Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7248</id>
    <revision>
      <id>43482</id>
      <parentid>43481</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:18:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bostgarren hamarkada  (2016-2025) */</comment>
      <origin>43482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3392" sha1="nr6br3schm81tg53k0rd1eb7tqe0xoz" xml:space="preserve">{{Lanean|Inaki.alegria}}

: [[/SARRERA/]] (?)

# [[Eredua|Nola idatzi? - Eredu bat]]
== Aurrekari batzuk ==
# [[Hardware-ko aurrekariak]] (txartel zulatuak...)
# [[Software-ko aurrekariak]] (programazio-lengoaiak...)

== Lehen hamarkada  (1976-1985) ==
# [[/DIF 1976-1985: DIF martxan/]]
# [[/VAX makina, LISP makina/]]
# [[/Datu-base erlazional/]]
# [[/Gako publikoko kriptografia/]]
# [[/Unix Sistema Eragilea/]]
# [[/Ofimatika: testu-prozesadorea eta kalkulu-orria/]]
# [[/Sare lokalak: Ethernet/]]
# [[/Interfaze grafikoa/]]
# [[/PC/]]
# [[/RISC arkitektura/]]
# [[/SMTP protokoloa/]]
# [[/TCP/IP (Internet)/]]
# [[/Laser inprimagailua/]]

== Bigarren hamarkada  (1986-1995) ==
# [[/DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen/]]
# [[/GIF formatua/]]
# [[/WWW/]]
# [[/HTML/]]
# [[/Linux kernela/]]
# [[/Indargarri bidezko ikaskuntza/]] (TD-Gammon)
# [[/Multimedia (MP3)/]]
# [[/Java lengoaia/|Java lengoaia eta plataforma unibertsala]]
# [[/JavaScript/]]
# [[/SSH protokoloa/]]
# [[/Python lengoaia/]]
# [[/Klusterrak eta superkonputazioa/]]

== Hirugarren hamarkada  (1996-2005) ==
# [[/DIF 1996-2005: Ikerkuntzaren eztanda/]]
# [[/USB busa eta Flash memoria/]]
# [[/Wifi teknologia/]]
# [[/PageRank algoritmoa (Google)/]]
# [[/Bluetooth/]]
# [[/BitTorrent Protokoloa/]]
# [[/Web zerbitzuak/]]
# [[/Sare sozialak (Facebook)/]]
# [[/Nukleo anitzeko prozesadoreak/]]
# [[/Web 2.0/]]
# [[/Git/]]
# [[/Streaming/]]
# [[/3D (Errealitate birtual)/]]

== Laugarren hamarkada  (2006-2015) ==
# [[/DIF 2006-2015: Internazionalizazioa/]]
# [[/Arduino, Robotika/]]
# [[/Hodei konputazioa/]]
# [[/Hadoop/]]
# [[/SSD unitateak/]]
# [[/Bloke-kateak (Blockchain)/]]
# [[/NoSQL datu-baseak/]]
# [[/Tableta/]]
# [[/Sare neuronalen eztanda: Transformer, TensorFlow, GPU/]]
# [[/AlphaGo (Deep Reinforcement Learning)/]]

== Bostgarren hamarkada  (2016-2025) ==
# [[/DIF 2016-2025: Titulu berria: Adimen artifiziala/]]
# [[/Docker teknologia/]]
# [[/Bideokonferentzia sistemak/]]
# [[/GPU/]]
# [[/RISC-V/]]
# [[/Itzulpen automatiko neuronala/]]
# [[/5G sareak (segmentazioa)/]]
# [[/ARM txipak/]]
# [[/LLM ereduak (ChatGPT)/]]
# [[/Konputazio kuantikoa/]]

== Kanpo estekak ==
* [https://eu.wikipedia.org/wiki/Wikiproiektu:Informatika50 Wikilibururako teknologien zerrenda datu gehiagorekin] (arduraduna, urtea, hard/soft/mate, wikiko artikulua kalitatearen estimazioarekin, ingelesezkoa...)
*[[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektua'']]  (2020tik)
*[https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&amp;selected_value= Informatikako artikuluak Elhuyar aldizkarian] (Igor Leturia, 117 artikulu)
* [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ e-makumeak. Hileroko artikuluak Gaur8 astekarian]  (120 artikulu)
* [https://www.sarean.eus/ sarean.eus] (1.170 artikulu)
* [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ Erronka digitalak] bideo bilduma Euskal Wikipediako Ikusgelan (24 bideo)
* [[Matematika Diskretua]] wikiliburua
* [[PYTHON liburua|PYTHON]] wikiliburua
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Palestina_eta_Ekialde_Hurbila_sutan_(2023-2024).pdf Palestinari buruzko wikiliburua Commons-en]
* [https://eu.wikipedia.org/wiki/Atari:Ondarea/Euskal_Herriko_historia_100_objektutan  Euskal_Herriko_historia_100_objektutan] wikiproiektua.

== Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak ==
* [[/Egileak/]]
* [[/Lotutako artikuluak/]]
* [[/Erabilitako irudiak/]]

[[Kategoria:Informatika]]</text>
      <sha1>nr6br3schm81tg53k0rd1eb7tqe0xoz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Wifi teknologia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7264</id>
    <revision>
      <id>43491</id>
      <parentid>43065</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <origin>43491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9765" sha1="5pol6udop6ur4or5795j7h705vw0oyh" xml:space="preserve">[[File:Wifi symbol.svg|Wifi irudia|thumb]]
'''Wifi teknologia''' (edo Wi-Fi, Wi-fi, wifi) haririk gabeko sare-teknologia da, gailuen arteko eta Interneterako komunikazioa ahalbidetzen duena irrati-uhinen bidez. [[w:IEEE_802.11|IEEE 802.11]] estandarretan oinarritzen da, eta gaur egun etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan sareetarako sarbide nagusietako bat bihurtu da. Gailuak haririk gabeko sarbide-puntu baten bidez konektatzen dira, eta estaldura-eremua gela bakar batetik kilometro karratu batzuetara irits daiteke hainbat sarbide-puntu erabiliz. Wifi teknologia 2,4 GHz eta 5 GHz maiztasun-bandetan funtzionatzen du batez ere ([[w:en:ISM_radio_band|ISM (Industrial, Scientific and Medical)]] lizentziarik gabeko espektroaren barruan), eta ordenagailuetan, telefono mugikorretan, telebistetan eta beste gailu askotan erabiltzen da.

== Historia ==
Wifi teknologiaren jatorria 1980ko hamarkadan kokatu daiteke. Garai hartan, AEBetan ISM lizentziarik gabeko maiztasun-bandak erabilgarri jarri ziren, komunikazio sistema berriak garatzeko aukera emanez. Testuinguru horretan, 1990eko hamarkadaren hasieran lehen haririk gabeko sare lokalak garatzen hasi ziren.

1991an, [[w:en:NCR_Voyix|NCR Corporation]] eta [[w:AT%26T|AT&amp;T]] enpresek [[w:en:WaveLAN|WaveLAN]] sistema garatu zuten, gaur egungo Wifi-aren aitzindarietako bat. 1997an IEEE erakundeak 802.11 estandarra onartu zuen, haririk gabeko sareen lehen zehaztapen ofiziala 2 Mbit/s abiadurarekin, eta 1999an 802.11b bertsioa aurkeztu zen, 11 Mbit/s-ko abiadurarekin.
1999an fabrikatzaileen arteko bateragarritasuna bermatzeko eta “Wi-Fi” marka sustatzeko Wi-Fi Alliance erakundea sortu zen. Urte berean lehen &quot;Wi-Fi&quot; zigiludun produktuak merkaturatu ziren.
Denborarekin, Wifi teknologia asko hobetu da, abiadura eta estaldura handituz, eta gaur egun haririk gabeko sare estandar nagusia da.

Wifi teknologiaren bertsio ugari sortu dira eta komunikatzeko, gailuek Wifi bertsio komuna erabili behar dute. Askotan gailuek Wifi bertsio asko onartzen dituzte. Historikoki, ekipoak IEEE arauak erabiliz jasan zitzakeen Wifi bertsioak zerrendatzen zituen. 2018an, Wi-Fi Alliance-ek belaunaldiak zenbakitzeko izendapen sinplifikatua sortu zuen,&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Jacob|abizena=Kastrenakes|izenburua=Wi-Fi now has version numbers, and Wi-Fi 6 comes out next year|hizkuntza=en|data=2018-10-03|url=https://www.theverge.com/2018/10/3/17926212/wifi-6-version-numbers-announced|aldizkaria=The Verge}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Wi-Fi Generation Numbering » Electronics Notes|url=https://www.electronics-notes.com/articles/connectivity/wifi-ieee-802-11/wifi-alliance-generations-designations-numbers.php|aldizkaria=www.electronics-notes.com}}&lt;/ref&gt; WiFi 4 (802.11n), WiFi 5 (802.11ac) eta Wi-Fi 6 (802.11ax) onartzen dituzten ekipoak adierazteko. Belaunaldi horiek aurreko bertsiokoekin nahiko bateragarriak izaten dira. 

