Wikibooks euwikibooks https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikibooks Wikibooks eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 3736 43327 43300 2026-06-09T10:04:52Z Izasala 2535 /* Ibilbideak */ 43327 wikitext text/x-wiki {{banner}} {{hiri infotaula}} '''Beasain''' [[Euskal Herriko bidaia-gida|Euskal Herriko]] udalerri bat da, [[w:Gipuzkoa|Gipuzkoako]] hegoaldekoa. {{datu praktikoak/biztanleria}} biztanle ditu. == Ezagutu == Beasain, Gipuzkoako lurraldearen barruan kokatuta dagoen udalerria da. Hiriburutik, Donostiatik, 42 kilometrora dago, Oria ibaiaren arroan. Pirinioen mendebaldeko amaieran, Beasain eta Galea lurmuturraren artean kokatutako Bizkaiko Erdiko Sinklinalaren barruan alegia. Hiriguneak 159,2 m-ko altuera du itsas mailarekiko. Herria 500 eta 800 metro arteko altuerak dituzten mediez inguraturik dago. Hauexek dira garrantzitsuenak: Murumendi, Usurbe, Pagobakar,Zormendi, Mallutz, Urresparatz, Murutxiki, Portamosegi, Txoritegi, Atxabal, Ekoneta eta Zarate. Beasainek, 29,9 Km2ko hedadura du eta kokapen geografikoa: Latidudea 43º 03" 12" I, Longitudea 2 º 14" 16" M. Sare hidrografikoa ibai eta erreka desberdinez osatuta dago, nagusiena Oria ibaia duela. Oria ibaiak Beasain zeharkatzean erreka eta errekatxo desberdinen urak jasotzen ditu: Eztanda, Arriaran, Larrebarrena, Muruerreka, Igartetxeerreka, Basakaitz, Mariarats, Ezkierdierreka, Arkabe, Pasazabal, Zagaitzerreka eta Agauntza ibaia. Urola aldera, Ibaieder erreka dago eta baita ondorengo errekatxo hauek ere: Errekahaundi, Otoerreka, Erroitz-erreka, Sustatxoerreka eta Eulaerreka. === Mugak === Iparrraldera, Beizama eta Azpeitia ditu mugakidetzat; hegoaldera, Lazkao, Olaberria eta Idiazabal; Ekialdera, Ordizia, Itsasondo eta Saiatz (Bidegoian) eta Mendebaldera, Ormaiztegi eta Ezkio-Itsaso. Berrogeitamar mugarri baino gehiago ditu bere inguramenean baina horietatik, bi ospetsuak dira, bakoitza lau herri desberdinen mugatzaile izateagatik "Aratz-Matxinbentako mugarrie" Azpeitia, Beasain, Ezkio eta Itaso Udalerriak elkartzen dituena eta "Domingoko mugarrie" Beasain, Beizama, Saiatz (Bidegoian) eta Itsasondo elkartzen dituena. === Komunikazioak === Kokapen geografiko berezia izateak, komunikazioen arloan paper garrantzitsua jokatzea ekarri dio Beasaini. Gainera, Beasainek izan duen industri arloko garrantziari esker, auzo-herrialdeekin eta beste herrialde batzuekin ere, oso harreman garrantzitsuak ditu. Gaur egun, Madril-Irun-Paris burdinbideak zeharkatzen du eta era berean errepidezko komunikazioen gurutzagune garrantzitsua da (N-1 Madril-Irun Errepide Nagusia, Beasain-Durango, Beasain-Iruñea, etab.). Landaretza, klima epel-hezeari dagozkion ezaugarrietakoa da; urte osoan zehar dituen tenperatura bareak eta prezipitazio etengabeak direla bide. === Ondarea === * Herrigunea * [https://eu.wikipedia.org/wiki/Igartzako_Monumentu_Multzoa Igartzako Monumentu Multzoa] * Astigarreta * Gudugarreta * Beasainmendi * Garin * Matxinbenta * Arriaran == Zer ikusi == == Zer egin? == == Ibilbideak == * Beasain - Usurbe * Beasain - Usurbe - Murumendi * Beasain - Usurbe - Murumendi 2 * Beasain - Lazkao * Beasain - Mirandaola * [[Euskal Herriko bidaia-gida/Ibilbideak/Beasain - Arastortze]] * [[Euskal Herriko bidaia-gida/Ibilbideak/Murumendiko Dama]] == Non jan == === Erretegiak === * [http://www.kattalin.com/ Kattalin] * Urkiola * [http://www.pollosprint.com/index.php?i=eu Pollo Sprint] === Jatetxeak === * Andra Mari * Artzai-Enea * Guregas taberna-jatetxea * Beasaingo Batzokia * Irizar Etxea taberna === Tabernak eta bestelakoak === [https://www.beasain.eus/non-jan-beasain Udalaren gida] ==Lo egin == * Dolarea**** * Beasain Hotela** * Igartza Hotela* * Salbatore* ==Zer ikusi ondoren == ==Ikus, gainera == * [[Euskal Herriko bidaia-gida]] ==Kanpo estekak == * [[w:Beasain|Beasain]] Wikipedian * [https://beasain.eus/ Beasaingo Udalaren Webgunea] [[Kategoria:Udalerriak]] j6jr4vxr7cqt2zm0vflcxtvm0pxbxg4 43328 43327 2026-06-09T10:06:03Z Izasala 2535 43328 wikitext text/x-wiki {{banner}} {{hiri infotaula}} '''Beasain''' [[Euskal Herriko bidaia-gida|Euskal Herriko]] udalerri bat da, [[w:Gipuzkoa|Gipuzkoako]] hegoaldekoa. {{datu praktikoak/biztanleria}} biztanle ditu. == Ezagutu == Beasain, Gipuzkoako lurraldearen barruan kokatuta dagoen udalerria da. Hiriburutik, Donostiatik, 42 kilometrora dago, Oria ibaiaren arroan. Pirinioen mendebaldeko amaieran, Beasain eta Galea lurmuturraren artean kokatutako Bizkaiko Erdiko Sinklinalaren barruan alegia. Hiriguneak 159,2 m-ko altuera du itsas mailarekiko. Herria 500 eta 800 metro arteko altuerak dituzten mediez inguraturik dago. Hauexek dira garrantzitsuenak: Murumendi, Usurbe, Pagobakar,Zormendi, Mallutz, Urresparatz, Murutxiki, Portamosegi, Txoritegi, Atxabal, Ekoneta eta Zarate. Beasainek, 29,9 Km2ko hedadura du eta kokapen geografikoa: Latidudea 43º 03" 12" I, Longitudea 2 º 14" 16" M. Sare hidrografikoa ibai eta erreka desberdinez osatuta dago, nagusiena Oria ibaia duela. Oria ibaiak Beasain zeharkatzean erreka eta errekatxo desberdinen urak jasotzen ditu: Eztanda, Arriaran, Larrebarrena, Muruerreka, Igartetxeerreka, Basakaitz, Mariarats, Ezkierdierreka, Arkabe, Pasazabal, Zagaitzerreka eta Agauntza ibaia. Urola aldera, Ibaieder erreka dago eta baita ondorengo errekatxo hauek ere: Errekahaundi, Otoerreka, Erroitz-erreka, Sustatxoerreka eta Eulaerreka. === Mugak === Iparrraldera, Beizama eta Azpeitia ditu mugakidetzat; hegoaldera, Lazkao, Olaberria eta Idiazabal; Ekialdera, Ordizia, Itsasondo eta Saiatz (Bidegoian) eta Mendebaldera, Ormaiztegi eta Ezkio-Itsaso. Berrogeitamar mugarri baino gehiago ditu bere inguramenean baina horietatik, bi ospetsuak dira, bakoitza lau herri desberdinen mugatzaile izateagatik "Aratz-Matxinbentako mugarrie" Azpeitia, Beasain, Ezkio eta Itaso Udalerriak elkartzen dituena eta "Domingoko mugarrie" Beasain, Beizama, Saiatz (Bidegoian) eta Itsasondo elkartzen dituena. === Komunikazioak === Kokapen geografiko berezia izateak, komunikazioen arloan paper garrantzitsua jokatzea ekarri dio Beasaini. Gainera, Beasainek izan duen industri arloko garrantziari esker, auzo-herrialdeekin eta beste herrialde batzuekin ere, oso harreman garrantzitsuak ditu. Gaur egun, Madril-Irun-Paris burdinbideak zeharkatzen du eta era berean errepidezko komunikazioen gurutzagune garrantzitsua da (N-1 Madril-Irun Errepide Nagusia, Beasain-Durango, Beasain-Iruñea, etab.). Landaretza, klima epel-hezeari dagozkion ezaugarrietakoa da; urte osoan zehar dituen tenperatura bareak eta prezipitazio etengabeak direla bide. === Ondarea === * Herrigunea * [https://eu.wikipedia.org/wiki/Igartzako_Monumentu_Multzoa Igartzako Monumentu Multzoa] * Astigarreta * Gudugarreta * Beasainmendi * Garin * Matxinbenta * Arriaran == Zer ikusi == == Zer egin? == == Ibilbideak == * Beasain - Usurbe * Beasain - Usurbe - Murumendi * Beasain - Usurbe - Murumendi 2 * Beasain - Lazkao * Beasain - Mirandaola * [[Euskal Herriko bidaia-gida/Ibilbideak/Beasain - Arastortze|Beasain- Arastortze]] * [[Euskal Herriko bidaia-gida/Ibilbideak/Murumendiko Dama|Murumendiko dama]] == Non jan == === Erretegiak === * [http://www.kattalin.com/ Kattalin] * Urkiola * [http://www.pollosprint.com/index.php?i=eu Pollo Sprint] === Jatetxeak === * Andra Mari * Artzai-Enea * Guregas taberna-jatetxea * Beasaingo Batzokia * Irizar Etxea taberna === Tabernak eta bestelakoak === [https://www.beasain.eus/non-jan-beasain Udalaren gida] ==Lo egin == * Dolarea**** * Beasain Hotela** * Igartza Hotela* * Salbatore* ==Zer ikusi ondoren == ==Ikus, gainera == * [[Euskal Herriko bidaia-gida]] ==Kanpo estekak == * [[w:Beasain|Beasain]] Wikipedian * [https://beasain.eus/ Beasaingo Udalaren Webgunea] [[Kategoria:Udalerriak]] 8jjesr3mo5v9y83mhrl94y2xi0fthhk 0 4353 43322 20388 2026-06-09T07:22:49Z Izasala 2535 43322 wikitext text/x-wiki {{ibilbidea |irudia = |mapa = Getariako mahasti artean.jpg |herrialdea = {{herrialdea|Gipuzkoa}} |zailtasuna = Erraza |lekuak = Getaria, Garate gaina, Iturritxiki, Ubidi erreka, Ametzmendi |distantzia = 6,6 km. 2 ordu eta 20 mn. |ingurunea = Ibilbide honetan, mahastien marea berdea eta itsasoaren urdina nahastuko zaizkigu begi ninietan. |abiapuntua = Getaria |nondik hartua = https://www.berria.eus/mendi-ibilaldia/getariako-mahasti-artean_2120384_102.html }} '''Ibilbide honetan, mahastien marea berdea eta itsasoaren urdina nahastuko zaizkigu begi ninietan. '''<ref>[https://www.berria.eus/kanalak/mendia/ibilbideak_fitxa.php?klabea=1144917&fetxa=2019-10-15&orria=042&kont=001 Berriatik hartua]</ref> == Ibilbidea == Gipuzkoako kostaldean dagoen herri txiki eta polit horretan emango diogu hasiera gaurko ibilaldiari. Herria txikia izan arren, oso ezaguna da arrazoi desberdinengatik: munduari bira ematen lehena izan zen Juan Sebastian Elkano marinelaren jaioterria delako, arrantzale giroko herria delako, Cristobal Balentziaga jostun ezagunaren museoa bertan dagoelako eta Getariako Txakolina jatorri izenaren udalerri nagusia delako, bestek beste. Juan Sebastian Elkanori eskainitako monumentuaren ondoan emango diogu hasiera ibilaldiari. 1922an, Elkanoren bidaiaren 4. mendeurrena zela eta, XVIII. mendeko Getariaren harresiko gotorleku baten gainean monumentu bat eraikitzen hasi ziren. Eskultura proiektua Victorio Cachok diseinatu zuen ArtDeco estiloan oinarrituz. Getariatik {{udalerria|Zarautz}} aldera joko dugu N-634 hondartzaren gainetik eta errepidearen ondotik. Kilometro erdi bertatik bete ondoren, autoek bira ematen duten lekuan errepidearen beste aldera pasa eta Iturritxiki izenez ezagutzen lekura iritsiko gara. Lurrezko pistatik aurrera egin eta berehala, ezkerraldera zuzentzen den bide zabaletik gorantz joko dugu Talaia aldera. Basoa atzean utzi eta lehen mahastiekin egingo dugu topo, eta horien ondotik segituko dugu goiko aldera heldu arte. Mendiaren magal guztiak mahastiz jantzirik daude, eta ikuspegi aparta izan dugu. Etorritako bidetik metro batzuk atzera egingo dugu, eta berehala ikusiko dugu mahastian barneratzen den bide zabala. Mahatsondoen mendean sulfatoa egiteko erabiltzen zen putzu baten ondotik pasatuko gara. Ibilbideak mahastia zeharkatu egiten du, eta azken zatian aldapa pikoak Ubidiko errekaren ondoan utziko gaitu. Ingurune hori, maiz, lokaztuta egon ohi da, eta komeni da egun lehorra aukeratzea ibilbide hori egiteko. Pistak berriro maldan gora jarri, eta Ametzmendi txakolin bodegara eramango gaitu. Mahasti bikainen artean zabaltzen den porlanezko bideak Gaztaka Haundi baserrira gerturatuko gaitu, eta Zarautzetik datorren bidearekin bat egitean ezkerraldera joko dugu, maldan gora, GR-121 eta Talaia bidea seinalatzen duen bidegurutze arte. Toki horretan, bide balizatua (marka zuri, gorri eta horiak) hartuko dugu. Zumaiarantz zuzentzen den bide zabaletik aldapan gora eta behera ibiliko gara, Garateko gainera iritsi arte. Bidearen zatiri altuena den horretatik mahastien ikuspegi paregabea izango dugu, itsasora amiltzen diren magalak mahastien kolore berdez janzten dira, eta itsasoaren urdinarekin nahasten dira postal paregabea osatuz. Bidetik at, Gazteluzar (Santa Barbarako gaztelua) geratzen da, Hirugarren Gerra Karlistan erabilia Garateko gotorlekua babesteko. Garate gainera heltzean, bide balizatua utzi, eta errepidean barna jaisten hasiko gara. {{udalerria|Aranguren}} baserria pasatu, eta, Golindora heltzean, errepide nagusia utzi, eta ezkerretik ateratzen den herri bidetik Getaria aldera gerturatzen hasiko gara. Berriro errepidera atera, eta parez pare ikusiko dugun herri bidean aurrera joko dugu. Kanposantua ezkerraldean utzita, Cristobal Balenciaga museoaren ondotik herriguneraino zuzen jaitsiko gara. == Erreferentziak == <references /> [[Kategoria:Ibilbideak]] [[Kategoria:Berriatik hartutako ibilbideak]] gq1bimd0n3ps07b1jsnuio7a8eijaqh 0 7273 43331 43281 2026-06-09T10:11:18Z ~2026-33919-07 2722 43331 wikitext text/x-wiki == Java: programazio-lengoaia eta plataforma unibertsala == [[File:Java_Platforms.PNG|thumb|Java plataforma.]] '''[[w:Java (programazio-lengoaia)|Java]]''' goi-mailako programazio-lengoaia bat da, tipatze sendoa duena eta objektuetara orientatutakoa, ''Write Once, Run Anywhere (WORA)'' printzipioaren pean diseinatua: behin idatzi eta edozein plataformatan exekutatu. Lengoaia bat izateaz haratago, Java ekosistema oso bat da, Java Makina birtuala ('''JVM''') eta liburutegi estandarra (''Java Class Library'') barne hartzen dituena; azken honek milaka osagai eta API eskaintzen dituelarik garapena errazteko.<ref>Gosling, J., Joy, B., Steele, G., Bracha, G. & Buckley, A. (2014). The Java Language Specification. Java SE 8 Edition. Oracle / Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-390069-9.</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=OpenJDK|argitaletxea=English Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-03-12|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OpenJDK&oldid=1343153979|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Java Documentation|hizkuntza=en|url=https://docs.oracle.com/en/java/|aldizkaria=Oracle Help Center|sartze-data=2026-06-06}}</ref><ref>Deitel, H. & Deitel, P. (2017). Java: How to Program (Early Objects) (11th ed.). Pearson. ISBN: 978-0134743356</ref><ref>Bloch, J. (2018). Effective Java (3rd ed.). Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-468599-1.