan ere handia izan da Javaren eragina, urte luzez [[w:Android|Android]] ekosistemako lengoaia nagusietakoa izan baita, eta oraindik ere zeregin garrantzitsua du enpresa-aplikazioetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]].

Etorkizunari begira, Java etengabe egokitzen ari da. '''GraalVM''' bezalako teknologiek aukera ematen dute aplikazioak exekutagarri natibo bihurtzeko, hasiera-denborak murriztuz —bereziki garrantzitsua hodeiko konputazioan eta ''serverless'' inguruneetan—. Bestalde, '''hari arinak''' (''virtual threads'', Java 21) berrikuntza garrantzitsua dira, milioika ataza paralelo modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen baitute.

Eboluzionatzeko gaitasuna, atzerako bateragarritasuna mantenduz, Java-ren iraupen luzearen oinarria da. Informatikaren historian protagonista izan da Java, eta oraindik ere oinarrizko plataforma da sistema moderno eta eskalagarriak eraikitzeko.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>s5tg3j5wiom9xqtjm6fn5f8x931b6u8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43281</id>
      <parentid>43280</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T11:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>43281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5918" sha1="7jtq0fnjs2fpeugl1qais9sh59hzgyc" xml:space="preserve">== Java: programazio-lengoaia eta plataforma unibertsala ==

[[File:Java_Platforms.PNG|thumb|Java plataforma.]]

'''[[w:Java (programazio-lengoaia)|Java]]''' goi-mailako programazio-lengoaia bat da, tipatze sendoa duena eta objektuetara orientatutakoa, ''Write Once, Run Anywhere (WORA)'' printzipioaren pean diseinatua: behin idatzi eta edozein plataformatan exekutatu. Lengoaia bat izateaz haratago, Java ekosistema oso bat da, Java Makina birtuala ('''JVM''') eta liburutegi estandarra (''Java Class Library'') barne hartzen dituena; azken honek milaka osagai eta API eskaintzen dituelarik garapena errazteko.&lt;ref&gt;Gosling, J., Joy, B., Steele, G., Bracha, G. &amp; Buckley, A. (2014). The Java Language Specification. Java SE 8 Edition. Oracle / Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-390069-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=OpenJDK|argitaletxea=English Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-03-12|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OpenJDK&amp;oldid=1343153979|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Java Documentation|hizkuntza=en|url=https://docs.oracle.com/en/java/|aldizkaria=Oracle Help Center|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Deitel, H. &amp; Deitel, P. (2017). Java: How to Program (Early Objects) (11th ed.). Pearson. ISBN: 978-0134743356&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bloch, J. (2018). Effective Java (3rd ed.). Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-468599-1.&lt;/ref&gt;

Arkitektura honi esker, Java aplikazioak hainbat sistema eragile eta hardware-arkitektura desberdinetan exekuta daitezke, birkonpilaziorik gabe. Bere independentzia, egonkortasuna eta sendotasuna direla eta, estandar bihurtu da enpresa-garapenean, sistema banatuetan, aplikazio mugikorretan (Android) eta hodeiko konputazioan.

== Historia eta bilakaera ==
[[Fitxategi:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|100px|Java maskota.]]
Java 1991n sortu zen ''Sun Microsystems'' enpresan,  [[w:James Gosling|James Goslingek]] zuzendutako ''Green Project'' delakoaren baitan. Hasiera batean ''Oak'' izena zuen, eta kontsumoko gailu elektronikoetarako bideratua zegoen. [[w:World Wide Web|World Wide Web-aren]] eztandarekin batera, proiektua sare-aplikazioetara birbideratu zen eta ''Java'' izena hartu zuen.

