Wikibooks euwikibooks https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikibooks Wikibooks eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 3736 43340 43328 2026-06-09T12:35:37Z Izasala 2535 /* Ibilbideak */ 43340 wikitext text/x-wiki {{banner}} {{hiri infotaula}} '''Beasain''' [[Euskal Herriko bidaia-gida|Euskal Herriko]] udalerri bat da, [[w:Gipuzkoa|Gipuzkoako]] hegoaldekoa. {{datu praktikoak/biztanleria}} biztanle ditu. == Ezagutu == Beasain, Gipuzkoako lurraldearen barruan kokatuta dagoen udalerria da. Hiriburutik, Donostiatik, 42 kilometrora dago, Oria ibaiaren arroan. Pirinioen mendebaldeko amaieran, Beasain eta Galea lurmuturraren artean kokatutako Bizkaiko Erdiko Sinklinalaren barruan alegia. Hiriguneak 159,2 m-ko altuera du itsas mailarekiko. Herria 500 eta 800 metro arteko altuerak dituzten mediez inguraturik dago. Hauexek dira garrantzitsuenak: Murumendi, Usurbe, Pagobakar,Zormendi, Mallutz, Urresparatz, Murutxiki, Portamosegi, Txoritegi, Atxabal, Ekoneta eta Zarate. Beasainek, 29,9 Km2ko hedadura du eta kokapen geografikoa: Latidudea 43º 03" 12" I, Longitudea 2 º 14" 16" M. Sare hidrografikoa ibai eta erreka desberdinez osatuta dago, nagusiena Oria ibaia duela. Oria ibaiak Beasain zeharkatzean erreka eta errekatxo desberdinen urak jasotzen ditu: Eztanda, Arriaran, Larrebarrena, Muruerreka, Igartetxeerreka, Basakaitz, Mariarats, Ezkierdierreka, Arkabe, Pasazabal, Zagaitzerreka eta Agauntza ibaia. Urola aldera, Ibaieder erreka dago eta baita ondorengo errekatxo hauek ere: Errekahaundi, Otoerreka, Erroitz-erreka, Sustatxoerreka eta Eulaerreka. === Mugak === Iparrraldera, Beizama eta Azpeitia ditu mugakidetzat; hegoaldera, Lazkao, Olaberria eta Idiazabal; Ekialdera, Ordizia, Itsasondo eta Saiatz (Bidegoian) eta Mendebaldera, Ormaiztegi eta Ezkio-Itsaso. Berrogeitamar mugarri baino gehiago ditu bere inguramenean baina horietatik, bi ospetsuak dira, bakoitza lau herri desberdinen mugatzaile izateagatik "Aratz-Matxinbentako mugarrie" Azpeitia, Beasain, Ezkio eta Itaso Udalerriak elkartzen dituena eta "Domingoko mugarrie" Beasain, Beizama, Saiatz (Bidegoian) eta Itsasondo elkartzen dituena. === Komunikazioak === Kokapen geografiko berezia izateak, komunikazioen arloan paper garrantzitsua jokatzea ekarri dio Beasaini. Gainera, Beasainek izan duen industri arloko garrantziari esker, auzo-herrialdeekin eta beste herrialde batzuekin ere, oso harreman garrantzitsuak ditu. Gaur egun, Madril-Irun-Paris burdinbideak zeharkatzen du eta era berean errepidezko komunikazioen gurutzagune garrantzitsua da (N-1 Madril-Irun Errepide Nagusia, Beasain-Durango, Beasain-Iruñea, etab.). Landaretza, klima epel-hezeari dagozkion ezaugarrietakoa da; urte osoan zehar dituen tenperatura bareak eta prezipitazio etengabeak direla bide. === Ondarea === * Herrigunea * [https://eu.wikipedia.org/wiki/Igartzako_Monumentu_Multzoa Igartzako Monumentu Multzoa] * Astigarreta * Gudugarreta * Beasainmendi * Garin * Matxinbenta * Arriaran == Zer ikusi == == Zer egin? == == Ibilbideak == * Beasain - Usurbe * Beasain - Usurbe - Murumendi * Beasain - Usurbe - Murumendi 2 * Beasain - Lazkao * Beasain - Mirandaola * [[Euskal Herriko bidaia-gida/Ibilbideak/Beasainmendi zirkularra|Beasainmendi zirkularra]] * [[Euskal Herriko bidaia-gida/Ibilbideak/Beasain - Arastortze|Beasain- Arastortze]] * [[Euskal Herriko bidaia-gida/Ibilbideak/Murumendiko Dama|Murumendiko dama]] == Non jan == === Erretegiak === * [http://www.kattalin.com/ Kattalin] * Urkiola * [http://www.pollosprint.com/index.php?i=eu Pollo Sprint] === Jatetxeak === * Andra Mari * Artzai-Enea * Guregas taberna-jatetxea * Beasaingo Batzokia * Irizar Etxea taberna === Tabernak eta bestelakoak === [https://www.beasain.eus/non-jan-beasain Udalaren gida] ==Lo egin == * Dolarea**** * Beasain Hotela** * Igartza Hotela* * Salbatore* ==Zer ikusi ondoren == ==Ikus, gainera == * [[Euskal Herriko bidaia-gida]] ==Kanpo estekak == * [[w:Beasain|Beasain]] Wikipedian * [https://beasain.eus/ Beasaingo Udalaren Webgunea] [[Kategoria:Udalerriak]] n72ij4zaqrvj1itw8i5wqeqq2ksz9i5 0 7248 43359 43294 2026-06-09T22:17:58Z Ksarasola 1603 /* Laugarren hamarkada (2006-2015) */ 43359 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Inaki.alegria}} : [[/SARRERA/]] (?) # [[Eredua|Nola idatzi? - Eredu bat]] == Aurrekari batzuk == # [[Hardware-ko aurrekariak]] (txartel zulatuak...) # [[Software-ko aurrekariak]] (programazio-lengoaiak...) == Lehen hamarkada (1976-1985) == # [[/DIF 1976-1985: DIF martxan/]] # [[/VAX makina, LISP makina/]] # [[/Datu-base erlazional/]] # [[/Gako publikoko kriptografia/]] # [[/Unix Sistema Eragilea/]] # [[/Ofimatika: testu-prozesadorea eta kalkulu-orria/]] # [[/Sare lokalak: Ethernet/]] # [[/Interfaze grafikoa/]] # [[/PC/]] # [[/RISC arkitektura/]] # [[/SMTP protokoloa/]] # [[/TCP/IP (Internet)/]] # [[/Laser inprimagailua/]] == Bigarren hamarkada (1986-1995) == # [[/DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen/]] # [[/GIF formatua/]] # [[/WWW/]] # [[/HTML/]] # [[/Linux kernela/]] # [[/Indargarri bidezko ikaskuntza/]] (TD-Gammon) # [[/Multimedia (MP3)/]] # [[/Java lengoaia/|Java lengoaia eta plataforma unibertsala]] # [[/JavaScript/]] # [[/SSH protokoloa/]] # [[/Python lengoaia/]] # [[/Klusterrak eta superkonputazioa/]] == Hirugarren hamarkada (1996-2005) == # [[/DIF 1996-2005: Ikerkuntzaren eztanda/]] # [[/USB busa eta Flash memoria/]] # [[/Wifi teknologia/]] # [[/PageRank algoritmoa (Google)/]] # [[/Bluetooth/]] # [[/BitTorrent Protokoloa/]] # [[/Web zerbitzuak/]] # [[/Sare sozialak (Facebook)/]] # [[/Nukleo anitzeko prozesadoreak/]] # [[/Web 2.0/]] # [[/Git/]] # [[/Streaming/]] # [[/3D (Virtual Reality)/]] == Laugarren hamarkada (2006-2015) == # [[/DIF 2006-2015: Internazionalizazioa/]] # [[/Arduino, Robotika/]] # [[/Hodei konputazioa/]] # [[/Hadoop/]] # [[/SSD unitateak/]] # [[/Bloke-kateak (Blockchain)/]] # [[/NoSQL datu-baseak/]] # [[/Tableta/]] # [[/Sare neuronalen eztanda: Transformer, TensorFlow, GPU/]] # [[/AlphaGo (Deep Reinforcement Learning)/]] == Bostgarren hamarkada (2016-2025) == # [[/DIF 2016-2025: Titulu berria: Adimen artifiziala/]] # [[/Docker teknologia/]] # [[/Bideokonferentzia sistemak/]] # [[/RISC-V/]] # [[/Itzulpen automatiko neuronala/]] # [[/5G sareak (segmentazioa)/]] # [[/ARM txipak/]] # [[/LLM ereduak (ChatGPT)/]] # [[/Konputazio kuantikoa/]] == Kanpo estekak == * [https://eu.wikipedia.org/wiki/Wikiproiektu:Informatika50 Wikilibururako teknologien zerrenda datu gehiagorekin] (arduraduna, urtea, hard/soft/mate, wikiko artikulua kalitatearen estimazioarekin, ingelesezkoa...) * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Palestina_eta_Ekialde_Hurbila_sutan_(2023-2024).pdf Palestinari buruzko wikiliburua Commons-en] * [[Matematika Diskretua]] wikiliburua * [[PYTHON liburua|PYTHON]] wikiliburua * [https://eu.wikipedia.org/wiki/Atari:Ondarea/Euskal_Herriko_historia_100_objektutan Euskal_Herriko_historia_100_objektutan] wikiproiektua. == Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak == * [[/Egileak/]] * [[/Lotutako artikuluak/]] * [[/Erabilitako irudiak/]] [[Kategoria:Informatika]] 1llennsdjyu6g1bjkppvp2l183pbc0m 0 7270 43346 43178 2026-06-09T13:58:26Z Rosa Arruabarrena 2687 43346 wikitext text/x-wiki '''Datu-base Erlazionalak (DBE)''' [[Fitxategi:Database models.jpg|thumb|Datu-base eskema baten diseinu-ereduen eboluzioa]] [[w:Datu-base|Datu-base]] bat unitate logiko gisa tratatzen den informazio-bilduma antolatu bat da. '''Datu-base erlazionalen''' kasuan, antolaketa hori eredu erlazionalean oinarritzen da: datuak erlazio sinpleen multzo batean gordetzen dira, bisualki taulen bidez irudikatuta<ref name=":0">'''Elmasri, R. & Navathe, S. B. (2009)'''. ''Datu-base sistemak. Oinarriak.''. UPV/EHU Argitalpen Zerbitzua/Sevicio Editorial. ISBN/ISSN: 978-84-9860-291-3.</ref>. Helburu nagusia erlazionatutako informazioa biltzea, gordetzea eta berreskuratzea da, hainbat aplikaziok elkarbanatu ahal izan dezaten. Sistema honetan, taula bakoitza errenkadaz (tuplak) eta zutabez (atributuak) osatuta dago. Egitura horri esker, datuak modu eraginkor eta koherentean kudea daitezke, datuen kokapen fisikoaren menpe egon gabe<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena='''E. F.'''|abizena='''Codd'''|izenburua=A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks|argitaletxea=Springer Berlin Heidelberg|orrialdeak=61–98|data=2001|url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-48354-7_4|aldizkaria=Pioneers and Their Contributions to Software Engineering|isbn=978-3-540-42290-7|sartze-data=2026-05-12}}</ref><ref name=":6">'''Irastorza, A. & Pérez, T.A.'''(2012). 26 Domeinu SQL Ariketekin: Maila aurreratuko 270 SQL kontsulta. Editorial Académica Española. ISBN/ISSN: 978-84-615-2398-2.