Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7248</id>
    <revision>
      <id>43294</id>
      <parentid>43282</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T23:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kanpo estekak */ wikiproeiktuaren helbidea</comment>
      <origin>43294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2862" sha1="0fqtvr3uwp3ph2bobc7n6m6hidfy0ub" xml:space="preserve">{{Lanean|Inaki.alegria}}

: [[/SARRERA/]] (?)

# [[Eredua|Nola idatzi? - Eredu bat]]
== Aurrekari batzuk ==
# [[Hardware-ko aurrekariak]] (txartel zulatuak...)
# [[Software-ko aurrekariak]] (programazio-lengoaiak...)

== Lehen hamarkada  (1976-1985) ==
# [[/DIF 1976-1985: DIF martxan/]]
# [[/VAX makina, LISP makina/]]
# [[/Datu-base erlazional/]]
# [[/Gako publikoko kriptografia/]]
# [[/Unix Sistema Eragilea/]]
# [[/Ofimatika: testu-prozesadorea eta kalkulu-orria/]]
# [[/Sare lokalak: Ethernet/]]
# [[/Interfaze grafikoa/]]
# [[/PC/]]
# [[/RISC arkitektura/]]
# [[/SMTP protokoloa/]]
# [[/TCP/IP (Internet)/]]
# [[/Laser inprimagailua/]]

== Bigarren hamarkada  (1986-1995) ==
# [[/DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen/]]
# [[/GIF formatua/]]
# [[/WWW/]]
# [[/HTML/]]
# [[/Linux kernela/]]
# [[/Indargarri bidezko ikaskuntza/]] (TD-Gammon)
# [[/Multimedia (MP3)/]]
# [[/Java lengoaia/|Java lengoaia eta plataforma unibertsala]]
# [[/JavaScript/]]
# [[/SSH protokoloa/]]
# [[/Python lengoaia/]]
# [[/Klusterrak eta superkonputazioa/]]

== Hirugarren hamarkada  (1996-2005) ==
# [[/DIF 1996-2005: Ikerkuntzaren eztanda/]]
# [[/USB busa eta Flash memoria/]]
# [[/Wifi teknologia/]]
# [[/PageRank algoritmoa (Google)/]]
# [[/Bluetooth/]]
# [[/BitTorrent Protokoloa/]]
# [[/Web zerbitzuak/]]
# [[/Sare sozialak (Facebook)/]]
# [[/Nukleo anitzeko prozesadoreak/]]
# [[/Web 2.0/]]
# [[/Git/]]
# [[/Streaming/]]
# [[/3D (Virtual Reality)/]]

== Laugarren hamarkada  (2006-2015) ==
# [[/DIF 2006-2015: Internazionalizazioa/]]
# [[/Arduino, Robotika/]]
# [[/Hodei konputazioa/]]
# [[/Hadoop/]]
# [[/SSD unitateak/]]
# [[/Bloke-kateak (Blockchain)/]]
# [[/NoSQL datu-baseak/]]
# [[/Tableta/]]
# [[/Sare neuronalen eztanda: Transformer, TensorFlow/. GPU]]
# [[/AlphaGo (Deep Reinforcement Learning)/]]

== Bostgarren hamarkada  (2016-2025) ==
# [[/DIF 2016-2025: Titulu berria: Adimen artifiziala/]]
# [[/Docker teknologia/]]
# [[/Bideokonferentzia sistemak/]]
# [[/RISC-V/]]
# [[/Itzulpen automatiko neuronala/]]
# [[/5G sareak (segmentazioa)/]]
# [[/ARM txipak/]]
# [[/LLM ereduak (ChatGPT)/]]
# [[/Konputazio kuantikoa/]]

== Kanpo estekak ==
* [https://eu.wikipedia.org/wiki/Wikiproiektu:Informatika50 Wikilibururako teknologien zerrenda datu gehiagorekin] (arduraduna, urtea, hard/soft/mate, wikiko artikulua kalitatearen estimazioarekin, ingelesezkoa...)
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Palestina_eta_Ekialde_Hurbila_sutan_(2023-2024).pdf Palestinari buruzko wikiliburua Commons-en]
* [[Matematika Diskretua]] wikiliburua
* [[PYTHON liburua|PYTHON]] wikiliburua
* [https://eu.wikipedia.org/wiki/Atari:Ondarea/Euskal_Herriko_historia_100_objektutan  Euskal_Herriko_historia_100_objektutan] wikiproiektua.

== Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak ==
* [[/Egileak/]]
* [[/Lotutako artikuluak/]]
* [[/Erabilitako irudiak/]]

[[Kategoria:Informatika]]</text>
      <sha1>0fqtvr3uwp3ph2bobc7n6m6hidfy0ub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/SSH protokoloa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7272</id>
    <revision>
      <id>43283</id>
      <parentid>43194</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T13:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>irudia</comment>
      <origin>43283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4017" sha1="mx6u3sydw5216065fbtcelc8deywvhq" xml:space="preserve">= SSH (Secure Shell) =
[[Fitxategi:X11 ssh tunnelling.png|thumb|SSH konexio bat]]
'''SSH''' ('''Secure Shell''') [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko  saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.

== Testuinguru historikoa ==
SSH protokoloa Tatu Ylönen informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan.

Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek eta horrek eragina izan zuen 2006. urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio honek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originala SSH-1 bezala ezagutzen da.

== Arkitektura ==
SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du).
Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira.
Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH.

== Erabilerak ==
SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira:

* Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzeko, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta Telnet edo rlogin bezalako tresna ez seguruak ordezteko balio izan zuen.
* Komando bat urruneko gailu batean exekutatzeko, rsh programa ordeztuz.
* Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzeko, sftp edo scp erabiliz.
* Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzeko (gako publikoko kriptografia erabiliz).
* rsync tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egiteko.
* Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzeko.</text>
      <sha1>mx6u3sydw5216065fbtcelc8deywvhq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43284</id>
      <parentid>43283</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T15:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>estekak eta</comment>
      <origin>43284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4060" sha1="5uoltyvuxi492ohg73i4g270vmyu6l9" xml:space="preserve">= SSH (Secure Shell) =
[[Fitxategi:X11 ssh tunnelling.png|thumb|SSH konexio bat]]
'''SSH''' ('''Secure Shell''') [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko  saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.

== Testuinguru historikoa ==
SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan.

Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek eta horrek eragina izan zuen 2006. urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio honek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originala SSH-1 bezala ezagutzen da.

== Arkitektura ==
SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du).
Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira.
Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH.

== Erabilerak ==
SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira:

* Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzeko, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta ''Telnet'' edo ''rlogin'' bezalako tresna ez seguruak ordezteko balio izan zuen.
* Komando bat urruneko gailu batean exekutatzeko, ''rsh'' programa ordeztuz.
* Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzeko, ''sftp'' edo ''scp'' erabiliz.
* Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzeko (gako publikoko kriptografia erabiliz).
* ''rsync'' tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egiteko.
* Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzeko.</text>
      <sha1>5uoltyvuxi492ohg73i4g270vmyu6l9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43285</id>
      <parentid>43284</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T16:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>erreferentziak</comment>
      <origin>43285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4689" sha1="dpt1e29q9lni8j105io1i11472m2kvw" xml:space="preserve">= SSH (Secure Shell) =
[[Fitxategi:X11 ssh tunnelling.png|thumb|SSH konexio bat]]
'''SSH''' ('''Secure Shell''') [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko  saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

== Testuinguru historikoa ==
SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan.

Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek eta horrek eragina izan zuen 2006. urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio honek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originala SSH-1 bezala ezagutzen da.