Java 1.0 (1996) bertsioarekin batera, ''applets'' programak hedatu ziren, nabigatzaileetan exekutatzen zirenak. 
Mugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: 
* '''Java 5 (2004)''': generikoak eta anotazioak sartu ziren.
* '''2010''': Oraclek Sun Microsystems-ek erosi zuen eta OpenJDK proiektu irekia sendotu zuen.
* '''Java 8 (2014)''': programazio funtzionalerako jauzi handia (''lambda'' adierazpenak eta ''Stream API'').
* '''2026''': sei hilabetero eta hiru urtean behin ''Long Term Support (LTS)'' bertsioak kaleratzeko eredu erregularra (Java 11, 17, 21, 25…).

== Alderdi teknikoak eta arkitektura ==
[[Fitxategi:012914 1551 JavaBytecod1.png|thumb|Java Makina Birtualaren eskema (JVM)]]
Javaren oinarria bere exekuzio-eredu mailakatua da. Iturburu-kodea (''.java'') bytecode formatura (''.class'') konpilatzen da, eta ondoren makina birtualak (JVM) interpretatu eta optimizatzen du exekuzio-denboran, ''Just-In-Time (JIT)'' konpilazioaren bidez. Diseinu honek plataformarekiko independentzia ahalbidetzen du, eta, gainera, errendimendu lehiakorra lortzen du optimizazio dinamikoari esker.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;java&quot;&gt;
// Adibide klasikoa Javan
public class KaixoMundua {
    public static void main(String[] args) {
        System.out.println(&quot;Kaixo, mundua!&quot;);
    }
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Java-ren sendotasuna hainbat elementutan oinarritzen da:
* '''Memoria kudeaketa automatikoa''': ''garbage collector'' mekanismoak objektuen bizi-zikloa kudeatzen du, garatzaileari memoria eskuz askatzeko beharra kenduz eta errore kritikoak (memory leak, dangling pointer) murriztuz.
* '''Tipatze sendoa eta egiaztapena''': konpilazioan eta exekuzioan egiaztapen zorrotzak egiten dira, kodearen fidagarritasuna handituz.
* '''Segurtasuna''': JVMk exekuzio-ingurune isolatua eskaintzen du (''sandbox''), eta kriptografia, sinadura digitala eta ziurtagiri digitalen kudeaketarako APIak integratzen ditu (KeyStore, JCA).
* '''Programazio-lengoaia eta API diseinua''': objektuetara orientazio klasikoaz gain, Java 8tik aurrera programazio funtzionaleko kontzeptuak gehitu dira (''lambda'' adierazpenak, ''streams''), estilo adierazkorragoa ahalbidetuz.
* '''Ekosistema profesionala''': garapen-ingurune estandarizatuak (Maven, Gradle), ''framework'' korporatiboak (Spring Boot) eta datu-baseekin integrazioa (Hibernate, ORM) funtsezkoak dira eskala handiko aplikazioak eraikitzeko.

== Garrantzia, eragina eta etorkizuna ==
Ia hiru hamarkada igaro ondoren, Java funtsezko Oso  kritikoak diren sistema informatikoak sostengatzen ditu: banka, administrazio publikoak, telekomunikazioak eta merkataritza elektronikoko plataformak. Gainera, bere [[w:Datu-mota|tipatze]] zorrotzari esker, bereziki egokia da unibertsitateetan programazioa irakasteko.

Mugikorren arloan ere handia izan da Javaren eragina, urte luzez [[w:Android|Android]] ekosistemako lengoaia nagusietakoa izan baita, eta oraindik ere zeregin garrantzitsua du enpresa-aplikazioetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]].

Etorkizunari begira, Java etengabe egokitzen ari da. '''GraalVM''' bezalako teknologiek aukera ematen dute aplikazioak exekutagarri natibo bihurtzeko, hasiera-denborak murriztuz —bereziki garrantzitsua hodeiko konputazioan eta ''serverless'' inguruneetan—. Bestalde, '''hari arinak''' (''virtual threads'', Java 21) berrikuntza garrantzitsua dira, milioika ataza paralelo modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen baitute.