</ref><ref name=":5">'''Marqués, M. (2011).''' ''Bases de datos''. Castelló de la Plana: Publicacions de la Universitat Jaume I. ISBN: 978-84-693-0146-3. ( [https://bdigital.uvhm.edu.mx/wp-content/uploads/2020/05/Bases-de-Datos.pdf], Noiz kontsultatua: 2026-05-06).</ref>. == Historia eta bilakaera == Teknologia hau 1970ean sortu zen, [[w:Edgar Frank Codd|Edgar F. Codd]] IBMko ikertzaileak "''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks''" artikulu ospetsua argitaratu zuenean. Multzoen teoria matematikoan oinarrituta, Coddek datuak eta aplikazioak bereiztea ahalbidetzen zuen eredua definitu zuen, informatikaren garapenean mugarri bat ezarriz<ref name=":1" />. Geroago etapa hauek nabarmendu dira datu-base erlazionalen bilakaeran: *'''Ezarpen industriala eta estandarizazioa''': 80ko eta 90eko hamarkadetan, eredua mundu osora zabaldu zen [[w:SQL|SQL]] lengoaiaren agerpenarekin. [[w:Oracle Database|Oracle]] bezalako Datu-Base Kudeaketa Sistema (DBKS) komertzial nagusiak sortu ziren, eta gaur egun ere erreferente dira enpresa-inguruneetan<ref name=":3">{{Erreferentzia|izenburua=ISO/IEC 9075-1:2016 - Information technology — Database languages — SQL|hizkuntza=en|url=https://www.iso.org/standard/63555.html|aldizkaria=ISO|sartze-data=2026-05-12}}</ref><ref name=":4">'''Irastorza Goñi, A. (2002)'''. ''Datu-baseen atzipena SQLJren bitartez. Sintaxia eta transakzioen diseinua''. UPV/EHU/LSI/TR 9-2002.</ref><ref>'''Oracle Corporation.''' ''Oracle Database Concepts: Introduction to Relational Databases''. ([https://docs.oracle.com/en/database/].Noiz kontsultatua: 2026-05-06).</ref>. *'''Kode Irekiaren iraultza''': 90eko hamarkadaren erdialdean, ekosistema eraldatu egin zen funtsezko bi proiekturekin. Alde batetik, [[w:MySQL|MySQL]] (1995) datu-baseetarako sarbidea demokratizatu zuen, webgune dinamiko zein interaktiboen motor bihurtuz. Bestetik, [[w:PostgreSQL|PostgreSQL]](1996) alternatiba gisa sendotu zen, orokorrean eskaintzen zituen ezaugarrien sendotasun eta hedagarritasunagatik, eta bereziki, SQL lengoaia estandarraren erregelen inplementazio zehatzagatik nabarmenduz<ref name=":6" /> <ref name=":9">{{Erreferentzia|izenburua=PostgreSQL: Tutorials & Other Resources|url=https://www.postgresql.org/docs/online-resources/|aldizkaria=www.postgresql.org|sartze-data=2026-05-12}}</ref>. *'''Objektu-erlazional eta Multimedia''' (2000-2015): Objektuetara Zuzendutako programen diseinuaren hedapenak datu-base erlazionalen eboluzioa bultzatu zuen, bereziki [[w:Oracle Database|Oracle]] eta [[w:Microsoft SQL Server|Microsoft SQL Server]] bezalako sistemek gidatuta. Horri esker, testu eta zenbakiez gain, objektu konplexuak eta multimedia-fitxategiak (irudiak, bideoak) kudeatzeko mekanismoak txertatu zituzten<ref name=":6" /><ref name=":7">'''Silberschatz, A., Korth, H. F. & Sudarshan, S. (2014)'''. ''Fundamentos de Bases de Datos''. 6ª Edición. McGraw-Hill. ISBN: 978-84-481-3654-3.</ref>. *'''Hodeia eta Integrazio Hibridoa''' (2015-2026): Gaur egun, sistema erlazionalak [[w:Hodei konputazio|hodeira]] (Cloud) erabat egokitu dira. [[w:NoSQL|NoSQL]] sistemen abiadura eta eredu erlazionalaren fidagarritasuna uztartzen dituzten arkitektura berriak sortu dira, datu-baseei eskalagarritasun masiboa eta analisi aurreraturako integrazioa emanez<ref name=":6" />. == Alderdi teknikoak == Industrian onartutako estandarrei jarraituz, eredu erlazionalaren arrakasta hiru zutabe nagusitan oinarritzen da<ref name=":6" /><ref name=":7" />: *'''Egiturak''': Datuak gordetzeko eta berreskuratzeko tamaina-finkoko egiturak (taulak) eta gako bidezko atzipen zuzena egitea ahalbidetzen du. Datu-basea taula multzo gisa antolatzen da eta taula ezberdinetako erregistroak amankomunean dituzten gakoen bitartez erlazionatzen dira, erredundantzia saihestu eta koherentzia mantentzeko helburuarekin. *'''Eragiketak''': Aplikazioek egiturak maneiatu eta informazioa lortzeko ekintza zehatzak (aljebra erlazionalean oinarritutako SQL lengoaia erabiliz) dira. *'''Integritate-murriztapenak (''Constraints'')''': Gaur egun, hauek dira DBE baten osotasuna bermatzeko elementu kritikoenak. Murriztapen hauek (gakoarenak, entitatearenak, integritate erreferentzialarenak eta domeinuarenak) eragiketak gobernatzen dituzte, informazioa uneoro baliozkoa, koherentea eta logikoki zuzena dela ziurtatuz. Horri esker babesten du bere burua datu-baseak, datu okerrak edo gatazkatsuak ekiditeko. Horrez gain, DBKSek egiten duten '''transakzioen kudeaketa''' funtsezkoa da aldi bereko sarbideak ([[w:Konkurrentzia (informatika)|konkurrentzia]]) kontrolatzeko, prozesu bakoitza unitate atomiko gisa tratatuz (''dena ala ezer ez'' printzipioan oinarrituta). Bestalde, aplika[[w:JDBC|konektibitateari]]zioetatik datu-baseetarako '''konektibitateari''' dagokionez, bilakaera nabarmena egon da: *'''JDBC (Java Database Connectivity)''': Oinarrizko liburutegi eta arkitektura historikoa da, oraindik ere maila baxuko atzipen zuzenerako erabiltzen dena. *'''ORM tresnak (Object-Relational Mapping)''': Egun, industrian Hibernate edo Spring Data bezalako tresnak dira estandarrak. Hauek JDBCren gainean eraikitako geruzak dira, klaseak eta taula erlazionalak automatikoki mapatzen dituztenak. Honela, programatzaileak ez du SQL kode konplexua idatzi beharrik eta aplikazioaren mantentze-lana asko errazten da. <syntaxhighlight lang="sql"> -- SQL galderen egitura: SELECT [{ALL|DISTINCT}] <izena_eremua>[, <izena_eremua>...] FROM {<izena_taula>|<izena_bista>} [, {<izena_taula>|<izena_bista>}...] [WHERE <baldintza> [{AND|OR} <baldintza>...]] [GROUP BY <izena_eremua>[, <izena_eremua>...]] [HAVING <baldintza> [{AND|OR} <baldintza>...]] [ORDER BY {<izena_eremua>|<indize_eremua>} [{ASC|DESC}] [, {<izena_eremua>|<indize_eremua>} [{ASC|DESC}]]]; </syntaxhighlight> == Garrantzia eta etorkizuna == 50 urteko bilakaeraren ondoren, datu-base erlazionalek industriako estandar nagusietako bat izaten jarraitzen dute. Azken hamarkadan, [[w:Datu handiak|Big Data-ren]] hazkundeak eta [[w:NoSQL|NoSQL]] paradigmen agerpenak datu egituratu gabeekin (dokumentuekin) lan egiteko aukera berriak ireki dituzte. Kasu horietan, DBEak NoSQL teknologiekin ordezkatu edo osatu daitezke malgutasun handiagoa lortzeko. Hala ere, informazioaren osotasuna eta koherentzia kritikoak direnean —banku-transakzioetan, erreserba-sistemetan edo administrazio publikoan, esaterako—, eredu erlazionala oraindik ere ordezkaezina da. Teknologiazale ororentzat, funtsezkoa da eredu erlazionalaren zorroztasunaren eta joera berrien arteko elkarbizitza ulertzea. Gaur egun, sistema hibridoetarako bilakaerak erakusten du DBEak konfiantza digitalaren oinarri direla oraindik ere, arkitektura moderno, eskalagarri eta seguruetara egokituz. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} fb34cxvn7usz2gcrt8cu0fdib4wjf8w 0 7273 43347 43333 2026-06-09T14:01:04Z Rosa Arruabarrena 2687 43347 wikitext text/x-wiki == Java: programazio-lengoaia eta plataforma unibertsala == [[File:Java_Platforms.PNG|thumb|Java plataforma.]] '''[[w:Java (programazio-lengoaia)|Java]]''' goi-mailako programazio-lengoaia bat da, tipatze sendoa duena eta objektuetara orientatutakoa, ''Write Once, Run Anywhere (WORA)'' printzipioaren pean diseinatua: behin idatzi eta edozein plataformatan exekutatu. Lengoaia bat izateaz haratago, Java ekosistema oso bat da, Java Makina birtuala ('''JVM''') eta liburutegi estandarra (''Java Class Library'') barne hartzen dituena; azken honek milaka osagai eta API eskaintzen dituelarik garapena errazteko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=OpenJDK|argitaletxea=English Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-03-12|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OpenJDK&oldid=1343153979|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}</ref>. Arkitektura honi esker, Java aplikazioak hainbat sistema eragile eta hardware-arkitektura desberdinetan exekuta daitezke, birkonpilaziorik gabe. Bere independentzia, egonkortasuna eta sendotasuna direla eta, estandar bihurtu da enpresa-garapenean, sistema banatuetan, aplikazio mugikorretan (Android) eta hodeiko konputazioan. == Historia eta bilakaera == [[Fitxategi:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|100px|Java maskota.]] Java 1991n sortu zen ''Sun Microsystems'' enpresan, [[w:James Gosling|James Goslingek]] zuzendutako ''Green Project'' delakoaren baitan. Hasiera batean ''Oak'' izena zuen, eta kontsumoko gailu elektronikoetarako bideratua zegoen. [[w:World Wide Web|World Wide Web-aren]] eztandarekin batera, proiektua sare-aplikazioetara birbideratu zen eta ''Java'' izena hartu zuen. Java 1.0 (1996) bertsioarekin batera, ''applets'' programak hedatu ziren, nabigatzaileetan exekutatzen zirenak. Mugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: * '''Java 5 (2004)''': generikoak eta anotazioak sartu ziren. * '''2010''': Oraclek Sun Microsystems-ek erosi zuen eta OpenJDK proiektu irekia sendotu zuen. * '''Java 8 (2014)''': programazio funtzionalerako jauzi handia (''lambda'' adierazpenak eta ''Stream API''). * '''2026''': sei hilabetero eta hiru urtean behin ''Long Term Support (LTS)'' bertsioak kaleratzeko eredu erregularra (Java 11, 17, 21, 25…)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Java Documentation|hizkuntza=en|url=https://docs.oracle.com/en/java/|aldizkaria=Oracle Help Center|sartze-data=2026-06-06}}</ref>. == Alderdi teknikoak eta arkitektura == [[Fitxategi:012914 1551 JavaBytecod1.png|thumb|Java Makina Birtualaren eskema (JVM)]] Javaren oinarria bere exekuzio-eredu mailakatua da. Iturburu-kodea (''.java'') bytecode formatura (''.class'') konpilatzen da, eta ondoren makina birtualak (JVM) interpretatu eta optimizatzen du exekuzio-denboran, ''Just-In-Time (JIT)'' konpilazioaren bidez. Diseinu honek plataformarekiko independentzia ahalbidetzen du, eta, gainera, errendimendu lehiakorra lortzen du optimizazio dinamikoari esker. <syntaxhighlight lang="java"> // Adibide klasikoa Javan public class KaixoMundua { public static void main(String[] args) { System.out.println("Kaixo, mundua!"); } } </syntaxhighlight> Java-ren sendotasuna hainbat elementutan oinarritzen da: * '''Memoria kudeaketa automatikoa''': ''garbage collector'' mekanismoak objektuen bizi-zikloa kudeatzen du, garatzaileari memoria eskuz askatzeko beharra kenduz eta errore kritikoak (memory leak, dangling pointer) murriztuz. * '''Tipatze sendoa eta egiaztapena''': konpilazioan eta exekuzioan egiaztapen zorrotzak egiten dira, kodearen fidagarritasuna handituz. * '''Segurtasuna''': JVMk exekuzio-ingurune isolatua eskaintzen du (''sandbox''), eta kriptografia, sinadura digitala eta ziurtagiri digitalen kudeaketarako APIak integratzen ditu (KeyStore, JCA). * '''Programazio-lengoaia eta API diseinua''': objektuetara orientazio klasikoaz gain, Java 8tik aurrera programazio funtzionaleko kontzeptuak gehitu dira (''lambda'' adierazpenak, ''streams''), estilo adierazkorragoa ahalbidetuz<ref>Gosling, J., Joy, B., Steele, G., Bracha, G. & Buckley, A. (2014). The Java Language Specification. Java SE 8 Edition. Oracle / Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-390069-9.</ref>. * '''Ekosistema profesionala''': garapen-ingurune estandarizatuak (Maven, Gradle), ''framework'' korporatiboak (Spring Boot) eta datu-baseekin integrazioa (Hibernate, ORM) funtsezkoak dira eskala handiko aplikazioak eraikitzeko. == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Ia hiru hamarkada igaro ondoren, Java funtsezko Oso kritikoak diren sistema informatikoak sostengatzen ditu: banka, administrazio publikoak, telekomunikazioak eta merkataritza elektronikoko plataformak. Gainera, bere [[w:Datu-mota|tipatze]] zorrotzari esker, bereziki egokia da unibertsitateetan programazioa irakasteko<ref>Deitel, H. & Deitel, P. (2017). Java: How to Program (Early Objects) (11th ed.). Pearson. ISBN: 978-0134743356</ref>. Mugikorren arloan ere handia izan da Javaren eragina, urte luzez [[w:Android|Android]] ekosistemako lengoaia nagusietakoa izan baita, eta oraindik ere zeregin garrantzitsua du enpresa-aplikazioetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]]. Etorkizunari begira, Java etengabe egokitzen ari da. '''GraalVM''' bezalako teknologiek aukera ematen dute aplikazioak exekutagarri natibo bihurtzeko, hasiera-denborak murriztuz —bereziki garrantzitsua hodeiko konputazioan eta ''serverless'' inguruneetan—. Bestalde, '''hari arinak''' (''virtual threads'', Java 21) berrikuntza garrantzitsua dira, milioika ataza paralelo modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen baitute. Eboluzionatzeko gaitasuna, atzerako bateragarritasuna mantenduz, Java-ren iraupen luzearen oinarria da<ref>Bloch, J. (2018). Effective Java (3rd ed.). Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-468599-1.</ref>. Informatikaren historian protagonista izan da Java, eta oraindik ere oinarrizko plataforma da sistema moderno eta eskalagarriak eraikitzeko. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 7q2bezgxsdgnrnbxr7gcyuysl16an8h 43348 43347 2026-06-09T14:03:48Z Rosa Arruabarrena 2687 /* Alderdi teknikoak eta arkitektura */ 43348 wikitext text/x-wiki == Java: programazio-lengoaia eta plataforma unibertsala == [[File:Java_Platforms.PNG|thumb|Java plataforma.]] '''[[w:Java (programazio-lengoaia)|Java]]''' goi-mailako programazio-lengoaia bat da, tipatze sendoa duena eta objektuetara orientatutakoa, ''Write Once, Run Anywhere (WORA)'' printzipioaren pean diseinatua: behin idatzi eta edozein plataformatan exekutatu. Lengoaia bat izateaz haratago, Java ekosistema oso bat da, Java Makina birtuala ('''JVM''') eta liburutegi estandarra (''Java Class Library'') barne hartzen dituena; azken honek milaka osagai eta API eskaintzen dituelarik garapena errazteko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=OpenJDK|argitaletxea=English Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-03-12|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OpenJDK&oldid=1343153979|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}</ref>. Arkitektura honi esker, Java aplikazioak hainbat sistema eragile eta hardware-arkitektura desberdinetan exekuta daitezke, birkonpilaziorik gabe. Bere independentzia, egonkortasuna eta sendotasuna direla eta, estandar bihurtu da enpresa-garapenean, sistema banatuetan, aplikazio mugikorretan (Android) eta hodeiko konputazioan. == Historia eta bilakaera == [[Fitxategi:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|100px|Java maskota.]] Java 1991n sortu zen ''Sun Microsystems'' enpresan, [[w:James Gosling|James Goslingek]] zuzendutako ''Green Project'' delakoaren baitan. Hasiera batean ''Oak'' izena zuen, eta kontsumoko gailu elektronikoetarako bideratua zegoen. [[w:World Wide Web|World Wide Web-aren]] eztandarekin batera, proiektua sare-aplikazioetara birbideratu zen eta ''Java'' izena hartu zuen. Java 1.0 (1996) bertsioarekin batera, ''applets'' programak hedatu ziren, nabigatzaileetan exekutatzen zirenak. Mugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: * '''Java 5 (2004)''': generikoak eta anotazioak sartu ziren. * '''2010''': Oraclek Sun Microsystems-ek erosi zuen eta OpenJDK proiektu irekia sendotu zuen. * '''Java 8 (2014)''': programazio funtzionalerako jauzi handia (''lambda'' adierazpenak eta ''Stream API''). * '''2026''': sei hilabetero eta hiru urtean behin ''Long Term Support (LTS)'' bertsioak kaleratzeko eredu erregularra (Java 11, 17, 21, 25…)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Java Documentation|hizkuntza=en|url=https://docs.oracle.com/en/java/|aldizkaria=Oracle Help Center|sartze-data=2026-06-06}}</ref>. == Alderdi teknikoak eta arkitektura == [[Fitxategi:012914 1551 JavaBytecod1.png|thumb|Java Makina Birtualaren eskema (JVM)]] Javaren oinarria bere exekuzio-eredu mailakatua da. Iturburu-kodea (<code>.java</code>) bytecode formatura (<code>.class</code>) konpilatzen da, eta ondoren makina birtualak (JVM) interpretatu eta optimizatzen du exekuzio-denboran, ''Just-In-Time (JIT)'' konpilazioaren bidez. Diseinu honek plataformarekiko independentzia ahalbidetzen du, eta, gainera, errendimendu lehiakorra lortzen du optimizazio dinamikoari esker. <syntaxhighlight lang="java"> // Adibide klasikoa Javan public class KaixoMundua { public static void main(String[] args) { System.out.println("Kaixo, mundua!"); } } </syntaxhighlight> Java-ren sendotasuna hainbat elementutan oinarritzen da: * '''Memoria kudeaketa automatikoa''': ''garbage collector'' mekanismoak objektuen bizi-zikloa kudeatzen du, garatzaileari memoria eskuz askatzeko beharra kenduz eta errore kritikoak (memory leak, dangling pointer) murriztuz. * '''Tipatze sendoa eta egiaztapena''': konpilazioan eta exekuzioan egiaztapen zorrotzak egiten dira, kodearen fidagarritasuna handituz. * '''Segurtasuna''': JVMk exekuzio-ingurune isolatua eskaintzen du (''sandbox''), eta kriptografia, sinadura digitala eta ziurtagiri digitalen kudeaketarako APIak integratzen ditu (KeyStore, JCA). * '''Programazio-lengoaia eta API diseinua''': objektuetara orientazio klasikoaz gain, Java 8tik aurrera programazio funtzionaleko kontzeptuak gehitu dira (''lambda'' adierazpenak, ''streams''), estilo adierazkorragoa ahalbidetuz<ref>Gosling, J., Joy, B., Steele, G., Bracha, G. & Buckley, A. (2014). The Java Language Specification. Java SE 8 Edition. Oracle / Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-390069-9.