== Arkitektura ==
SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du).
Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira.
Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH.

== Erabilerak ==
SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira:

* Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzeko, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta ''Telnet'' edo ''rlogin'' bezalako tresna ez seguruak ordezteko balio izan zuen.
* Komando bat urruneko gailu batean exekutatzeko, ''rsh'' programa ordeztuz.
* Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzeko, ''sftp'' edo ''scp'' erabiliz.
* Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzeko (gako publikoko kriptografia erabiliz).
* ''rsync'' tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egiteko.
* Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzeko.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>dpt1e29q9lni8j105io1i11472m2kvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43290</id>
      <parentid>43285</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T18:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>Irudiak (?)</comment>
      <origin>43290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4816" sha1="k81a1ozk67pjv73t54snua4lw1pkk05" xml:space="preserve">= SSH (Secure Shell) =
[[Fitxategi:X11 ssh tunnelling.png|thumb|SSH konexio bat]]
'''SSH''' ('''Secure Shell''') [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko  saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

== Testuinguru historikoa ==
SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan.

Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek eta horrek eragina izan zuen 2006. urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio honek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originala SSH-1 bezala ezagutzen da.
[[Fitxategi:Wikibook-diagram-SSH-forwarding-basic.png|500px|center]]

== Arkitektura ==
SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du).
Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira.
Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH.
[[Fitxategi:SSH diagram.png|500px|center|SSH erabilera.]]

== Erabilerak ==
SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira:

* Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzeko, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta ''Telnet'' edo ''rlogin'' bezalako tresna ez seguruak ordezteko balio izan zuen.
* Komando bat urruneko gailu batean exekutatzeko, ''rsh'' programa ordeztuz.
* Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzeko, ''sftp'' edo ''scp'' erabiliz.
* Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzeko (gako publikoko kriptografia erabiliz).
* ''rsync'' tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egiteko.
* Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzeko.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>k81a1ozk67pjv73t54snua4lw1pkk05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/BitTorrent Protokoloa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7276</id>
    <revision>
      <id>43287</id>
      <parentid>43270</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T17:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* BitTorrent: Parekoen Arteko Fitxategi-Banaketa */ iRUDIAK</comment>
      <origin>43287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5032" sha1="nlunkufhr8pyhnduxfgbvpe6zxf02hw" xml:space="preserve">=BitTorrent: Parekoen Arteko Fitxategi-Banaketa=
[[Fitxategi:BitTorrent logo.svg|thumb|BitTorrent logoa]]
'''BitTorrent''' fitxategiak partekatzeko komunikazio-protokolo bat da, [[w:P2P|Peer-to-peer]] (P2P) edo parekoen arteko sare-ereduan oinarritzen dena. Funtsean, Internet bidez datu eta fitxategi handiak modu deszentralizatuan banatzeko erabiltzen den teknologia da. Bram Cohen programatzaileak diseinatu eta argitaratu zuen 2001ean, ohiko [[w:Bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] ereduaren mugak gainditzeko asmoz.

Eredu klasikoan, erabiltzaile guztiek zerbitzari nagusi bati eskatzen diote informazioa, eta horrek kolapsoak eragiten ditu eskaera masiboak daudenean. BitTorrent-en P2P sarean, aldiz, ez dago zerbitzari zentral bateratu baten beharrik; sarera konektatzen den gailu bakoitza bezero eta zerbitzari bihurtzen da aldi berean.

&lt;blockquote&gt;[Hemen Wikimedia Commonseko CC lizentziadun irudi bat txertatu: Bezero-zerbitzari eta P2P sareen arkitektura erakusten duen SVG grafikoa]

JARRI DITUT IRUDI POSIBLE BATZUK. EUSKARATU DITZAKEGU
&lt;/blockquote&gt;
[[Fitxategi:Direct_Vs_P2P_Download_-_en.png|center|thumb]|P2P sare bat.]]
[[Fitxategi:Xarxap2p2.jpg|thumb]]
[[Fitxategi:Exemple video p2ptv.jpg|thumb]]

Protokoloa, ezaugarri nagusiak eta hobekuntzak Interneteko [[w:Request_for_Comments|RFC]] bezalako sistema propioan, [https://bittorrent.org/beps/bep_0000.html BEP] izenekoa, argitaratzen dira. Egunero milioika erabiltzaile aktibok baliatzen dute sare hau, eta protokoloa erabiltzeko software libreko inplementazio ezagunenak [[qBittorrent]], [[Transmission]] edo [[Deluge]] dira.

==Oinarrizko Terminologia eta Funtzionamendua==

Protokolo honen eraginkortasuna, fitxategiak osorik bidali beharrean, zati txikietan (''pieces'') banatzean datza. Funtzionamenduaren mekanika ulertzeko, ezinbestekoa da oinarrizko terminologia ezagutzea:

* '''''.torrent''''' '''fitxategia:''' Fitxategi eskaera bat egiteko, erabiltzaileak ''.torrent'' luzapena duen fitxategi txiki bat lortu behar du, normalean proiektu ofizialen webgunetan ([[w:Linux|Linux]] banaketak, esaterako) edo direktorio ataritan. Edukiaren ordez, metadatuak eta zatien [[#Hash Balioiak eta Osotasuna|''hash'']] balioak ditu.

* '''Direktorio ataria (''indexer''):''' ''.torrent'' fitxategiak bilatzeko direktorioa edo webgunea. Ez du berezko fitxategirik gordetzen, deskarga hasteko metadatuak (''.torrent'') ematen ditu soilik.

* '''Hazia (''seed''):''' Fitxategia osorik daukan eta saretik partekatzen ari den erabiltzailea.

* '''Parekoa (''peer''):''' Fitxategia deskargatzen ari den erabiltzailea, baina aldi berean dauzkan zatiak beste erabiltzaileekin partekatzen dituena.

* '''Erlauntza (''swarm''):''' Une zehatz batean fitxategi bera partekatzen ari diren gailu/erabiltzaile guztien multzoa.

* '''Aztarnaria (''tracker''):''' Erlauntzako erabiltzaileen [[w:IP_helbide|IP helbideak]] erregistratu eta haien arteko konexioak bideratzen dituen zerbitzaria.

Deskarga bat hastean, lortutako lehen zatiak automatikoki eskaintzen zaizkie gainontzeko parekoei. Horrela, erabiltzaile gehiago egon ahala, deskarga-abiadura eta banaketa-ahalmena handitu egiten dira guztientzat.

==Hash Balioiak eta Osotasuna==

Segurtasuna bermatzeko, zati bakoitzak bere ''hash'' balioa du, &quot;hatz-marka digital&quot; esklusibo bat ([[w:Hashing|''Hashing'']]). Pareko batengandik zati bat jasotzean, bezero-programak haren ''hash''-a kalkulatu eta ''.torrent'' fitxategian datorrenarekin alderatzen du. Bat badatoz, zatia onartu egiten du. Horrela ziurtatzen da inork ezin dituela fitxategiak aldatu edo datu ustelak sartu oharkabean.

==Sareko Protokoloak: TCP, UDP eta HTTP==

BitTorrentek [[w:Sare-protokolo|Interneteko hainbat geruza]] uztartzen ditu lana egiteko. Garraio-mailan, tradizionalki [[w:Transmission_Control_Protocol|TCP]] (Transmission Control Protocol) erabili da, datu-paketeak era fidagarrian eta ordenean iritsiko direla ziurtatzen baitu. Hala ere, sare lokalak ez saturatzeko, garatzaileek [https://bittorrent.org/beps/bep_0015.html uTP] (''uTorrent Transport Protocol'') inplementatu zuten gerora. Hau [[w:User_Datagram_Protocol|UDP]] (User Datagram Protocol) protokoloan oinarritzen da, sareko pilaketak modu dinamikoagoan kudeatuz. Aplikazio-mailari dagokionez, [[w:HTTP|HTTP]] edo [[w:HTTPS|HTTPS]] bezalako protokoloak ere ohikoak dira; izan ere, bezeroak erabiltzen ditu aztarnariekin edo web zerbitzari arruntekin komunikatzeko (''WebSeed'').