Eboluzionatzeko gaitasuna, atzerako bateragarritasuna mantenduz, Java-ren iraupen luzearen oinarria da. Informatikaren historian protagonista izan da Java, eta oraindik ere oinarrizko plataforma da sistema moderno eta eskalagarriak eraikitzeko.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>7jtq0fnjs2fpeugl1qais9sh59hzgyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7279</id>
    <revision>
      <id>43276</id>
      <parentid>43275</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T09:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* RISC arkitektura */ estekak eta</comment>
      <origin>43276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6166" sha1="pnln6qw8q2wuwlet8il36qcxacq1c3l" xml:space="preserve">==RISC arkitektura==
 [[Fitxategi:CPU block diagram.svg|thumb|RISC prozesadore baten bloke diagrama]]
'''RISC''' arkitektura ('''Reduced Instruction Set Computer'''; euskaraz: [[w:RISC|RISC: Instrukzio multzo txikiko konputagailua]]) 1970eko hamarkadaren amaieran garatutako ordenagailu-arkitektura bat da, helburu nagusitzat eraginkortasuna eta sinpletasuna dituena. Hori lortzeko agindu-multzo txiki eta sinple bat erabiltzen du, ordura arte erabiltzen zenaren kontrakoa, non agindu-multzoa konplexua zen ‒CISC (''[[w: Complex Instruction Set Computer|Complex Instruction Set Computer]]'')‒. 

RISC konputagailuen beste ezaugarrietako bat da helburu orokorreko erregistro-multzo handi bat dutela. Erregistro hauen atzipena oso azkarra da, eta ondorioz, datuak erregistroetan baldin badaude, eragiketa aritmetiko-logikoak oso azkar egin daitezke datuak beti eskura daudelako. Hala ere, datuak memoriatik erregistroetara (''load'') edota erregistroetatik memoriara (''store'') eramateko ere aginduak behar dira. Hori dela eta, RISC konputagailuak  [[w:Load–store arkitektura|load-store arkitekturan]] oinarritzen direla esaten da. Hau da, aginduak bi motatakoak izan daitezke, memoriakoak edo aritmetiko-logikoak. Memoriako aginduek bakarrik memoria eta erregistroen arteko mugimenduak egiten dituzte, eta agindu aritmetiko-logikoak gainerako eragiketa guztiez arduratuko dira. Azken eragiketa horiek beti erregistroen artean egiten dira. Eredu honek exekuzio oso azkarrak ahalbidetzen ditu. 

RISC konputagailu batek CISC batek baino agindu gehiago behar izan ditzake ataza bat egiteko, banakako aginduek eragiketa sinpleagoak egiten dituztelako, baina agindu sinpleek, oso azkar exekutatzeaz gain,  [[w:Instruzio-mailako paralelismo|instruzio-mailako paralelismoa]] (ILP) ahalbidetzen dute, eta ondorioz, atazaren exekuzioa azkartzen da agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuz. Ikus dezagun adibide bat:

Demagun 3 agindu aritmetiko (+, x eta /) burutu behar dituen programa bat daukagula. Suposatuko dugu eragingaiak erregistroetan (ri) gordeta daudela (horretarako dagozkien ''load'' aginduak exekutatu dira aurretik) eta emaitza ere erregistro batean gordeko dugula (bukaeran, azkeneko emaitza memoriara eramango da ''store'' agindu baten bidez):

Agindu horietako bakoitzean egin beharrekoa sinplea da eta lau urratsetan banatzen ohi da:
# agindua memoriatik CPUra eraman (if – ''instruction fetch'').
# agindua deskodetu eta eragingaiak irakurri erregistroetatik (id – ''instruction decode'').
# eragiketa egin (ex –''execution'').
# emaitza erregistro batean gorde (wr – ''register write'').

Suposatuko dugu hori egiteko 4 erloju-ziklo behar direla agindu bakoitzeko, hau da, urrats bakoitzeko bat. Beraz, programa hori seriean exekutatzeko, hiru aginduak bata bestearen atzetik, 3 x 4 = 12 ziklo beharko genituzke.