Wifi teknologiaren bertsio garrantzitsuenen zerrenda hau da:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Gavin|abizena=Phillips|izenburua=The Most Common Wi-Fi Standards and Types, Explained|hizkuntza=en|data=2019-03-13|url=https://www.makeuseof.com/tag/understanding-common-wifi-standards-technology-explained/|aldizkaria=MUO}}&lt;/ref&gt; 802.11a, 802.11b, 802.11g, 802.11n ([[w:en:IEEE_802.11n-2009|Wi-Fi 4]]), 802.11h, 802.11i, 802.11-2007, 802.11-2012, 802.11ac ([[w:en:IEEE_802.11ac-2013|Wi-Fi 5]]), 802.11ad, 802.11af, 802.11-2016, 802.11ah, 802.11ai, 802.11aj, 802.11aq, 802.11ax ([[w:en:Wi-Fi_6|Wi-Fi 6]]), 802.11ay.

== Ezaugarri Teknikoak ==
Wifi teknologiak airea erabiltzen du transmisio-bide gisa, irrati-uhinen bidez. Horrek abantaila handiak ditu: kableen beharrik ez, mugikortasun handiagoa eta instalazio errazagoa. Hala ere, interferentziak, distantzia eta oztopo fisikoek bidalitako seinalea ahuldu dezakete.

Wifi sare batean gailuek informazioa 802.11 formatua jarraitzen duen trama izeneko datu-egituretan bidaltzen dute antenen bidez. Trama hauek Ethernet sareetakoen oso antzekoak dira. Trama bakoitzak hiru atal nagusi ditu:
*Goiburua 
Wifi tramen goiburua helbideetan eta kontrol-informazioan zentratzen da. Hiru helbide nagusi erabiltzen dira: igorlea, hartzailea eta sareko sarbide-puntua (azpiegitura moduan). [[File:Wireless access point.jpg|Wifi sarbide-puntua|thumb]] Helbide horiei [[w:MAC_helbide|MAC helbideak]] deitzen zaie, 48 biteko identifikatzaile bakarrak izaten dira gailu bakoitzarentzat.
*Datuak
Atal honek igorleak bidalitako mezua edo paketearen edukia gordetzen du.
*Erroreak atzemateko atala (FCS – Frame Check Sequence)
Wifi tramen FCS atalak [[w:CRC|CRC (Cyclic Redundancy Check)]] erabiltzen du, normalean 32 bit gehituz, transmisioan sortutako akatsak detektatzeko. CRC kodeak oso indartsuak dira eta hardwarean modu erraz batean ezar daitezke, erroreak azkar eta eraginkortasunez detektatzeko.

Wifi sareetan [[w:CSMA/CA|CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance)]] izeneko sarbide-protokoloa erabiltzen da. Protokolo hau lehiaketa motakoa da eta talkak saihesteko diseinatua izan da. Protokolo hau erabiliz nodo batek igortzeko asmoa duenean lehenik aireko kanalaren egoera egiaztatzen du: kanala libre dagoenean soilik igortzen du. Talkak gertatzea ekiditeko igorleak ausazko denbora atzerapen txikiak erabiltzen ditu, beste nodo batzuen transmisioak saihesteko. Metodo honek talkak gertatzea murrizten du.

== Wifi erabilera moduak ==
Wifi sareetan topologia ezberdinak erabil daitezke:
*'''Azpiegitura modua''': hau da gehien erabiltzen den modua. Gailu guztiak sarbide-puntu berera konektatzen dira. Kanal partekatuak diren arren, CSMA/CA eta [[w:Haririk_gabeko_sarbide-puntu|sarbide-puntuaren]] koordinazioak talkak murrizten laguntzen du, ezkutuko nodoaren arazoa murriztuz. [[File:802.11 Network Architecture.svg|Azpiegitura erabilera-modua|thumb]]
*'''Ad hoc modua''': gailuek zuzenean komunikatzen dira, eta CSMA/CA protokoloa ezinbestekoa da kanalaren erabilera koordinatzeko eta talkak saihesteko. Ad hoc sare desberdinak existitzen dira. Kasu sinpleenean, nodo bakoitzak zuzenean komunikatzen da beste nodoekin, konplexuagoetan, nodoek beste nodoetara paketeak birbidali ditzakete, paketeak bere nodo helburura iristen diren arte.

Sare batek [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Extended_service_set|Extended Service Set (ESS)]] osatu dezake [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Service_set_identifier|SSID]] identifikatzaile eta segurtasun-ezarpen berdinekin konfiguratutako sarbide-puntu anitz erabiliz. Wi-Fi gailuek normalean seinale indartsuena duen sarbide-puntura konektatzen dira ESS barruan. Honek sarearen ahalmena handitu eta estaldura handiagoa eskaintzen ditu. 

Gaur egun, Wifi teknologia oso hedatua dago eta etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan [[w:Sare_lokal|LAN]] eta Interneteko sarbidea eskaintzeko erabiltzen da. Horretarako beharrezko sarbide-puntuak eta bideratzaileak erabili behar dira. 
Aireportuak, hotelak, jatetxeak eta bestelako erakunde eta enpresek ere hotspotak eskaintzen dituzte bezeroak erakartzeko eta zerbitzuak hobetzeko. Router askok Wifi sarbide-puntu bat integratzen dute, etxeetan eta eraikinetan Interneteko sarbidea bermatzeko.[[File:Bluespot WiFi Düsseldorf.jpg|Dohako WiFi sarbidea espazio publiko batean|thumb]]

Unibertsitate askok, batez ere garatutako herrialdeetan, Wifi estaldura partziala edo osoa eskaintzen dute beren kanpusetan. Adibide historiko gisa, Carnegie Mellon Unibertsitateak [[w:en:Andrew_Project#Wireless_Andrew|Wireless Andrew]] sortu zuen 1993an Pittsburgh-eko kanpusean, &quot;Wi-Fi&quot; marka sortu baino lehen. Gainera, unibertsitate askok [[w:en:Eduroam|Eduroam]] bezalako egiaztapen-sare internazionala erabiltzen dute ikasleei eta langileei Wifi sarbidea eskaintzeko.

== Abiaduraren bilakaera ==
Urteekin, gero eta estandar gehiago sortuz joan dira, aurreko estandarrak hobetzeko eta dituzten gabeziak ebazteko. Estandar bakoitzak ezaugarri desberdinak izan ditzake, bai frekuentzian, bai irismenean, baita abiaduran ere. Hemen estandar ezagunen transmisio abiadurak:

*[[w:Wifi#802.11b|802.11b]]: 11 Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11g|802.11g]]: 54 Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11n|802.11n]] (Wi-Fi 4): ehunka Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11ac|802.11ac]] (Wi-Fi 5): Gbit/s mailako abiadurak
*[[w:en:Wi-Fi_6|802.11ax]] (Wi-Fi 6): eraginkortasun eta abiadura handiagoa

Azken bertsioek erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatzen dute eta sarearen errendimendua hobetzen dute.

== Wifi Sareak eta Segurtasuna ==
Ethernet bezalako sare kabledun tradizionalekin alderatuta, Wifi sareen segurtasun arazo nagusia sareetara sartzeko erraztasuna da. Segurtasunik gabeko Wifi sareak nonahi daude, honela babestu gabeko informazioa duten sare irekiak bilakatu dira. Wifi sareak babesteko hainbat segurtasun-metodo erabil daitezke. Hauen artean nagusienak [[w:WEP|WEP]], [[w:WPA|WPA]] eta [[w:WPA#WPA2|WPA2]]/[[w:WPA#WPA3|WPA3]] enkriptazio-protokoloak dira.

== Ondorioa ==
Wifi teknologiak sareetara konektatzeko modua eraldatu du. Gailu mugikorrak, hala nola ordenagailu eramangarriak eta smartphoneak, sareetara kableen beharrik gabe konektatzeko aukera eman dute. Ethernet sareekin batera, Wifi gaur egun sare lokalen osagai nagusietako bat da, eta askotan bi teknologiak batera erabiltzen dira, sareen malgutasuna eta eraginkortasuna handituz.