==Abantailak, Desabantailak eta Konparazioa==

BitTorrent-en abantaila nagusia bere eskalagarritasuna eta erresilientzia da; sistemak ez du huts egiten nodo bat erortzean. Desabantaila gisa, pribatutasun falta aipatu ohi da (IP helbidea publikoa da erlauntzan VPN bat erabili ezean) eta [[w:Egile-eskubideak|copyright]] urraketekin izan duen lotura historikoa. Beste P2P aplikazio batzuekin alderatuta ([[eDonkey]] edo [[Gnutella]] sareak, esaterako), BitTorrent diseinatu zen kokapen zehatzeko fitxategi oso astunak, ahalik eta azkarren banatzeko eta ez sare barruan fitxategi horiek bilatzeko.</text>
      <sha1>nlunkufhr8pyhnduxfgbvpe6zxf02hw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43288</id>
      <parentid>43287</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T18:05:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>orrazketa</comment>
      <origin>43288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5940" sha1="b0ahdg85xng40na4yf2hr8tb1ypgw5y" xml:space="preserve">=BitTorrent: Parekoen Arteko Fitxategi-Banaketa=
[[Fitxategi:BitTorrent logo.svg|thumb|BitTorrent logoa]]
'''BitTorrent''' fitxategiak partekatzeko komunikazio-protokolo bat da, [[w:P2P|Peer-to-peer]] (P2P) edo parekoen arteko sare-ereduan oinarritzen dena. Funtsean, Internet bidez datu eta fitxategi handiak modu deszentralizatuan banatzeko erabiltzen den teknologia da. [[w:Bram Cohen|Bram Cohen]] programatzaileak diseinatu eta argitaratu zuen 2001ean, ohiko [[w:Bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] ereduaren mugak gainditzeko asmoz.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Partekatzea: ekonomiaren aro berri bat?|hizkuntza=eu|data=2014-06-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/partekatzea-ekonomiaren-aro-berri-bat/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

Eredu klasikoan, erabiltzaile guztiek zerbitzari nagusi bati eskatzen diote informazioa, eta horrek kolapsoak eragiten ditu eskaera masiboak daudenean. BitTorrent-en P2P sarean, aldiz, ez dago zerbitzari zentral bateratu baten beharrik; sarera konektatzen den gailu bakoitza bezero eta zerbitzari bihurtzen da aldi berean.

&lt;blockquote&gt;[Hemen Wikimedia Commonseko CC lizentziadun irudi bat txertatu: Bezero-zerbitzari eta P2P sareen arkitektura erakusten duen SVG grafikoa]

JARRI DITUT IRUDI POSIBLE BATZUK. EUSKARATU DITZAKEGU
&lt;/blockquote&gt;
[[Fitxategi:Direct_Vs_P2P_Download_-_en.png|center|thumb]|P2P sare bat.]]
[[Fitxategi:Xarxap2p2.jpg|thumb]]
[[Fitxategi:Exemple video p2ptv.jpg|thumb]]
[[Fitxategi:Torrentcomp small.gif|thumb|BitTorrent-ek zerbitzariaren karga asko murrizten du, erabiltzaileek normalean fitxategiak euren artean deskargatzen baitituzte, ez zerbitzaritik. Barra koloretsuek bezero bakoitzaren deskargak erakusten dituzte, fitxategia ausazko ordena batean deskargatzen da, ordena sekuentzial bat eraman beharrean]]

Protokoloa, ezaugarri nagusiak eta hobekuntzak Interneteko [[w:Request_for_Comments|RFC]] bezalako sistema propioan, BEP izenekoa, argitaratzen dira.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=bep_0000.rst_post|url=https://bittorrent.org/beps/bep_0000.html|aldizkaria=bittorrent.org|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; Egunero milioika erabiltzaile aktibok baliatzen dute sare hau, eta protokoloa erabiltzeko software libreko inplementazio ezagunenak [[qBittorrent]], [[Transmission]] edo [[Deluge]] dira.

==Oinarrizko Terminologia eta Funtzionamendua==

Protokolo honen eraginkortasuna, fitxategiak osorik bidali beharrean, zati txikietan (''pieces'') banatzean datza. Funtzionamenduaren mekanika ulertzeko, ezinbestekoa da oinarrizko terminologia ezagutzea:

* '''''.torrent''''' '''fitxategia:''' Fitxategi eskaera bat egiteko, erabiltzaileak ''.torrent'' luzapena duen fitxategi txiki bat lortu behar du, normalean proiektu ofizialen webgunetan ([[w:Linux|Linux]] banaketak, esaterako) edo direktorio ataritan. Edukiaren ordez, metadatuak eta zatien [[#Hash Balioiak eta Osotasuna|''hash'']] balioak ditu.

* '''Direktorio ataria (''indexer''):''' ''.torrent'' fitxategiak bilatzeko direktorioa edo webgunea. Ez du berezko fitxategirik gordetzen, deskarga hasteko metadatuak (''.torrent'') ematen ditu soilik.

* '''Hazia (''seed''):''' Fitxategia osorik daukan eta saretik partekatzen ari den erabiltzailea.

* '''Parekoa (''peer''):''' Fitxategia deskargatzen ari den erabiltzailea, baina aldi berean dauzkan zatiak beste erabiltzaileekin partekatzen dituena.

* '''Erlauntza (''swarm''):''' Une zehatz batean fitxategi bera partekatzen ari diren gailu/erabiltzaile guztien multzoa.

* '''Aztarnaria (''tracker''):''' Erlauntzako erabiltzaileen [[w:IP_helbide|IP helbideak]] erregistratu eta haien arteko konexioak bideratzen dituen zerbitzaria.

Deskarga bat hastean, lortutako lehen zatiak automatikoki eskaintzen zaizkie gainontzeko parekoei. Horrela, erabiltzaile gehiago egon ahala, deskarga-abiadura eta banaketa-ahalmena handitu egiten dira guztientzat.

==Hash Balioak eta Osotasuna==

Segurtasuna bermatzeko, zati bakoitzak bere ''hash'' balioa du, &quot;hatz-marka digital&quot; esklusibo bat ([[w:Hashing|''Hashing'']]). Pareko batengandik zati bat jasotzean, bezero-programak haren ''hash''-a kalkulatu eta ''.torrent'' fitxategian datorrenarekin alderatzen du. Bat badatoz, zatia onartu egiten du. Horrela ziurtatzen da inork ezin dituela fitxategiak aldatu edo datu ustelak sartu oharkabean.

==Sareko Protokoloak: TCP, UDP eta HTTP==

BitTorrentek [[w:Sare-protokolo|Interneteko hainbat geruza]] uztartzen ditu lana egiteko. Garraio-mailan, tradizionalki [[w:Transmission_Control_Protocol|TCP]] (Transmission Control Protocol) erabili da, datu-paketeak era fidagarrian eta ordenean iritsiko direla ziurtatzen baitu. Hala ere, sare lokalak ez saturatzeko, garatzaileek uTP (''uTorrent Transport Protocol'') inplementatu zuten gerora.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=bep_0015.rst_post|url=https://bittorrent.org/beps/bep_0015.html|aldizkaria=bittorrent.org|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; Hori [[w:User_Datagram_Protocol|UDP]] (User Datagram Protocol) protokoloan oinarritzen da, sareko pilaketak modu dinamikoagoan kudeatuz. Aplikazio-mailari dagokionez, [[w:HTTP|HTTP]] edo [[w:HTTPS|HTTPS]] bezalako protokoloak ere ohikoak dira; izan ere, bezeroak erabiltzen ditu aztarnariekin edo web zerbitzari arruntekin komunikatzeko (''WebSeed'').