Baina agindu mailako paralelismoari esker, agindu bat memoriatik CPUra eramaten den bitartean, beste agindu batzuk deskodetzen, eragiketa egiten edota emaitza idazten egon daitezke, denak aldi berean. Hau horrela izanik, agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuko litzateke, eta programa osoa exekutatzeko 6 ziklo beharko genituzke 12ren ordez. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| &lt;code&gt;r1 = r2 + r3;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt; ||  ||
|-
| &lt;code&gt;r4 = r5 x r6;&lt;/code&gt; ||  ||&lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;||
|-
| &lt;code&gt;r7 = r8 / r9;&lt;/code&gt; ||  ||  || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;
|-
| '''&lt;code&gt;zikloak&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;1&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;3&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;4&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;5&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;6&lt;/code&gt;''' 
|}

==Ezaugarri teknikoak==
Laburbilduz, hauek direla RISC prozesadoreen ezaugarri nagusiak:
# Agindu-multzo txikia eta uniformea: agindu kopuru mugatua eta agindu guztiek luzera bera, horrela deskodetze-fasea sinpleagoa da.
# Exekuzio-ziklo bakarra: agindu bakoitza erloju-ziklo bakar batean exekutatzeko (bukatzeko) diseinatua dago.
# ''Load-store'' arkitektura: memoriako aginduak bi besterik ez dira, ''load'' eta ''store''. Gainerako eragiketa guztiak erregistroen artean egiten dira.
# Erregistro-multzo handia: erregistro ugari dago memoriara sarbide-kopurua murrizteko.
# Hardwarearen sinpletasuna: aginduak zuzenean hardwarean inplementatzen dira eta horrek diseinua sinpletzen du.

==Testu ebakia: prozesadoreen transistore kopurua==
[[Fitxategi:Transistorer (cropped).jpg|thumb|Transistores]]Transistoreak prozesadoreen oinarrizko osagaiak dira eta horien kopurua handitzean, memoria handiagoak eta exekuzio-unitate gehiago egin daitezke, prozesadore azkarragoak lortuz.
1971eko [https://en.wikipedia.org/wiki/Intel%204004 Intel 4004] mikroprozesadoreak —kalkulagailu baterako diseinatua— '''2.300 transistore''' zituen eta segundoko 60.000 eragiketa egiteko gai zen. Bestalde, RISC-I prozesadoreak 44.429 transistoreekin, garai hartako CISC prozesadore sinpleen (100.000 transistore) errendimendua erraz gainditzen zuen. Gaur egungo prozesadore batek, berriz, milaka milioi transistore ditu, eta ondorioz, mila milioika aldiz eraginkorragoa da, esaterako, 2025ko [https://en.wikipedia.org/wiki/Apple%20M5 Apple M5] sistemak, '''28 mila milioi transistore''' ditu.

==Historia==
[[Fitxategi:CDC 6600.jc.jpg|thumb|CDC 6600]] 60ko hamarkadan sortutako sistema batzuk —[https://en.wikipedia.org/wiki/CDC%206600 CDC 6600]— RISC arkitekturaren aitzindari hartu badira ere, [https://en.wikipedia.org/wiki/Michael%20J.%20Flynn Michel J. Flynn]-en arabera, lehenengo RISC sistema [https://en.wikipedia.org/wiki/IBM%20801 IBM 801] izan zen, John Cock-ek 1975ean hasi eta 1980an amaitu zena. Hala ere, RISC terminoa [https://en.wikipedia.org/wiki/David_Patterson_(computer_scientist) David Patterson]-ek sortu zuen [https://en.wikipedia.org/wiki/Berkeley%20RISC Berkeley RISC] proiektuan (1980 – 1984). Proiektu horren ondorioz, RISC-I (1982) eta RISC-II (1983) prozesadoreak diseinatu ziren eta, nahiz eta zuzenean komertzializatu ez baziren ere, esan daiteke gaur egungo prozesadore modernoak azken horren kopiak direla.</text>
      <sha1>pnln6qw8q2wuwlet8il36qcxacq1c3l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43277</id>
      <parentid>43276</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T09:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ezaugarri teknikoak */</comment>
      <origin>43277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6164" sha1="f3xuxqqhhsnpxttl2gyy2yfulg43hl5" xml:space="preserve">==RISC arkitektura==
 [[Fitxategi:CPU block diagram.svg|thumb|RISC prozesadore baten bloke diagrama]]
'''RISC''' arkitektura ('''Reduced Instruction Set Computer'''; euskaraz: [[w:RISC|RISC: Instrukzio multzo txikiko konputagailua]]) 1970eko hamarkadaren amaieran garatutako ordenagailu-arkitektura bat da, helburu nagusitzat eraginkortasuna eta sinpletasuna dituena. Hori lortzeko agindu-multzo txiki eta sinple bat erabiltzen du, ordura arte erabiltzen zenaren kontrakoa, non agindu-multzoa konplexua zen ‒CISC (''[[w: Complex Instruction Set Computer|Complex Instruction Set Computer]]'')‒. 