</ref> Arkitektura honi esker, Java aplikazioak hainbat sistema eragile eta hardware-arkitektura desberdinetan exekuta daitezke, birkonpilaziorik gabe. Bere independentzia, egonkortasuna eta sendotasuna direla eta, estandar bihurtu da enpresa-garapenean, sistema banatuetan, aplikazio mugikorretan (Android) eta hodeiko konputazioan. == Historia eta bilakaera == [[Fitxategi:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|100px|Java maskota.]] Java 1991n sortu zen ''Sun Microsystems'' enpresan, [[w:James Gosling|James Goslingek]] zuzendutako ''Green Project'' delakoaren baitan. Hasiera batean ''Oak'' izena zuen, eta kontsumoko gailu elektronikoetarako bideratua zegoen. [[w:World Wide Web|World Wide Web-aren]] eztandarekin batera, proiektua sare-aplikazioetara birbideratu zen eta ''Java'' izena hartu zuen. Java 1.0 (1996) bertsioarekin batera, ''applets'' programak hedatu ziren, nabigatzaileetan exekutatzen zirenak. Mugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: * '''Java 5 (2004)''': generikoak eta anotazioak sartu ziren. * '''2010''': Oraclek Sun Microsystems-ek erosi zuen eta OpenJDK proiektu irekia sendotu zuen. * '''Java 8 (2014)''': programazio funtzionalerako jauzi handia (''lambda'' adierazpenak eta ''Stream API''). * '''2026''': sei hilabetero eta hiru urtean behin ''Long Term Support (LTS)'' bertsioak kaleratzeko eredu erregularra (Java 11, 17, 21, 25…)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Java Documentation|hizkuntza=en|url=https://docs.oracle.com/en/java/|aldizkaria=Oracle Help Center|sartze-data=2026-06-06}}</ref>. == Alderdi teknikoak eta arkitektura == [[Fitxategi:012914 1551 JavaBytecod1.png|thumb|Java Makina Birtualaren eskema (JVM)]] Javaren oinarria bere exekuzio-eredu mailakatua da. Iturburu-kodea (''.java'') bytecode formatura (''.class'') konpilatzen da, eta ondoren makina birtualak (JVM) interpretatu eta optimizatzen du exekuzio-denboran, ''Just-In-Time (JIT)'' konpilazioaren bidez. Diseinu honek plataformarekiko independentzia ahalbidetzen du, eta, gainera, errendimendu lehiakorra lortzen du optimizazio dinamikoari esker. <syntaxhighlight lang="java"> // Adibide klasikoa Javan public class KaixoMundua { public static void main(String[] args) { System.out.println("Kaixo, mundua!"); } } </syntaxhighlight> Java-ren sendotasuna hainbat elementutan oinarritzen da: * '''Memoria kudeaketa automatikoa''': ''garbage collector'' mekanismoak objektuen bizi-zikloa kudeatzen du, garatzaileari memoria eskuz askatzeko beharra kenduz eta errore kritikoak (memory leak, dangling pointer) murriztuz. * '''Tipatze sendoa eta egiaztapena''': konpilazioan eta exekuzioan egiaztapen zorrotzak egiten dira, kodearen fidagarritasuna handituz. * '''Segurtasuna''': JVMk exekuzio-ingurune isolatua eskaintzen du (''sandbox''), eta kriptografia, sinadura digitala eta ziurtagiri digitalen kudeaketarako APIak integratzen ditu (KeyStore, JCA). * '''Programazio-lengoaia eta API diseinua''': objektuetara orientazio klasikoaz gain, Java 8tik aurrera programazio funtzionaleko kontzeptuak gehitu dira (''lambda'' adierazpenak, ''streams''), estilo adierazkorragoa ahalbidetuz <ref>Gosling, J., Joy, B., Steele, G., Bracha, G. & Buckley, A. (2014). The Java Language Specification. Java SE 8 Edition. Oracle / Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-390069-9.</ref>. * '''Ekosistema profesionala''': garapen-ingurune estandarizatuak (Maven, Gradle), ''framework'' korporatiboak (Spring Boot) eta datu-baseekin integrazioa (Hibernate, ORM) funtsezkoak dira eskala handiko aplikazioak eraikitzeko. == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Ia hiru hamarkada igaro ondoren, Java funtsezko Oso kritikoak diren sistema informatikoak sostengatzen ditu: banka, administrazio publikoak, telekomunikazioak eta merkataritza elektronikoko plataformak. Gainera, bere [[w:Datu-mota|tipatze]] zorrotzari esker, bereziki egokia da unibertsitateetan programazioa irakasteko <ref>Deitel, H. & Deitel, P. (2017). Java: How to Program (Early Objects) (11th ed.). Pearson. ISBN: 978-0134743356</ref>. Mugikorren arloan ere handia izan da Javaren eragina, urte luzez [[w:Android|Android]] ekosistemako lengoaia nagusietakoa izan baita, eta oraindik ere zeregin garrantzitsua du enpresa-aplikazioetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]]. Etorkizunari begira, Java etengabe egokitzen ari da. '''GraalVM''' bezalako teknologiek aukera ematen dute aplikazioak exekutagarri natibo bihurtzeko, hasiera-denborak murriztuz —bereziki garrantzitsua hodeiko konputazioan eta ''serverless'' inguruneetan—. Bestalde, '''hari arinak''' (''virtual threads'', Java 21) berrikuntza garrantzitsua dira, milioika ataza paralelo modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen baitute. Eboluzionatzeko gaitasuna, atzerako bateragarritasuna mantenduz, Java-ren iraupen luzearen oinarria da <ref>Bloch, J. (2018). Effective Java (3rd ed.). Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-468599-1.</ref>. Informatikaren historian protagonista izan da Java, eta oraindik ere oinarrizko plataforma da sistema moderno eta eskalagarriak eraikitzeko. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} q5xdf7jw4e4kt2x52zz227j5gc91wdj 43332 43331 2026-06-09T10:12:59Z ~2026-33919-07 2722 43332 wikitext text/x-wiki == Java: programazio-lengoaia eta plataforma unibertsala == [[File:Java_Platforms.PNG|thumb|Java plataforma.]] '''[[w:Java (programazio-lengoaia)|Java]]''' goi-mailako programazio-lengoaia bat da, tipatze sendoa duena eta objektuetara orientatutakoa, ''Write Once, Run Anywhere (WORA)'' printzipioaren pean diseinatua: behin idatzi eta edozein plataformatan exekutatu. Lengoaia bat izateaz haratago, Java ekosistema oso bat da, Java Makina birtuala ('''JVM''') eta liburutegi estandarra (''Java Class Library'') barne hartzen dituena; azken honek milaka osagai eta API eskaintzen dituelarik garapena errazteko.<ref>Gosling, J., Joy, B., Steele, G., Bracha, G. & Buckley, A. (2014). The Java Language Specification. Java SE 8 Edition. Oracle / Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-390069-9</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=OpenJDK|argitaletxea=English Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-03-12|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OpenJDK&oldid=1343153979|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}</ref>. Arkitektura honi esker, Java aplikazioak hainbat sistema eragile eta hardware-arkitektura desberdinetan exekuta daitezke, birkonpilaziorik gabe. Bere independentzia, egonkortasuna eta sendotasuna direla eta, estandar bihurtu da enpresa-garapenean, sistema banatuetan, aplikazio mugikorretan (Android) eta hodeiko konputazioan. == Historia eta bilakaera == [[Fitxategi:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|100px|Java maskota.]] Java 1991n sortu zen ''Sun Microsystems'' enpresan, [[w:James Gosling|James Goslingek]] zuzendutako ''Green Project'' delakoaren baitan. Hasiera batean ''Oak'' izena zuen, eta kontsumoko gailu elektronikoetarako bideratua zegoen. [[w:World Wide Web|World Wide Web-aren]] eztandarekin batera, proiektua sare-aplikazioetara birbideratu zen eta ''Java'' izena hartu zuen. Java 1.0 (1996) bertsioarekin batera, ''applets'' programak hedatu ziren, nabigatzaileetan exekutatzen zirenak. Mugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: * '''Java 5 (2004)''': generikoak eta anotazioak sartu ziren. * '''2010''': Oraclek Sun Microsystems-ek erosi zuen eta OpenJDK proiektu irekia sendotu zuen. * '''Java 8 (2014)''': programazio funtzionalerako jauzi handia (''lambda'' adierazpenak eta ''Stream API''). * '''2026''': sei hilabetero eta hiru urtean behin ''Long Term Support (LTS)'' bertsioak kaleratzeko eredu erregularra (Java 11, 17, 21, 25…)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Java Documentation|hizkuntza=en|url=https://docs.oracle.com/en/java/|aldizkaria=Oracle Help Center|sartze-data=2026-06-06}}</ref>. == Alderdi teknikoak eta arkitektura == [[Fitxategi:012914 1551 JavaBytecod1.png|thumb|Java Makina Birtualaren eskema (JVM)]] Javaren oinarria bere exekuzio-eredu mailakatua da. Iturburu-kodea (''.java'') bytecode formatura (''.class'') konpilatzen da, eta ondoren makina birtualak (JVM) interpretatu eta optimizatzen du exekuzio-denboran, ''Just-In-Time (JIT)'' konpilazioaren bidez. Diseinu honek plataformarekiko independentzia ahalbidetzen du, eta, gainera, errendimendu lehiakorra lortzen du optimizazio dinamikoari esker. <syntaxhighlight lang="java"> // Adibide klasikoa Javan public class KaixoMundua { public static void main(String[] args) { System.out.println("Kaixo, mundua!"); } } </syntaxhighlight> Java-ren sendotasuna hainbat elementutan oinarritzen da: * '''Memoria kudeaketa automatikoa''': ''garbage collector'' mekanismoak objektuen bizi-zikloa kudeatzen du, garatzaileari memoria eskuz askatzeko beharra kenduz eta errore kritikoak (memory leak, dangling pointer) murriztuz. * '''Tipatze sendoa eta egiaztapena''': konpilazioan eta exekuzioan egiaztapen zorrotzak egiten dira, kodearen fidagarritasuna handituz. * '''Segurtasuna''': JVMk exekuzio-ingurune isolatua eskaintzen du (''sandbox''), eta kriptografia, sinadura digitala eta ziurtagiri digitalen kudeaketarako APIak integratzen ditu (KeyStore, JCA). * '''Programazio-lengoaia eta API diseinua''': objektuetara orientazio klasikoaz gain, Java 8tik aurrera programazio funtzionaleko kontzeptuak gehitu dira (''lambda'' adierazpenak, ''streams''), estilo adierazkorragoa ahalbidetuz <ref>Gosling, J., Joy, B., Steele, G., Bracha, G. & Buckley, A. (2014). The Java Language Specification. Java SE 8 Edition. Oracle / Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-390069-9.</ref>. * '''Ekosistema profesionala''': garapen-ingurune estandarizatuak (Maven, Gradle), ''framework'' korporatiboak (Spring Boot) eta datu-baseekin integrazioa (Hibernate, ORM) funtsezkoak dira eskala handiko aplikazioak eraikitzeko. == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Ia hiru hamarkada igaro ondoren, Java funtsezko Oso kritikoak diren sistema informatikoak sostengatzen ditu: banka, administrazio publikoak, telekomunikazioak eta merkataritza elektronikoko plataformak. Gainera, bere [[w:Datu-mota|tipatze]] zorrotzari esker, bereziki egokia da unibertsitateetan programazioa irakasteko <ref>Deitel, H. & Deitel, P. (2017). Java: How to Program (Early Objects) (11th ed.). Pearson. ISBN: 978-0134743356</ref>. Mugikorren arloan ere handia izan da Javaren eragina, urte luzez [[w:Android|Android]] ekosistemako lengoaia nagusietakoa izan baita, eta oraindik ere zeregin garrantzitsua du enpresa-aplikazioetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]]. Etorkizunari begira, Java etengabe egokitzen ari da. '''GraalVM''' bezalako teknologiek aukera ematen dute aplikazioak exekutagarri natibo bihurtzeko, hasiera-denborak murriztuz —bereziki garrantzitsua hodeiko konputazioan eta ''serverless'' inguruneetan—. Bestalde, '''hari arinak''' (''virtual threads'', Java 21) berrikuntza garrantzitsua dira, milioika ataza paralelo modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen baitute. Eboluzionatzeko gaitasuna, atzerako bateragarritasuna mantenduz, Java-ren iraupen luzearen oinarria da <ref>Bloch, J. (2018). Effective Java (3rd ed.). Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-468599-1.</ref>. Informatikaren historian protagonista izan da Java, eta oraindik ere oinarrizko plataforma da sistema moderno eta eskalagarriak eraikitzeko. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 5l1xbxzxhkfn1gvl987126bc1zzdva5 43333 43332 2026-06-09T10:14:16Z ~2026-33919-07 2722 43333 wikitext text/x-wiki == Java: programazio-lengoaia eta plataforma unibertsala == [[File:Java_Platforms.PNG|thumb|Java plataforma.]] '''[[w:Java (programazio-lengoaia)|Java]]''' goi-mailako programazio-lengoaia bat da, tipatze sendoa duena eta objektuetara orientatutakoa, ''Write Once, Run Anywhere (WORA)'' printzipioaren pean diseinatua: behin idatzi eta edozein plataformatan exekutatu. Lengoaia bat izateaz haratago, Java ekosistema oso bat da, Java Makina birtuala ('''JVM''') eta liburutegi estandarra (''Java Class Library'') barne hartzen dituena; azken honek milaka osagai eta API eskaintzen dituelarik garapena errazteko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=OpenJDK|argitaletxea=English Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-03-12|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OpenJDK&oldid=1343153979|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}</ref>. Arkitektura honi esker, Java aplikazioak hainbat sistema eragile eta hardware-arkitektura desberdinetan exekuta daitezke, birkonpilaziorik gabe. Bere independentzia, egonkortasuna eta sendotasuna direla eta, estandar bihurtu da enpresa-garapenean, sistema banatuetan, aplikazio mugikorretan (Android) eta hodeiko konputazioan. == Historia eta bilakaera == [[Fitxategi:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|100px|Java maskota.]] Java 1991n sortu zen ''Sun Microsystems'' enpresan, [[w:James Gosling|James Goslingek]] zuzendutako ''Green Project'' delakoaren baitan. Hasiera batean ''Oak'' izena zuen, eta kontsumoko gailu elektronikoetarako bideratua zegoen. [[w:World Wide Web|World Wide Web-aren]] eztandarekin batera, proiektua sare-aplikazioetara birbideratu zen eta ''Java'' izena hartu zuen. Java 1.0 (1996) bertsioarekin batera, ''applets'' programak hedatu ziren, nabigatzaileetan exekutatzen zirenak. Mugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: * '''Java 5 (2004)''': generikoak eta anotazioak sartu ziren. * '''2010''': Oraclek Sun Microsystems-ek erosi zuen eta OpenJDK proiektu irekia sendotu zuen. * '''Java 8 (2014)''': programazio funtzionalerako jauzi handia (''lambda'' adierazpenak eta ''Stream API''). * '''2026''': sei hilabetero eta hiru urtean behin ''Long Term Support (LTS)'' bertsioak kaleratzeko eredu erregularra (Java 11, 17, 21, 25…)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Java Documentation|hizkuntza=en|url=https://docs.oracle.com/en/java/|aldizkaria=Oracle Help Center|sartze-data=2026-06-06}}</ref>. == Alderdi teknikoak eta arkitektura == [[Fitxategi:012914 1551 JavaBytecod1.png|thumb|Java Makina Birtualaren eskema (JVM)]] Javaren oinarria bere exekuzio-eredu mailakatua da. Iturburu-kodea (''.java'') bytecode formatura (''.class'') konpilatzen da, eta ondoren makina birtualak (JVM) interpretatu eta optimizatzen du exekuzio-denboran, ''Just-In-Time (JIT)'' konpilazioaren bidez. Diseinu honek plataformarekiko independentzia ahalbidetzen du, eta, gainera, errendimendu lehiakorra lortzen du optimizazio dinamikoari esker. <syntaxhighlight lang="java"> // Adibide klasikoa Javan public class KaixoMundua { public static void main(String[] args) { System.out.println("Kaixo, mundua!"); } } </syntaxhighlight> Java-ren sendotasuna hainbat elementutan oinarritzen da: * '''Memoria kudeaketa automatikoa''': ''garbage collector'' mekanismoak objektuen bizi-zikloa kudeatzen du, garatzaileari memoria eskuz askatzeko beharra kenduz eta errore kritikoak (memory leak, dangling pointer) murriztuz. * '''Tipatze sendoa eta egiaztapena''': konpilazioan eta exekuzioan egiaztapen zorrotzak egiten dira, kodearen fidagarritasuna handituz. * '''Segurtasuna''': JVMk exekuzio-ingurune isolatua eskaintzen du (''sandbox''), eta kriptografia, sinadura digitala eta ziurtagiri digitalen kudeaketarako APIak integratzen ditu (KeyStore, JCA). * '''Programazio-lengoaia eta API diseinua''': objektuetara orientazio klasikoaz gain, Java 8tik aurrera programazio funtzionaleko kontzeptuak gehitu dira (''lambda'' adierazpenak, ''streams''), estilo adierazkorragoa ahalbidetuz <ref>Gosling, J., Joy, B., Steele, G., Bracha, G. & Buckley, A. (2014). The Java Language Specification. Java SE 8 Edition. Oracle / Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-390069-9.