==Testu ebakia. Abantailak, Desabantailak eta Konparazioa==

BitTorrent-en abantaila nagusia bere eskalagarritasuna eta erresilientzia da; sistemak ez du huts egiten nodo bat erortzean. Desabantaila gisa, pribatutasun falta aipatu ohi da (IP helbidea publikoa da erlauntzan VPN bat erabili ezean) eta [[w:Egile-eskubideak|copyright]] urraketekin izan duen lotura historikoa. Beste P2P aplikazio batzuekin alderatuta ([[eDonkey]] edo [[Gnutella]] sareak, esaterako), BitTorrent diseinatu zen kokapen zehatzeko fitxategi oso astunak, ahalik eta azkarren banatzeko eta ez sare barruan fitxategi horiek bilatzeko.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>b0ahdg85xng40na4yf2hr8tb1ypgw5y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43289</id>
      <parentid>43288</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T18:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>43289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5939" sha1="jwbgbj3in9ac8qz1r8n3g6bx5ruo3in" xml:space="preserve">=BitTorrent: Parekoen Arteko Fitxategi-Banaketa=
[[Fitxategi:BitTorrent logo.svg|thumb|BitTorrent logoa]]
'''BitTorrent''' fitxategiak partekatzeko komunikazio-protokolo bat da, [[w:P2P|Peer-to-peer]] (P2P) edo parekoen arteko sare-ereduan oinarritzen dena. Funtsean, Internet bidez datu eta fitxategi handiak modu deszentralizatuan banatzeko erabiltzen den teknologia da. [[w:Bram Cohen|Bram Cohen]] programatzaileak diseinatu eta argitaratu zuen 2001ean, ohiko [[w:Bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] ereduaren mugak gainditzeko asmoz.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Partekatzea: ekonomiaren aro berri bat?|hizkuntza=eu|data=2014-06-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/partekatzea-ekonomiaren-aro-berri-bat/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

Eredu klasikoan, erabiltzaile guztiek zerbitzari nagusi bati eskatzen diote informazioa, eta horrek kolapsoak eragiten ditu eskaera masiboak daudenean. BitTorrent-en P2P sarean, aldiz, ez dago zerbitzari zentral bateratu baten beharrik; sarera konektatzen den gailu bakoitza bezero eta zerbitzari bihurtzen da aldi berean.

&lt;blockquote&gt;[Hemen Wikimedia Commonseko CC lizentziadun irudi bat txertatu: Bezero-zerbitzari eta P2P sareen arkitektura erakusten duen SVG grafikoa]

JARRI DITUT IRUDI POSIBLE BATZUK. EUSKARATU DITZAKEGU
&lt;/blockquote&gt;
[[Fitxategi:Direct_Vs_P2P_Download_-_en.png|center|500px|P2P sare bat.]]
[[Fitxategi:Xarxap2p2.jpg|thumb]]
[[Fitxategi:Exemple video p2ptv.jpg|thumb]]
[[Fitxategi:Torrentcomp small.gif|thumb|BitTorrent-ek zerbitzariaren karga asko murrizten du, erabiltzaileek normalean fitxategiak euren artean deskargatzen baitituzte, ez zerbitzaritik. Barra koloretsuek bezero bakoitzaren deskargak erakusten dituzte, fitxategia ausazko ordena batean deskargatzen da, ordena sekuentzial bat eraman beharrean]]

Protokoloa, ezaugarri nagusiak eta hobekuntzak Interneteko [[w:Request_for_Comments|RFC]] bezalako sistema propioan, BEP izenekoa, argitaratzen dira.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=bep_0000.rst_post|url=https://bittorrent.org/beps/bep_0000.html|aldizkaria=bittorrent.org|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; Egunero milioika erabiltzaile aktibok baliatzen dute sare hau, eta protokoloa erabiltzeko software libreko inplementazio ezagunenak [[qBittorrent]], [[Transmission]] edo [[Deluge]] dira.

==Oinarrizko Terminologia eta Funtzionamendua==

Protokolo honen eraginkortasuna, fitxategiak osorik bidali beharrean, zati txikietan (''pieces'') banatzean datza. Funtzionamenduaren mekanika ulertzeko, ezinbestekoa da oinarrizko terminologia ezagutzea:

* '''''.torrent''''' '''fitxategia:''' Fitxategi eskaera bat egiteko, erabiltzaileak ''.torrent'' luzapena duen fitxategi txiki bat lortu behar du, normalean proiektu ofizialen webgunetan ([[w:Linux|Linux]] banaketak, esaterako) edo direktorio ataritan. Edukiaren ordez, metadatuak eta zatien [[#Hash Balioiak eta Osotasuna|''hash'']] balioak ditu.

* '''Direktorio ataria (''indexer''):''' ''.torrent'' fitxategiak bilatzeko direktorioa edo webgunea. Ez du berezko fitxategirik gordetzen, deskarga hasteko metadatuak (''.torrent'') ematen ditu soilik.

* '''Hazia (''seed''):''' Fitxategia osorik daukan eta saretik partekatzen ari den erabiltzailea.

* '''Parekoa (''peer''):''' Fitxategia deskargatzen ari den erabiltzailea, baina aldi berean dauzkan zatiak beste erabiltzaileekin partekatzen dituena.

* '''Erlauntza (''swarm''):''' Une zehatz batean fitxategi bera partekatzen ari diren gailu/erabiltzaile guztien multzoa.

* '''Aztarnaria (''tracker''):''' Erlauntzako erabiltzaileen [[w:IP_helbide|IP helbideak]] erregistratu eta haien arteko konexioak bideratzen dituen zerbitzaria.

Deskarga bat hastean, lortutako lehen zatiak automatikoki eskaintzen zaizkie gainontzeko parekoei. Horrela, erabiltzaile gehiago egon ahala, deskarga-abiadura eta banaketa-ahalmena handitu egiten dira guztientzat.

==Hash Balioak eta Osotasuna==

Segurtasuna bermatzeko, zati bakoitzak bere ''hash'' balioa du, &quot;hatz-marka digital&quot; esklusibo bat ([[w:Hashing|''Hashing'']]). Pareko batengandik zati bat jasotzean, bezero-programak haren ''hash''-a kalkulatu eta ''.torrent'' fitxategian datorrenarekin alderatzen du. Bat badatoz, zatia onartu egiten du. Horrela ziurtatzen da inork ezin dituela fitxategiak aldatu edo datu ustelak sartu oharkabean.

==Sareko Protokoloak: TCP, UDP eta HTTP==

BitTorrentek [[w:Sare-protokolo|Interneteko hainbat geruza]] uztartzen ditu lana egiteko. Garraio-mailan, tradizionalki [[w:Transmission_Control_Protocol|TCP]] (Transmission Control Protocol) erabili da, datu-paketeak era fidagarrian eta ordenean iritsiko direla ziurtatzen baitu. Hala ere, sare lokalak ez saturatzeko, garatzaileek uTP (''uTorrent Transport Protocol'') inplementatu zuten gerora.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=bep_0015.rst_post|url=https://bittorrent.org/beps/bep_0015.html|aldizkaria=bittorrent.org|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; Hori [[w:User_Datagram_Protocol|UDP]] (User Datagram Protocol) protokoloan oinarritzen da, sareko pilaketak modu dinamikoagoan kudeatuz. Aplikazio-mailari dagokionez, [[w:HTTP|HTTP]] edo [[w:HTTPS|HTTPS]] bezalako protokoloak ere ohikoak dira; izan ere, bezeroak erabiltzen ditu aztarnariekin edo web zerbitzari arruntekin komunikatzeko (''WebSeed'').