Gizartean, Wifi teknologiak konektibitatearen hedapenean eragin handia izan du. Erabiltzaileek edozein lekutan Internetera konektatu ahal izatea ahalbidetzen du, kableen menpekotasunik gabe, eta kafetegi, aireportu, hotel eta unibertsitateetan Wifi sareak ohiko bihurtu dira. 

Ondorioz, Wifi teknologiak Interneten erabilera eguneroko bizitzara zabaldu du, eta konektibitatearen sozializazioan funtsezko papera izan du etxe, lan, hezkuntza eta espazio publikoetan.

== Erreferentziak ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>5pol6udop6ur4or5795j7h705vw0oyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43492</id>
      <parentid>43491</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <origin>43492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9763" sha1="e3s2i46458gy89p5ddx83s81hlhuwkw" xml:space="preserve">[[File:Wifi symbol.svg|Wifi irudia|thumb]]
'''Wifi teknologia''' (edo Wi-Fi, Wi-fi, wifi) haririk gabeko sare-teknologia da, gailuen arteko eta Interneterako komunikazioa ahalbidetzen duena irrati-uhinen bidez. [[w:IEEE_802.11|IEEE 802.11]] estandarretan oinarritzen da, eta gaur egun etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan sareetarako sarbide nagusietako bat bihurtu da. Gailuak haririk gabeko sarbide-puntu baten bidez konektatzen dira, eta estaldura-eremua gela bakar batetik kilometro karratu batzuetara irits daiteke hainbat sarbide-puntu erabiliz. Wifi teknologia 2,4 GHz eta 5 GHz maiztasun-bandetan funtzionatzen du batez ere ([[w:en:ISM_radio_band|ISM Industrial, Scientific and Medical]] lizentziarik gabeko espektroaren barruan), eta ordenagailuetan, telefono mugikorretan, telebistetan eta beste gailu askotan erabiltzen da.

== Historia ==
Wifi teknologiaren jatorria 1980ko hamarkadan kokatu daiteke. Garai hartan, AEBetan ISM lizentziarik gabeko maiztasun-bandak erabilgarri jarri ziren, komunikazio sistema berriak garatzeko aukera emanez. Testuinguru horretan, 1990eko hamarkadaren hasieran lehen haririk gabeko sare lokalak garatzen hasi ziren.

1991an, [[w:en:NCR_Voyix|NCR Corporation]] eta [[w:AT%26T|AT&amp;T]] enpresek [[w:en:WaveLAN|WaveLAN]] sistema garatu zuten, gaur egungo Wifi-aren aitzindarietako bat. 1997an IEEE erakundeak 802.11 estandarra onartu zuen, haririk gabeko sareen lehen zehaztapen ofiziala 2 Mbit/s abiadurarekin, eta 1999an 802.11b bertsioa aurkeztu zen, 11 Mbit/s-ko abiadurarekin.
1999an fabrikatzaileen arteko bateragarritasuna bermatzeko eta “Wi-Fi” marka sustatzeko Wi-Fi Alliance erakundea sortu zen. Urte berean lehen &quot;Wi-Fi&quot; zigiludun produktuak merkaturatu ziren.
Denborarekin, Wifi teknologia asko hobetu da, abiadura eta estaldura handituz, eta gaur egun haririk gabeko sare estandar nagusia da.

Wifi teknologiaren bertsio ugari sortu dira eta komunikatzeko, gailuek Wifi bertsio komuna erabili behar dute. Askotan gailuek Wifi bertsio asko onartzen dituzte. Historikoki, ekipoak IEEE arauak erabiliz jasan zitzakeen Wifi bertsioak zerrendatzen zituen. 2018an, Wi-Fi Alliance-ek belaunaldiak zenbakitzeko izendapen sinplifikatua sortu zuen,&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Jacob|abizena=Kastrenakes|izenburua=Wi-Fi now has version numbers, and Wi-Fi 6 comes out next year|hizkuntza=en|data=2018-10-03|url=https://www.theverge.com/2018/10/3/17926212/wifi-6-version-numbers-announced|aldizkaria=The Verge}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Wi-Fi Generation Numbering » Electronics Notes|url=https://www.electronics-notes.com/articles/connectivity/wifi-ieee-802-11/wifi-alliance-generations-designations-numbers.php|aldizkaria=www.electronics-notes.com}}&lt;/ref&gt; WiFi 4 (802.11n), WiFi 5 (802.11ac) eta Wi-Fi 6 (802.11ax) onartzen dituzten ekipoak adierazteko. Belaunaldi horiek aurreko bertsiokoekin nahiko bateragarriak izaten dira. 

Wifi teknologiaren bertsio garrantzitsuenen zerrenda hau da:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Gavin|abizena=Phillips|izenburua=The Most Common Wi-Fi Standards and Types, Explained|hizkuntza=en|data=2019-03-13|url=https://www.makeuseof.com/tag/understanding-common-wifi-standards-technology-explained/|aldizkaria=MUO}}&lt;/ref&gt; 802.11a, 802.11b, 802.11g, 802.11n ([[w:en:IEEE_802.11n-2009|Wi-Fi 4]]), 802.11h, 802.11i, 802.11-2007, 802.11-2012, 802.11ac ([[w:en:IEEE_802.11ac-2013|Wi-Fi 5]]), 802.11ad, 802.11af, 802.11-2016, 802.11ah, 802.11ai, 802.11aj, 802.11aq, 802.11ax ([[w:en:Wi-Fi_6|Wi-Fi 6]]), 802.11ay.

== Ezaugarri Teknikoak ==
Wifi teknologiak airea erabiltzen du transmisio-bide gisa, irrati-uhinen bidez. Horrek abantaila handiak ditu: kableen beharrik ez, mugikortasun handiagoa eta instalazio errazagoa. Hala ere, interferentziak, distantzia eta oztopo fisikoek bidalitako seinalea ahuldu dezakete.

Wifi sare batean gailuek informazioa 802.11 formatua jarraitzen duen trama izeneko datu-egituretan bidaltzen dute antenen bidez. Trama hauek Ethernet sareetakoen oso antzekoak dira. Trama bakoitzak hiru atal nagusi ditu:
*Goiburua 
Wifi tramen goiburua helbideetan eta kontrol-informazioan zentratzen da. Hiru helbide nagusi erabiltzen dira: igorlea, hartzailea eta sareko sarbide-puntua (azpiegitura moduan). [[File:Wireless access point.jpg|Wifi sarbide-puntua|thumb]] Helbide horiei [[w:MAC_helbide|MAC helbideak]] deitzen zaie, 48 biteko identifikatzaile bakarrak izaten dira gailu bakoitzarentzat.
*Datuak
Atal honek igorleak bidalitako mezua edo paketearen edukia gordetzen du.
*Erroreak atzemateko atala (FCS – Frame Check Sequence)
Wifi tramen FCS atalak [[w:CRC|CRC (Cyclic Redundancy Check)]] erabiltzen du, normalean 32 bit gehituz, transmisioan sortutako akatsak detektatzeko. CRC kodeak oso indartsuak dira eta hardwarean modu erraz batean ezar daitezke, erroreak azkar eta eraginkortasunez detektatzeko.

Wifi sareetan [[w:CSMA/CA|CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance)]] izeneko sarbide-protokoloa erabiltzen da. Protokolo hau lehiaketa motakoa da eta talkak saihesteko diseinatua izan da. Protokolo hau erabiliz nodo batek igortzeko asmoa duenean lehenik aireko kanalaren egoera egiaztatzen du: kanala libre dagoenean soilik igortzen du. Talkak gertatzea ekiditeko igorleak ausazko denbora atzerapen txikiak erabiltzen ditu, beste nodo batzuen transmisioak saihesteko. Metodo honek talkak gertatzea murrizten du.

== Wifi erabilera moduak ==
Wifi sareetan topologia ezberdinak erabil daitezke:
*'''Azpiegitura modua''': hau da gehien erabiltzen den modua. Gailu guztiak sarbide-puntu berera konektatzen dira. Kanal partekatuak diren arren, CSMA/CA eta [[w:Haririk_gabeko_sarbide-puntu|sarbide-puntuaren]] koordinazioak talkak murrizten laguntzen du, ezkutuko nodoaren arazoa murriztuz. [[File:802.11 Network Architecture.svg|Azpiegitura erabilera-modua|thumb]]
*'''Ad hoc modua''': gailuek zuzenean komunikatzen dira, eta CSMA/CA protokoloa ezinbestekoa da kanalaren erabilera koordinatzeko eta talkak saihesteko. Ad hoc sare desberdinak existitzen dira. Kasu sinpleenean, nodo bakoitzak zuzenean komunikatzen da beste nodoekin, konplexuagoetan, nodoek beste nodoetara paketeak birbidali ditzakete, paketeak bere nodo helburura iristen diren arte.