</ref>. * '''Ekosistema profesionala''': garapen-ingurune estandarizatuak (Maven, Gradle), ''framework'' korporatiboak (Spring Boot) eta datu-baseekin integrazioa (Hibernate, ORM) funtsezkoak dira eskala handiko aplikazioak eraikitzeko. == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Ia hiru hamarkada igaro ondoren, Java funtsezko Oso kritikoak diren sistema informatikoak sostengatzen ditu: banka, administrazio publikoak, telekomunikazioak eta merkataritza elektronikoko plataformak. Gainera, bere [[w:Datu-mota|tipatze]] zorrotzari esker, bereziki egokia da unibertsitateetan programazioa irakasteko <ref>Deitel, H. & Deitel, P. (2017). Java: How to Program (Early Objects) (11th ed.). Pearson. ISBN: 978-0134743356</ref>. Mugikorren arloan ere handia izan da Javaren eragina, urte luzez [[w:Android|Android]] ekosistemako lengoaia nagusietakoa izan baita, eta oraindik ere zeregin garrantzitsua du enpresa-aplikazioetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]]. Etorkizunari begira, Java etengabe egokitzen ari da. '''GraalVM''' bezalako teknologiek aukera ematen dute aplikazioak exekutagarri natibo bihurtzeko, hasiera-denborak murriztuz —bereziki garrantzitsua hodeiko konputazioan eta ''serverless'' inguruneetan—. Bestalde, '''hari arinak''' (''virtual threads'', Java 21) berrikuntza garrantzitsua dira, milioika ataza paralelo modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen baitute. Eboluzionatzeko gaitasuna, atzerako bateragarritasuna mantenduz, Java-ren iraupen luzearen oinarria da <ref>Bloch, J. (2018). Effective Java (3rd ed.). Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-468599-1.</ref>. Informatikaren historian protagonista izan da Java, eta oraindik ere oinarrizko plataforma da sistema moderno eta eskalagarriak eraikitzeko. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 8on46xmrdfahs3vaqmzvk94v19s4ark 0 7279 43320 43286 2026-06-09T06:55:30Z Olatzarregi 2713 43320 wikitext text/x-wiki ==RISC arkitektura== [[Fitxategi:CPU block diagram.svg|thumb|RISC prozesadore baten bloke diagrama]] '''RISC''' arkitektura ('''Reduced Instruction Set Computer'''; euskaraz: [[w:RISC|RISC: Instrukzio multzo txikiko konputagailua]]) 1970eko hamarkadaren amaieran garatutako ordenagailu-arkitektura bat da, helburu nagusitzat eraginkortasuna eta sinpletasuna dituena. Hori lortzeko agindu-multzo txiki eta sinple bat erabiltzen du, ordura arte erabiltzen zenaren kontrakoa, non agindu-multzoa konplexua zen ‒CISC (''[[w: Complex Instruction Set Computer|Complex Instruction Set Computer]]'')‒. RISC konputagailuen beste ezaugarrietako bat da helburu orokorreko erregistro-multzo handi bat dutela. Erregistro hauen atzipena oso azkarra da, eta ondorioz, datuak erregistroetan baldin badaude, eragiketa aritmetiko-logikoak oso azkar egin daitezke datuak beti eskura daudelako. Hala ere, datuak memoriatik erregistroetara (''load'') edota erregistroetatik memoriara (''store'') eramateko ere aginduak behar dira. Hori dela eta, RISC konputagailuak [[w:Load–store arkitektura|load-store arkitekturan]] oinarritzen direla esaten da. Hau da, aginduak bi motatakoak izan daitezke, memoriakoak edo aritmetiko-logikoak. Memoriako aginduek bakarrik memoria eta erregistroen arteko mugimenduak egiten dituzte, eta agindu aritmetiko-logikoak gainerako eragiketa guztiez arduratuko dira. Azken eragiketa horiek beti erregistroen artean egiten dira. Eredu honek exekuzio oso azkarrak ahalbidetzen ditu. RISC konputagailu batek CISC batek baino agindu gehiago behar izan ditzake ataza bat egiteko, banakako aginduek eragiketa sinpleagoak egiten dituztelako, baina agindu sinpleek, oso azkar exekutatzeaz gain, [[w:Instruzio-mailako paralelismo|instruzio-mailako paralelismoa]] (ILP) ahalbidetzen dute, eta ondorioz, atazaren exekuzioa azkartzen da agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuz. Ikus dezagun adibide bat: Demagun 3 agindu aritmetiko (+, x eta /) burutu behar dituen programa bat daukagula. Suposatuko dugu eragingaiak erregistroetan (ri) gordeta daudela (horretarako dagozkien ''load'' aginduak exekutatu dira aurretik) eta emaitza ere erregistro batean gordeko dugula (bukaeran, azkeneko emaitza memoriara eramango da ''store'' agindu baten bidez): Agindu horietako bakoitzean egin beharrekoa sinplea da eta lau urratsetan banatzen ohi da: # agindua memoriatik CPUra eraman (if – ''instruction fetch''). # agindua deskodetu eta eragingaiak irakurri erregistroetatik (id – ''instruction decode''). # eragiketa egin (ex –''execution''). # emaitza erregistro batean gorde (wr – ''register write''). Suposatuko dugu hori egiteko 4 erloju-ziklo behar direla agindu bakoitzeko, hau da, urrats bakoitzeko bat. Beraz, programa hori seriean exekutatzeko, hiru aginduak bata bestearen atzetik, 3 x 4 = 12 ziklo beharko genituzke. Baina agindu mailako paralelismoari esker, agindu bat memoriatik CPUra eramaten den bitartean, beste agindu batzuk deskodetzen, eragiketa egiten edota emaitza idazten egon daitezke, denak aldi berean. Hau horrela izanik, agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuko litzateke, eta programa osoa exekutatzeko 6 ziklo beharko genituzke 12ren ordez. {| class="wikitable" |- | <code>r1 = r2 + r3;</code> || <code>if</code> || <code>id</code> || <code>ex</code> || <code>wr</code> || || |- | <code>r4 = r5 x r6;</code> || ||<code>if</code> || <code>id</code> || <code>ex</code> || <code>wr</code>|| |- | <code>r7 = r8 / r9;</code> || || || <code>if</code> || <code>id</code> || <code>ex</code> || <code>wr</code> |- | '''<code>zikloak</code>''' || '''<code>1</code>''' || '''<code>2</code>''' || '''<code>3</code>''' || '''<code>4</code>''' || '''<code>5</code>''' || '''<code>6</code>''' |} ==Ezaugarri teknikoak== Laburbilduz, hauek dira RISC prozesadoreen ezaugarri nagusiak: # Agindu-multzo txikia eta uniformea: agindu kopuru mugatua eta agindu guztiek luzera bera, horrela deskodetze-fasea sinpleagoa da. # Exekuzio-ziklo bakarra: agindu bakoitza erloju-ziklo bakar batean exekutatzeko (bukatzeko) diseinatua dago. # ''Load-store'' arkitektura: memoriako aginduak bi besterik ez dira, ''load'' eta ''store''. Gainerako eragiketa guztiak erregistroen artean egiten dira. # Erregistro-multzo handia: erregistro ugari dago memoriara sarbide-kopurua murrizteko. # Hardwarearen sinpletasuna: aginduak zuzenean hardwarean inplementatzen dira eta horrek diseinua sinpletzen du. ==Historia== [[Fitxategi:CDC 6600.jc.jpg|thumb|CDC 6600]] 60ko hamarkadan sortutako sistema batzuk —[[w:Mikroprozesadore#RISC_mikroprozesadoreak|CDC 6600]]— RISC arkitekturaren aitzindari hartu badira ere, [[w:Michael J. Flynn|Michel J. Flynn-en]] arabera, lehenengo RISC sistema IBM 801 izan zen, John Cock-ek 1975ean hasi eta 1980an amaitu zena.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=IBM 801|hizkuntza=en|data=2026-02-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=IBM_801&oldid=1336989051|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref> Hala ere, RISC terminoa [[w: David Patterson (informatikaria)|David Patterson-ek]] sortu zuen Berkeley RISC proiektuan (1980 – 1984).<ref>{{Erreferentzia|abizena=|izenburua=Berkeley RISC|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-01-24|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Berkeley_RISC&oldid=1334583651|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> Proiektu horren ondorioz, RISC-I (1982) eta RISC-II (1983) prozesadoreak diseinatu ziren eta, nahiz eta zuzenean komertzializatu ez baziren ere, esan daiteke gaur egungo prozesadore modernoak azken horren kopiak direla. ==Testu ebakia: prozesadoreen transistore kopurua== [[Fitxategi:Transistorer (cropped).jpg|thumb|Transistoreak]]Transistoreak prozesadoreen oinarrizko osagaiak dira eta horien kopurua handitzean, memoria handiagoak eta exekuzio-unitate gehiago egin daitezke, prozesadore azkarragoak lortuz. 1971eko [[w:Mikroprozesadore#Intel_4004_(1971)|Intel 4004]] mikroprozesadoreak —kalkulagailu baterako diseinatua— '''2.300 transistore''' zituen eta segundoko 60.000 eragiketa egiteko gai zen. Bestalde, RISC-I prozesadoreak 44.429 transistoreekin, garai hartako CISC prozesadore sinpleen (100.000 transistore) errendimendua erraz gainditzen zuen. Gaur egungo prozesadore batek, berriz, milaka milioi transistore ditu, eta ondorioz, mila milioika aldiz eraginkorragoa da, esaterako, 2025ko Apple M5 sistemak, '''28 mila milioi transistore''' ditu.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Apple unleashes M5, the next big leap in AI performance for Apple silicon|hizkuntza=en-US|url=https://www.apple.com/newsroom/2025/10/apple-unleashes-m5-the-next-big-leap-in-ai-performance-for-apple-silicon/|aldizkaria=Apple Newsroom|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} ch9pdra30ty5pfh0jt799s2r3y5jrso 43323 43320 2026-06-09T08:30:25Z Ksarasola 1603 43323 wikitext text/x-wiki ==RISC arkitektura== [[Fitxategi:CPU block diagram.svg|thumb|RISC prozesadore baten bloke diagrama]] '''[[w:RISC|RISC]]''' arkitektura ('''Reduced Instruction Set Computer'''; euskaraz: [[w:RISC|RISC: Instrukzio multzo txikiko konputagailua]]) 1970eko hamarkadaren amaieran garatutako ordenagailu-arkitektura bat da, helburu nagusitzat eraginkortasuna eta sinpletasuna dituena. Hori lortzeko agindu-multzo txiki eta sinple bat erabiltzen du, ordura arte erabiltzen zenaren kontrakoa, non agindu-multzoa konplexua zen ‒CISC (''[[w: Complex Instruction Set Computer|Complex Instruction Set Computer]]'')‒. RISC konputagailuen beste ezaugarrietako bat da helburu orokorreko erregistro-multzo handi bat dutela. Erregistro hauen atzipena oso azkarra da, eta ondorioz, datuak erregistroetan baldin badaude, eragiketa aritmetiko-logikoak oso azkar egin daitezke datuak beti eskura daudelako. Hala ere, datuak memoriatik erregistroetara (''load'') edota erregistroetatik memoriara (''store'') eramateko ere aginduak behar dira. Hori dela eta, RISC konputagailuak [[w:Load–store arkitektura|load-store arkitekturan]] oinarritzen direla esaten da. Hau da, aginduak bi motatakoak izan daitezke, memoriakoak edo aritmetiko-logikoak. Memoriako aginduek bakarrik memoria eta erregistroen arteko mugimenduak egiten dituzte, eta agindu aritmetiko-logikoak gainerako eragiketa guztiez arduratuko dira. Azken eragiketa horiek beti erregistroen artean egiten dira. Eredu honek exekuzio oso azkarrak ahalbidetzen ditu. RISC konputagailu batek CISC batek baino agindu gehiago behar izan ditzake ataza bat egiteko, banakako aginduek eragiketa sinpleagoak egiten dituztelako, baina agindu sinpleek, oso azkar exekutatzeaz gain, [[w:Instruzio-mailako paralelismo|instruzio-mailako paralelismoa]] (ILP) ahalbidetzen dute, eta ondorioz, atazaren exekuzioa azkartzen da agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuz. Ikus dezagun adibide bat: Demagun 3 agindu aritmetiko (+, x eta /) burutu behar dituen programa bat daukagula. Suposatuko dugu eragingaiak erregistroetan (ri) gordeta daudela (horretarako dagozkien ''load'' aginduak exekutatu dira aurretik) eta emaitza ere erregistro batean gordeko dugula (bukaeran, azkeneko emaitza memoriara eramango da ''store'' agindu baten bidez): Agindu horietako bakoitzean egin beharrekoa sinplea da eta lau urratsetan banatzen ohi da: # Agindua memoriatik CPUra eraman (if – ''instruction fetch''). # Agindua deskodetu eta eragingaiak irakurri erregistroetatik (id – ''instruction decode''). # Eragiketa egin (ex –''execution''). # Emaitza erregistro batean gorde (wr – ''register write''). Suposatuko dugu hori egiteko 4 erloju-ziklo behar direla agindu bakoitzeko, hau da, urrats bakoitzeko bat. Beraz, programa hori seriean exekutatzeko, hiru aginduak bata bestearen atzetik, 3 x 4 = 12 ziklo beharko genituzke. Baina agindu mailako paralelismoari esker, agindu bat memoriatik CPUra eramaten den bitartean, beste agindu batzuk deskodetzen, eragiketa egiten edota emaitza idazten egon daitezke, denak aldi berean. Hau horrela izanik, agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuko litzateke, eta programa osoa exekutatzeko 6 ziklo beharko genituzke 12ren ordez. {| class="wikitable" |- | <code>r1 = r2 + r3;</code> || <code>if</code> || <code>id</code> || <code>ex</code> || <code>wr</code> || || |- | <code>r4 = r5 x r6;</code> || ||<code>if</code> || <code>id</code> || <code>ex</code> || <code>wr</code>|| |- | <code>r7 = r8 / r9;</code> || || || <code>if</code> || <code>id</code> || <code>ex</code> || <code>wr</code> |- | '''<code>zikloak</code>''' || '''<code>1</code>''' || '''<code>2</code>''' || '''<code>3</code>''' || '''<code>4</code>''' || '''<code>5</code>''' || '''<code>6</code>''' |} ==Ezaugarri teknikoak== Laburbilduz, hauek dira RISC prozesadoreen ezaugarri nagusiak: # Agindu-multzo txikia eta uniformea: agindu kopuru mugatua eta agindu guztiek luzera bera, horrela deskodetze-fasea sinpleagoa da. # Exekuzio-ziklo bakarra: agindu bakoitza erloju-ziklo bakar batean exekutatzeko (bukatzeko) diseinatua dago. # ''Load-store'' arkitektura: memoriako aginduak bi besterik ez dira, ''load'' eta ''store''. Gainerako eragiketa guztiak erregistroen artean egiten dira. # Erregistro-multzo handia: erregistro ugari dago memoriara sarbide-kopurua murrizteko. # Hardwarearen sinpletasuna: aginduak zuzenean hardwarean inplementatzen dira eta horrek diseinua sinpletzen du. ==Historia== [[Fitxategi:CDC 6600.jc.jpg|thumb|CDC 6600]] 60ko hamarkadan sortutako sistema batzuk —[[w:Mikroprozesadore#RISC_mikroprozesadoreak|CDC 6600]]— RISC arkitekturaren aitzindari hartu badira ere, [[w:Michael J. Flynn|Michel J. Flynn-en]] arabera, lehenengo RISC sistema IBM 801 izan zen, John Cock-ek 1975ean hasi eta 1980an amaitu zena.