==Testu ebakia. Abantailak, Desabantailak eta Konparazioa==

BitTorrent-en abantaila nagusia bere eskalagarritasuna eta erresilientzia da; sistemak ez du huts egiten nodo bat erortzean. Desabantaila gisa, pribatutasun falta aipatu ohi da (IP helbidea publikoa da erlauntzan VPN bat erabili ezean) eta [[w:Egile-eskubideak|copyright]] urraketekin izan duen lotura historikoa. Beste P2P aplikazio batzuekin alderatuta ([[eDonkey]] edo [[Gnutella]] sareak, esaterako), BitTorrent diseinatu zen kokapen zehatzeko fitxategi oso astunak, ahalik eta azkarren banatzeko eta ez sare barruan fitxategi horiek bilatzeko.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>jwbgbj3in9ac8qz1r8n3g6bx5ruo3in</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7279</id>
    <revision>
      <id>43286</id>
      <parentid>43278</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T16:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>testu ebakia bukaerara</comment>
      <origin>43286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6795" sha1="5cf42ar3qgawnnv2ivj67pttlzsg35h" xml:space="preserve">==RISC arkitektura==
 [[Fitxategi:CPU block diagram.svg|thumb|RISC prozesadore baten bloke diagrama]]
'''RISC''' arkitektura ('''Reduced Instruction Set Computer'''; euskaraz: [[w:RISC|RISC: Instrukzio multzo txikiko konputagailua]]) 1970eko hamarkadaren amaieran garatutako ordenagailu-arkitektura bat da, helburu nagusitzat eraginkortasuna eta sinpletasuna dituena. Hori lortzeko agindu-multzo txiki eta sinple bat erabiltzen du, ordura arte erabiltzen zenaren kontrakoa, non agindu-multzoa konplexua zen ‒CISC (''[[w: Complex Instruction Set Computer|Complex Instruction Set Computer]]'')‒. 

RISC konputagailuen beste ezaugarrietako bat da helburu orokorreko erregistro-multzo handi bat dutela. Erregistro hauen atzipena oso azkarra da, eta ondorioz, datuak erregistroetan baldin badaude, eragiketa aritmetiko-logikoak oso azkar egin daitezke datuak beti eskura daudelako. Hala ere, datuak memoriatik erregistroetara (''load'') edota erregistroetatik memoriara (''store'') eramateko ere aginduak behar dira. Hori dela eta, RISC konputagailuak  [[w:Load–store arkitektura|load-store arkitekturan]] oinarritzen direla esaten da. Hau da, aginduak bi motatakoak izan daitezke, memoriakoak edo aritmetiko-logikoak. Memoriako aginduek bakarrik memoria eta erregistroen arteko mugimenduak egiten dituzte, eta agindu aritmetiko-logikoak gainerako eragiketa guztiez arduratuko dira. Azken eragiketa horiek beti erregistroen artean egiten dira. Eredu honek exekuzio oso azkarrak ahalbidetzen ditu. 

RISC konputagailu batek CISC batek baino agindu gehiago behar izan ditzake ataza bat egiteko, banakako aginduek eragiketa sinpleagoak egiten dituztelako, baina agindu sinpleek, oso azkar exekutatzeaz gain,  [[w:Instruzio-mailako paralelismo|instruzio-mailako paralelismoa]] (ILP) ahalbidetzen dute, eta ondorioz, atazaren exekuzioa azkartzen da agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuz. Ikus dezagun adibide bat:

Demagun 3 agindu aritmetiko (+, x eta /) burutu behar dituen programa bat daukagula. Suposatuko dugu eragingaiak erregistroetan (ri) gordeta daudela (horretarako dagozkien ''load'' aginduak exekutatu dira aurretik) eta emaitza ere erregistro batean gordeko dugula (bukaeran, azkeneko emaitza memoriara eramango da ''store'' agindu baten bidez):

Agindu horietako bakoitzean egin beharrekoa sinplea da eta lau urratsetan banatzen ohi da:
# agindua memoriatik CPUra eraman (if – ''instruction fetch'').
# agindua deskodetu eta eragingaiak irakurri erregistroetatik (id – ''instruction decode'').
# eragiketa egin (ex –''execution'').
# emaitza erregistro batean gorde (wr – ''register write'').

Suposatuko dugu hori egiteko 4 erloju-ziklo behar direla agindu bakoitzeko, hau da, urrats bakoitzeko bat. Beraz, programa hori seriean exekutatzeko, hiru aginduak bata bestearen atzetik, 3 x 4 = 12 ziklo beharko genituzke.

Baina agindu mailako paralelismoari esker, agindu bat memoriatik CPUra eramaten den bitartean, beste agindu batzuk deskodetzen, eragiketa egiten edota emaitza idazten egon daitezke, denak aldi berean. Hau horrela izanik, agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuko litzateke, eta programa osoa exekutatzeko 6 ziklo beharko genituzke 12ren ordez. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| &lt;code&gt;r1 = r2 + r3;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt; ||  ||
|-
| &lt;code&gt;r4 = r5 x r6;&lt;/code&gt; ||  ||&lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;||
|-
| &lt;code&gt;r7 = r8 / r9;&lt;/code&gt; ||  ||  || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;
|-
| '''&lt;code&gt;zikloak&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;1&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;3&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;4&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;5&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;6&lt;/code&gt;''' 
|}

==Ezaugarri teknikoak==
Laburbilduz, hauek dira RISC prozesadoreen ezaugarri nagusiak:
# Agindu-multzo txikia eta uniformea: agindu kopuru mugatua eta agindu guztiek luzera bera, horrela deskodetze-fasea sinpleagoa da.
# Exekuzio-ziklo bakarra: agindu bakoitza erloju-ziklo bakar batean exekutatzeko (bukatzeko) diseinatua dago.
# ''Load-store'' arkitektura: memoriako aginduak bi besterik ez dira, ''load'' eta ''store''. Gainerako eragiketa guztiak erregistroen artean egiten dira.
# Erregistro-multzo handia: erregistro ugari dago memoriara sarbide-kopurua murrizteko.
# Hardwarearen sinpletasuna: aginduak zuzenean hardwarean inplementatzen dira eta horrek diseinua sinpletzen du.

==Historia==
[[Fitxategi:CDC 6600.jc.jpg|thumb|CDC 6600]] 60ko hamarkadan sortutako sistema batzuk —[[w:Mikroprozesadore#RISC_mikroprozesadoreak|CDC 6600]]— RISC arkitekturaren aitzindari hartu badira ere, [[w:Michael J. Flynn|Michel J. Flynn-en]] arabera, lehenengo RISC sistema IBM 801 izan zen, John Cock-ek 1975ean hasi eta 1980an amaitu zena.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=IBM 801|hizkuntza=en|data=2026-02-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=IBM_801&amp;oldid=1336989051|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Hala ere, RISC terminoa [[w:  David Patterson (informatikaria)|David Patterson-ek]] sortu zuen Berkeley RISC proiektuan (1980 – 1984).&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=|izenburua=Berkeley RISC|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-01-24|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Berkeley_RISC&amp;oldid=1334583651|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Proiektu horren ondorioz, RISC-I (1982) eta RISC-II (1983) prozesadoreak diseinatu ziren eta, nahiz eta zuzenean komertzializatu ez baziren ere, esan daiteke gaur egungo prozesadore modernoak azken horren kopiak direla.