Sare batek [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Extended_service_set|Extended Service Set (ESS)]] osatu dezake [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Service_set_identifier|SSID]] identifikatzaile eta segurtasun-ezarpen berdinekin konfiguratutako sarbide-puntu anitz erabiliz. Wi-Fi gailuek normalean seinale indartsuena duen sarbide-puntura konektatzen dira ESS barruan. Honek sarearen ahalmena handitu eta estaldura handiagoa eskaintzen ditu. 

Gaur egun, Wifi teknologia oso hedatua dago eta etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan [[w:Sare_lokal|LAN]] eta Interneteko sarbidea eskaintzeko erabiltzen da. Horretarako beharrezko sarbide-puntuak eta bideratzaileak erabili behar dira. 
Aireportuak, hotelak, jatetxeak eta bestelako erakunde eta enpresek ere hotspotak eskaintzen dituzte bezeroak erakartzeko eta zerbitzuak hobetzeko. Router askok Wifi sarbide-puntu bat integratzen dute, etxeetan eta eraikinetan Interneteko sarbidea bermatzeko.[[File:Bluespot WiFi Düsseldorf.jpg|Dohako WiFi sarbidea espazio publiko batean|thumb]]

Unibertsitate askok, batez ere garatutako herrialdeetan, Wifi estaldura partziala edo osoa eskaintzen dute beren kanpusetan. Adibide historiko gisa, Carnegie Mellon Unibertsitateak [[w:en:Andrew_Project#Wireless_Andrew|Wireless Andrew]] sortu zuen 1993an Pittsburgh-eko kanpusean, &quot;Wi-Fi&quot; marka sortu baino lehen. Gainera, unibertsitate askok [[w:en:Eduroam|Eduroam]] bezalako egiaztapen-sare internazionala erabiltzen dute ikasleei eta langileei Wifi sarbidea eskaintzeko.

== Abiaduraren bilakaera ==
Urteekin, gero eta estandar gehiago sortuz joan dira, aurreko estandarrak hobetzeko eta dituzten gabeziak ebazteko. Estandar bakoitzak ezaugarri desberdinak izan ditzake, bai frekuentzian, bai irismenean, baita abiaduran ere. Hemen estandar ezagunen transmisio abiadurak:

*[[w:Wifi#802.11b|802.11b]]: 11 Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11g|802.11g]]: 54 Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11n|802.11n]] (Wi-Fi 4): ehunka Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11ac|802.11ac]] (Wi-Fi 5): Gbit/s mailako abiadurak
*[[w:en:Wi-Fi_6|802.11ax]] (Wi-Fi 6): eraginkortasun eta abiadura handiagoa

Azken bertsioek erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatzen dute eta sarearen errendimendua hobetzen dute.

== Wifi Sareak eta Segurtasuna ==
Ethernet bezalako sare kabledun tradizionalekin alderatuta, Wifi sareen segurtasun arazo nagusia sareetara sartzeko erraztasuna da. Segurtasunik gabeko Wifi sareak nonahi daude, honela babestu gabeko informazioa duten sare irekiak bilakatu dira. Wifi sareak babesteko hainbat segurtasun-metodo erabil daitezke. Hauen artean nagusienak [[w:WEP|WEP]], [[w:WPA|WPA]] eta [[w:WPA#WPA2|WPA2]]/[[w:WPA#WPA3|WPA3]] enkriptazio-protokoloak dira.

== Ondorioa ==
Wifi teknologiak sareetara konektatzeko modua eraldatu du. Gailu mugikorrak, hala nola ordenagailu eramangarriak eta smartphoneak, sareetara kableen beharrik gabe konektatzeko aukera eman dute. Ethernet sareekin batera, Wifi gaur egun sare lokalen osagai nagusietako bat da, eta askotan bi teknologiak batera erabiltzen dira, sareen malgutasuna eta eraginkortasuna handituz.

Gizartean, Wifi teknologiak konektibitatearen hedapenean eragin handia izan du. Erabiltzaileek edozein lekutan Internetera konektatu ahal izatea ahalbidetzen du, kableen menpekotasunik gabe, eta kafetegi, aireportu, hotel eta unibertsitateetan Wifi sareak ohiko bihurtu dira. 

Ondorioz, Wifi teknologiak Interneten erabilera eguneroko bizitzara zabaldu du, eta konektibitatearen sozializazioan funtsezko papera izan du etxe, lan, hezkuntza eta espazio publikoetan.

== Erreferentziak ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>e3s2i46458gy89p5ddx83s81hlhuwkw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43493</id>
      <parentid>43492</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Historia */</comment>
      <origin>43493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8070" sha1="80fzawqh8qjos8x1ffmfw1n9yzblpe0" xml:space="preserve">[[File:Wifi symbol.svg|Wifi irudia|thumb]]
'''Wifi teknologia''' (edo Wi-Fi, Wi-fi, wifi) haririk gabeko sare-teknologia da, gailuen arteko eta Interneterako komunikazioa ahalbidetzen duena irrati-uhinen bidez. [[w:IEEE_802.11|IEEE 802.11]] estandarretan oinarritzen da, eta gaur egun etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan sareetarako sarbide nagusietako bat bihurtu da. Gailuak haririk gabeko sarbide-puntu baten bidez konektatzen dira, eta estaldura-eremua gela bakar batetik kilometro karratu batzuetara irits daiteke hainbat sarbide-puntu erabiliz. Wifi teknologia 2,4 GHz eta 5 GHz maiztasun-bandetan funtzionatzen du batez ere ([[w:en:ISM_radio_band|ISM Industrial, Scientific and Medical]] lizentziarik gabeko espektroaren barruan), eta ordenagailuetan, telefono mugikorretan, telebistetan eta beste gailu askotan erabiltzen da.

== Historia ==
Wifi teknologiaren jatorria 1980ko hamarkadan dago, AEBetan ISM lizentziarik gabeko maiztasun-bandak erabilgarri jarri zirenean. Horrek haririk gabeko komunikazio-sistema berriak garatzeko aukera eman zuen. 1991n [[w:en:NCR_Voyix|NCR Corporation]] eta [[w:AT%26T|AT&amp;T]] enpresek [[w:en:WaveLAN|WaveLAN]] sistema garatu zuten, gaur egungo Wifi teknologiaren aitzindarietako bat.

Aurrerapauso erabakigarria 1997an gertatu zen, IEEE erakundeak 802.11 estandarra onartu zuenean. Bi urte geroago, 802.11b bertsioak 11 Mbit/s-ko abiadura eskaini zuen, eta [[w:en:Wi-Fi_Alliance | Wi-Fi Alliance erakundea]] sortu zen fabrikatzaileen arteko bateragarritasuna bermatzeko. Ordutik aurrera, Wifi teknologiak etengabeko bilakaera izan du, abiadura, estaldura eta eraginkortasuna hobetuz. 2018an, Wi-Fi Alliance-ek izendapen sinplifikatuak aurkeztu zituen, hala nola Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6, erabiltzaileentzat estandarrak errazago identifikatzeko.

== Ezaugarri Teknikoak ==
Wifi teknologiak airea erabiltzen du transmisio-bide gisa, irrati-uhinen bidez. Horrek abantaila handiak ditu: kableen beharrik ez, mugikortasun handiagoa eta instalazio errazagoa. Hala ere, interferentziak, distantzia eta oztopo fisikoek bidalitako seinalea ahuldu dezakete.

Wifi sare batean gailuek informazioa 802.11 formatua jarraitzen duen trama izeneko datu-egituretan bidaltzen dute antenen bidez. Trama hauek Ethernet sareetakoen oso antzekoak dira. Trama bakoitzak hiru atal nagusi ditu:
*Goiburua 
Wifi tramen goiburua helbideetan eta kontrol-informazioan zentratzen da. Hiru helbide nagusi erabiltzen dira: igorlea, hartzailea eta sareko sarbide-puntua (azpiegitura moduan). [[File:Wireless access point.jpg|Wifi sarbide-puntua|thumb]] Helbide horiei [[w:MAC_helbide|MAC helbideak]] deitzen zaie, 48 biteko identifikatzaile bakarrak izaten dira gailu bakoitzarentzat.
*Datuak
Atal honek igorleak bidalitako mezua edo paketearen edukia gordetzen du.
*Erroreak atzemateko atala (FCS – Frame Check Sequence)
Wifi tramen FCS atalak [[w:CRC|CRC (Cyclic Redundancy Check)]] erabiltzen du, normalean 32 bit gehituz, transmisioan sortutako akatsak detektatzeko. CRC kodeak oso indartsuak dira eta hardwarean modu erraz batean ezar daitezke, erroreak azkar eta eraginkortasunez detektatzeko.