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=IBM 801|hizkuntza=en|data=2026-02-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=IBM_801&oldid=1336989051|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref> Hala ere, RISC terminoa [[w: David Patterson (informatikaria)|David Patterson-ek]] sortu zuen Berkeley RISC proiektuan (1980 – 1984).<ref>{{Erreferentzia|abizena=|izenburua=Berkeley RISC|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-01-24|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Berkeley_RISC&oldid=1334583651|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> Proiektu horren ondorioz, RISC-I (1982) eta RISC-II (1983) prozesadoreak diseinatu ziren eta, nahiz eta zuzenean komertzializatu ez baziren ere, esan daiteke gaur egungo prozesadore modernoak azken horren kopiak direla. ==Testu ebakia: prozesadoreen transistore kopurua== [[Fitxategi:Transistorer (cropped).jpg|thumb|Transistoreak]]Transistoreak prozesadoreen oinarrizko osagaiak dira eta horien kopurua handitzean, memoria handiagoak eta exekuzio-unitate gehiago egin daitezke, prozesadore azkarragoak lortuz. 1971eko [[w:Mikroprozesadore#Intel_4004_(1971)|Intel 4004]] mikroprozesadoreak —kalkulagailu baterako diseinatua— '''2.300 transistore''' zituen eta segundoko 60.000 eragiketa egiteko gai zen. Bestalde, RISC-I prozesadoreak 44.429 transistoreekin, garai hartako CISC prozesadore sinpleen (100.000 transistore) errendimendua erraz gainditzen zuen. Gaur egungo prozesadore batek, berriz, milaka milioi transistore ditu, eta ondorioz, mila milioika aldiz eraginkorragoa da, esaterako, 2025ko Apple M5 sistemak, '''28 mila milioi transistore''' ditu.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Apple unleashes M5, the next big leap in AI performance for Apple silicon|hizkuntza=en-US|url=https://www.apple.com/newsroom/2025/10/apple-unleashes-m5-the-next-big-leap-in-ai-performance-for-apple-silicon/|aldizkaria=Apple Newsroom|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} qi7j6cy8849mb8o93zamjegv78bklg7 0 7281 43326 43297 2026-06-09T09:48:18Z Ksarasola 1603 orrazketa 43326 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Docker logo (until 2025).png|thumb|Dockerren logoa]] '''[[w:Docker (softwarea)|Docker]]''' kode irekiko [[w:birtualizazio|birtualizazio]]-plataforma bat da, informatikako aplikazio bat edukiontzi isolatu batean paketatu, banatu eta exekutatzeko diseinatuta dagoena. Teknologia honek sistema eragilearen [[w:Nukleo (informatika)|kernelaren]] gaitasunak erabiltzen ditu, aplikazio bakar bat modu arin, eramangarri eta koherentean exekutatu ahal izateko, [[w:Makina birtual|makina birtual]] oso bat martxan jarri beharrik gabe. Dockerren bidez, garatzaileak aplikazioa bat pakete batean bildu ditzake, dituen software-mendekotasunak kontuan hartuta. Horrela ingurune koherente bat sortzen da aplikazioaren funtzionamendua ahalik eta egonkorren izan dadin, nahiz eta aldatu sistemaren konfigurazioa, mendekotasunak edo azpiegitura.<ref>{{Erreferentzia|izena=Katherine|abizena=Noyes|izenburua=Docker: A 'Shipping Container' for Linux Code|hizkuntza=en-gb|url=http://www.linux.com/news/enterprise/cloud-computing/731454-docker-a-shipping-container-for-linux-code/|aldizkaria=Linux.com {{!}} The source for Linux Information|sartze-data=2025-12-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Docker: Automated and Consistent Software Deployments|hizkuntza=en|url=https://www.infoq.com/news/2013/03/Docker/|aldizkaria=InfoQ|sartze-data=2025-12-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Kernel Requirements - Docker Documentation|url=http://docker.readthedocs.org/en/v0.7.3/installation/kernel/|aldizkaria=docker.readthedocs.org|sartze-data=2025-12-27}}</ref> Makina birtualen ideiari jarraitzen diote, baina baliabideak askoz modu eraginkorrean erabiliz. [[Fitxategi:Docker-linux-interfaces.svg|thumb|Dockerrek Linuxen kernelaren birtualizazio-gaitasunetara sartzeko interfaze desberdinak erabil ditzake.]] == Historia == Docker 2013an kaleratu zen, hasiera batean [[w:dotCloud|''dotCloud'']] enpresaren barne-proiektu modura. Proiektuak arrakasta berehalakoa izan zuen, eta laster bihurtu zen garatzaileentzat eta sistema-ingeniarientzat erreferentziazko estandar. Docker Inc. enpresak teknologia hori komertzialki bultzatu zuen eta, 2015ean, runC eta Open Container Initiative (OCI)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Docker libcontainer unifies Linux container powers|hizkuntza=en|url=https://www.zdnet.com/article/docker-libcontainer-unifies-linux-container-powers/|aldizkaria=ZDNET|sartze-data=2025-12-27}}</ref> sortu zituen, kontenedoreen estandar irekia ezartzeko.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Ben Golub, Who Sold Gluster to Red Hat, Now Running dotCloud {{!}} Maureen O'Gara|url=http://maureenogara.sys-con.com/node/2747331|aldizkaria=maureenogara.sys-con.com|sartze-data=2025-12-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Barb|abizena=Darrow|izenburua=PaaS pioneer dotCloud gets new CEO in industry vet Ben Golub|hizkuntza=en|data=2013-07-23|url=http://gigaom.com/2013/07/23/paas-pioneer-dotcloud-gets-new-ceo-in-industry-vet-ben-golub/|aldizkaria=Gigaom|sartze-data=2025-12-27}}</ref> Denborarekin, enpresa handiek —[[w:Red Hat Linux|Red Hat]], [[w:IBM|IBM]], [[w:Microsoft|Microsoft]], [[w:Google|Google]] eta beste askok— ekarpen garrantzitsuak egin dituzte, eta komunitateak milaka [[w:Plugin|plugin]], irudi eta tresna garatu ditu. == Funtzionamendua eta abantailak == ''Docker''rak aplikazio baten exekuzio-ingurune logiko eta isolatua dira. Edukiontzi bakoitzak bere prozesu-espazioa, sare-konfigurazioa eta [[w:Fitxategi sistema|fitxategi-sistema]] propioak ditu, eta, aldi berean, sistema eragilearen kernel bera partekatzen du gainerako edukiontziekin.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Docker libcontainer unifies Linux container powers|hizkuntza=en|url=https://www.zdnet.com/article/docker-libcontainer-unifies-linux-container-powers/|aldizkaria=ZDNET|sartze-data=2025-12-27}}</ref> Gauzak horrela, makina birtualekin alderatuta portaera homogeneoa mantenduta azkarrago abiatzen dira eta baliabide gutxiago erabiltzen dute. Aplikazioen kodea ''docker'' irudiak izeneko ereduen arabera sortzen dira. Irudi horiek aplikazioaren kodea, konfigurazioa eta behar diren mendekotasun guztiak biltzen dituzte funtzionamendu homogeneo eta fidagarria ziurtatzeko. Dockerren arrakasta hainbat abantailetan oinarritzen da: * '''Arintasuna:''' edukiontziak ez dira makina birtualak bezain handiak; ez dute [[w:Sistema eragile|sistema eragile]] osoa barneratzen eta exekutatzen, eta horrek baliabide gutxiago kontsumitzea eta abioko denbora laburragoak ekartzen ditu. * '''Isolamendua:''' aplikazio bakoitzak bere ingurune logikoa du, eta horrek [[w:Segurtasuna Interneten|segurtasuna]] handitu eta baldintza berdinetan erreplikatzeko gaitasuna eskaintzen ditu.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Iron.io Blog: How Docker Helped Us Achieve the (Near) Impossible|url=http://blog.iron.io/2014/04/how-docker-helped-us-achieve-near.html|aldizkaria=blog.iron.io|sartze-data=2025-12-27}}</ref> * '''Eramangarritasuna:''' aplikazio bat edukiontzi batean exekutatuta edozein sistema bateragarritan berdin portatuko da, izan [[w:Linux|Linux]], [[w:Microsoft Windows|Windows]] edo hodeiko plataforma bat. * '''Eskalagarritasuna:''' edukiontziak azkar sortu, kopiatu eta bana daitezke, [[w:Mikrozerbitzuak|mikrozerbitzuen]] arkitekturetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]] oso erabilgarri bihurtuz. == Ekosistema eta Integrazioa == Dockerrek ekosistema oso zabal eta heldua du, eta tresna ugarirekin integra daiteke: * Hodei-plataformak: AWS, Google Cloud, Azure, OpenStack * Konfigurazio-kudeaketa: Ansible, Puppet, Chef * CI/CD sistemak: Jenkins, [[w:GitHub|GitLab]] CI, GitHub Actions * Orkestrazio-plataformak: [[w:Kubernetes|Kubernetes]], Docker Swarm Tresna horiek edukiontzien [[w:Automatizazio|automatizazioa]], monitorizazioa, eskalatzea eta orkestrazioa bideratzen eta errazten dituzte.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Contenedores en Compute Engine|url=https://docs.cloud.google.com/compute/docs/containers?hl=es|aldizkaria=Google Cloud Documentation|sartze-data=2025-12-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Bluemix Launches IBM Containers Beta Based on Docker|hizkuntza=en-US|data=2014-12-04|url=https://developer.ibm.com/bluemix/2014/12/04/ibm-containers-beta-docker/|aldizkaria=Bluemix|sartze-data=2025-12-27}}</ref> [[w:Hodei konputazio|Hodei-konputaziorako]] funtsezko tresna izateak asko bultzatu du teknologia honen erabilpena. == Testu ebakia: Fakultateko PC laborategiak eta birtualizazioa== Enpresentzat bezala makina birtualak eta edukiontziak funtsezkoak izan dira irakaskuntzan, hainbat PC dituzten laborategietan sistemen administrazioa arintzeko eta sinplifikatzeko. [[Fitxategi:Alternative virtual machine host.svg|thumb|Makina birtualaren irudikapena]] Fakultateko laborategietako teknikarien lana oso konplexu izan da beti, aniztasun handia izan delako sistema, liburutegi eta aplikazioen aldetik. PCetan oinarritutako laborategietan (lehen urteetan terminal hutsak ziren [[w:VAX|VAX]] zerbitzariarekin konektatuta) [[w:BIOS|BIOS]] bitarteko arranke bikoitza funtsezkoa izan zen Linux eta Windows gaineko aplikazio eta software guztia PC guztietan erabili ahal izateko. PC haietan ohiko a zen mihiztadura-lengoaia edo ADA konpilatzea, Oracle datu-baseak erabiltzea, SSPS paketeekin estatistikak bideratzea, MPI programak probatzea eta beste hainbat eginkizun. Edozein kasutan, sistema eragilez aldatzeko edo gertatutako erroreek sistema berrabiatzeko PCa berriro arrankatu behar izatea ohikoa bezain motela izaten zen. Horren aurrean birtualizazioa (makina birtualak edo dockerrak erabiliz), oso irtenbide egokia izan da arazo horiek ondo bideratzeko. Are gehiago, praktika batzuk lehen PC berezituetan baino ezin ziren egin, baina horiek ere ohiko PCetara eraman ahal izan ziren birtualizazioari esker. Horrela, esaterako, sistema eragilearen nukleoa birkonpilatu eta probatzea praktika arriskutsua izatetik ohiko praktika seguru izatera pasa zen makina birtualei esker. Makina birtualek ([[w:VirtualBox|VirtualBox]] edo [[w:VMWare|VMWare]] erabiliz) eta Docker-ek bizitza errazago egin digute denoi, eta bereziki teknikariei. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 1indyy8709w0okq8ifbigigbvbyzbnm 43330 43326 2026-06-09T10:08:16Z Ksarasola 1603 erreferentziak 43330 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Docker logo (until 2025).png|thumb|Dockerren logoa]] '''[[w:Docker (softwarea)|Docker]]''' kode irekiko [[w:birtualizazio|birtualizazio]]-plataforma bat da, informatikako aplikazio bat edukiontzi isolatu batean paketatu, banatu eta exekutatzeko diseinatuta dagoena. Teknologia honek sistema eragilearen [[w:Nukleo (informatika)|kernelaren]] gaitasunak erabiltzen ditu, aplikazio bakar bat modu arin, eramangarri eta koherentean exekutatu ahal izateko, [[w:Makina birtual|makina birtual]] oso bat martxan jarri beharrik gabe.<ref>{{Erreferentzia|izena=Eneko|abizena=Agirre|izenburua=DevOps teknologiak: Garapena eta ustiapena lotzen|hizkuntza=eu|data=2017-03-22|url=https://www.sarean.eus/devops-teknologiak-garapena-eta-ustiapena-lotzen/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-09}}</ref> Dockerren bidez, garatzaileak aplikazioa bat pakete batean bildu ditzake, dituen software-mendekotasunak kontuan hartuta. Horrela ingurune koherente bat sortzen da aplikazioaren funtzionamendua ahalik eta egonkorren izan dadin, nahiz eta aldatu sistemaren konfigurazioa, mendekotasunak edo azpiegitura.<ref>{{Erreferentzia|izena=Katherine|abizena=Noyes|izenburua=Docker: A 'Shipping Container' for Linux Code|hizkuntza=en-gb|url=http://www.linux.com/news/enterprise/cloud-computing/731454-docker-a-shipping-container-for-linux-code/|aldizkaria=Linux.com {{!}} The source for Linux Information|sartze-data=2025-12-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Docker: Automated and Consistent Software Deployments|hizkuntza=en|url=https://www.infoq.com/news/2013/03/Docker/|aldizkaria=InfoQ|sartze-data=2025-12-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Kernel Requirements - Docker Documentation|url=http://docker.readthedocs.org/en/v0.7.3/installation/kernel/|aldizkaria=docker.readthedocs.org|sartze-data=2025-12-27}}</ref> Makina birtualen ideiari jarraitzen diote, baina baliabideak askoz modu eraginkorrean erabiliz.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Docker bidezko Nextcloud instalazio baten migrazioa nola egin|hizkuntza=eu|data=2021-02-17|url=https://iametza.eus/nextcloud-post/docker-bidezko-nextcloud-instalazio-baten-migrazioa-nola-egin/|aldizkaria=Iametza|sartze-data=2026-06-09}}</ref> [[Fitxategi:Docker-linux-interfaces.svg|thumb|Dockerrek Linuxen kernelaren birtualizazio-gaitasunetara sartzeko interfaze desberdinak erabil ditzake.]] == Historia == Docker 2013an kaleratu zen, hasiera batean [[w:dotCloud|''dotCloud'']] enpresaren barne-proiektu modura. Proiektuak arrakasta berehalakoa izan zuen, eta laster bihurtu zen garatzaileentzat eta sistema-ingeniarientzat erreferentziazko estandar. Docker Inc. enpresak teknologia hori komertzialki bultzatu zuen eta, 2015ean, runC eta Open Container Initiative (OCI)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Docker libcontainer unifies Linux container powers|hizkuntza=en|url=https://www.zdnet.com/article/docker-libcontainer-unifies-linux-container-powers/|aldizkaria=ZDNET|sartze-data=2025-12-27}}</ref> sortu zituen, kontenedoreen estandar irekia ezartzeko.