==Testu ebakia: prozesadoreen transistore kopurua==
[[Fitxategi:Transistorer (cropped).jpg|thumb|Transistores]]Transistoreak prozesadoreen oinarrizko osagaiak dira eta horien kopurua handitzean, memoria handiagoak eta exekuzio-unitate gehiago egin daitezke, prozesadore azkarragoak lortuz.
1971eko [[w:Mikroprozesadore#Intel_4004_(1971)|Intel 4004]] mikroprozesadoreak —kalkulagailu baterako diseinatua— '''2.300 transistore''' zituen eta segundoko 60.000 eragiketa egiteko gai zen. Bestalde, RISC-I prozesadoreak 44.429 transistoreekin, garai hartako CISC prozesadore sinpleen (100.000 transistore) errendimendua erraz gainditzen zuen. Gaur egungo prozesadore batek, berriz, milaka milioi transistore ditu, eta ondorioz, mila milioika aldiz eraginkorragoa da, esaterako, 2025ko Apple M5 sistemak, '''28 mila milioi transistore''' ditu.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Apple unleashes M5, the next big leap in AI performance for Apple silicon|hizkuntza=en-US|url=https://www.apple.com/newsroom/2025/10/apple-unleashes-m5-the-next-big-leap-in-ai-performance-for-apple-silicon/|aldizkaria=Apple Newsroom|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

==  Erreferentziak  ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>5cf42ar3qgawnnv2ivj67pttlzsg35h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Arduino, Robotika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7280</id>
    <revision>
      <id>43291</id>
      <parentid>43272</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T19:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>43291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4881" sha1="bl558micl7gkl5e0v0gksqorqj0oyle" xml:space="preserve">== Sarrera ==
[[w:Arduino|Arduino]] hardware eta software erabilerrazean oinarritutako [[w:Kode ireki|kode irekiko]] plataforma elektronikoa da. Gailu eta proiektu interaktiboak sortu nahi dituen edonorentzat diseinatuta dago.

[[Fitxategi:Arduino_team_Arduino_Summit_2008.jpg|thumbnail|eskuinean|Arduino proiektuaren sortzaileak eta taldekideak 2008ko biltzarrean (Arduino Summit 2008).]]

Lehen Arduino plaka 2005ean aurkeztu zen. Proiektuaren sortzaileek —Massimo Banzi, David Cuartielles, Tom Igoe, Gianluca Martino eta David Mellis— artista, zaletu, ikasle, irakasle eta profesionalentzat sentsoreak eta eragingailuak erabiliz gailu interaktiboak sortzeko tresna erraz eta merkea eskaintzea zuten helburu. Proiektua Italian, [[w:Ivrea|Ivreako]] Interaction Design Institute erakundean jaio zen, elektronika eta programazioa ikasten ari ziren ikasleei kostu txikiko eta erabiltzeko erraza zen plataforma bat eskaintzeko helburuarekin. Garai hartan zeuden garapen-sistemak garestiak eta konplexuak ziren, eta horrek ikasleen sormena eta esperimentazioa mugatzen zituen. Arduino izenaren ospea azkar hedatu zen hezkuntza-eremutik harago. Programazio-ingurune sinpleak eta osagai elektroniko ugarirekin duen bateragarritasunak teknologia digitalaren demokratizazioan lagundu zuen, elektronikan aurretiazko esperientziarik ez zuten pertsonentzat ere sarbidea erraztuz.

Arduinoren malgutasuna eta ahalmenak agerian uzten dituzten aplikazioen artean daude domotika-sistemak, 3D inprimagailuak, robotak, dronak, nekazaritza adimenduneko sistemak eta laborategietako sentsore-datuen bilketa eta tratamendua.
 
Arduino hitza erabiltzen denean, askotan mikrokontrolagailuari edo plakei buruz hitz egiten bada ere, kontzeptuak askoz eremu zabalagoa hartzen du: hardwarea, softwarea, garapen-taldea, diseinuaren filosofia eta mundu osoko erabiltzaile-komunitatea barne hartzen ditu. Filosofia ireki horri esker, Arduino munduko prototipatze elektronikoko plataformarik hedatuenetako bat bihurtu da.

== Arduino plakak ==
Arduino plakek, oro har, 8 biteko Atmel AVR mikrokontrolagailuak edo 32 biteko Atmel ARM mikroprozesadoreak erabiltzen dituzte. Sistema horiek sarrera eta irteera digital zein analogikoetarako pin multzoak dituzte, eta beste hedapen-plaka edo zirkuitu elektroniko batzuekin konekta daitezke. Gainera, plaka gehienek serie-komunikaziorako interfazeak dituzte, eta modelo askotan USB ataka ere integratzen da, ordenagailutik zuzenean programatu ahal izateko.
Arduino plataformak mikrokontrolagailuetan oinarritutako garapen-plaka ugari eskaintzen ditu, erabiltzailearen beharretara egokitzeko. Aukerarik ezagunena Arduino Uno da. Hasiberrientzat bereziki egokia da, erabilera erraza, dokumentazio zabala eta osagai askorekin bateragarritasun handia eskaintzen baititu. 
[[Fitxategi:Arduino_Uno_-_R3.jpg|thumbnail|eskuinean|Arduino Uno R3.]]
Proiektu konplexuagoetarako, Arduino Mega 2560 aukera interesgarria da. Plaka honek memoria handiagoa eta sarrera/irteera kopuru askoz handiagoa eskaintzen du. Horri esker, hainbat sentsore, pantaila edo eragingailu aldi berean kontrolatu behar dituzten sistemetarako egokia da.

Tamaina txikiko aplikazioetan, Arduino Nano da aukerarik erabilienetako bat. Uno plakaren antzeko gaitasunak ditu, baina formatu askoz trinkoagoan. Bere neurri txikiek ez dute funtzionaltasunaren galera handirik eragiten.

Azken urteotan, haririk gabeko komunikazioa integratzen duten plakek protagonismo berezia hartu dute. Horren adibide da Arduino Nano ESP32, Wi-Fi eta Bluetooth konektibitatea berez eskaintzen dituena. Mikroprozesadore indartsuago bati esker, Gauzen Interneteko (IoT) aplikazioak, urruneko monitorizazio-sistemak eta hodeiko zerbitzuekin konektatutako gailuak garatzeko aukera ematen du.

Plakak programatzeko, Arduinok Processing proiektuan oinarritutako garapen-ingurune integratua (IDE) eskaintzen du. Ingurune horrek C eta C++ programazio-lengoaiak erabiltzen ditu, eta programak garatzea eta kargatzea errazten du. Behin programatuta, Arduino plakek modu autonomoan funtziona dezakete, ordenagailuarekin konektatuta egon beharrik gabe.

== Hedapen plakak eta kit-ak ==

[[Fitxategi:Arduino_Ethernet_Shield.jpg|thumbnail|eskuinean|Arduino Ethernet hedapen plaka.]]

Arduinoren ekosistemaren beste elementu garrantzitsu batzuk shield eta kit izeneko osagarriak dira. Shield-ak Arduino plaken gainean zuzenean konektatzen diren hedapen-moduluak dira, plaken funtzionaltasuna handitzeko erabiltzen direnak. Horien bidez, adibidez, Wi-Fi edo Bluetooth komunikazioa, motorren kontrola, GPS kokapena, pantaila grafikoak edo datuak biltegiratzeko sistemak gehitu daitezke, zirkuitu konplexuak eraiki beharrik gabe. 