RISC konputagailuen beste ezaugarrietako bat da helburu orokorreko erregistro-multzo handi bat dutela. Erregistro hauen atzipena oso azkarra da, eta ondorioz, datuak erregistroetan baldin badaude, eragiketa aritmetiko-logikoak oso azkar egin daitezke datuak beti eskura daudelako. Hala ere, datuak memoriatik erregistroetara (''load'') edota erregistroetatik memoriara (''store'') eramateko ere aginduak behar dira. Hori dela eta, RISC konputagailuak  [[w:Load–store arkitektura|load-store arkitekturan]] oinarritzen direla esaten da. Hau da, aginduak bi motatakoak izan daitezke, memoriakoak edo aritmetiko-logikoak. Memoriako aginduek bakarrik memoria eta erregistroen arteko mugimenduak egiten dituzte, eta agindu aritmetiko-logikoak gainerako eragiketa guztiez arduratuko dira. Azken eragiketa horiek beti erregistroen artean egiten dira. Eredu honek exekuzio oso azkarrak ahalbidetzen ditu. 

RISC konputagailu batek CISC batek baino agindu gehiago behar izan ditzake ataza bat egiteko, banakako aginduek eragiketa sinpleagoak egiten dituztelako, baina agindu sinpleek, oso azkar exekutatzeaz gain,  [[w:Instruzio-mailako paralelismo|instruzio-mailako paralelismoa]] (ILP) ahalbidetzen dute, eta ondorioz, atazaren exekuzioa azkartzen da agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuz. Ikus dezagun adibide bat:

Demagun 3 agindu aritmetiko (+, x eta /) burutu behar dituen programa bat daukagula. Suposatuko dugu eragingaiak erregistroetan (ri) gordeta daudela (horretarako dagozkien ''load'' aginduak exekutatu dira aurretik) eta emaitza ere erregistro batean gordeko dugula (bukaeran, azkeneko emaitza memoriara eramango da ''store'' agindu baten bidez):

Agindu horietako bakoitzean egin beharrekoa sinplea da eta lau urratsetan banatzen ohi da:
# agindua memoriatik CPUra eraman (if – ''instruction fetch'').
# agindua deskodetu eta eragingaiak irakurri erregistroetatik (id – ''instruction decode'').
# eragiketa egin (ex –''execution'').
# emaitza erregistro batean gorde (wr – ''register write'').

Suposatuko dugu hori egiteko 4 erloju-ziklo behar direla agindu bakoitzeko, hau da, urrats bakoitzeko bat. Beraz, programa hori seriean exekutatzeko, hiru aginduak bata bestearen atzetik, 3 x 4 = 12 ziklo beharko genituzke.