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Ben Golub, Who Sold Gluster to Red Hat, Now Running dotCloud {{!}} Maureen O'Gara|url=http://maureenogara.sys-con.com/node/2747331|aldizkaria=maureenogara.sys-con.com|sartze-data=2025-12-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Barb|abizena=Darrow|izenburua=PaaS pioneer dotCloud gets new CEO in industry vet Ben Golub|hizkuntza=en|data=2013-07-23|url=http://gigaom.com/2013/07/23/paas-pioneer-dotcloud-gets-new-ceo-in-industry-vet-ben-golub/|aldizkaria=Gigaom|sartze-data=2025-12-27}}</ref> Denborarekin, enpresa handiek —[[w:Red Hat Linux|Red Hat]], [[w:IBM|IBM]], [[w:Microsoft|Microsoft]], [[w:Google|Google]] eta beste askok— ekarpen garrantzitsuak egin dituzte, eta komunitateak milaka [[w:Plugin|plugin]], irudi eta tresna garatu ditu. == Funtzionamendua eta abantailak == ''Docker''rak aplikazio baten exekuzio-ingurune logiko eta isolatua dira. Edukiontzi bakoitzak bere prozesu-espazioa, sare-konfigurazioa eta [[w:Fitxategi sistema|fitxategi-sistema]] propioak ditu, eta, aldi berean, sistema eragilearen kernel bera partekatzen du gainerako edukiontziekin.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Docker libcontainer unifies Linux container powers|hizkuntza=en|url=https://www.zdnet.com/article/docker-libcontainer-unifies-linux-container-powers/|aldizkaria=ZDNET|sartze-data=2025-12-27}}</ref> Gauzak horrela, makina birtualekin alderatuta portaera homogeneoa mantenduta azkarrago abiatzen dira eta baliabide gutxiago erabiltzen dute. Aplikazioen kodea ''docker'' irudiak izeneko ereduen arabera sortzen dira. Irudi horiek aplikazioaren kodea, konfigurazioa eta behar diren mendekotasun guztiak biltzen dituzte funtzionamendu homogeneo eta fidagarria ziurtatzeko. Dockerren arrakasta hainbat abantailetan oinarritzen da: * '''Arintasuna:''' edukiontziak ez dira makina birtualak bezain handiak; ez dute [[w:Sistema eragile|sistema eragile]] osoa barneratzen eta exekutatzen, eta horrek baliabide gutxiago kontsumitzea eta abioko denbora laburragoak ekartzen ditu. * '''Isolamendua:''' aplikazio bakoitzak bere ingurune logikoa du, eta horrek [[w:Segurtasuna Interneten|segurtasuna]] handitu eta baldintza berdinetan erreplikatzeko gaitasuna eskaintzen ditu.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Iron.io Blog: How Docker Helped Us Achieve the (Near) Impossible|url=http://blog.iron.io/2014/04/how-docker-helped-us-achieve-near.html|aldizkaria=blog.iron.io|sartze-data=2025-12-27}}</ref> * '''Eramangarritasuna:''' aplikazio bat edukiontzi batean exekutatuta edozein sistema bateragarritan berdin portatuko da, izan [[w:Linux|Linux]], [[w:Microsoft Windows|Windows]] edo hodeiko plataforma bat. * '''Eskalagarritasuna:''' edukiontziak azkar sortu, kopiatu eta bana daitezke, [[w:Mikrozerbitzuak|mikrozerbitzuen]] arkitekturetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]] oso erabilgarri bihurtuz. == Ekosistema eta Integrazioa == Dockerrek ekosistema oso zabal eta heldua du, eta tresna ugarirekin integra daiteke: * Hodei-plataformak: AWS, Google Cloud, Azure, OpenStack * Konfigurazio-kudeaketa: Ansible, Puppet, Chef * CI/CD sistemak: Jenkins, [[w:GitHub|GitLab]] CI, GitHub Actions * Orkestrazio-plataformak: [[w:Kubernetes|Kubernetes]], Docker Swarm Tresna horiek edukiontzien [[w:Automatizazio|automatizazioa]], monitorizazioa, eskalatzea eta orkestrazioa bideratzen eta errazten dituzte.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Contenedores en Compute Engine|url=https://docs.cloud.google.com/compute/docs/containers?hl=es|aldizkaria=Google Cloud Documentation|sartze-data=2025-12-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Bluemix Launches IBM Containers Beta Based on Docker|hizkuntza=en-US|data=2014-12-04|url=https://developer.ibm.com/bluemix/2014/12/04/ibm-containers-beta-docker/|aldizkaria=Bluemix|sartze-data=2025-12-27}}</ref> [[w:Hodei konputazio|Hodei-konputaziorako]] funtsezko tresna izateak asko bultzatu du teknologia honen erabilpena. == Testu ebakia: Fakultateko PC laborategiak eta birtualizazioa== Enpresentzat bezala makina birtualak eta edukiontziak funtsezkoak izan dira irakaskuntzan, hainbat PC dituzten laborategietan sistemen administrazioa arintzeko eta sinplifikatzeko. [[Fitxategi:Alternative virtual machine host.svg|thumb|Makina birtualaren irudikapena]] Fakultateko laborategietako teknikarien lana oso konplexu izan da beti, aniztasun handia izan delako sistema, liburutegi eta aplikazioen aldetik. PCetan oinarritutako laborategietan (lehen urteetan terminal hutsak ziren [[w:VAX|VAX]] zerbitzariarekin konektatuta) [[w:BIOS|BIOS]] bitarteko arranke bikoitza funtsezkoa izan zen Linux eta Windows gaineko aplikazio eta software guztia PC guztietan erabili ahal izateko. PC haietan ohiko a zen mihiztadura-lengoaia edo ADA konpilatzea, Oracle datu-baseak erabiltzea, SSPS paketeekin estatistikak bideratzea, MPI programak probatzea eta beste hainbat eginkizun. Edozein kasutan, sistema eragilez aldatzeko edo gertatutako erroreek sistema berrabiatzeko PCa berriro arrankatu behar izatea ohikoa bezain motela izaten zen. Horren aurrean birtualizazioa (makina birtualak edo dockerrak erabiliz), oso irtenbide egokia izan da arazo horiek ondo bideratzeko. Are gehiago, praktika batzuk lehen PC berezituetan baino ezin ziren egin, baina horiek ere ohiko PCetara eraman ahal izan ziren birtualizazioari esker. Horrela, esaterako, sistema eragilearen nukleoa birkonpilatu eta probatzea praktika arriskutsua izatetik ohiko praktika seguru izatera pasa zen makina birtualei esker. Makina birtualek ([[w:VirtualBox|VirtualBox]] edo [[w:VMWare|VMWare]] erabiliz) eta Docker-ek bizitza errazago egin digute denoi, eta bereziki teknikariei. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 8fow6kpf9m3nuru2lh0d0qd3hg3r5y0 0 7283 43336 43307 2026-06-09T10:48:12Z Izasala 2535 43336 wikitext text/x-wiki {{ibilbidea |irudia = |mapa = |herrialdea = {{herrialdea|Gipuzkoa}} |zailtasuna = Erraza |lekuak = |distantzia = |ingurunea = |abiapuntua = |nondik hartua = https://tomasaizkorrikobira.com/tomas-salazar-eus-2/tomas-salazar-mendi-ibilbideak/266-15-ibilbidea-eus }} '''Sarrera''' == Ibilbidea == ==Erreferentziak== * [https://tomasaizkorrikobira.com/tomas-salazar-eus-2/tomas-salazar-mendi-ibilbideak/266-15-ibilbidea-eus Aizkorriko bira web gunea] 25aovz8grj1i91mjs73unylcebgkybz 43338 43336 2026-06-09T11:54:14Z Izasala 2535 43338 wikitext text/x-wiki {{ibilbidea |irudia = |mapa = |herrialdea = {{herrialdea|Gipuzkoa}} |zailtasuna = Erraza |lekuak = Beasain, Bidegain, Agorta |distantzia = 11km 3 ordu |ingurunea = Beasainmendi |abiapuntua = Beasaingo Loinazko San Martin plaza |nondik hartua = https://goiberri.eus/2022/09/19/beasainmendiko-bira/ }} '''Ibilbide klasiko bat da Beasaingo herrigunea Agortarekin lotzen duen zirkularra. Herriguneko hasierako zatia baserri bide eta garai bateko herri bideekin uztartzen ditu, Goierriren ikuspegi ederrak erakutsiz.''' == Ibilbidea == Loinazko San Martin plazatik (159 m.) hasten da ibilbidea, eta lehen jomuga Loinazko ermitara iristea da (210 m.). Horretarako herrigunea zeharkatu behar dugu. Oriamendi kaletik Loinazko San Martinen basilikara doan bidea hartuko dugu, bidea utzi eta ezkerretara eginez iristen da Loinazko ermitara, hogei bat minutuan. Loinazko ermita eta basilika. Ondare izendatutako bi tenplu erlijioso topatuko ditugu ibilbide honetatik gertu. Batetik, Loinazko Amaren ermita, bere lehen aipamena 1565koa da, eta bestetik, Loinazko San Martinen basilika, XIX. mendean eraikia Gipuzkoako Batzar Nagusien aginduz. Loinazko ermitaren ataria bisitatu ondoren, atzera baserri bidea hartu, eta ordu erdiko igoera dago Artxisain-Mendizabal baserrira (400 m.) iritsi aurretik. Tartean, Amunabarrogoikoa, Arantzamendi, Aranburuazpikoa eta Aranburugaraikoa baserriak topatuko ditugu. Asfaltozko bidea Mendizabalen bukatzen da, eta metro batzuk aurrera eginez, bidegurutze batera iristen da. Ibilbide luzeago egin daiteke puntu honetan ezkerretara jota, Lupezketa eta Biruin aldera, ibilbide laburragoa egin nahi bada eskubitara, Bidegain lepoa helburu. Bigarren hori da deskribatzen dena. Beti ere goranzko joera duen bide erosoari jarraitu behar zaio. Herribidea bidezidor bihurtzen da tarteetan, eta pinua nagusitzen den paraje horietan pagadi batzuk ere tartekatzen dira. Usurbeko antena eskubitara ageri dela, ordu eta erdi inguru behar da Bidegainera iristeko (610 m.). Tentsio handiko kableak ageri dira bertan. '''Agortako plazatik Beasaingora''' Bidegainetik Agortara joateko eskubitara egin daitekeen arren, ezkerrera egingo dugu bistak ikuskatzeko, segituan eskubira dagoen bidezidor estua hartu, pinudi batean gora egin eta gainera iristean Arriarango urtegia, Astigarreta, Garin eta Mandubia ikusten dira eta Murumendi aldera doan bidearekin topo egingo dugu. Eskubira beharantz eginez, hamar minutuan Agortara (622 m.) iristen da. Puntu honetan ibilbidea jarraitu aurretik Usurbe mendira igotzeko aukera dago errepidetik gora joanez edo errepide ondotik ateratzen den bidezidorra hartuz. Usurbera igo edo ez, Agortatik beherantz egitea besterik ez da falta. Errepidetik jaitsi beharrean, beste aldean beheruntz doa bidea hartu eta Korta eta Otaño baserrien ondotik pasatzeko gara, eta Olazar baserrira iritsi aurretik, irekitzen den bidezidor bat erabiliz laburtu daiteke. Ordubeteren azpitik iristen da hasierako puntura. ==Erreferentziak== *[https://goiberri.eus/2022/09/19/beasainmendiko-bira/ Goiberri] * [https://tomasaizkorrikobira.com/tomas-salazar-eus-2/tomas-salazar-mendi-ibilbideak/266-15-ibilbidea-eus Aizkorriko bira web gunea] rp8k22fok5x9ukivfaab0yi25vcurv6 10 7284 43308 2026-06-08T15:47:35Z Ksarasola 1603 sortzea , en txantiloi bezala 43308 wikitext text/x-wiki {{Hizkuntza azalpena|Ingelesez}}<noinclude> ---- Txantiloi hau, Bretainia Handiko [[w:ingeles|ingeles]]ez dagoen kanpo lotura baten aurrean ipintzen da. [[Kategoria:Hizkuntza txantiloiak|En-gb]] <!--interwiki--> </noinclude> 2g8x8d86e4zxsmzwtq5pd7gqsymrojw 0 7285 43309 2026-06-08T16:50:15Z Rosa Arruabarrena 2687 Orria sortu da. Edukia: Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —batteries included filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete pr... 43309 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —batteries included filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren lingua franca gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo Centrum Wiskunde & Informatica (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak Monty Python umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) list comprehensions egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (type hints) gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek Benevolent Dictator For Life (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, Python Software Foundation (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da Global Interpreter Lock (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta Faster CPython bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. == Pyhton kode <syntaxhighlight lang="sql"> # Adierazkortasunaren ahalmenaren adibidea: # listak ulertzen eta hautazko tipatzea def iragazi_karratu_bikoitiak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x % 2 == 0] zenbakiak = [1, 2, 3, 4, 5] print(iragazi_karratu_bikoitiak(zenbakiak)) # Irteera: [4, 16] </syntaxhighlight> *'''Garrantzia, eragina eta etorkizuneko ildoak''' Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, Machine Learningean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). otnuyixzax1g7n6a2qv5qrfhi6jawo2 43310 43309 2026-06-08T16:51:44Z Rosa Arruabarrena 2687 43310 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —batteries included filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren lingua franca gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo Centrum Wiskunde & Informatica (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak Monty Python umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) list comprehensions egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (type hints) gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek Benevolent Dictator For Life (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, Python Software Foundation (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da Global Interpreter Lock (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta Faster CPython bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. == Pyhton kode <syntaxhighlight lang="sql"> # Adierazkortasunaren ahalmenaren adibidea: # listak ulertzen eta hautazko tipatzea def iragazi_karratu_bikoitiak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x % 2 == 0] balioak = [1, 2, 3, 4, 5] print(iragazi_karratu_bikoitiak(balioka)) # Irteera: [4, 16] </syntaxhighlight> *'''Garrantzia, eragina eta etorkizuneko ildoak''' Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, Machine Learningean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). mw3ftxltm3n5sbcdf2ps0azzwqytdwk 43311 43310 2026-06-08T16:57:19Z Rosa Arruabarrena 2687 43311 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —batteries included filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren lingua franca gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo Centrum Wiskunde & Informatica (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak Monty Python umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) list comprehensions egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (type hints) gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek Benevolent Dictator For Life (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, Python Software Foundation (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da Global Interpreter Lock (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta Faster CPython bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. == Pyhton kode <syntaxhighlight lang="python" line> # Adierazkortasunaren ahalmenaren