Bestalde, Arduino kit-ek plaka bat, sentsoreak, eragingailuak, kableak eta muntaketa-osagaiak biltzen dituzte pakete bakarrean, erabiltzaileari proiektu praktikoak garatzen hasteko behar duen guztia eskainiz.</text>
      <sha1>bl558micl7gkl5e0v0gksqorqj0oyle</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43292</id>
      <parentid>43291</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T19:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>erreferentziak</comment>
      <origin>43292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5784" sha1="85mxsguh13bc25itdi440s8g9mwsoay" xml:space="preserve">== Sarrera ==
[[w:Arduino|Arduino]] hardware eta software erabilerrazean oinarritutako [[w:Kode ireki|kode irekiko]] plataforma elektronikoa da. Gailu eta proiektu interaktiboak sortu nahi dituen edonorentzat diseinatuta dago.

[[Fitxategi:Arduino_team_Arduino_Summit_2008.jpg|thumbnail|eskuinean|Arduino proiektuaren sortzaileak eta taldekideak 2008ko biltzarrean (Arduino Summit 2008).]]

Lehen Arduino plaka 2005ean aurkeztu zen. Proiektuaren sortzaileek —Massimo Banzi, David Cuartielles, Tom Igoe, Gianluca Martino eta David Mellis— artista, zaletu, ikasle, irakasle eta profesionalentzat sentsoreak eta eragingailuak erabiliz gailu interaktiboak sortzeko tresna erraz eta merkea eskaintzea zuten helburu. Proiektua Italian, [[w:Ivrea|Ivreako]] Interaction Design Institute erakundean jaio zen, elektronika eta programazioa ikasten ari ziren ikasleei kostu txikiko eta erabiltzeko erraza zen plataforma bat eskaintzeko helburuarekin. Garai hartan zeuden garapen-sistemak garestiak eta konplexuak ziren, eta horrek ikasleen sormena eta esperimentazioa mugatzen zituen. Arduino izenaren ospea azkar hedatu zen hezkuntza-eremutik harago. Programazio-ingurune sinpleak eta osagai elektroniko ugarirekin duen bateragarritasunak teknologia digitalaren demokratizazioan lagundu zuen, elektronikan aurretiazko esperientziarik ez zuten pertsonentzat ere sarbidea erraztuz.

Arduinoren malgutasuna eta ahalmenak agerian uzten dituzten aplikazioen artean daude domotika-sistemak, 3D inprimagailuak, robotak,&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=|izenburua=Minirobotak ikasgelan|hizkuntza=eu|data=2014-03-15|url=https://zientzia.eus/teknopolis/teknopolis-erreportaiak/minirobotak-ikasgelan/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; dronak,&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=STEAM-Hezkuntza (Elhuyar|abizena=Zientzia)|izenburua=100 gazte baino gehiago bildu dira Bilboko lehenengo ‘Bizilabe egunean’ 20 proiektu zientifiko-teknologiko aurkezteko|hizkuntza=eu|data=2024-06-13|url=https://zientzia.eus/artikuluak/100-gazte-baino-gehiago-bildu-dira-bilboko-lehenen/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; nekazaritza adimenduneko sistemak eta laborategietako sentsore-datuen bilketa eta tratamendua.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Dabid|abizena=Martinez|izenburua=Software libreak sektore ezberdinetan|hizkuntza=eu|data=2016-07-07|url=https://www.sarean.eus/software-librea-sektore-ezberdinetan/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;
 
Arduino hitza erabiltzen denean, askotan mikrokontrolagailuari edo plakei buruz hitz egiten bada ere, kontzeptuak askoz eremu zabalagoa hartzen du: hardwarea, softwarea, garapen-taldea, diseinuaren filosofia eta mundu osoko erabiltzaile-komunitatea barne hartzen ditu. Filosofia ireki horri esker, Arduino munduko prototipatze elektronikoko plataformarik hedatuenetako bat bihurtu da.

== Arduino plakak ==
Arduino plakek, oro har, 8 biteko Atmel AVR mikrokontrolagailuak edo 32 biteko Atmel ARM mikroprozesadoreak erabiltzen dituzte. Sistema horiek sarrera eta irteera digital zein analogikoetarako pin multzoak dituzte, eta beste hedapen-plaka edo zirkuitu elektroniko batzuekin konekta daitezke. Gainera, plaka gehienek serie-komunikaziorako interfazeak dituzte, eta modelo askotan USB ataka ere integratzen da, ordenagailutik zuzenean programatu ahal izateko.
Arduino plataformak mikrokontrolagailuetan oinarritutako garapen-plaka ugari eskaintzen ditu, erabiltzailearen beharretara egokitzeko. Aukerarik ezagunena Arduino Uno da. Hasiberrientzat bereziki egokia da, erabilera erraza, dokumentazio zabala eta osagai askorekin bateragarritasun handia eskaintzen baititu. 
[[Fitxategi:Arduino_Uno_-_R3.jpg|thumbnail|eskuinean|Arduino Uno R3.]]
Proiektu konplexuagoetarako, Arduino Mega 2560 aukera interesgarria da. Plaka honek memoria handiagoa eta sarrera/irteera kopuru askoz handiagoa eskaintzen du. Horri esker, hainbat sentsore, pantaila edo eragingailu aldi berean kontrolatu behar dituzten sistemetarako egokia da.

Tamaina txikiko aplikazioetan, Arduino Nano da aukerarik erabilienetako bat. Uno plakaren antzeko gaitasunak ditu, baina formatu askoz trinkoagoan. Bere neurri txikiek ez dute funtzionaltasunaren galera handirik eragiten.

Azken urteotan, haririk gabeko komunikazioa integratzen duten plakek protagonismo berezia hartu dute. Horren adibide da Arduino Nano ESP32, Wi-Fi eta Bluetooth konektibitatea berez eskaintzen dituena. Mikroprozesadore indartsuago bati esker, Gauzen Interneteko (IoT) aplikazioak, urruneko monitorizazio-sistemak eta hodeiko zerbitzuekin konektatutako gailuak garatzeko aukera ematen du.

Plakak programatzeko, Arduinok Processing proiektuan oinarritutako garapen-ingurune integratua (IDE) eskaintzen du. Ingurune horrek C eta C++ programazio-lengoaiak erabiltzen ditu, eta programak garatzea eta kargatzea errazten du. Behin programatuta, Arduino plakek modu autonomoan funtziona dezakete, ordenagailuarekin konektatuta egon beharrik gabe.

== Hedapen plakak eta kit-ak ==

[[Fitxategi:Arduino_Ethernet_Shield.jpg|thumbnail|eskuinean|Arduino Ethernet hedapen plaka.]]

Arduinoren ekosistemaren beste elementu garrantzitsu batzuk shield eta kit izeneko osagarriak dira. Shield-ak Arduino plaken gainean zuzenean konektatzen diren hedapen-moduluak dira, plaken funtzionaltasuna handitzeko erabiltzen direnak. Horien bidez, adibidez, Wi-Fi edo Bluetooth komunikazioa, motorren kontrola, GPS kokapena, pantaila grafikoak edo datuak biltegiratzeko sistemak gehitu daitezke, zirkuitu konplexuak eraiki beharrik gabe. 