Wifi sareetan [[w:CSMA/CA|CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance)]] izeneko sarbide-protokoloa erabiltzen da. Protokolo hau lehiaketa motakoa da eta talkak saihesteko diseinatua izan da. Protokolo hau erabiliz nodo batek igortzeko asmoa duenean lehenik aireko kanalaren egoera egiaztatzen du: kanala libre dagoenean soilik igortzen du. Talkak gertatzea ekiditeko igorleak ausazko denbora atzerapen txikiak erabiltzen ditu, beste nodo batzuen transmisioak saihesteko. Metodo honek talkak gertatzea murrizten du.

== Wifi erabilera moduak ==
Wifi sareetan topologia ezberdinak erabil daitezke:
*'''Azpiegitura modua''': hau da gehien erabiltzen den modua. Gailu guztiak sarbide-puntu berera konektatzen dira. Kanal partekatuak diren arren, CSMA/CA eta [[w:Haririk_gabeko_sarbide-puntu|sarbide-puntuaren]] koordinazioak talkak murrizten laguntzen du, ezkutuko nodoaren arazoa murriztuz. [[File:802.11 Network Architecture.svg|Azpiegitura erabilera-modua|thumb]]
*'''Ad hoc modua''': gailuek zuzenean komunikatzen dira, eta CSMA/CA protokoloa ezinbestekoa da kanalaren erabilera koordinatzeko eta talkak saihesteko. Ad hoc sare desberdinak existitzen dira. Kasu sinpleenean, nodo bakoitzak zuzenean komunikatzen da beste nodoekin, konplexuagoetan, nodoek beste nodoetara paketeak birbidali ditzakete, paketeak bere nodo helburura iristen diren arte.

Sare batek [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Extended_service_set|Extended Service Set (ESS)]] osatu dezake [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Service_set_identifier|SSID]] identifikatzaile eta segurtasun-ezarpen berdinekin konfiguratutako sarbide-puntu anitz erabiliz. Wi-Fi gailuek normalean seinale indartsuena duen sarbide-puntura konektatzen dira ESS barruan. Honek sarearen ahalmena handitu eta estaldura handiagoa eskaintzen ditu. 

Gaur egun, Wifi teknologia oso hedatua dago eta etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan [[w:Sare_lokal|LAN]] eta Interneteko sarbidea eskaintzeko erabiltzen da. Horretarako beharrezko sarbide-puntuak eta bideratzaileak erabili behar dira. 
Aireportuak, hotelak, jatetxeak eta bestelako erakunde eta enpresek ere hotspotak eskaintzen dituzte bezeroak erakartzeko eta zerbitzuak hobetzeko. Router askok Wifi sarbide-puntu bat integratzen dute, etxeetan eta eraikinetan Interneteko sarbidea bermatzeko.[[File:Bluespot WiFi Düsseldorf.jpg|Dohako WiFi sarbidea espazio publiko batean|thumb]]

Unibertsitate askok, batez ere garatutako herrialdeetan, Wifi estaldura partziala edo osoa eskaintzen dute beren kanpusetan. Adibide historiko gisa, Carnegie Mellon Unibertsitateak [[w:en:Andrew_Project#Wireless_Andrew|Wireless Andrew]] sortu zuen 1993an Pittsburgh-eko kanpusean, &quot;Wi-Fi&quot; marka sortu baino lehen. Gainera, unibertsitate askok [[w:en:Eduroam|Eduroam]] bezalako egiaztapen-sare internazionala erabiltzen dute ikasleei eta langileei Wifi sarbidea eskaintzeko.

== Abiaduraren bilakaera ==
Urteekin, gero eta estandar gehiago sortuz joan dira, aurreko estandarrak hobetzeko eta dituzten gabeziak ebazteko. Estandar bakoitzak ezaugarri desberdinak izan ditzake, bai frekuentzian, bai irismenean, baita abiaduran ere. Hemen estandar ezagunen transmisio abiadurak:

*[[w:Wifi#802.11b|802.11b]]: 11 Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11g|802.11g]]: 54 Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11n|802.11n]] (Wi-Fi 4): ehunka Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11ac|802.11ac]] (Wi-Fi 5): Gbit/s mailako abiadurak
*[[w:en:Wi-Fi_6|802.11ax]] (Wi-Fi 6): eraginkortasun eta abiadura handiagoa

Azken bertsioek erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatzen dute eta sarearen errendimendua hobetzen dute.

== Wifi Sareak eta Segurtasuna ==
Ethernet bezalako sare kabledun tradizionalekin alderatuta, Wifi sareen segurtasun arazo nagusia sareetara sartzeko erraztasuna da. Segurtasunik gabeko Wifi sareak nonahi daude, honela babestu gabeko informazioa duten sare irekiak bilakatu dira. Wifi sareak babesteko hainbat segurtasun-metodo erabil daitezke. Hauen artean nagusienak [[w:WEP|WEP]], [[w:WPA|WPA]] eta [[w:WPA#WPA2|WPA2]]/[[w:WPA#WPA3|WPA3]] enkriptazio-protokoloak dira.

== Ondorioa ==
Wifi teknologiak sareetara konektatzeko modua eraldatu du. Gailu mugikorrak, hala nola ordenagailu eramangarriak eta smartphoneak, sareetara kableen beharrik gabe konektatzeko aukera eman dute. Ethernet sareekin batera, Wifi gaur egun sare lokalen osagai nagusietako bat da, eta askotan bi teknologiak batera erabiltzen dira, sareen malgutasuna eta eraginkortasuna handituz.

Gizartean, Wifi teknologiak konektibitatearen hedapenean eragin handia izan du. Erabiltzaileek edozein lekutan Internetera konektatu ahal izatea ahalbidetzen du, kableen menpekotasunik gabe, eta kafetegi, aireportu, hotel eta unibertsitateetan Wifi sareak ohiko bihurtu dira. 

Ondorioz, Wifi teknologiak Interneten erabilera eguneroko bizitzara zabaldu du, eta konektibitatearen sozializazioan funtsezko papera izan du etxe, lan, hezkuntza eta espazio publikoetan.

== Erreferentziak ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>80fzawqh8qjos8x1ffmfw1n9yzblpe0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43494</id>
      <parentid>43493</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ezaugarri Teknikoak */</comment>
      <origin>43494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7083" sha1="5muq8rf5f25ar25szfm8oht292gudkh" xml:space="preserve">[[File:Wifi symbol.svg|Wifi irudia|thumb]]
'''Wifi teknologia''' (edo Wi-Fi, Wi-fi, wifi) haririk gabeko sare-teknologia da, gailuen arteko eta Interneterako komunikazioa ahalbidetzen duena irrati-uhinen bidez. [[w:IEEE_802.11|IEEE 802.11]] estandarretan oinarritzen da, eta gaur egun etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan sareetarako sarbide nagusietako bat bihurtu da. Gailuak haririk gabeko sarbide-puntu baten bidez konektatzen dira, eta estaldura-eremua gela bakar batetik kilometro karratu batzuetara irits daiteke hainbat sarbide-puntu erabiliz. Wifi teknologia 2,4 GHz eta 5 GHz maiztasun-bandetan funtzionatzen du batez ere ([[w:en:ISM_radio_band|ISM Industrial, Scientific and Medical]] lizentziarik gabeko espektroaren barruan), eta ordenagailuetan, telefono mugikorretan, telebistetan eta beste gailu askotan erabiltzen da.

== Historia ==
Wifi teknologiaren jatorria 1980ko hamarkadan dago, AEBetan ISM lizentziarik gabeko maiztasun-bandak erabilgarri jarri zirenean. Horrek haririk gabeko komunikazio-sistema berriak garatzeko aukera eman zuen. 1991n [[w:en:NCR_Voyix|NCR Corporation]] eta [[w:AT%26T|AT&amp;T]] enpresek [[w:en:WaveLAN|WaveLAN]] sistema garatu zuten, gaur egungo Wifi teknologiaren aitzindarietako bat.

Aurrerapauso erabakigarria 1997an gertatu zen, IEEE erakundeak 802.11 estandarra onartu zuenean. Bi urte geroago, 802.11b bertsioak 11 Mbit/s-ko abiadura eskaini zuen, eta [[w:en:Wi-Fi_Alliance | Wi-Fi Alliance erakundea]] sortu zen fabrikatzaileen arteko bateragarritasuna bermatzeko. Ordutik aurrera, Wifi teknologiak etengabeko bilakaera izan du, abiadura, estaldura eta eraginkortasuna hobetuz. 2018an, Wi-Fi Alliance-ek izendapen sinplifikatuak aurkeztu zituen, hala nola Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6, erabiltzaileentzat estandarrak errazago identifikatzeko.