adibidea: listen ulermena eta hautazko tipatzea def iragazi_karratu_bikoitiak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x % 2 == 0] balioak = [1, 2, 3, 4, 5] print(iragazi_karratu_bikoitiak(balioak)) # Irteera: [4, 16] </syntaxhighlight> *'''Garrantzia, eragina eta etorkizuneko ildoak''' Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, Machine Learningean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). mvpjo0aera4xofp5qzi87poalfthx6t 43312 43311 2026-06-08T16:58:55Z Rosa Arruabarrena 2687 43312 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —batteries included filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren lingua franca gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo Centrum Wiskunde & Informatica (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak Monty Python umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) list comprehensions egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (type hints) gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek Benevolent Dictator For Life (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, Python Software Foundation (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da Global Interpreter Lock (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta Faster CPython bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # Adierazkortasunaren ahalmenaren adibidea: listen ulermena eta hautazko tipatzea def iragazi_karratu_bikoitiak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x % 2 == 0] balioak = [1, 2, 3, 4, 5] print(iragazi_karratu_bikoitiak(balioak)) # Irteera: [4, 16] </syntaxhighlight> *'''Garrantzia, eragina eta etorkizuneko ildoak''' Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, Machine Learningean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). o8jt15a4kdqigdd7v0zjh30kwsoq17z 43316 43312 2026-06-08T23:12:30Z ~2026-33919-07 2722 43316 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —batteries included filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren lingua franca gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo Centrum Wiskunde & Informatica (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak Monty Python umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) list comprehensions egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (type hints) gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek Benevolent Dictator For Life (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, Python Software Foundation (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da Global Interpreter Lock (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta Faster CPython bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # 1 adibidea: list comprehension eta sintaxi garbia zenbakiak = [1, 2, 3, 4, 5] def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x % 2 == 0] print(bikoiti_karratuak) # Irteera: [4, 16] # 2 adibidea: Testu‑analisi liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python hizkuntza trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('hizkuntza', 1)] </syntaxhighlight> *'''Garrantzia, eragina eta etorkizuneko ildoak''' Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, Machine Learningean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). 3bdq8oku405nhmthkx3fzm1y9b0qm1r 43317 43316 2026-06-08T23:26:32Z ~2026-33919-07 2722 43317 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —batteries included filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren lingua franca gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. == IRUDIA: LOGOA (Wikimedian) == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo Centrum Wiskunde & Informatica (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak Monty Python umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) list comprehensions egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (type hints) gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek Benevolent Dictator For Life (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, Python Software Foundation (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da Global Interpreter Lock (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta Faster CPython bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # 1 adibidea: list comprehension eta sintaxi garbia zenbakiak = [1, 2, 3, 4, 5] def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x % 2 == 0] print(bikoiti_karratuak) # Irteera: [4, 16] # 2 adibidea: Testu‑analisi liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> *'''Garrantzia, eragina eta etorkizuneko ildoak''' Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, Machine Learningean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). 79iye24ggcug5i49jjfhmkt0x8l41ng 43318 43317 2026-06-08T23:31:18Z ~2026-33919-07 2722 43318 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —batteries included filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren lingua franca gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. == IRUDIA: LOGOA (Wikimedian) == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo Centrum Wiskunde & Informatica (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak Monty Python umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) list comprehensions egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (type hints) gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek Benevolent Dictator For Life (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, Python Software Foundation (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da Global Interpreter Lock (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta Faster CPython bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # 1 adibidea: list comprehension eta sintaxi garbia zenbakiak = [1,2,3,4,5] def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x % 2 == 0] print(bikoiti_karratuak) # Irteera: [4,16] # 2 adibidea: Testu‑analisi liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuneko ildoak == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, Machine Learningean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). stsnnt01p1zz303gj8fdrm4bqmkyjmb 43319 43318 2026-06-08T23:33:27Z ~2026-33919-07 2722 43319 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —batteries included filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren lingua franca gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. == IRUDIA: LOGOA (Wikimedian) == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo Centrum Wiskunde & Informatica (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak Monty Python umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) list comprehensions egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (type hints) gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek Benevolent Dictator For Life (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, Python Software Foundation (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da Global Interpreter Lock (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta Faster CPython bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # 1 adibidea: list comprehension eta sintaxi garbia zenbakiak = [1,2,3,4,5] def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x % 2 == 0] print(bikoiti_karratuak) # Irteera: [4,16] # 2 adibidea: Testu‑analisi liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, Machine Learningean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). 6sm2h3k935thflfqx3zohp21s2f1ixu 43321 43319 2026-06-09T07:19:18Z ~2026-33919-07 2722 43321 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren ''lingua franca'' gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. == IRUDIA: LOGOA (Wikimedian) == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) list comprehensions egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da Global Interpreter Lock (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # 1 adibidea: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x % 2 == 0] niberznbk= [1,2,3,4,5] print(bikoiti_karratuak(niberznbk)) # Irteera: [4,16] # 2 adibidea: Testu‑analisi liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). fivj960kbkccsgmcedg6jqymagaayb5 43324 43321 2026-06-09T09:42:05Z ~2026-33919-07 2722 43324 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren ''lingua franca'' gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. == IRUDIA: LOGOA (Wikimedian) == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisi liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). qhd77pmbjcdgqlv5i73cyqsft8nyojd 43325 43324 2026-06-09T09:43:03Z ~2026-33919-07 2722 43325 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren ''lingua franca'' gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. == IRUDIA: LOGOA (Wikipedian) == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisi liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). 53hmtz1nbr30nkn1hvkwmjj0d4nle2n 43334 43325 2026-06-09T10:24:09Z ~2026-33919-07 2722 43334 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren ''lingua franca'' gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. == IRUDIA: LOGOA (Wikipedian) [[Fitxategi:Python-logo-notext.png|thumb|alt=Python-logo|Python]] == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisi liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). drqspsdd8h8ffpjr91yb7ly2bgw8z05 43335 43334 2026-06-09T10:33:29Z Rosa Arruabarrena 2687 43335 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren ''lingua franca'' gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. [[File:Python-logo-notext.png|thumb|Python logoa]] == IRUDIA: LOGOA (Wikipedian) [[Fitxategi:Python-logo-notext.png|thumb|alt=Python-logo|Python]] == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisi liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). h7a4axub8lr091rzv56qp45m3gov3cl 43337 43335 2026-06-09T11:20:38Z Rosa Arruabarrena 2687 43337 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren ''lingua franca'' gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. [[File:Python-logo-notext.png|thumb|pright=0.5|Python logoa]] == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisi liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). 6sj3mxcs9xpehsas3g8anev9xvm33li 0 7286 43313 2026-06-08T18:05:46Z Inaki.alegria 1649 Orria sortu da. Edukia: =Unix= [[Fitxategi:UNIX-Licence-Plate.JPG|thumb|Unix askatasunarekin lotu zen hasieratik]] ''Unix'' edo '''UNIX''' [[ordenagailu]]etako [[sistema eragile]]a da. 1960ko eta 1970eko hamarkadetan AT&Tko Bell laborategien langile talde batek garatu zuen, haien artean [[Ken Thompson]], [[Dennis Ritchie]] eta [[Douglas McIlroy]] zeudela. Unix-en aldaera akademiko eta komertzial ugari izan zituen, hala nola Kaliforniako Unibertsitatea, Berkeley (BSD), [[Microsoft]] (Xenix),... 43313 wikitext text/x-wiki =Unix= [[Fitxategi:UNIX-Licence-Plate.JPG|thumb|Unix askatasunarekin lotu zen hasieratik]] ''Unix'' edo '''UNIX''' [[ordenagailu]]etako [[sistema eragile]]a da. 1960ko eta 1970eko hamarkadetan AT&Tko Bell laborategien langile talde batek garatu zuen, haien artean [[Ken Thompson]], [[Dennis Ritchie]] eta [[Douglas McIlroy]] zeudela. Unix-en aldaera akademiko eta komertzial ugari izan zituen, hala nola Kaliforniako Unibertsitatea, Berkeley (BSD), [[Microsoft]] (Xenix), [[IBM]] ([[AIX]]) eta [[Sun Microsystems]] ([[Solaris (sistema eragilea)|Solaris]]) eta beste hainbat. Hauek guztiak [[UNIX-moduko|Unix moduko]] sistemak direla esaten da. Baita [[software libre]]are<nowiki/>n ildoa indartzera etorri diren [[Linux|GNU/Linux]] eta [[FreeBSD]] sistemak ere. BSD aldaera izan zen [[TCP/IP eredu|TCP/IP protokoloa]] integratu zuen lehena eta horrekin batera Unixi nagusitasuna eman ziona [[Internet]] munduan. <ref>{{Erreferentzia|izenburua=BSTJ 57: 6. July-August 1978: The UNIX Time-Sharing System. (Ritchie, D.M.; Thompson, K.)|data=1978-07-08|url=http://archive.org/details/bstj57-6-1905|sartze-data=2026-06-07}}</ref> Unix, pixkanaka, garraiagarri, multiataza eta multierabiltzaile bilakatu zen denbora partekatuan oinarrituta. Unix sistemek hainbat kontzeptu dituzte ezaugarri: datuak biltegiratzeko [[Testu fitxategi|testu laua]] ere erabiltzea; [[Fitxategi sistema|fitxategi-sistema]] hierarkikoa; gailu eta prozesuen arteko komunikazio (IPC) mota jakin batzuk fitxategi gisa tratatzea, eta software-tresna ugari erabiltzea; baita [[Tutu|tutuak]] eskaintzea ere, [[Komando lerroko interfaze|komando-interprete]] bidez programa txikiak lotzeko. Kontzeptu horiek guztiek Unix filosofia osatzen dute. == Historia eta bilakaera == 1973 urtean, UNIX sistema berridatzi zen [[C (programazio lengoaia)|C programazio-lengoaian]], eta aldaketa horrek sistema osoa beste arkitekturetara migratzea erraztu zuen, aldaketa txikiak ez baitziren egin behar horretarako. Lengoaia berriak kodea laburtu zuen eta garapen denbora asko murriztu, [[Makina lengoaia|makina-lengoaiaz]] eta mihiztadura-lengoaiaz egindakoarekin alderatuta. [[AT&T]] enpresak hainbat enpresa eta unibertsitateren eskura jarri zuen sistema, lizentzien bidez. Lizentzia hauetako bat, Kaliforniako unibertsitateko konputazio departamentura egokitu zitzaion, eta bere sistema propioa garatu zuten: [[BSD]] (Berkley Software Distribution), geroago, AT&Tko UNIX sistemaren aurkari zuzena izango zena. [[1982]] urtean kaleratuko zen sistema komertzial berria garatzen hasi zen AT&T eta ''System III'' izena eman zion, baina aldi berean AT&T berak ([[Bell laboraregia|Bell laboraregiak]]) ''System V'' sistema sortu zuen Berkleyko unibertsitateak garaturako software atalak zituena (''vi'' edo ''ncurses'' esaterako), eta [[DEC]] konpainiak garatutako [[VAX]] makinaren bateragarri zena. System V delakoa eta BSD izan ziren hortik aurrera bi lerro nagusiak. [[1991]] urtean [[Linus Torvalds]] ikasle finlandiarra, Unixeko funtzio asko betetzen zituen [[Nukleo (informatika)|nukleoa]] garatu zuen eta lizentzia askearekin argitaratu. Gertakari honetatik abiatuta, zenbait urteren buruan eta [[GNU]] tresnekin bat eginez, GNU/Linux sortu zen, zenbait urteren buruan beste UNIX sistema komertzialekin lehiatzeko moduko sistema.