Baina agindu mailako paralelismoari esker, agindu bat memoriatik CPUra eramaten den bitartean, beste agindu batzuk deskodetzen, eragiketa egiten edota emaitza idazten egon daitezke, denak aldi berean. Hau horrela izanik, agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuko litzateke, eta programa osoa exekutatzeko 6 ziklo beharko genituzke 12ren ordez. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| &lt;code&gt;r1 = r2 + r3;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt; ||  ||
|-
| &lt;code&gt;r4 = r5 x r6;&lt;/code&gt; ||  ||&lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;||
|-
| &lt;code&gt;r7 = r8 / r9;&lt;/code&gt; ||  ||  || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;
|-
| '''&lt;code&gt;zikloak&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;1&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;3&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;4&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;5&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;6&lt;/code&gt;''' 
|}

==Ezaugarri teknikoak==
Laburbilduz, hauek dira RISC prozesadoreen ezaugarri nagusiak:
# Agindu-multzo txikia eta uniformea: agindu kopuru mugatua eta agindu guztiek luzera bera, horrela deskodetze-fasea sinpleagoa da.
# Exekuzio-ziklo bakarra: agindu bakoitza erloju-ziklo bakar batean exekutatzeko (bukatzeko) diseinatua dago.
# ''Load-store'' arkitektura: memoriako aginduak bi besterik ez dira, ''load'' eta ''store''. Gainerako eragiketa guztiak erregistroen artean egiten dira.
# Erregistro-multzo handia: erregistro ugari dago memoriara sarbide-kopurua murrizteko.
# Hardwarearen sinpletasuna: aginduak zuzenean hardwarean inplementatzen dira eta horrek diseinua sinpletzen du.

==Testu ebakia: prozesadoreen transistore kopurua==
[[Fitxategi:Transistorer (cropped).jpg|thumb|Transistores]]Transistoreak prozesadoreen oinarrizko osagaiak dira eta horien kopurua handitzean, memoria handiagoak eta exekuzio-unitate gehiago egin daitezke, prozesadore azkarragoak lortuz.
1971eko [https://en.wikipedia.org/wiki/Intel%204004 Intel 4004] mikroprozesadoreak —kalkulagailu baterako diseinatua— '''2.300 transistore''' zituen eta segundoko 60.000 eragiketa egiteko gai zen. Bestalde, RISC-I prozesadoreak 44.429 transistoreekin, garai hartako CISC prozesadore sinpleen (100.000 transistore) errendimendua erraz gainditzen zuen. Gaur egungo prozesadore batek, berriz, milaka milioi transistore ditu, eta ondorioz, mila milioika aldiz eraginkorragoa da, esaterako, 2025ko [https://en.wikipedia.org/wiki/Apple%20M5 Apple M5] sistemak, '''28 mila milioi transistore''' ditu.

==Historia==
[[Fitxategi:CDC 6600.jc.jpg|thumb|CDC 6600]] 60ko hamarkadan sortutako sistema batzuk —[https://en.wikipedia.org/wiki/CDC%206600 CDC 6600]— RISC arkitekturaren aitzindari hartu badira ere, [https://en.wikipedia.org/wiki/Michael%20J.%20Flynn Michel J. Flynn]-en arabera, lehenengo RISC sistema [https://en.wikipedia.org/wiki/IBM%20801 IBM 801] izan zen, John Cock-ek 1975ean hasi eta 1980an amaitu zena. Hala ere, RISC terminoa [https://en.wikipedia.org/wiki/David_Patterson_(computer_scientist) David Patterson]-ek sortu zuen [https://en.wikipedia.org/wiki/Berkeley%20RISC Berkeley RISC] proiektuan (1980 – 1984). Proiektu horren ondorioz, RISC-I (1982) eta RISC-II (1983) prozesadoreak diseinatu ziren eta, nahiz eta zuzenean komertzializatu ez baziren ere, esan daiteke gaur egungo prozesadore modernoak azken horren kopiak direla.</text>
      <sha1>f3xuxqqhhsnpxttl2gyy2yfulg43hl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43278</id>
      <parentid>43277</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T09:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>estekak eta</comment>
      <origin>43278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6795" sha1="adse8kmstxfkcns75xwxmfq5t3o1vqz" xml:space="preserve">==RISC arkitektura==
 [[Fitxategi:CPU block diagram.svg|thumb|RISC prozesadore baten bloke diagrama]]
'''RISC''' arkitektura ('''Reduced Instruction Set Computer'''; euskaraz: [[w:RISC|RISC: Instrukzio multzo txikiko konputagailua]]) 1970eko hamarkadaren amaieran garatutako ordenagailu-arkitektura bat da, helburu nagusitzat eraginkortasuna eta sinpletasuna dituena. Hori lortzeko agindu-multzo txiki eta sinple bat erabiltzen du, ordura arte erabiltzen zenaren kontrakoa, non agindu-multzoa konplexua zen ‒CISC (''[[w: Complex Instruction Set Computer|Complex Instruction Set Computer]]'')‒. 