== Ezaugarri Teknikoak ==
Wifi teknologiak airea erabiltzen du transmisio-bide gisa, eta horrek mugikortasuna eta instalazio erraza eskaintzen ditu. Hala ere, distantziak, oztopo fisikoek eta interferentziek seinalearen kalitatea murriztu dezakete.

Komunikazioa 802.11 tramen bidez egiten da. Trama horiek goiburua, datuen atala eta erroreak detektatzeko FCS (Frame Check Sequence) eremua dituzte. Gailuen identifikazioa [[w:MAC_helbide|MAC helbideen]] bidez egiten da, eta erroreak atzemateko  [[w:CRC|CRC (Cyclic Redundancy Check) mekanismoa]] erabiltzen da.

Sareko sarbidea koordinatzeko, Wifi sareek [[w:CSMA/CA|CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance)]] protokoloa erabiltzen dute. Mekanismo horren bidez, gailuek kanala libre dagoela egiaztatzen dute transmititu aurretik, eta ausazko atzerapen txikiak erabiltzen dituzte talkak murrizteko.

== Wifi erabilera moduak ==
Wifi sareetan topologia ezberdinak erabil daitezke:
*'''Azpiegitura modua''': hau da gehien erabiltzen den modua. Gailu guztiak sarbide-puntu berera konektatzen dira. Kanal partekatuak diren arren, CSMA/CA eta [[w:Haririk_gabeko_sarbide-puntu|sarbide-puntuaren]] koordinazioak talkak murrizten laguntzen du, ezkutuko nodoaren arazoa murriztuz. [[File:802.11 Network Architecture.svg|Azpiegitura erabilera-modua|thumb]]
*'''Ad hoc modua''': gailuek zuzenean komunikatzen dira, eta CSMA/CA protokoloa ezinbestekoa da kanalaren erabilera koordinatzeko eta talkak saihesteko. Ad hoc sare desberdinak existitzen dira. Kasu sinpleenean, nodo bakoitzak zuzenean komunikatzen da beste nodoekin, konplexuagoetan, nodoek beste nodoetara paketeak birbidali ditzakete, paketeak bere nodo helburura iristen diren arte.

Sare batek [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Extended_service_set|Extended Service Set (ESS)]] osatu dezake [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Service_set_identifier|SSID]] identifikatzaile eta segurtasun-ezarpen berdinekin konfiguratutako sarbide-puntu anitz erabiliz. Wi-Fi gailuek normalean seinale indartsuena duen sarbide-puntura konektatzen dira ESS barruan. Honek sarearen ahalmena handitu eta estaldura handiagoa eskaintzen ditu. 

Gaur egun, Wifi teknologia oso hedatua dago eta etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan [[w:Sare_lokal|LAN]] eta Interneteko sarbidea eskaintzeko erabiltzen da. Horretarako beharrezko sarbide-puntuak eta bideratzaileak erabili behar dira. 
Aireportuak, hotelak, jatetxeak eta bestelako erakunde eta enpresek ere hotspotak eskaintzen dituzte bezeroak erakartzeko eta zerbitzuak hobetzeko. Router askok Wifi sarbide-puntu bat integratzen dute, etxeetan eta eraikinetan Interneteko sarbidea bermatzeko.[[File:Bluespot WiFi Düsseldorf.jpg|Dohako WiFi sarbidea espazio publiko batean|thumb]]

Unibertsitate askok, batez ere garatutako herrialdeetan, Wifi estaldura partziala edo osoa eskaintzen dute beren kanpusetan. Adibide historiko gisa, Carnegie Mellon Unibertsitateak [[w:en:Andrew_Project#Wireless_Andrew|Wireless Andrew]] sortu zuen 1993an Pittsburgh-eko kanpusean, &quot;Wi-Fi&quot; marka sortu baino lehen. Gainera, unibertsitate askok [[w:en:Eduroam|Eduroam]] bezalako egiaztapen-sare internazionala erabiltzen dute ikasleei eta langileei Wifi sarbidea eskaintzeko.

== Abiaduraren bilakaera ==
Urteekin, gero eta estandar gehiago sortuz joan dira, aurreko estandarrak hobetzeko eta dituzten gabeziak ebazteko. Estandar bakoitzak ezaugarri desberdinak izan ditzake, bai frekuentzian, bai irismenean, baita abiaduran ere. Hemen estandar ezagunen transmisio abiadurak:

*[[w:Wifi#802.11b|802.11b]]: 11 Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11g|802.11g]]: 54 Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11n|802.11n]] (Wi-Fi 4): ehunka Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11ac|802.11ac]] (Wi-Fi 5): Gbit/s mailako abiadurak
*[[w:en:Wi-Fi_6|802.11ax]] (Wi-Fi 6): eraginkortasun eta abiadura handiagoa

Azken bertsioek erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatzen dute eta sarearen errendimendua hobetzen dute.

== Wifi Sareak eta Segurtasuna ==
Ethernet bezalako sare kabledun tradizionalekin alderatuta, Wifi sareen segurtasun arazo nagusia sareetara sartzeko erraztasuna da. Segurtasunik gabeko Wifi sareak nonahi daude, honela babestu gabeko informazioa duten sare irekiak bilakatu dira. Wifi sareak babesteko hainbat segurtasun-metodo erabil daitezke. Hauen artean nagusienak [[w:WEP|WEP]], [[w:WPA|WPA]] eta [[w:WPA#WPA2|WPA2]]/[[w:WPA#WPA3|WPA3]] enkriptazio-protokoloak dira.

== Ondorioa ==
Wifi teknologiak sareetara konektatzeko modua eraldatu du. Gailu mugikorrak, hala nola ordenagailu eramangarriak eta smartphoneak, sareetara kableen beharrik gabe konektatzeko aukera eman dute. Ethernet sareekin batera, Wifi gaur egun sare lokalen osagai nagusietako bat da, eta askotan bi teknologiak batera erabiltzen dira, sareen malgutasuna eta eraginkortasuna handituz.

Gizartean, Wifi teknologiak konektibitatearen hedapenean eragin handia izan du. Erabiltzaileek edozein lekutan Internetera konektatu ahal izatea ahalbidetzen du, kableen menpekotasunik gabe, eta kafetegi, aireportu, hotel eta unibertsitateetan Wifi sareak ohiko bihurtu dira. 

Ondorioz, Wifi teknologiak Interneten erabilera eguneroko bizitzara zabaldu du, eta konektibitatearen sozializazioan funtsezko papera izan du etxe, lan, hezkuntza eta espazio publikoetan.

== Erreferentziak ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>5muq8rf5f25ar25szfm8oht292gudkh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43495</id>
      <parentid>43494</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wifi erabilera moduak */</comment>
      <origin>43495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5444" sha1="kqnyu64ronfbpqhv29o9w5rk1qio8xb" xml:space="preserve">[[File:Wifi symbol.svg|Wifi irudia|thumb]]
'''Wifi teknologia''' (edo Wi-Fi, Wi-fi, wifi) haririk gabeko sare-teknologia da, gailuen arteko eta Interneterako komunikazioa ahalbidetzen duena irrati-uhinen bidez. [[w:IEEE_802.11|IEEE 802.11]] estandarretan oinarritzen da, eta gaur egun etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan sareetarako sarbide nagusietako bat bihurtu da. Gailuak haririk gabeko sarbide-puntu baten bidez konektatzen dira, eta estaldura-eremua gela bakar batetik kilometro karratu batzuetara irits daiteke hainbat sarbide-puntu erabiliz. Wifi teknologia 2,4 GHz eta 5 GHz maiztasun-bandetan funtzionatzen du batez ere ([[w:en:ISM_radio_band|ISM Industrial, Scientific and Medical]] lizentziarik gabeko espektroaren barruan), eta ordenagailuetan, telefono mugikorretan, telebistetan eta beste gailu askotan erabiltzen da.

== Historia ==
Wifi teknologiaren jatorria 1980ko hamarkadan dago, AEBetan ISM lizentziarik gabeko maiztasun-bandak erabilgarri jarri zirenean. Horrek haririk gabeko komunikazio-sistema berriak garatzeko aukera eman zuen. 1991n [[w:en:NCR_Voyix|NCR Corporation]] eta [[w:AT%26T|AT&amp;T]] enpresek [[w:en:WaveLAN|WaveLAN]] sistema garatu zuten, gaur egungo Wifi teknologiaren aitzindarietako bat.