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Linux: Sistemaren eta sarearen administrazioa 2. argitaraldia (Debian eta Ubuntu)|hizkuntza=eu|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/linux-sistemaren-eta-sarearen-administrazioa-2-argitaraldia-debian-eta-ubuntu|aldizkaria=www.ueu.eus|sartze-data=2026-06-07}}</ref> [[GNU/Linux]] eta [[FreeBSD]] izan dira banaketa libreetarako ildo nagusiak. [[1980ko hamarkada|1980ko hamarkadaren]] amaieran, sistema eragile irekien estandarizazio-ahalegin bati esker oinarri komuna eman zitzaien sistema eragile horiei guztiei: horrela sortu zen [[POSIX]], [[IEEE|IEEEk]] bultzatuta. Lehen POSIX estandarra 1988an argitaratu zen. Exekutagarri bitarren eta objektuen UNIXen arteko bateragarritasuna hainbat [[Prozesatzeko unitate zentral|CPUtan]] ziurtatzearren [[1999|1999an]] ELF formatua (''Executable and Linkable Format'') adostu zuten hainbat enpresak eta erakundek. == Osagaiak == Unix sistema hasieran elkarrekin paketatu ziren hainbat osagaik dute oinarri. Sistema eragilearen nukleoaz gain, garapen-ingurunea, liburutegiak, dokumentazaioa eta osagai horietarako guztietako [[Iturburu kode|iturburu-kodea]] barne osatzen dute. Unix software-sistema autonomo ondo dokumentatua zen hasieratik eta horregatik oso eragin handia izan du irakaskuntzan. [[Fitxategi:Directory tree.png|alt=Direktorioa eta azpidirektorioak Unixen|thumb|Unix fitxategi-sistemaren egitura]] Unix-eko osagaiek fitxategi-sisteman dituzten izenak eta [[Direktorio|direktoriotan]] antolatutako kokapenak nabarmen aldatu dira sistemaren historiaren bidez. Hala ere, V7 inplementazioa erreferentziatzat hartzen da. Ondokoak dira osagai nabarmenenak: * ''Nukleoa'': nukleoaren osagai guztiak eta iturburu-kodea ''/usr/sys'' direktorioan. [[Driver|Dispositiboen kontrolatzaileak (''driver''-ak)]] ere bertan daude. * ''Garapenerako ingurunea:'' konpiladorea, estekatzailea, liburutegiak... * ''Komandoak:'' Erabiltzailearen komando arruntak eta administraziorako erabiltzen direnak. * ''Administrazioa eta konfigurazioa'': abiatzea eta softwarezko zerbitzarien konfigurazioa gordetzeko. Tartean sarearekin zerikusi dutenak. * ''Abiatze prozesuaren osagaiak'': Konputagailua pizten denean exekutatu beharreko programak eta haien konfigurazioa. * ''Dokumentazioa'': aitzindaria izan zen dokumentazioa [[online]] kontsultagarri jartzen ''man'' eta ''doc'' atalekin. == Unix vs. Windows eta Sistema Eragileen merkatua == Teknologiaren ikuspuntutik Linux beti joan da beste sistemen aurretik. Applek Unixeko kontzeptu nagusiak integratu zituen MacOS X sistem egin zuenean,<ref>{{Erreferentzia|izena=Waliño|abizena=Josu|izenburua=X:Biharko sistema eragilea gaur|hizkuntza=eu|data=2000-11-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/xbiharko-sistema-eragilea-gaur/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-07}}</ref> eta Microsoftek BSDren kontzeptu asko hartu zituen PCetako Windows sistema zerbitzarien alorrera hedatu zuenean eta Windows2000 berria egin zuenean. Horrez gain, esan bezala, beti egon da ondo dokumentatua eta horregatik guztiagatik unibertsitateetako sistema eragile nagusia izan da (hainbat aldaeratan, adibidez SunOS). Merkatuari begira, Microsofteko sistema eragileak beti izan dira nagusi PCetako munduan, baina zerbitzarietan, bereziki Interneteko zerbitzarietan, eta ondorioz mundu profesionalean, kontua bestelakoa da.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Usage Statistics and Market Share of Operating Systems for Websites, June 2026|url=https://w3techs.com/technologies/overview/operating_system|aldizkaria=w3techs.com|sartze-data=2026-06-07}}</ref> == Testu ebakia: Software librea eta lizentziak == [[Fitxategi:Zer da Software librea.png|thumb|440x440px|Software librearen [[kontzeptu mapa]].]] Unix aitzindaria izan zen softwarea lizentzia libreen bidez banatzen. Baina enpresek etekina lortu nahi zutenez Microsoftek, IBMk eta beste askok lizentzia itxiak (teknikoki jabedunak) erabiltzearen alde egin zuten. Horri aurre egiteko, [[Richard Stallman]] aktibistak bultzatuta, software librearen aldeko mugimendua sortu zen. '''[[Software libre|Software librea]]''' edo software askea ({{lang-en|free software}}), eskuratu ondoren, erabil, kopia, azter, molda eta bana daitekeen softwarea da. Doan banatu ohi da, baina ez da derrigorrez; libre izaera mantenduz gero saldu egin daiteke. Bestalde, doako softwarea ([[freeware]]) ere [[Iturburu kode|iturburu-kodearekin]] batera banatzen da batzuetan. Baina ''freeware''a ez da software libre, moldatzeko eta banatzeko aukera eskaintzen ez duen kasuetan, bederen. Irudian ikus daitekeenez kontzeptu asko konbina daitezke lizentzia batean, baina libre izaera lau eskubide hauek definitzen dituzte:<ref>{{Erreferentzia|izena=Asurmendi Sainz|abizena=Jabier|izenburua=Ona, ederra, merkea... eta askea|hizkuntza=eu|data=2007-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/ona-ederra-merkea-eta-askea/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-08}}</ref> * helburua edozein dela ere exekutatu ahal izatea (pribatua, hezkuntza, publikoa, komertziala, eta abar). * aztertu eta aldatu ahal izatea (horretarako beharrezkoa da kodea eskuratu ahal izatea). * kopiatu ahal izatea. * hobetu ahal izatea, eta hobekuntza horiek publiko egin ahal izatea, komunitatearen onurarako. Informatikaren munduan, eta Interneten bereziki, aurrerapen handiak egin dira software libreari esker. Web zerbitzariak, non [[Apache HTTP zerbitzaria|Apachek]] nagusitasun osoa izan baitu urtetan zehar, edo adimen artifizialeko [[Hizkuntza-eredu handi|hizkuntz eredu handiak]] garatzeko tresnak dira arrakasta-kasu ezagunetako batzuk. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} a3qanyzlivw0vzc1st5t4dtxvo1b5yr 43314 43313 2026-06-08T18:06:25Z Inaki.alegria 1649 /* Unix */ 43314 wikitext text/x-wiki =Unix sistema eragilea= [[Fitxategi:UNIX-Licence-Plate.JPG|thumb|Unix askatasunarekin lotu zen hasieratik]] ''Unix'' edo '''UNIX''' [[ordenagailu]]etako [[sistema eragile]]a da. 1960ko eta 1970eko hamarkadetan AT&Tko Bell laborategien langile talde batek garatu zuen, haien artean [[Ken Thompson]], [[Dennis Ritchie]] eta [[Douglas McIlroy]] zeudela. Unix-en aldaera akademiko eta komertzial ugari izan zituen, hala nola Kaliforniako Unibertsitatea, Berkeley (BSD), [[Microsoft]] (Xenix), [[IBM]] ([[AIX]]) eta [[Sun Microsystems]] ([[Solaris (sistema eragilea)|Solaris]]) eta beste hainbat. Hauek guztiak [[UNIX-moduko|Unix moduko]] sistemak direla esaten da. Baita [[software libre]]are<nowiki/>n ildoa indartzera etorri diren [[Linux|GNU/Linux]] eta [[FreeBSD]] sistemak ere. BSD aldaera izan zen [[TCP/IP eredu|TCP/IP protokoloa]] integratu zuen lehena eta horrekin batera Unixi nagusitasuna eman ziona [[Internet]] munduan. <ref>{{Erreferentzia|izenburua=BSTJ 57: 6. July-August 1978: The UNIX Time-Sharing System. (Ritchie, D.M.; Thompson, K.)|data=1978-07-08|url=http://archive.org/details/bstj57-6-1905|sartze-data=2026-06-07}}</ref> Unix, pixkanaka, garraiagarri, multiataza eta multierabiltzaile bilakatu zen denbora partekatuan oinarrituta. Unix sistemek hainbat kontzeptu dituzte ezaugarri: datuak biltegiratzeko [[Testu fitxategi|testu laua]] ere erabiltzea; [[Fitxategi sistema|fitxategi-sistema]] hierarkikoa; gailu eta prozesuen arteko komunikazio (IPC) mota jakin batzuk fitxategi gisa tratatzea, eta software-tresna ugari erabiltzea; baita [[Tutu|tutuak]] eskaintzea ere, [[Komando lerroko interfaze|komando-interprete]] bidez programa txikiak lotzeko. Kontzeptu horiek guztiek Unix filosofia osatzen dute. == Historia eta bilakaera == 1973 urtean, UNIX sistema berridatzi zen [[C (programazio lengoaia)|C programazio-lengoaian]], eta aldaketa horrek sistema osoa beste arkitekturetara migratzea erraztu zuen, aldaketa txikiak ez baitziren egin behar horretarako. Lengoaia berriak kodea laburtu zuen eta garapen denbora asko murriztu, [[Makina lengoaia|makina-lengoaiaz]] eta mihiztadura-lengoaiaz egindakoarekin alderatuta. [[AT&T]] enpresak hainbat enpresa eta unibertsitateren eskura jarri zuen sistema, lizentzien bidez. Lizentzia hauetako bat, Kaliforniako unibertsitateko konputazio departamentura egokitu zitzaion, eta bere sistema propioa garatu zuten: [[BSD]] (Berkley Software Distribution), geroago, AT&Tko UNIX sistemaren aurkari zuzena izango zena. [[1982]] urtean kaleratuko zen sistema komertzial berria garatzen hasi zen AT&T eta ''System III'' izena eman zion, baina aldi berean AT&T berak ([[Bell laboraregia|Bell laboraregiak]]) ''System V'' sistema sortu zuen Berkleyko unibertsitateak garaturako software atalak zituena (''vi'' edo ''ncurses'' esaterako), eta [[DEC]] konpainiak garatutako [[VAX]] makinaren bateragarri zena. System V delakoa eta BSD izan ziren hortik aurrera bi lerro nagusiak. [[1991]] urtean [[Linus Torvalds]] ikasle finlandiarra, Unixeko funtzio asko betetzen zituen [[Nukleo (informatika)|nukleoa]] garatu zuen eta lizentzia askearekin argitaratu. Gertakari honetatik abiatuta, zenbait urteren buruan eta [[GNU]] tresnekin bat eginez, GNU/Linux sortu zen, zenbait urteren buruan beste UNIX sistema komertzialekin lehiatzeko moduko sistema.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Linux: Sistemaren eta sarearen administrazioa 2. argitaraldia (Debian eta Ubuntu)|hizkuntza=eu|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/linux-sistemaren-eta-sarearen-administrazioa-2-argitaraldia-debian-eta-ubuntu|aldizkaria=www.ueu.eus|sartze-data=2026-06-07}}</ref> [[GNU/Linux]] eta [[FreeBSD]] izan dira banaketa libreetarako ildo nagusiak. [[1980ko hamarkada|1980ko hamarkadaren]] amaieran, sistema eragile irekien estandarizazio-ahalegin bati esker oinarri komuna eman zitzaien sistema eragile horiei guztiei: horrela sortu zen [[POSIX]], [[IEEE|IEEEk]] bultzatuta. Lehen POSIX estandarra 1988an argitaratu zen. Exekutagarri bitarren eta objektuen UNIXen arteko bateragarritasuna hainbat [[Prozesatzeko unitate zentral|CPUtan]] ziurtatzearren [[1999|1999an]] ELF formatua (''Executable and Linkable Format'') adostu zuten hainbat enpresak eta erakundek. == Osagaiak == Unix sistema hasieran elkarrekin paketatu ziren hainbat osagaik dute oinarri. Sistema eragilearen nukleoaz gain, garapen-ingurunea, liburutegiak, dokumentazaioa eta osagai horietarako guztietako [[Iturburu kode|iturburu-kodea]] barne osatzen dute. Unix software-sistema autonomo ondo dokumentatua zen hasieratik eta horregatik oso eragin handia izan du irakaskuntzan. [[Fitxategi:Directory tree.png|alt=Direktorioa eta azpidirektorioak Unixen|thumb|Unix fitxategi-sistemaren egitura]] Unix-eko osagaiek fitxategi-sisteman dituzten izenak eta [[Direktorio|direktoriotan]] antolatutako kokapenak nabarmen aldatu dira sistemaren historiaren bidez. Hala ere, V7 inplementazioa erreferentziatzat hartzen da. Ondokoak dira osagai nabarmenenak: * ''Nukleoa'': nukleoaren osagai guztiak eta iturburu-kodea ''/usr/sys'' direktorioan. [[Driver|Dispositiboen kontrolatzaileak (''driver''-ak)]] ere bertan daude. * ''Garapenerako ingurunea:'' konpiladorea, estekatzailea, liburutegiak... * ''Komandoak:'' Erabiltzailearen komando arruntak eta administraziorako erabiltzen direnak. * ''Administrazioa eta konfigurazioa'': abiatzea eta softwarezko zerbitzarien konfigurazioa gordetzeko. Tartean sarearekin zerikusi dutenak. * ''Abiatze prozesuaren osagaiak'': Konputagailua pizten denean exekutatu beharreko programak eta haien konfigurazioa. * ''Dokumentazioa'': aitzindaria izan zen dokumentazioa [[online]] kontsultagarri jartzen ''man'' eta ''doc'' atalekin. == Unix vs. Windows eta Sistema Eragileen merkatua == Teknologiaren ikuspuntutik Linux beti joan da beste sistemen aurretik. Applek Unixeko kontzeptu nagusiak integratu zituen MacOS X sistem egin zuenean,<ref>{{Erreferentzia|izena=Waliño|abizena=Josu|izenburua=X:Biharko sistema eragilea gaur|hizkuntza=eu|data=2000-11-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/xbiharko-sistema-eragilea-gaur/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-07}}</ref> eta Microsoftek BSDren kontzeptu asko hartu zituen PCetako Windows sistema zerbitzarien alorrera hedatu zuenean eta Windows2000 berria egin zuenean. Horrez gain, esan bezala, beti egon da ondo dokumentatua eta horregatik guztiagatik unibertsitateetako sistema eragile nagusia izan da (hainbat aldaeratan, adibidez SunOS). Merkatuari begira, Microsofteko sistema eragileak beti izan dira nagusi PCetako munduan, baina zerbitzarietan, bereziki Interneteko zerbitzarietan, eta ondorioz mundu profesionalean, kontua bestelakoa da.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Usage Statistics and Market Share of Operating Systems for Websites, June 2026|url=https://w3techs.com/technologies/overview/operating_system|aldizkaria=w3techs.com|sartze-data=2026-06-07}}</ref> == Testu ebakia: Software librea eta lizentziak == [[Fitxategi:Zer da Software librea.png|thumb|440x440px|Software librearen [[kontzeptu mapa]].]] Unix aitzindaria izan zen softwarea lizentzia libreen bidez banatzen. Baina enpresek etekina lortu nahi zutenez Microsoftek, IBMk eta beste askok lizentzia itxiak (teknikoki jabedunak) erabiltzearen alde egin zuten. Horri aurre egiteko, [[Richard Stallman]] aktibistak bultzatuta, software librearen aldeko mugimendua sortu zen. '''[[Software libre|Software librea]]''' edo software askea ({{lang-en|free software}}), eskuratu ondoren, erabil, kopia, azter, molda eta bana daitekeen softwarea da. Doan banatu ohi da, baina ez da derrigorrez; libre izaera mantenduz gero saldu egin daiteke. Bestalde, doako softwarea ([[freeware]]) ere [[Iturburu kode|iturburu-kodearekin]] batera banatzen da batzuetan. Baina ''freeware''a ez da software libre, moldatzeko eta banatzeko aukera eskaintzen ez duen kasuetan, bederen. Irudian ikus daitekeenez kontzeptu asko konbina daitezke lizentzia batean, baina libre izaera lau eskubide hauek definitzen dituzte:<ref>{{Erreferentzia|izena=Asurmendi Sainz|abizena=Jabier|izenburua=Ona, ederra, merkea... eta askea|hizkuntza=eu|data=2007-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/ona-ederra-merkea-eta-askea/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-08}}</ref> * helburua edozein dela ere exekutatu ahal izatea (pribatua, hezkuntza, publikoa, komertziala, eta abar). * aztertu eta aldatu ahal izatea (horretarako beharrezkoa da kodea eskuratu ahal izatea). * kopiatu ahal izatea. * hobetu ahal izatea, eta hobekuntza horiek publiko egin ahal izatea, komunitatearen onurarako. Informatikaren munduan, eta Interneten bereziki, aurrerapen handiak egin dira software libreari esker. Web zerbitzariak, non [[Apache HTTP zerbitzaria|Apachek]] nagusitasun osoa izan baitu urtetan zehar, edo adimen artifizialeko [[Hizkuntza-eredu handi|hizkuntz eredu handiak]] garatzeko tresnak dira arrakasta-kasu ezagunetako batzuk. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} od67fslfxoqke0ih0keijpfr95t4r0l 43315 43314 2026-06-08T21:41:06Z Ksarasola 1603 wikipedia estekak 43315 wikitext text/x-wiki =Unix sistema eragilea= [[Fitxategi:UNIX-Licence-Plate.JPG|thumb|Unix askatasunarekin lotu zen hasieratik]] ''Unix'' edo '''UNIX''' [[w:Ordenagailu|ordenagailu]]etako [[w:sistema eragile|sistema eragile]]a da. 1960ko eta 1970eko hamarkadetan AT&Tko Bell laborategien langile talde batek garatu zuen, haien artean [[w:Ken Thompson|Ken Thompson]], [[w:Dennis Ritchie|Dennis Ritchie]] eta [[w:Douglas McIlroy|Douglas McIlroy]] zeudela. Unix-en aldaera akademiko eta komertzial ugari izan zituen, hala nola Kaliforniako Unibertsitatea, Berkeley (BSD), [[w:Microsoft|Microsoft]] (Xenix), [[w:IBM|IBM]] ([[w:AIX|AIX]]) eta [[w:Sun Microsystems|Sun Microsystems]] ([[w:Solaris (sistema eragilea)|Solaris]]) eta beste hainbat. Hauek guztiak [[w:UNIX-moduko|Unix moduko]] sistemak direla esaten da. Baita [[w:Software libre|software libre]]aren ildoa indartzera etorri diren [[w:Linux|GNU/Linux]] eta [[w:FreeBSD|FreeBSD]] sistemak ere. BSD aldaera izan zen [[w:TCP/IP eredu|TCP/IP protokoloa]] integratu zuen lehena eta horrekin batera Unixi nagusitasuna eman ziona [[w:Internet|Internet]] munduan. <ref>{{Erreferentzia|izenburua=BSTJ 57: 6. July-August 1978: The UNIX Time-Sharing System. (Ritchie, D.M.; Thompson, K.)|data=1978-07-08|url=http://archive.org/details/bstj57-6-1905|sartze-data=2026-06-07}}</ref> Unix, pixkanaka, garraiagarri, multiataza eta multierabiltzaile bilakatu zen denbora partekatuan oinarrituta. Unix sistemek hainbat kontzeptu dituzte ezaugarri: datuak biltegiratzeko [[w:Testu fitxategi|testu laua]] ere erabiltzea; [[w:Fitxategi sistema|fitxategi-sistema]] hierarkikoa; gailu eta prozesuen arteko komunikazio (IPC) mota jakin batzuk fitxategi gisa tratatzea, eta software-tresna ugari erabiltzea; baita [[w:Tutu|tutuak]] eskaintzea ere, [[w:Komando lerroko interfaze|komando-interprete]] bidez programa txikiak lotzeko. Kontzeptu horiek guztiek Unix filosofia osatzen dute. == Historia eta bilakaera == 1973 urtean, UNIX sistema berridatzi zen [[w:C (programazio lengoaia)|C programazio-lengoaian]], eta aldaketa horrek sistema osoa beste arkitekturetara migratzea erraztu zuen, aldaketa txikiak ez baitziren egin behar horretarako. Lengoaia berriak kodea laburtu zuen eta garapen denbora asko murriztu, [[w:Makina lengoaia|makina-lengoaiaz]] eta mihiztadura-lengoaiaz egindakoarekin alderatuta. [[w:AT&T|AT&T]] enpresak hainbat enpresa eta unibertsitateren eskura jarri zuen sistema, lizentzien bidez. Lizentzia hauetako bat, Kaliforniako unibertsitateko konputazio departamentura egokitu zitzaion, eta bere sistema propioa garatu zuten: [[BSD]] (Berkley Software Distribution), geroago, AT&Tko UNIX sistemaren aurkari zuzena izango zena. 1982an kaleratuko zen sistema komertzial berria garatzen hasi zen AT&T eta ''System III'' izena eman zion, baina aldi berean AT&T berak ([[w:Bell laboraregia|Bell laboraregiak]]) ''System V'' sistema sortu zuen Berkleyko unibertsitateak garaturako software atalak zituena (''vi'' edo ''ncurses'' esaterako), eta [[w:Digital Equipment Corporation|DEC]] konpainiak garatutako [[w:VAX|VAX]] makinaren bateragarri zena. System V delakoa eta BSD izan ziren hortik aurrera bi lerro nagusiak. 1991n [[w:Linus Torvalds|Linus Torvalds]] ikasle finlandiarra, Unixeko funtzio asko betetzen zituen [[w:Nukleo (informatika)|nukleoa]] garatu zuen eta lizentzia askearekin argitaratu. Gertakari honetatik abiatuta, zenbait urteren buruan eta [[w:GNU|GNU]] tresnekin bat eginez, GNU/Linux sortu zen, zenbait urteren buruan beste UNIX sistema komertzialekin lehiatzeko moduko sistema.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Linux: Sistemaren eta sarearen administrazioa 2. argitaraldia (Debian eta Ubuntu)|hizkuntza=eu|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/linux-sistemaren-eta-sarearen-administrazioa-2-argitaraldia-debian-eta-ubuntu|aldizkaria=www.ueu.eus|sartze-data=2026-06-07}}</ref> [[w:GNU/Linux|GNU/Linux]] eta [[w:FreeBSD|FreeBSD]] izan dira banaketa libreetarako ildo nagusiak. 1980ko hamarkadaren amaieran, sistema eragile irekien estandarizazio-ahalegin bati esker oinarri komuna eman zitzaien sistema eragile horiei guztiei: horrela sortu zen [[w:POSIX|POSIX]], [[w:Ingeniari Elektriko eta Elektroniken Institutua|IEEE]]|IEEEk]] bultzatuta. Lehen POSIX estandarra 1988an argitaratu zen. Exekutagarri bitarren eta objektuen UNIXen arteko bateragarritasuna hainbat [[w:Prozesatzeko unitate zentral|CPUtan]] ziurtatzearren 1999an ELF formatua (''Executable and Linkable Format'') adostu zuten hainbat enpresak eta erakundek. == Osagaiak == Unix sistema hasieran elkarrekin paketatu ziren hainbat osagaik dute oinarri. Sistema eragilearen nukleoaz gain, garapen-ingurunea, liburutegiak, dokumentazaioa eta osagai horietarako guztietako [[w:Iturburu kode|iturburu-kodea]] barne osatzen dute. Unix software-sistema autonomo ondo dokumentatua zen hasieratik eta horregatik oso eragin handia izan du irakaskuntzan. [[Fitxategi:Directory tree.png|alt=Direktorioa eta azpidirektorioak Unixen|thumb|Unix fitxategi-sistemaren egitura]] Unix-eko osagaiek fitxategi-sisteman dituzten izenak eta [[w:Direktorio|direktoriotan]] antolatutako kokapenak nabarmen aldatu dira sistemaren historiaren bidez. Hala ere, V7 inplementazioa erreferentziatzat hartzen da. Ondokoak dira osagai nabarmenenak: * ''Nukleoa'': nukleoaren osagai guztiak eta iturburu-kodea ''/usr/sys'' direktorioan. [[w:Driver|Dispositiboen kontrolatzaileak (''driver''-ak)]] ere bertan daude. * ''Garapenerako ingurunea:'' konpiladorea, estekatzailea, liburutegiak... * ''Komandoak:'' Erabiltzailearen komando arruntak eta administraziorako erabiltzen direnak. * ''Administrazioa eta konfigurazioa'': abiatzea eta softwarezko zerbitzarien konfigurazioa gordetzeko. Tartean sarearekin zerikusi dutenak. * ''Abiatze prozesuaren osagaiak'': Konputagailua pizten denean exekutatu beharreko programak eta haien konfigurazioa. * ''Dokumentazioa'': aitzindaria izan zen dokumentazioa [[w:Online|online]] kontsultagarri jartzen ''man'' eta ''doc'' atalekin. == Unix vs. Windows eta Sistema Eragileen merkatua == Teknologiaren ikuspuntutik Linux beti joan da beste sistemen aurretik. Applek Unixeko kontzeptu nagusiak integratu zituen MacOS X sistem egin zuenean,<ref>{{Erreferentzia|izena=Waliño|abizena=Josu|izenburua=X:Biharko sistema eragilea gaur|hizkuntza=eu|data=2000-11-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/xbiharko-sistema-eragilea-gaur/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-07}}</ref> eta Microsoftek BSDren kontzeptu asko hartu zituen PCetako Windows sistema zerbitzarien alorrera hedatu zuenean eta Windows2000 berria egin zuenean. Horrez gain, esan bezala, beti egon da ondo dokumentatua eta horregatik guztiagatik unibertsitateetako sistema eragile nagusia izan da (hainbat aldaeratan, adibidez SunOS). Merkatuari begira, Microsofteko sistema eragileak beti izan dira nagusi PCetako munduan, baina zerbitzarietan, bereziki Interneteko zerbitzarietan, eta ondorioz mundu profesionalean, kontua bestelakoa da.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Usage Statistics and Market Share of Operating Systems for Websites, June 2026|url=https://w3techs.com/technologies/overview/operating_system|aldizkaria=w3techs.com|sartze-data=2026-06-07}}</ref> == Testu ebakia: Software librea eta lizentziak == [[Fitxategi:Zer da Software librea.png|thumb|440x440px|Software librearen [[w:Kontzeptu mapa|kontzeptu mapa]].]] Unix aitzindaria izan zen softwarea lizentzia libreen bidez banatzen. Baina enpresek etekina lortu nahi zutenez Microsoftek, IBMk eta beste askok lizentzia itxiak (teknikoki jabedunak) erabiltzearen alde egin zuten. Horri aurre egiteko, [[w:Richard Stallman|Richard Stallman]] aktibistak bultzatuta, software librearen aldeko mugimendua sortu zen. '''[[w:Software libre|Software librea]]''' edo software askea ({{lang-en|free software}}), eskuratu ondoren, erabil, kopia, azter, molda eta bana daitekeen softwarea da. Doan banatu ohi da, baina ez da derrigorrez; libre izaera mantenduz gero saldu egin daiteke. Bestalde, doako softwarea ([[w:Freeware|freeware]]) ere [[w:Iturburu kode|iturburu-kodearekin]] batera banatzen da batzuetan. Baina ''freeware''a ez da software libre, moldatzeko eta banatzeko aukera eskaintzen ez duen kasuetan, bederen. Irudian ikus daitekeenez kontzeptu asko konbina daitezke lizentzia batean, baina libre izaera lau eskubide hauek definitzen dituzte:<ref>{{Erreferentzia|izena=Asurmendi Sainz|abizena=Jabier|izenburua=Ona, ederra, merkea... eta askea|hizkuntza=eu|data=2007-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/ona-ederra-merkea-eta-askea/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-08}}</ref> * helburua edozein dela ere exekutatu ahal izatea (pribatua, hezkuntza, publikoa, komertziala, eta abar). * aztertu eta aldatu ahal izatea (horretarako beharrezkoa da kodea eskuratu ahal izatea). * kopiatu ahal izatea. * hobetu ahal izatea, eta hobekuntza horiek publiko egin ahal izatea, komunitatearen onurarako. Informatikaren munduan, eta Interneten bereziki, aurrerapen handiak egin dira software libreari esker. Web zerbitzariak, non [[w:Apache HTTP zerbitzaria|Apachek]] nagusitasun osoa izan baitu urtetan zehar, edo adimen artifizialeko [[Hizkuntza-eredu handi|hizkuntz eredu handiak]] garatzeko tresnak dira arrakasta-kasu ezagunetako batzuk. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} ppgy5hb2wn8mv9y7jd5r8fo88fgdtqk 0 7287 43329 2026-06-09T10:08:04Z Izasala 2535 Orria sortu da. Edukia: {{ibilbidea |irudia = |mapa = Beasain Arastortzeko gaina.png |herrialdea = {{herrialdea|Gipuzkoa}} |zailtasuna = Erraza |lekuak = Beasain, Lazkaomendi, Arastortzeko gaina, Lazkao, Beasain |distantzia = 20 km. 4 ordu. |ingurunea = Ataun |abiapuntua = Beasain |nondik hartua = https://tomasaizkorrikobira.com/tomas-salazar-eus-2/tomas-salazar-mendi-ibilbideak/266-15-ibilbidea-eus }} '''Goierriko paisaia-ikuspegi zabala ikusteko aukera ematen duen ibilbidea, Lazkao Txikir... 43329 wikitext text/x-wiki {{ibilbidea |irudia = |mapa = Beasain Arastortzeko gaina.png |herrialdea = {{herrialdea|Gipuzkoa}} |zailtasuna = Erraza |lekuak = Beasain, Lazkaomendi, Arastortzeko gaina, Lazkao, Beasain |distantzia = 20 km. 4 ordu. |ingurunea = Ataun |abiapuntua = Beasain |nondik hartua = https://tomasaizkorrikobira.com/tomas-salazar-eus-2/tomas-salazar-mendi-ibilbideak/266-15-ibilbidea-eus }} '''Goierriko paisaia-ikuspegi zabala ikusteko aukera ematen duen ibilbidea, Lazkao Txikiren jaiolekutik pasatzen da.''' == Ibilbidea == Ibilbidea Beasaingo Senpere auzoan hasten da. CAF enpresako pabiloiak ezkerrean utzita, pistan gora egingo dugu San Isidro etxalderaino. Handik aurrera, Goierri Eskola zeharkatuko dugu, Ordiziatik datorren errepidearekin bat eginez, eta igoerari jarraituz Oiangu parkera iritsiko gara. Oiangu parkerako eremutik, ekialderantz joko dugu, parkea zeharkatuz, baserri batera iritsi arte. Puntu horretan pistak ezkerrera egiten du, baina guk eskuinera hartuko dugu, bide estu batetik, Lazkaomendiko pista asfaltatura ateratzeko. Pista asfaltatura iritsita, eskuinera egingo dugu, hegoalderantz. Baserri batzuk igaro ondoren, Lartxiki eskola zaharrera iritsiko gara, Lazkaomendi inguruan. Lartxiki ingurua geldialdi ezin hobe da Goierriko bista panoramiko zabalekin. Ipar-ekialdean Aralar mendilerroa nabarmentzen da, Txindoki (Larrunarri) tontorrarekin; ekialderago Aizkorri mendilerroa ikus daiteke, eta mendebalderantz Ernio, Izarraitz, Murumendi eta Usurbe mendiak. Hemendik aurrera, igoera leunean jarraituko dugu Abali baserriak kokatzen diren auzuneraino, Iramendi mendiaren magalean. Auzune horretantxe jaio zen Lazkao Txiki, 1926ko irailaren 15ean, Abalinzar baserrian, Lazkaoko baserririk goienean. Handik aurrera, aurrez aurre jarraituz eta mendi hori ezkerretik inguratuz, Amundarain baserrira iritsiko gara. Ondoren, ezkerrerantz joko dugu, pixkanaka igotzen, eta Ardiburu eta Astobizkarra muinoak eskuinean utzi ondoren, Lasarteko lepora helduko gara. Puntu honetan pista utzi eta eskuinerantz hartuko dugu. Aurrera jarraituz eta igoera arin batean, Aizkoate mendiaren oineraino iritsiko gara. Bertan pistak ezkerrera egiten du; guk, ordea, mendiaren magaletik jarraituko dugu, Troskaeta izeneko haitzulo ospetsuaren azpiko aldetik igaroz, Amestiko lepora iritsi arte (537 m). Beti goiko pistatik jarraitu behar da, basoa amaitu arte, eta handik maldan gora egingo dugu punturik garaienera: Arastortzeko gaina tontorrera (830 m). Itzuleran, berriz ere Lasarteko Lepora jaitsiko gara. Han ezkerretara Ataungo San Martin auzorantz doan pista hartuko dugu. Auzora iritsi aurretik, eskuinerantz doan pistatik joango gara Sukia baserrira. Handik aurrera, pista bera jarraituz jaitsiera maldatsuan Lazkaora iritsiko gara, San Joan Ebanjelista ermitatik, Zubi-Erreka industrialdetik eta Agauntza ibaiaren gainetik igaroz. Herria zeharkatu ondoren, Ariztiandi futbol zelaitik eta Ugartemenditik pasata, Beasainen amaituko dugu ibilbidea. ==Erreferentziak== * [https://tomasaizkorrikobira.com/tomas-salazar-eus-2/tomas-salazar-mendi-ibilbideak/266-15-ibilbidea-eus Aizkorriko bira web gunea] n4p52aomvmgskjo5n2zi7kampt1znjd