RISC konputagailuen beste ezaugarrietako bat da helburu orokorreko erregistro-multzo handi bat dutela. Erregistro hauen atzipena oso azkarra da, eta ondorioz, datuak erregistroetan baldin badaude, eragiketa aritmetiko-logikoak oso azkar egin daitezke datuak beti eskura daudelako. Hala ere, datuak memoriatik erregistroetara (''load'') edota erregistroetatik memoriara (''store'') eramateko ere aginduak behar dira. Hori dela eta, RISC konputagailuak  [[w:Load–store arkitektura|load-store arkitekturan]] oinarritzen direla esaten da. Hau da, aginduak bi motatakoak izan daitezke, memoriakoak edo aritmetiko-logikoak. Memoriako aginduek bakarrik memoria eta erregistroen arteko mugimenduak egiten dituzte, eta agindu aritmetiko-logikoak gainerako eragiketa guztiez arduratuko dira. Azken eragiketa horiek beti erregistroen artean egiten dira. Eredu honek exekuzio oso azkarrak ahalbidetzen ditu. 

RISC konputagailu batek CISC batek baino agindu gehiago behar izan ditzake ataza bat egiteko, banakako aginduek eragiketa sinpleagoak egiten dituztelako, baina agindu sinpleek, oso azkar exekutatzeaz gain,  [[w:Instruzio-mailako paralelismo|instruzio-mailako paralelismoa]] (ILP) ahalbidetzen dute, eta ondorioz, atazaren exekuzioa azkartzen da agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuz. Ikus dezagun adibide bat:

Demagun 3 agindu aritmetiko (+, x eta /) burutu behar dituen programa bat daukagula. Suposatuko dugu eragingaiak erregistroetan (ri) gordeta daudela (horretarako dagozkien ''load'' aginduak exekutatu dira aurretik) eta emaitza ere erregistro batean gordeko dugula (bukaeran, azkeneko emaitza memoriara eramango da ''store'' agindu baten bidez):

Agindu horietako bakoitzean egin beharrekoa sinplea da eta lau urratsetan banatzen ohi da:
# agindua memoriatik CPUra eraman (if – ''instruction fetch'').
# agindua deskodetu eta eragingaiak irakurri erregistroetatik (id – ''instruction decode'').
# eragiketa egin (ex –''execution'').
# emaitza erregistro batean gorde (wr – ''register write'').

Suposatuko dugu hori egiteko 4 erloju-ziklo behar direla agindu bakoitzeko, hau da, urrats bakoitzeko bat. Beraz, programa hori seriean exekutatzeko, hiru aginduak bata bestearen atzetik, 3 x 4 = 12 ziklo beharko genituzke.