Aurrerapauso erabakigarria 1997an gertatu zen, IEEE erakundeak 802.11 estandarra onartu zuenean. Bi urte geroago, 802.11b bertsioak 11 Mbit/s-ko abiadura eskaini zuen, eta [[w:en:Wi-Fi_Alliance | Wi-Fi Alliance erakundea]] sortu zen fabrikatzaileen arteko bateragarritasuna bermatzeko. Ordutik aurrera, Wifi teknologiak etengabeko bilakaera izan du, abiadura, estaldura eta eraginkortasuna hobetuz. 2018an, Wi-Fi Alliance-ek izendapen sinplifikatuak aurkeztu zituen, hala nola Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6, erabiltzaileentzat estandarrak errazago identifikatzeko.

== Ezaugarri Teknikoak ==
Wifi teknologiak airea erabiltzen du transmisio-bide gisa, eta horrek mugikortasuna eta instalazio erraza eskaintzen ditu. Hala ere, distantziak, oztopo fisikoek eta interferentziek seinalearen kalitatea murriztu dezakete.

Komunikazioa 802.11 tramen bidez egiten da. Trama horiek goiburua, datuen atala eta erroreak detektatzeko FCS (Frame Check Sequence) eremua dituzte. Gailuen identifikazioa [[w:MAC_helbide|MAC helbideen]] bidez egiten da, eta erroreak atzemateko  [[w:CRC|CRC (Cyclic Redundancy Check) mekanismoa]] erabiltzen da.

Sareko sarbidea koordinatzeko, Wifi sareek [[w:CSMA/CA|CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance)]] protokoloa erabiltzen dute. Mekanismo horren bidez, gailuek kanala libre dagoela egiaztatzen dute transmititu aurretik, eta ausazko atzerapen txikiak erabiltzen dituzte talkak murrizteko.

== Wifi erabilera moduak ==
Wifi sareek hainbat topologia erabil ditzakete. Ohikoena azpiegitura modua da; bertan, gailu guztiak sarbide-puntu batera konektatzen dira. Bestalde, ad hoc moduan gailuak zuzenean komunikatzen dira elkarren artean, bitartekaririk gabe.

[[w:Haririk_gabeko_sarbide-puntu | Sarbide-puntu]] anitz erabiliz, [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Extended_service_set|Extended Service Set (ESS)]] izeneko sare zabalagoak osa daitezke, estaldura handituz eta erabiltzaileen mugikortasuna erraztuz. Horri esker, Wifi teknologia oso hedatua dago etxeetan, enpresetan, unibertsitateetan eta espazio publikoetan.

 [[File:802.11 Network Architecture.svg|Azpiegitura erabilera-modua|thumb]]

== Abiaduraren bilakaera ==
Urteekin, gero eta estandar gehiago sortuz joan dira, aurreko estandarrak hobetzeko eta dituzten gabeziak ebazteko. Estandar bakoitzak ezaugarri desberdinak izan ditzake, bai frekuentzian, bai irismenean, baita abiaduran ere. Hemen estandar ezagunen transmisio abiadurak:

*[[w:Wifi#802.11b|802.11b]]: 11 Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11g|802.11g]]: 54 Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11n|802.11n]] (Wi-Fi 4): ehunka Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11ac|802.11ac]] (Wi-Fi 5): Gbit/s mailako abiadurak
*[[w:en:Wi-Fi_6|802.11ax]] (Wi-Fi 6): eraginkortasun eta abiadura handiagoa

Azken bertsioek erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatzen dute eta sarearen errendimendua hobetzen dute.

== Wifi Sareak eta Segurtasuna ==
Ethernet bezalako sare kabledun tradizionalekin alderatuta, Wifi sareen segurtasun arazo nagusia sareetara sartzeko erraztasuna da. Segurtasunik gabeko Wifi sareak nonahi daude, honela babestu gabeko informazioa duten sare irekiak bilakatu dira. Wifi sareak babesteko hainbat segurtasun-metodo erabil daitezke. Hauen artean nagusienak [[w:WEP|WEP]], [[w:WPA|WPA]] eta [[w:WPA#WPA2|WPA2]]/[[w:WPA#WPA3|WPA3]] enkriptazio-protokoloak dira.

== Ondorioa ==
Wifi teknologiak sareetara konektatzeko modua eraldatu du. Gailu mugikorrak, hala nola ordenagailu eramangarriak eta smartphoneak, sareetara kableen beharrik gabe konektatzeko aukera eman dute. Ethernet sareekin batera, Wifi gaur egun sare lokalen osagai nagusietako bat da, eta askotan bi teknologiak batera erabiltzen dira, sareen malgutasuna eta eraginkortasuna handituz.

Gizartean, Wifi teknologiak konektibitatearen hedapenean eragin handia izan du. Erabiltzaileek edozein lekutan Internetera konektatu ahal izatea ahalbidetzen du, kableen menpekotasunik gabe, eta kafetegi, aireportu, hotel eta unibertsitateetan Wifi sareak ohiko bihurtu dira. 

Ondorioz, Wifi teknologiak Interneten erabilera eguneroko bizitzara zabaldu du, eta konektibitatearen sozializazioan funtsezko papera izan du etxe, lan, hezkuntza eta espazio publikoetan.

== Erreferentziak ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>kqnyu64ronfbpqhv29o9w5rk1qio8xb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43496</id>
      <parentid>43495</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:55:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Abiaduraren bilakaera */</comment>
      <origin>43496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5833" sha1="cpx6fphpdn6uqv4djnfiknpl07lygyz" xml:space="preserve">[[File:Wifi symbol.svg|Wifi irudia|thumb]]
'''Wifi teknologia''' (edo Wi-Fi, Wi-fi, wifi) haririk gabeko sare-teknologia da, gailuen arteko eta Interneterako komunikazioa ahalbidetzen duena irrati-uhinen bidez. [[w:IEEE_802.11|IEEE 802.11]] estandarretan oinarritzen da, eta gaur egun etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan sareetarako sarbide nagusietako bat bihurtu da. Gailuak haririk gabeko sarbide-puntu baten bidez konektatzen dira, eta estaldura-eremua gela bakar batetik kilometro karratu batzuetara irits daiteke hainbat sarbide-puntu erabiliz. Wifi teknologia 2,4 GHz eta 5 GHz maiztasun-bandetan funtzionatzen du batez ere ([[w:en:ISM_radio_band|ISM Industrial, Scientific and Medical]] lizentziarik gabeko espektroaren barruan), eta ordenagailuetan, telefono mugikorretan, telebistetan eta beste gailu askotan erabiltzen da.

== Historia ==
Wifi teknologiaren jatorria 1980ko hamarkadan dago, AEBetan ISM lizentziarik gabeko maiztasun-bandak erabilgarri jarri zirenean. Horrek haririk gabeko komunikazio-sistema berriak garatzeko aukera eman zuen. 1991n [[w:en:NCR_Voyix|NCR Corporation]] eta [[w:AT%26T|AT&amp;T]] enpresek [[w:en:WaveLAN|WaveLAN]] sistema garatu zuten, gaur egungo Wifi teknologiaren aitzindarietako bat.

Aurrerapauso erabakigarria 1997an gertatu zen, IEEE erakundeak 802.11 estandarra onartu zuenean. Bi urte geroago, 802.11b bertsioak 11 Mbit/s-ko abiadura eskaini zuen, eta [[w:en:Wi-Fi_Alliance | Wi-Fi Alliance erakundea]] sortu zen fabrikatzaileen arteko bateragarritasuna bermatzeko. Ordutik aurrera, Wifi teknologiak etengabeko bilakaera izan du, abiadura, estaldura eta eraginkortasuna hobetuz. 2018an, Wi-Fi Alliance-ek izendapen sinplifikatuak aurkeztu zituen, hala nola Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6, erabiltzaileentzat estandarrak errazago identifikatzeko.

== Ezaugarri Teknikoak ==
Wifi teknologiak airea erabiltzen du transmisio-bide gisa, eta horrek mugikortasuna eta instalazio erraza eskaintzen ditu. Hala ere, distantziak, oztopo fisikoek eta interferentziek seinalearen kalitatea murriztu dezakete.

Komunikazioa 802.11 tramen bidez egiten da. Trama horiek goiburua, datuen atala eta erroreak detektatzeko FCS (Frame Check Sequence) eremua dituzte. Gailuen identifikazioa [[w:MAC_helbide|MAC helbideen]] bidez egiten da, eta erroreak atzemateko  [[w:CRC|CRC (Cyclic Redundancy Check) mekanismoa]] erabiltzen da.

Sareko sarbidea koordinatzeko, Wifi sareek [[w:CSMA/CA|CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance)]] protokoloa erabiltzen dute. Mekanismo horren bidez, gailuek kanala libre dagoela egiaztatzen dute transmititu aurretik, eta ausazko atzerapen txikiak erabiltzen dituzte talkak murrizteko.