Bestalde, Arduino kit-ek plaka bat, sentsoreak, eragingailuak, kableak eta muntaketa-osagaiak biltzen dituzte pakete bakarrean, erabiltzaileari proiektu praktikoak garatzen hasteko behar duen guztia eskainiz.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>85mxsguh13bc25itdi440s8g9mwsoay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43293</id>
      <parentid>43292</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T19:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>erreferentziak</comment>
      <origin>43293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5927" sha1="fjy5cxyfku399c9xqr6f5icrnhq43xv" xml:space="preserve">== Sarrera ==
[[w:Arduino|Arduino]] hardware eta software erabilerrazean oinarritutako [[w:Kode ireki|kode irekiko]] plataforma elektronikoa da. Gailu eta proiektu interaktiboak sortu nahi dituen edonorentzat diseinatuta dago.&lt;ref&gt;{{en}} [http://www.arduino.cc/ &quot;What is arduino?&quot;] (&quot;Zer da arduino?&quot;) Arduino webgune ofizialean. (2015eko otsailaren 21ean ikusia)&lt;/ref&gt;

[[Fitxategi:Arduino_team_Arduino_Summit_2008.jpg|thumbnail|eskuinean|Arduino proiektuaren sortzaileak eta taldekideak 2008ko biltzarrean (Arduino Summit 2008).]]

Lehen Arduino plaka 2005ean aurkeztu zen. Proiektuaren sortzaileek —Massimo Banzi, David Cuartielles, Tom Igoe, Gianluca Martino eta David Mellis— artista, zaletu, ikasle, irakasle eta profesionalentzat sentsoreak eta eragingailuak erabiliz gailu interaktiboak sortzeko tresna erraz eta merkea eskaintzea zuten helburu. Proiektua Italian, [[w:Ivrea|Ivreako]] Interaction Design Institute erakundean jaio zen, elektronika eta programazioa ikasten ari ziren ikasleei kostu txikiko eta erabiltzeko erraza zen plataforma bat eskaintzeko helburuarekin. Garai hartan zeuden garapen-sistemak garestiak eta konplexuak ziren, eta horrek ikasleen sormena eta esperimentazioa mugatzen zituen. Arduino izenaren ospea azkar hedatu zen hezkuntza-eremutik harago. Programazio-ingurune sinpleak eta osagai elektroniko ugarirekin duen bateragarritasunak teknologia digitalaren demokratizazioan lagundu zuen, elektronikan aurretiazko esperientziarik ez zuten pertsonentzat ere sarbidea erraztuz.

Arduinoren malgutasuna eta ahalmenak agerian uzten dituzten aplikazioen artean daude domotika-sistemak, 3D inprimagailuak, robotak,&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=|izenburua=Minirobotak ikasgelan|hizkuntza=eu|data=2014-03-15|url=https://zientzia.eus/teknopolis/teknopolis-erreportaiak/minirobotak-ikasgelan/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; dronak,&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=STEAM-Hezkuntza (Elhuyar|abizena=Zientzia)|izenburua=100 gazte baino gehiago bildu dira Bilboko lehenengo ‘Bizilabe egunean’ 20 proiektu zientifiko-teknologiko aurkezteko|hizkuntza=eu|data=2024-06-13|url=https://zientzia.eus/artikuluak/100-gazte-baino-gehiago-bildu-dira-bilboko-lehenen/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; nekazaritza adimenduneko sistemak eta laborategietako sentsore-datuen bilketa eta tratamendua.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Dabid|abizena=Martinez|izenburua=Software libreak sektore ezberdinetan|hizkuntza=eu|data=2016-07-07|url=https://www.sarean.eus/software-librea-sektore-ezberdinetan/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;
 
Arduino hitza erabiltzen denean, askotan mikrokontrolagailuari edo plakei buruz hitz egiten bada ere, kontzeptuak askoz eremu zabalagoa hartzen du: hardwarea, softwarea, garapen-taldea, diseinuaren filosofia eta mundu osoko erabiltzaile-komunitatea barne hartzen ditu. Filosofia ireki horri esker, Arduino munduko prototipatze elektronikoko plataformarik hedatuenetako bat bihurtu da.

== Arduino plakak ==
Arduino plakek, oro har, 8 biteko Atmel AVR mikrokontrolagailuak edo 32 biteko Atmel ARM mikroprozesadoreak erabiltzen dituzte. Sistema horiek sarrera eta irteera digital zein analogikoetarako pin multzoak dituzte, eta beste hedapen-plaka edo zirkuitu elektroniko batzuekin konekta daitezke. Gainera, plaka gehienek serie-komunikaziorako interfazeak dituzte, eta modelo askotan USB ataka ere integratzen da, ordenagailutik zuzenean programatu ahal izateko.
Arduino plataformak mikrokontrolagailuetan oinarritutako garapen-plaka ugari eskaintzen ditu, erabiltzailearen beharretara egokitzeko. Aukerarik ezagunena Arduino Uno da. Hasiberrientzat bereziki egokia da, erabilera erraza, dokumentazio zabala eta osagai askorekin bateragarritasun handia eskaintzen baititu. 
[[Fitxategi:Arduino_Uno_-_R3.jpg|thumbnail|eskuinean|Arduino Uno R3.]]
Proiektu konplexuagoetarako, Arduino Mega 2560 aukera interesgarria da. Plaka honek memoria handiagoa eta sarrera/irteera kopuru askoz handiagoa eskaintzen du. Horri esker, hainbat sentsore, pantaila edo eragingailu aldi berean kontrolatu behar dituzten sistemetarako egokia da.

Tamaina txikiko aplikazioetan, Arduino Nano da aukerarik erabilienetako bat. Uno plakaren antzeko gaitasunak ditu, baina formatu askoz trinkoagoan. Bere neurri txikiek ez dute funtzionaltasunaren galera handirik eragiten.

Azken urteotan, haririk gabeko komunikazioa integratzen duten plakek protagonismo berezia hartu dute. Horren adibide da Arduino Nano ESP32, Wi-Fi eta Bluetooth konektibitatea berez eskaintzen dituena. Mikroprozesadore indartsuago bati esker, Gauzen Interneteko (IoT) aplikazioak, urruneko monitorizazio-sistemak eta hodeiko zerbitzuekin konektatutako gailuak garatzeko aukera ematen du.

Plakak programatzeko, Arduinok Processing proiektuan oinarritutako garapen-ingurune integratua (IDE) eskaintzen du. Ingurune horrek C eta C++ programazio-lengoaiak erabiltzen ditu, eta programak garatzea eta kargatzea errazten du. Behin programatuta, Arduino plakek modu autonomoan funtziona dezakete, ordenagailuarekin konektatuta egon beharrik gabe.

== Hedapen plakak eta kit-ak ==

[[Fitxategi:Arduino_Ethernet_Shield.jpg|thumbnail|eskuinean|Arduino Ethernet hedapen plaka.]]

Arduinoren ekosistemaren beste elementu garrantzitsu batzuk shield eta kit izeneko osagarriak dira. Shield-ak Arduino plaken gainean zuzenean konektatzen diren hedapen-moduluak dira, plaken funtzionaltasuna handitzeko erabiltzen direnak. Horien bidez, adibidez, Wi-Fi edo Bluetooth komunikazioa, motorren kontrola, GPS kokapena, pantaila grafikoak edo datuak biltegiratzeko sistemak gehitu daitezke, zirkuitu konplexuak eraiki beharrik gabe. 

Bestalde, Arduino kit-ek plaka bat, sentsoreak, eragingailuak, kableak eta muntaketa-osagaiak biltzen dituzte pakete bakarrean, erabiltzaileari proiektu praktikoak garatzen hasteko behar duen guztia eskainiz.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>fjy5cxyfku399c9xqr6f5icrnhq43xv</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>