</ref>. * '''Ekosistema profesionala''': garapen-ingurune estandarizatuak (Maven, Gradle), ''framework'' korporatiboak (Spring Boot) eta datu-baseekin integrazioa (Hibernate, ORM) funtsezkoak dira eskala handiko aplikazioak eraikitzeko. == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Ia hiru hamarkada igaro ondoren, Java funtsezko Oso kritikoak diren sistema informatikoak sostengatzen ditu: banka, administrazio publikoak, telekomunikazioak eta merkataritza elektronikoko plataformak. Gainera, bere [[w:Datu-mota|tipatze]] zorrotzari esker, bereziki egokia da unibertsitateetan programazioa irakasteko<ref>Deitel, H. & Deitel, P. (2017). Java: How to Program (Early Objects) (11th ed.). Pearson. ISBN: 978-0134743356</ref>. Mugikorren arloan ere handia izan da Javaren eragina, urte luzez [[w:Android|Android]] ekosistemako lengoaia nagusietakoa izan baita, eta oraindik ere zeregin garrantzitsua du enpresa-aplikazioetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]]. Etorkizunari begira, Java etengabe egokitzen ari da. '''GraalVM''' bezalako teknologiek aukera ematen dute aplikazioak exekutagarri natibo bihurtzeko, hasiera-denborak murriztuz —bereziki garrantzitsua hodeiko konputazioan eta ''serverless'' inguruneetan—. Bestalde, '''hari arinak''' (''virtual threads'', Java 21) berrikuntza garrantzitsua dira, milioika ataza paralelo modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen baitute. Eboluzionatzeko gaitasuna, atzerako bateragarritasuna mantenduz, Java-ren iraupen luzearen oinarria da<ref>Bloch, J. (2018). Effective Java (3rd ed.). Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-468599-1.</ref>. Informatikaren historian protagonista izan da Java, eta oraindik ere oinarrizko plataforma da sistema moderno eta eskalagarriak eraikitzeko. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} n4fpw01m71loi1r944hwdb6cdo4s1yy 43357 43348 2026-06-09T15:53:15Z Rosa Arruabarrena 2687 43357 wikitext text/x-wiki == Java: programazio-lengoaia eta plataforma unibertsala == [[File:Java_Platforms.PNG|thumb|Java plataforma.]] '''[[w:Java (programazio-lengoaia)|Java]]''' goi-mailako programazio-lengoaia bat da, tipatze estatiko eta sendoa duena eta objektuetara orientatua, ''Write Once, Run Anywhere (WORA)'' printzipioari jarraituz diseinatu zen: behin idatzi eta edozein plataformatan exekutatu. Lengoaia bat izateaz haratago, Java ekosistema oso bat da, Java Makina birtuala ('''JVM''') eta liburutegi estandarra (''Java Class Library'') barne hartzen dituena; azken honek milaka osagai eta API eskaintzen dituelarik garapena errazteko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=OpenJDK|argitaletxea=English Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-03-12|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OpenJDK&oldid=1343153979|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}</ref>. Arkitektura honi esker, Java aplikazioak hainbat sistema eragile eta hardware-arkitektura desberdinetan exekuta daitezke, birkonpilaziorik gabe. Bere independentzia, egonkortasuna eta sendotasuna direla eta, estandar bihurtu da enpresa-garapenean, sistema banatuetan, aplikazio mugikorretan (Android) eta hodeiko konputazioan. == Historia eta bilakaera == [[Fitxategi:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|100px|Java maskota.]] Java 1991n sortu zen ''Sun Microsystems'' enpresan, [[w:James Gosling|James Goslingek]] zuzendutako ''Green Project'' delakoaren baitan. Hasiera batean ''Oak'' izena zuen, eta kontsumoko gailu elektronikoetarako bideratua zegoen. [[w:World Wide Web|World Wide Web-aren]] eztandarekin batera, proiektua sare-aplikazioetara birbideratu zen eta ''Java'' izena hartu zuen. Java 1.0 (1996) bertsioarekin batera, ''applets'' programak hedatu ziren, nabigatzaileetan exekutatzen zirenak. Mugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: * '''Java 5 (2004)''': generikoak eta anotazioak sartu ziren. * '''2010''': Oraclek Sun Microsystems-ek erosi zuen eta OpenJDK proiektu irekia sendotu zuen. * '''Java 8 (2014)''': programazio funtzionalerako jauzi handia (''lambda'' adierazpenak eta ''Stream API''). * '''2025''': Java 25 LTS kaleratu zen, sei hilean behingo bertsio-eredu erregularraren barruan<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Java Documentation|hizkuntza=en|url=https://docs.oracle.com/en/java/|aldizkaria=Oracle Help Center|sartze-data=2026-06-06}}</ref>. == Alderdi teknikoak eta arkitektura == [[Fitxategi:012914 1551 JavaBytecod1.png|thumb|Java Makina Birtualaren eskema (JVM)]] Javaren oinarria bere exekuzio-eredu mailakatua da. Iturburu-kodea (<code>.java</code>) bytecode formatura (<code>.class</code>) konpilatzen da, eta ondoren JVMk exekutatzen du, interpretazioaren eta ''Just-In-Time'' (JIT) konpilazioaren bidez. Diseinu honek plataformarekiko independentzia ahalbidetzen du, eta, gainera, errendimendu lehiakorra lortzen du optimizazio dinamikoari esker. <syntaxhighlight lang="java"> // Adibide klasikoa Javan public class KaixoMundua { public static void main(String[] args) { System.out.println("Kaixo, mundua!"); } } </syntaxhighlight> Java-ren sendotasuna hainbat elementutan oinarritzen da: * '''Memoria kudeaketa automatikoa''': ''garbage collector'' mekanismoak objektuen bizi-zikloa kudeatzen du, garatzaileari memoria eskuz askatzeko beharra kenduz eta memoria-kudeaketa seguruagoa eskainiz. * '''Tipatze sendoa eta egiaztapena''': konpilazioan eta exekuzioan egiaztapen zorrotzak egiten dira, kodearen fidagarritasuna handituz. * '''Segurtasuna''': JVMk exekuzio-ingurune isolatua eskaintzen du (''sandbox''), eta kriptografia, sinadura digitala eta ziurtagiri digitalen kudeaketarako APIak integratzen ditu (KeyStore, JCA). * '''Programazio-lengoaia eta API diseinua''': objektuetara orientazio klasikoaz gain, Java 8tik aurrera programazio funtzionaleko kontzeptuak gehitu dira (''lambda'' adierazpenak, ''streams''), estilo adierazkorragoa ahalbidetuz<ref>Gosling, J., Joy, B., Steele, G., Bracha, G. & Buckley, A. (2014). The Java Language Specification. Java SE 8 Edition. Oracle / Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-390069-9.</ref>. * '''Ekosistema profesionala''': garapen-ingurune estandarizatuak (Maven, Gradle), ''framework'' korporatiboak (Spring Boot) eta datu-baseekin integrazioa (Hibernate, ORM) funtsezkoak dira eskala handiko aplikazioak eraikitzeko. == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Java informatikaren historian eragin handia izan duen programazio-lengoaietako bat da. Bere diseinuaren sendotasunak, plataforma anitzeko exekuzio-gaitasunak eta ekosistema zabalak aukera eman dute hamarkadetan zehar sistema kritikoak, enpresa-aplikazioak eta eskala handiko zerbitzuak garatzeko. Gaur egun ere software profesionalaren arloan gehien erabiltzen diren teknologietako bat da. Gainera, bere [[w:Datu-mota|tipatze]] zorrotzari esker, bereziki egokia da unibertsitateetan programazioa irakasteko<ref>Deitel, H. & Deitel, P. (2017). Java: How to Program (Early Objects) (11th ed.). Pearson. ISBN: 978-0134743356</ref>. Mugikorren arloan ere handia izan da Javaren eragina, urte luzez [[w:Android|Android]] aplikazioen garapenerako lengoaia nagusietako bat izan baita, eta oraindik ere zeregin garrantzitsua du enpresa-aplikazioetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]]. Etorkizunari begira, Java etengabe egokitzen ari da. '''GraalVM''' bezalako teknologiek aukera ematen dute aplikazioak exekutagarri natibo bihurtzeko, hasiera-denborak murriztuz —bereziki garrantzitsua hodeiko konputazioan eta ''serverless'' inguruneetan—. Bestalde, '''hari arinak''' (''virtual threads'', Java 21) berrikuntza garrantzitsua dira, milioika ataza paralelo modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen baitute. Eboluzionatzeko gaitasuna, atzerako bateragarritasuna mantenduz, Java-ren iraupen luzearen oinarria da<ref>Bloch, J. (2018). Effective Java (3rd ed.). Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-468599-1.</ref>. Java eragin handiko teknologietako bat izan da informatikaren historian, eta oraindik ere oinarrizko plataforma da sistema moderno eta eskalagarriak eraikitzeko. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} rb9s9isf4opaz44z7srx7qwtvuskl8h 0 7283 43339 43338 2026-06-09T12:33:25Z Izasala 2535 43339 wikitext text/x-wiki {{ibilbidea |irudia = |mapa = Beasainmendi zirkularra.svg |herrialdea = {{herrialdea|Gipuzkoa}} |zailtasuna = Erraza |lekuak = Beasain, Bidegain, Agorta |distantzia = 11km 3 ordu |ingurunea = Beasainmendi |abiapuntua = Beasaingo Loinazko San Martin plaza |nondik hartua = https://goiberri.eus/2022/09/19/beasainmendiko-bira/ }} '''Ibilbide klasiko bat da Beasaingo herrigunea Agortarekin lotzen duen zirkularra. Herriguneko hasierako zatia baserri bide eta garai bateko herri bideekin uztartzen ditu, Goierriren ikuspegi ederrak erakutsiz.''' == Ibilbidea == Loinazko San Martin plazatik (159 m.) hasten da ibilbidea, eta lehen jomuga Loinazko ermitara iristea da (210 m.). Horretarako herrigunea zeharkatu behar dugu. Oriamendi kaletik Loinazko San Martinen basilikara doan bidea hartuko dugu, bidea utzi eta ezkerretara eginez iristen da Loinazko ermitara, hogei bat minutuan. Loinazko ermita eta basilika. Ondare izendatutako bi tenplu erlijioso topatuko ditugu ibilbide honetatik gertu. Batetik, Loinazko Amaren ermita, bere lehen aipamena 1565koa da, eta bestetik, Loinazko San Martinen basilika, XIX. mendean eraikia Gipuzkoako Batzar Nagusien aginduz. Loinazko ermitaren ataria bisitatu ondoren, atzera baserri bidea hartu, eta ordu erdiko igoera dago Artxisain-Mendizabal baserrira (400 m.) iritsi aurretik. Tartean, Amunabarrogoikoa, Arantzamendi, Aranburuazpikoa eta Aranburugaraikoa baserriak topatuko ditugu. Asfaltozko bidea Mendizabalen bukatzen da, eta metro batzuk aurrera eginez, bidegurutze batera iristen da. Ibilbide luzeago egin daiteke puntu honetan ezkerretara jota, Lupezketa eta Biruin aldera, ibilbide laburragoa egin nahi bada eskubitara, Bidegain lepoa helburu. Bigarren hori da deskribatzen dena. Beti ere goranzko joera duen bide erosoari jarraitu behar zaio. Herribidea bidezidor bihurtzen da tarteetan, eta pinua nagusitzen den paraje horietan pagadi batzuk ere tartekatzen dira. Usurbeko antena eskubitara ageri dela, ordu eta erdi inguru behar da Bidegainera iristeko (610 m.). Tentsio handiko kableak ageri dira bertan. '''Agortako plazatik Beasaingora''' Bidegainetik Agortara joateko eskubitara egin daitekeen arren, ezkerrera egingo dugu bistak ikuskatzeko, segituan eskubira dagoen bidezidor estua hartu, pinudi batean gora egin eta gainera iristean Arriarango urtegia, Astigarreta, Garin eta Mandubia ikusten dira eta Murumendi aldera doan bidearekin topo egingo dugu. Eskubira beharantz eginez, hamar minutuan Agortara (622 m.) iristen da. Puntu honetan ibilbidea jarraitu aurretik Usurbe mendira igotzeko aukera dago errepidetik gora joanez edo errepide ondotik ateratzen den bidezidorra hartuz. Usurbera igo edo ez, Agortatik beherantz egitea besterik ez da falta. Errepidetik jaitsi beharrean, beste aldean beheruntz doa bidea hartu eta Korta eta Otaño baserrien ondotik pasatzeko gara, eta Olazar baserrira iritsi aurretik, irekitzen den bidezidor bat erabiliz laburtu daiteke. Ordubeteren azpitik iristen da hasierako puntura. ==Erreferentziak== *[https://goiberri.eus/2022/09/19/beasainmendiko-bira/ Goiberri] * [https://tomasaizkorrikobira.com/tomas-salazar-eus-2/tomas-salazar-mendi-ibilbideak/266-15-ibilbidea-eus Aizkorriko bira web gunea] qo2otzdsu2otij3kp7a8hqztrs0n36d 0 7285 43342 43337 2026-06-09T12:39:11Z Rosa Arruabarrena 2687 43342 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren ''lingua franca'' gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. [[File:Python-logo-notext.png|thumb|pright=0.5|Python logoa]] == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin<ref>Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08)</ref> [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisi liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). n2rr8xy0fo2uop1h0le0pjpd6e48rwr 43343 43342 2026-06-09T12:40:52Z Rosa Arruabarrena 2687 43343 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren ''lingua franca'' gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. [[File:Python-logo-notext.png|thumb|pright=0.5|Python logoa]] == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin<ref>Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08)</ref> [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisia liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). dlfndpf6cdb3zaotoxs6bm48x5osfg7 43344 43343 2026-06-09T13:11:45Z Rosa Arruabarrena 2687 43344 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-3]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren ''lingua franca'' gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-8] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. [[File:Python-logo-notext.png|thumb|pright=0.5|Python logoa]] == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin<ref>Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08)</ref> [Ref-1][Ref-2]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (.py) barnean bitarteko formatu batera (bytecode) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [Ref-4]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': PyPI biltegia du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena [Ref-6]. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisia liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). k19t20nd6e50f4h34puozbqm6lvkq8a 43345 43344 2026-06-09T13:51:48Z Rosa Arruabarrena 2687 43345 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-1n]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da [Ref-2n]. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren ''lingua franca'' gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-3n] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. [[File:Python-logo-notext.png|thumb|pright=0.5|Python logoa]] == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan [Ref-4n]. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-5n]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko [REf-6n]. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (<code>.py</code>) barnean bitarteko formatu batera (<code>bytecode</code>) bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [Ref-7n]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7n]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3n]. *'''Paketeen ekosistema''': [https://pypi.org/ PyPI biltegia] du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisia liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan [Ref-8n]. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. kwutykj820x0n3k5q6ldezot75h59a6 43349 43345 2026-06-09T14:05:33Z Rosa Arruabarrena 2687 43349 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-1]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da [Ref-2]. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren ''lingua franca'' gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-3] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. [[File:Python-logo-notext.png|thumb|pright=0.5|Python logoa]] == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan [Ref-4]. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-5]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko [REf-6]. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (<code>.py</code>) barnean bitarteko formatu batera (''bytecode'') bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [Ref-7]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': [https://pypi.org/ PyPI biltegia] du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisia liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan [Ref-8]. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. q5hed5f8uohq3ei45yc94biwhgym092 43350 43349 2026-06-09T14:31:02Z Rosa Arruabarrena 2687 /* Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak */ 43350 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-1]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da [Ref-2]. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren ''lingua franca'' gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-3] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. [[File:Python-logo-notext.png|thumb|pright=0.5|Python logoa]] == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan [Ref-4]. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-5]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko [REf-6]. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (<code>.py</code>) barnean bitarteko formatu batera (''bytecode'') bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [Ref-7]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': [https://pypi.org/ PyPI biltegia] du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, pip tresnaren bidez erraz kudeatzen dena. [[File:The-standard-Python-ecosystem-for-machine-learning-data-science-and-scientific.png|thumb|Machine learningerako, datu-zientzarako eta konputazio zientifikorako Python ekosistema estandarra]] *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisia liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan [Ref-8]. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. flo69zskd6ufi2fpiwme3gzx2cnbibd 43351 43350 2026-06-09T14:35:20Z Rosa Arruabarrena 2687 /* Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak */ 43351 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-1]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da [Ref-2]. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren ''lingua franca'' gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-3] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. [[File:Python-logo-notext.png|thumb|pright=0.5|Python logoa]] == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan [Ref-4]. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-5]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko [REf-6]. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (<code>.py</code>) barnean bitarteko formatu batera (''bytecode'') bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [Ref-7]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': [https://pypi.org/ PyPI biltegia] du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, ''pip'' tresnaren bidez erraz kudeatzen dena. [[File:The-standard-Python-ecosystem-for-machine-learning-data-science-and-scientific.png|thumb|Machine learningerako, datu-zientzarako eta konputazio zientifikorako Python ekosistema estandarra]] *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisia liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan [Ref-8]. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. mhb534ezynzjexhy4rld7lqzzptlwmv 43352 43351 2026-06-09T14:40:24Z Rosa Arruabarrena 2687 43352 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-1]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da [Ref-2]. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren ''lingua franca'' gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-3] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. [[File:Python-logo-notext.png|thumb|uppright=0.5|Python logoa]] == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan [Ref-4]. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-5]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko [REf-6]. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (<code>.py</code>) barnean bitarteko formatu batera (''bytecode'') bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [Ref-7]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': [https://pypi.org/ PyPI biltegia] du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, ''pip'' tresnaren bidez erraz kudeatzen dena. [[File:The-standard-Python-ecosystem-for-machine-learning-data-science-and-scientific.png|thumb|upright=1.35|Machine learningerako, datu-zientzarako eta konputazio zientifikorako Python ekosistema estandarra]] *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisia liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan [Ref-8]. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. fttsx6wvn3noqz1j28kbp4a8c2e8emb 43353 43352 2026-06-09T14:41:17Z Rosa Arruabarrena 2687 /* Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak */ 43353 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-1]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da [Ref-2]. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren ''lingua franca'' gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-3] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. [[File:Python-logo-notext.png|thumb|uppright=0.5|Python logoa]] == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan [Ref-4]. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-5]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko [REf-6]. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (<code>.py</code>) barnean bitarteko formatu batera (''bytecode'') bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [Ref-7]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': [https://pypi.org/ PyPI biltegia] du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, ''pip'' tresnaren bidez erraz kudeatzen dena. [[File:The-standard-Python-ecosystem-for-machine-learning-data-science-and-scientific.png|thumb|upright=1.35|Machine learningerako, datu-zientzarako eta konputazio zientifikorako Python ekosistema estandarra]] *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisia liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan [Ref-8]. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. i693xnpixlkif6kk0c30yx86y2bf9oj 43354 43353 2026-06-09T14:46:33Z Rosa Arruabarrena 2687 43354 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-1]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da [Ref-2]. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren ''lingua franca'' gisa ezarri da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-3] eta GitHub bezalako garapen kolaboratiboen plataformetan presentzia handiena duen lengoaia da. [[File:Python-logo-notext.png|thumb|upright=0.5|Python logoa]] == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan [Ref-4]. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-5]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n 0.9.0 bertsioa kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko [REf-6]. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) gisa gidatu zuen garapena 2018ra arte; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (<code>.py</code>) barnean bitarteko formatu batera (''bytecode'') bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [Ref-7]. Tipatze sendoa eta tipatze dinamikoa duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': [https://pypi.org/ PyPI biltegia] du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, ''pip'' tresnaren bidez erraz kudeatzen dena. [[File:The-standard-Python-ecosystem-for-machine-learning-data-science-and-scientific.png|thumb|upright=1.35|Machine learningerako, datu-zientzarako eta konputazio zientifikorako Python ekosistema estandarra]] *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisia liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan [Ref-8]. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. 90e0v0oxv457gn5azsbqr1h3ghzgvpc 43355 43354 2026-06-09T15:21:42Z Rosa Arruabarrena 2687 43355 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-1]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da [Ref-2]. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren gehien erabiltzen diren programazio-lengoaietako bat bihurtu da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-3] eta GitHub bezalako garapen-plataforma nagusietan erabilera oso zabala du. [[File:Python-logo-notext.png|thumb|upright=0.5|Python logoa]] == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan [Ref-4]. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-5]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n Pythonen lehen bertsio publikoa (0.9.0) kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko [REf-6]. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek, proiektuaren azken erabaki-ahalmena zuen ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) figuraren bidez, 2018ra arte gidatu zuen garapena; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (<code>.py</code>) barnean bitarteko formatu batera (''bytecode'') bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [Ref-7]. Tipatze dinamikoa baina sendoa (strongly typed) duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': [https://pypi.org/ PyPI biltegia] du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, ''pip'' tresnaren bidez erraz kudeatzen dena. [[File:The-standard-Python-ecosystem-for-machine-learning-data-science-and-scientific.png|thumb|upright=1.35|Machine learningerako, datu-zientzarako eta konputazio zientifikorako Python ekosistema estandarra]] *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisia liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan [Ref-8]. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. iy0lttkd0e8uvtkpf896zsy73bg6zz9 43356 43355 2026-06-09T15:24:09Z Rosa Arruabarrena 2687 /* Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak */ 43356 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-1]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da [Ref-2]. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren gehien erabiltzen diren programazio-lengoaietako bat bihurtu da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-3] eta GitHub bezalako garapen-plataforma nagusietan erabilera oso zabala du. [[File:Python-logo-notext.png|thumb|upright=0.5|Python logoa]] == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan [Ref-4]. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-5]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n Pythonen lehen bertsio publikoa (0.9.0) kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko [REf-6]. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek, proiektuaren azken erabaki-ahalmena zuen ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) figuraren bidez, 2018ra arte gidatu zuen garapena; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (<code>.py</code>) barnean bitarteko formatu batera (''bytecode'') bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [Ref-7]. Tipatze dinamikoa baina sendoa (''strongly typed'') duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': [https://pypi.org/ PyPI biltegia] du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, ''pip'' tresnaren bidez erraz kudeatzen dena. [[File:The-standard-Python-ecosystem-for-machine-learning-data-science-and-scientific.png|thumb|upright=1.35|Machine learningerako, datu-zientzarako eta konputazio zientifikorako Python ekosistema estandarra]] *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisia liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan [Ref-8]. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. jomfhtdu5ep09sfgkm7z5sqnoynkvib 43360 43356 2026-06-10T10:18:29Z Rosa Arruabarrena 2687 43360 wikitext text/x-wiki Python helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko programazio-lengoaia da, programazio inperatiboa, objektuetara orientatutakoa eta funtzionala onartzen dituena [Ref-1]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da [Ref-2]. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren gehien erabiltzen diren programazio-lengoaietako bat bihurtu da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-3] eta GitHub bezalako garapen-plataforma nagusietan erabilera oso zabala du. [[File:Python-logo-notext.png|thumb|upright=0.5|Python logoa]] == Historia eta bilakaera == Guido van Rossum programatzaile herbeheretarrak sortu zuen Python 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan [Ref-4]. ABC hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-5]. Lengoaiaren izenak ''Monty Python'' umorista britainiarrei egiten die gorazarre. 1991n Pythonen lehen bertsio publikoa (0.9.0) kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa Unicoden bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko [REf-6]. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. Van Rossumek, proiektuaren azken erabaki-ahalmena zuen ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) figuraren bidez, 2018ra arte gidatu zuen garapena; urte horretan, gobernantza komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (<code>.py</code>) barnean bitarteko formatu batera (''bytecode'') bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [Ref-7]. Tipatze dinamikoa baina sendoa (''strongly typed'') duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute bere portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuri-une soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7][Ref-8]. *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakarzkie berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3]. *'''Paketeen ekosistema''': [https://pypi.org/ PyPI biltegia] du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, ''pip'' tresnaren bidez erraz kudeatzen dena. [[File:The-standard-Python-ecosystem-for-machine-learning-data-science-and-scientific.png|thumb|upright=1.35|Machine learningerako, datu-zientzarako eta konputazio zientifikorako Python ekosistema estandarra]] *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoiti_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] razk=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(razk)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisia liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan [Ref-9]. Ikasketa-kurba leunari esker, programazioarako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da NumPy, pandas, scikit-learn, TensorFlow eta PyTorch bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena (Django, Flask) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. Google, Netflix, Spotify edo Dropbox bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), honek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. *'''Erreferentziak''' # Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45. # Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. # https://eu.wikipedia.org/wiki/Python_(informatika). (Noiz kontsultatua: 2026-06-08). # McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030. 1tondr6lnjnu0e5kf6cvw1whnrntj75 0 7286 43358 43315 2026-06-09T16:08:35Z Ksarasola 1603 estekak, 43358 wikitext text/x-wiki =Unix sistema eragilea= [[Fitxategi:UNIX-Licence-Plate.JPG|thumb|Unix askatasunarekin lotu zen hasieratik]] ''Unix'' edo '''UNIX''' [[w:Ordenagailu|ordenagailu]]etako [[w:sistema eragile|sistema eragile]]a da. 1960ko eta 1970eko hamarkadetan [[w:AT&T|AT&Tko]] Bell laborategien langile talde batek garatu zuen, haien artean [[w:Ken Thompson|Ken Thompson]], [[w:Dennis Ritchie|Dennis Ritchie]] eta [[w:Douglas McIlroy|Douglas McIlroy]] zeudela. Unix-ek aldaera akademiko eta komertzial ugari izan zituen, hala nola Kaliforniako Unibertsitatea, Berkeley (BSD), [[w:Microsoft|Microsoft]] (Xenix), [[w:IBM|IBM]] ([[w:AIX|AIX]]) eta [[w:Sun Microsystems|Sun Microsystems]] ([[w:Solaris (sistema eragilea)|Solaris]]) eta beste hainbat. Hauek guztiak [[w:UNIX-moduko|Unix moduko]] sistemak direla esaten da. Baita [[w:Software libre|software libre]]aren ildoa indartzera etorri diren [[w:Linux|GNU/Linux]] eta [[w:FreeBSD|FreeBSD]] sistemak ere. BSD aldaera izan zen [[w:TCP/IP eredu|TCP/IP protokoloa]] integratu zuen lehena eta horrekin batera Unixi nagusitasuna eman ziona [[w:Internet|Internet]] munduan. <ref>{{Erreferentzia|izenburua=BSTJ 57: 6. July-August 1978: The UNIX Time-Sharing System. (Ritchie, D.M.; Thompson, K.)|data=1978-07-08|url=http://archive.org/details/bstj57-6-1905|sartze-data=2026-06-07}}</ref> Unix, pixkanaka, garraiagarri, multiataza eta multierabiltzaile bilakatu zen [[w:Denbora partekatu|denbora partekatuan]] oinarrituta. Unix sistemek hainbat kontzeptu dituzte ezaugarri: datuak biltegiratzeko [[w:Testu fitxategi|testu laua]] ere erabiltzea; [[w:Fitxategi sistema|fitxategi-sistema]] hierarkikoa; gailu eta prozesuen arteko komunikazio (IPC) mota jakin batzuk fitxategi gisa tratatzea, eta software-tresna ugari erabiltzea; baita [[w:Tutu|tutuak]] eskaintzea ere, [[w:Komando lerroko interfaze|komando-interprete]] bidez programa txikiak lotzeko. Kontzeptu horiek guztiek Unix filosofia osatzen dute. == Historia eta bilakaera == 1973an, UNIX sistema berridatzi zen [[w:C (programazio lengoaia)|C programazio-lengoaian]], eta aldaketa horrek sistema osoa beste arkitekturetara migratzea erraztu zuen, aldaketa txikiak ez baitziren egin behar horretarako. Lengoaia berriak kodea laburtu zuen eta garapen denbora asko murriztu, [[w:Makina lengoaia|makina-lengoaiaz]] eta mihiztadura-lengoaiaz egindakoarekin alderatuta. [[w:AT&T|AT&T]] enpresak hainbat enpresa eta unibertsitateren eskura jarri zuen sistema, lizentzien bidez. Lizentzia hauetako bat, Kaliforniako unibertsitateko konputazio departamentuari egokitu zitzaion, eta bere sistema propioa garatu zuen: [[BSD]] (Berkley Software Distribution), geroago, AT&Tko UNIX sistemaren aurkari zuzena izango zena. 1982an kaleratuko zen sistema komertzial berria garatzen hasi zen AT&T eta ''System III'' izena eman zion, baina aldi berean AT&T berak ([[w:Bell laboraregia|Bell laboraregiak]]) ''System V'' sistema sortu zuen Berkleyko unibertsitateak garaturako software atalak zituena (''vi'' edo ''ncurses'' esaterako), eta [[w:Digital Equipment Corporation|DEC]] konpainiak garatutako [[w:VAX|VAX]] makinarekin bateragarri zena. System V delakoa eta BSD izan ziren hortik aurrera bi lerro nagusiak. 1991n [[w:Linus Torvalds|Linus Torvalds]] ikasle finlandiarra, Unixeko funtzio asko betetzen zituen [[w:Nukleo (informatika)|nukleoa]] garatu zuen eta lizentzia askearekin argitaratu. Gertakari honetatik abiatuta, zenbait urteren buruan eta [[w:GNU|GNU]] tresnekin bat eginez, GNU/Linux sortu zen, zenbait urteren buruan beste UNIX sistema komertzialekin lehiatzeko moduko sistema.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Linux: Sistemaren eta sarearen administrazioa 2. argitaraldia (Debian eta Ubuntu)|hizkuntza=eu|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/linux-sistemaren-eta-sarearen-administrazioa-2-argitaraldia-debian-eta-ubuntu|aldizkaria=www.ueu.eus|sartze-data=2026-06-07}}</ref> [[w:GNU/Linux|GNU/Linux]] eta [[w:FreeBSD|FreeBSD]] izan dira banaketa libreetarako ildo nagusiak. 