Baina agindu mailako paralelismoari esker, agindu bat memoriatik CPUra eramaten den bitartean, beste agindu batzuk deskodetzen, eragiketa egiten edota emaitza idazten egon daitezke, denak aldi berean. Hau horrela izanik, agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuko litzateke, eta programa osoa exekutatzeko 6 ziklo beharko genituzke 12ren ordez. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| &lt;code&gt;r1 = r2 + r3;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt; ||  ||
|-
| &lt;code&gt;r4 = r5 x r6;&lt;/code&gt; ||  ||&lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;||
|-
| &lt;code&gt;r7 = r8 / r9;&lt;/code&gt; ||  ||  || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;
|-
| '''&lt;code&gt;zikloak&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;1&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;3&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;4&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;5&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;6&lt;/code&gt;''' 
|}

==Ezaugarri teknikoak==
Laburbilduz, hauek dira RISC prozesadoreen ezaugarri nagusiak:
# Agindu-multzo txikia eta uniformea: agindu kopuru mugatua eta agindu guztiek luzera bera, horrela deskodetze-fasea sinpleagoa da.
# Exekuzio-ziklo bakarra: agindu bakoitza erloju-ziklo bakar batean exekutatzeko (bukatzeko) diseinatua dago.
# ''Load-store'' arkitektura: memoriako aginduak bi besterik ez dira, ''load'' eta ''store''. Gainerako eragiketa guztiak erregistroen artean egiten dira.
# Erregistro-multzo handia: erregistro ugari dago memoriara sarbide-kopurua murrizteko.
# Hardwarearen sinpletasuna: aginduak zuzenean hardwarean inplementatzen dira eta horrek diseinua sinpletzen du.

==Testu ebakia: prozesadoreen transistore kopurua==
[[Fitxategi:Transistorer (cropped).jpg|thumb|Transistores]]Transistoreak prozesadoreen oinarrizko osagaiak dira eta horien kopurua handitzean, memoria handiagoak eta exekuzio-unitate gehiago egin daitezke, prozesadore azkarragoak lortuz.
1971eko [[w:Mikroprozesadore#Intel_4004_(1971)|Intel 4004]] mikroprozesadoreak —kalkulagailu baterako diseinatua— '''2.300 transistore''' zituen eta segundoko 60.000 eragiketa egiteko gai zen. Bestalde, RISC-I prozesadoreak 44.429 transistoreekin, garai hartako CISC prozesadore sinpleen (100.000 transistore) errendimendua erraz gainditzen zuen. Gaur egungo prozesadore batek, berriz, milaka milioi transistore ditu, eta ondorioz, mila milioika aldiz eraginkorragoa da, esaterako, 2025ko Apple M5 sistemak, '''28 mila milioi transistore''' ditu.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Apple unleashes M5, the next big leap in AI performance for Apple silicon|hizkuntza=en-US|url=https://www.apple.com/newsroom/2025/10/apple-unleashes-m5-the-next-big-leap-in-ai-performance-for-apple-silicon/|aldizkaria=Apple Newsroom|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

==Historia==
[[Fitxategi:CDC 6600.jc.jpg|thumb|CDC 6600]] 60ko hamarkadan sortutako sistema batzuk —[[w:Mikroprozesadore#RISC_mikroprozesadoreak|CDC 6600]]— RISC arkitekturaren aitzindari hartu badira ere, [[w:Michael J. Flynn|Michel J. Flynn-en]] arabera, lehenengo RISC sistema IBM 801 izan zen, John Cock-ek 1975ean hasi eta 1980an amaitu zena.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=IBM 801|hizkuntza=en|data=2026-02-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=IBM_801&amp;oldid=1336989051|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Hala ere, RISC terminoa [[w:  David Patterson (informatikaria)|David Patterson-ek]] sortu zuen Berkeley RISC proiektuan (1980 – 1984).&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=|izenburua=Berkeley RISC|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-01-24|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Berkeley_RISC&amp;oldid=1334583651|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Proiektu horren ondorioz, RISC-I (1982) eta RISC-II (1983) prozesadoreak diseinatu ziren eta, nahiz eta zuzenean komertzializatu ez baziren ere, esan daiteke gaur egungo prozesadore modernoak azken horren kopiak direla.

==  Erreferentziak  ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>adse8kmstxfkcns75xwxmfq5t3o1vqz</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>