1980ko hamarkadaren amaieran, sistema eragile irekiak estandarizatzeko ahalegin bati esker oinarri komuna eman zitzaien sistema eragile horiei guztiei: horrela sortu zen [[w:POSIX|POSIX]], [[w:Ingeniari Elektriko eta Elektroniken Institutua|IEEEk]] bultzatuta. Lehen POSIX estandarra 1988an argitaratu zen. Exekutagarri bitarren eta objektuen UNIXen arteko bateragarritasuna hainbat [[w:Prozesatzeko unitate zentral|CPUtan]] ziurtatzearren 1999an ELF formatua (''Executable and Linkable Format'') adostu zuten hainbat enpresak eta erakundek. == Osagaiak == Unix sistemaren hasierak elkarrekin paketatu ziren hainbat osagai ditu oinarri. Sistema eragilearen nukleoaz gain, garapen-ingurunea, liburutegiak, dokumentazioa eta osagai horietarako guztietako [[w:Iturburu kode|iturburu-kodea]] ere barne sartu ziren. Unix software-sistema autonomo ondo dokumentatuta egon zen hasieratik eta horregatik oso eragin handia izan du gero irakaskuntzan. [[Fitxategi:Directory tree.png|alt=Direktorioa eta azpidirektorioak Unixen|thumb|Unix fitxategi-sistemaren egitura]] Unix-eko osagaiek fitxategi-sisteman dituzten izenak eta [[w:Direktorio|direktoriotan]] antolatutako kokapenak nabarmen aldatu dira sistemaren historiaren bidez. Hala ere, V7 inplementazioa erreferentziatzat hartzen da. Ondokoak dira V7 horren osagai nabarmenenak: * ''Nukleoa'': nukleoaren osagai guztiak eta iturburu-kodea ''/usr/sys'' direktorioan. [[w:Driver|Dispositiboen kontrolatzaileak (''driver''-ak)]] ere bertan daude. * ''Garapenerako ingurunea:'' konpiladorea, [[w:Estekatzaile|estekatzailea]], liburutegiak... * ''Komandoak:'' Erabiltzailearen komando arruntak eta administraziorako erabiltzen direnak. * ''Administrazioa eta konfigurazioa'': abiatzea eta softwarezko zerbitzarien konfigurazioa gordetzeko. Tartean sarearekin zerikusi dutenak. * ''Abiatze prozesuaren osagaiak'': Konputagailua pizten denean exekutatu beharreko programak eta haien konfigurazioa. * ''Dokumentazioa'': aitzindaria izan zen dokumentazioa [[w:Online|online]] kontsultagarri jartzen ''man'' eta ''doc'' atalekin. == Unix vs. Windows eta Sistema Eragileen merkatua == Teknologiaren ikuspuntutik Linux beti joan da beste sistemen aurretik. Applek Unixeko kontzeptu nagusiak integratu zituen MacOS X sistem egin zuenean,<ref>{{Erreferentzia|izena=Waliño|abizena=Josu|izenburua=X:Biharko sistema eragilea gaur|hizkuntza=eu|data=2000-11-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/xbiharko-sistema-eragilea-gaur/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-07}}</ref> eta Microsoftek BSDren kontzeptu asko hartu zituen PCetako Windows sistema zerbitzarien alorrera hedatu zuenean eta Windows2000 berria egin zuenean. Horrez gain, esan bezala, beti egon da ondo dokumentatuta eta horregatik guztiagatik unibertsitateetako sistema eragile nagusia izan da (hainbat ualdaeratan, adibidez SunOS). Merkatuari begira, Microsofteko sistema eragileak beti izan dira nagusi PCetako munduan, baina [[w:Zerbitzari|zerbitzarietan]], bereziki Interneteko zerbitzarietan, eta ondorioz mundu profesionalean, kontua bestelakoa da.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Usage Statistics and Market Share of Operating Systems for Websites, June 2026|url=https://w3techs.com/technologies/overview/operating_system|aldizkaria=w3techs.com|sartze-data=2026-06-07}}</ref> == Testu ebakia: Software librea eta lizentziak == [[Fitxategi:Zer da Software librea.png|thumb|440x440px|Software librearen [[w:Kontzeptu mapa|kontzeptu mapa]].]] Unix aitzindaria izan zen softwarea lizentzia libreen bidez banatzen. Baina enpresek etekina lortu nahi zutenez Microsoftek, IBMk eta beste askok lizentzia itxiak (teknikoki jabedunak) erabiltzearen alde egin zuten. Horri aurre egiteko, [[w:Richard Stallman|Richard Stallman]] aktibistak bultzatuta, software librearen aldeko mugimendua sortu zen. '''[[w:Software libre|Software librea]]''' edo ''software askea'' (ingelesez: ''free software''), eskuratu ondoren, erabili, kopiatu, aztertu, moldatu eta banatu daitekeen softwarea da. Doan banatu ohi da, baina ez da derrigorrez; libre izaera mantenduz gero saldu egin daiteke. Bestalde, doako softwarea ([[w:Freeware|freeware]]) ere [[w:Iturburu kode|iturburu-kodearekin]] batera banatzen da batzuetan. Baina ''freeware''a ez da software libre, moldatzeko eta banatzeko aukera eskaintzen ez duen kasuetan, bederen. Irudian ikus daitekeenez kontzeptu asko konbina daitezke lizentzia batean, baina libre izaera lau eskubide hauek definitzen dituzte:<ref>{{Erreferentzia|izena=Asurmendi Sainz|abizena=Jabier|izenburua=Ona, ederra, merkea... eta askea|hizkuntza=eu|data=2007-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/ona-ederra-merkea-eta-askea/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-08}}</ref> * helburua edozein dela ere exekutatu ahal izatea (pribatua, hezkuntza, publikoa, komertziala, eta abar). * aztertu eta aldatu ahal izatea (horretarako beharrezkoa da kodea eskuratu ahal izatea). * kopiatu ahal izatea. * hobetu ahal izatea, eta hobekuntza horiek publiko egin ahal izatea, komunitatearen onurarako. Informatikaren munduan, eta Interneten bereziki, aurrerapen handiak egin dira software libreari esker. Web zerbitzariak, non [[w:Apache HTTP zerbitzaria|Apachek]] nagusitasun osoa izan baitu urtetan zehar, edo adimen artifizialeko [[w:Hizkuntza-eredu handi|hizkuntz eredu handiak]] garatzeko tresnak dira arrakasta-kasu ezagunetako batzuk. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} m7l0wh06jcq3r27i92rnp75ua39el43 0 7288 43341 2026-06-09T12:37:28Z Izasala 2535 Orria sortu da. Edukia: {{ibilbidea |irudia = |mapa = Beasainmendi zirkularra.svg |herrialdea = {{herrialdea|Gipuzkoa}} |zailtasuna = Erraza |lekuak = Beasain, Loinaz Auzoa, Bidegain, Beasainmendi auzoa, Agorta |distantzia = 11km 3 ordu |ingurunea = Beasainmendi |abiapuntua = Beasaingo Loinazko San Martin plaza |nondik hartua = https://goiberri.eus/2022/09/19/beasainmendiko-bira/ }} '''Ibilbide klasiko bat da Beasaingo herrigunea Agortarekin lotzen duen zirkularra. Herriguneko hasierako za... 43341 wikitext text/x-wiki {{ibilbidea |irudia = |mapa = Beasainmendi zirkularra.svg |herrialdea = {{herrialdea|Gipuzkoa}} |zailtasuna = Erraza |lekuak = Beasain, Loinaz Auzoa, Bidegain, Beasainmendi auzoa, Agorta |distantzia = 11km 3 ordu |ingurunea = Beasainmendi |abiapuntua = Beasaingo Loinazko San Martin plaza |nondik hartua = https://goiberri.eus/2022/09/19/beasainmendiko-bira/ }} '''Ibilbide klasiko bat da Beasaingo herrigunea Agortarekin lotzen duen zirkularra. Herriguneko hasierako zatia baserri bide eta garai bateko herri bideekin uztartzen ditu, Goierriren ikuspegi ederrak erakutsiz.''' == Ibilbidea == Loinazko San Martin plazatik (159 m.) hasten da ibilbidea, eta lehen jomuga Loinazko ermitara iristea da (210 m.). Horretarako herrigunea zeharkatu behar dugu. Oriamendi kaletik Loinazko San Martinen basilikara doan bidea hartuko dugu, bidea utzi eta ezkerretara eginez iristen da Loinazko ermitara, hogei bat minutuan. Loinazko ermita eta basilika. Ondare izendatutako bi tenplu erlijioso topatuko ditugu ibilbide honetatik gertu. Batetik, Loinazko Amaren ermita, bere lehen aipamena 1565koa da, eta bestetik, Loinazko San Martinen basilika, XIX. mendean eraikia Gipuzkoako Batzar Nagusien aginduz. Loinazko ermitaren ataria bisitatu ondoren, atzera baserri bidea hartu, eta ordu erdiko igoera dago Artxisain-Mendizabal baserrira (400 m.) iritsi aurretik. Tartean, Amunabarrogoikoa, Arantzamendi, Aranburuazpikoa eta Aranburugaraikoa baserriak topatuko ditugu. Asfaltozko bidea Mendizabalen bukatzen da, eta metro batzuk aurrera eginez, bidegurutze batera iristen da. Ibilbide luzeago egin daiteke puntu honetan ezkerretara jota, Lupezketa eta Biruin aldera, ibilbide laburragoa egin nahi bada eskubitara, Bidegain lepoa helburu. Bigarren hori da deskribatzen dena. Beti ere goranzko joera duen bide erosoari jarraitu behar zaio. Herribidea bidezidor bihurtzen da tarteetan, eta pinua nagusitzen den paraje horietan pagadi batzuk ere tartekatzen dira. Usurbeko antena eskubitara ageri dela, ordu eta erdi inguru behar da Bidegainera iristeko (610 m.). Tentsio handiko kableak ageri dira bertan. '''Agortako plazatik Beasaingora''' Bidegainetik Agortara joateko eskubitara egin daitekeen arren, ezkerrera egingo dugu bistak ikuskatzeko, segituan eskubira dagoen bidezidor estua hartu, pinudi batean gora egin eta gainera iristean Arriarango urtegia, Astigarreta, Garin eta Mandubia ikusten dira eta Murumendi aldera doan bidearekin topo egingo dugu. Eskubira beharantz eginez, hamar minutuan Agortara (622 m.) iristen da. Puntu honetan ibilbidea jarraitu aurretik Usurbe mendira igotzeko aukera dago errepidetik gora joanez edo errepide ondotik ateratzen den bidezidorra hartuz. Usurbera igo edo ez, Agortatik beherantz egitea besterik ez da falta. Errepidetik jaitsi beharrean, beste aldean beheruntz doa bidea hartu eta Korta eta Otaño baserrien ondotik pasatzeko gara, eta Olazar baserrira iritsi aurretik, irekitzen den bidezidor bat erabiliz laburtu daiteke. Ordubeteren azpitik iristen da hasierako puntura. ==Erreferentziak== *[https://goiberri.eus/2022/09/19/beasainmendiko-bira/ Goiberri] * [https://tomasaizkorrikobira.com/tomas-salazar-eus-2/tomas-salazar-mendi-ibilbideak/266-15-ibilbidea-eus Aizkorriko bira web gunea] 8mfsoqdt3hob7ux3whdtpg8oadbc339