== Wifi erabilera moduak ==
Wifi sareek hainbat topologia erabil ditzakete. Ohikoena azpiegitura modua da; bertan, gailu guztiak sarbide-puntu batera konektatzen dira. Bestalde, ad hoc moduan gailuak zuzenean komunikatzen dira elkarren artean, bitartekaririk gabe.

[[w:Haririk_gabeko_sarbide-puntu | Sarbide-puntu]] anitz erabiliz, [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Extended_service_set|Extended Service Set (ESS)]] izeneko sare zabalagoak osa daitezke, estaldura handituz eta erabiltzaileen mugikortasuna erraztuz. Horri esker, Wifi teknologia oso hedatua dago etxeetan, enpresetan, unibertsitateetan eta espazio publikoetan.

 [[File:802.11 Network Architecture.svg|Azpiegitura erabilera-modua|thumb]]

== Abiaduraren bilakaera ==
Wifi estandarrek denboran zehar transmisio-abiadura nabarmen handitu dute. [[w:Wifi#802.11b|802.11b]] estandarraren 11 Mbit/s-etatik abiatu eta [[w:Wifi#802.11g|802.11g-ren]] 54 Mbit/s-ra igaro zen. Ondoren, Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6 bertsioek ehunka Mbit/s eta Gbit/s mailako abiadurak lortu dituzte, erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatuz.

Wifi sareak eta segurtasuna

Urteekin, gero eta estandar gehiago sortuz joan dira, aurreko estandarrak hobetzeko eta dituzten gabeziak ebazteko. Estandar bakoitzak ezaugarri desberdinak izan ditzake, bai frekuentzian, bai irismenean, baita abiaduran ere. Hemen estandar ezagunen transmisio abiadurak:

*[[w:Wifi#802.11b|802.11b]]: 11 Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11g|802.11g]]: 54 Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11n|802.11n]] (Wi-Fi 4): ehunka Mbit/s
*[[w:Wifi#802.11ac|802.11ac]] (Wi-Fi 5): Gbit/s mailako abiadurak
*[[w:en:Wi-Fi_6|802.11ax]] (Wi-Fi 6): eraginkortasun eta abiadura handiagoa

Azken bertsioek erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatzen dute eta sarearen errendimendua hobetzen dute.

== Wifi Sareak eta Segurtasuna ==
Ethernet bezalako sare kabledun tradizionalekin alderatuta, Wifi sareen segurtasun arazo nagusia sareetara sartzeko erraztasuna da. Segurtasunik gabeko Wifi sareak nonahi daude, honela babestu gabeko informazioa duten sare irekiak bilakatu dira. Wifi sareak babesteko hainbat segurtasun-metodo erabil daitezke. Hauen artean nagusienak [[w:WEP|WEP]], [[w:WPA|WPA]] eta [[w:WPA#WPA2|WPA2]]/[[w:WPA#WPA3|WPA3]] enkriptazio-protokoloak dira.

== Ondorioa ==
Wifi teknologiak sareetara konektatzeko modua eraldatu du. Gailu mugikorrak, hala nola ordenagailu eramangarriak eta smartphoneak, sareetara kableen beharrik gabe konektatzeko aukera eman dute. Ethernet sareekin batera, Wifi gaur egun sare lokalen osagai nagusietako bat da, eta askotan bi teknologiak batera erabiltzen dira, sareen malgutasuna eta eraginkortasuna handituz.

Gizartean, Wifi teknologiak konektibitatearen hedapenean eragin handia izan du. Erabiltzaileek edozein lekutan Internetera konektatu ahal izatea ahalbidetzen du, kableen menpekotasunik gabe, eta kafetegi, aireportu, hotel eta unibertsitateetan Wifi sareak ohiko bihurtu dira. 

Ondorioz, Wifi teknologiak Interneten erabilera eguneroko bizitzara zabaldu du, eta konektibitatearen sozializazioan funtsezko papera izan du etxe, lan, hezkuntza eta espazio publikoetan.

== Erreferentziak ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>cpx6fphpdn6uqv4djnfiknpl07lygyz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43497</id>
      <parentid>43496</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:56:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Abiaduraren bilakaera */</comment>
      <origin>43497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5139" sha1="jhdskoa0rlyimx4gx6qjuqifm3yvlov" xml:space="preserve">[[File:Wifi symbol.svg|Wifi irudia|thumb]]
'''Wifi teknologia''' (edo Wi-Fi, Wi-fi, wifi) haririk gabeko sare-teknologia da, gailuen arteko eta Interneterako komunikazioa ahalbidetzen duena irrati-uhinen bidez. [[w:IEEE_802.11|IEEE 802.11]] estandarretan oinarritzen da, eta gaur egun etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan sareetarako sarbide nagusietako bat bihurtu da. Gailuak haririk gabeko sarbide-puntu baten bidez konektatzen dira, eta estaldura-eremua gela bakar batetik kilometro karratu batzuetara irits daiteke hainbat sarbide-puntu erabiliz. Wifi teknologia 2,4 GHz eta 5 GHz maiztasun-bandetan funtzionatzen du batez ere ([[w:en:ISM_radio_band|ISM Industrial, Scientific and Medical]] lizentziarik gabeko espektroaren barruan), eta ordenagailuetan, telefono mugikorretan, telebistetan eta beste gailu askotan erabiltzen da.

== Historia ==
Wifi teknologiaren jatorria 1980ko hamarkadan dago, AEBetan ISM lizentziarik gabeko maiztasun-bandak erabilgarri jarri zirenean. Horrek haririk gabeko komunikazio-sistema berriak garatzeko aukera eman zuen. 1991n [[w:en:NCR_Voyix|NCR Corporation]] eta [[w:AT%26T|AT&amp;T]] enpresek [[w:en:WaveLAN|WaveLAN]] sistema garatu zuten, gaur egungo Wifi teknologiaren aitzindarietako bat.

Aurrerapauso erabakigarria 1997an gertatu zen, IEEE erakundeak 802.11 estandarra onartu zuenean. Bi urte geroago, 802.11b bertsioak 11 Mbit/s-ko abiadura eskaini zuen, eta [[w:en:Wi-Fi_Alliance | Wi-Fi Alliance erakundea]] sortu zen fabrikatzaileen arteko bateragarritasuna bermatzeko. Ordutik aurrera, Wifi teknologiak etengabeko bilakaera izan du, abiadura, estaldura eta eraginkortasuna hobetuz. 2018an, Wi-Fi Alliance-ek izendapen sinplifikatuak aurkeztu zituen, hala nola Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6, erabiltzaileentzat estandarrak errazago identifikatzeko.

== Ezaugarri Teknikoak ==
Wifi teknologiak airea erabiltzen du transmisio-bide gisa, eta horrek mugikortasuna eta instalazio erraza eskaintzen ditu. Hala ere, distantziak, oztopo fisikoek eta interferentziek seinalearen kalitatea murriztu dezakete.

Komunikazioa 802.11 tramen bidez egiten da. Trama horiek goiburua, datuen atala eta erroreak detektatzeko FCS (Frame Check Sequence) eremua dituzte. Gailuen identifikazioa [[w:MAC_helbide|MAC helbideen]] bidez egiten da, eta erroreak atzemateko  [[w:CRC|CRC (Cyclic Redundancy Check) mekanismoa]] erabiltzen da.

Sareko sarbidea koordinatzeko, Wifi sareek [[w:CSMA/CA|CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance)]] protokoloa erabiltzen dute. Mekanismo horren bidez, gailuek kanala libre dagoela egiaztatzen dute transmititu aurretik, eta ausazko atzerapen txikiak erabiltzen dituzte talkak murrizteko.

== Wifi erabilera moduak ==
Wifi sareek hainbat topologia erabil ditzakete. Ohikoena azpiegitura modua da; bertan, gailu guztiak sarbide-puntu batera konektatzen dira. Bestalde, ad hoc moduan gailuak zuzenean komunikatzen dira elkarren artean, bitartekaririk gabe.

[[w:Haririk_gabeko_sarbide-puntu | Sarbide-puntu]] anitz erabiliz, [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Extended_service_set|Extended Service Set (ESS)]] izeneko sare zabalagoak osa daitezke, estaldura handituz eta erabiltzaileen mugikortasuna erraztuz. Horri esker, Wifi teknologia oso hedatua dago etxeetan, enpresetan, unibertsitateetan eta espazio publikoetan.

 [[File:802.11 Network Architecture.svg|Azpiegitura erabilera-modua|thumb]]

== Abiaduraren bilakaera ==
Wifi estandarrek denboran zehar transmisio-abiadura nabarmen handitu dute. [[w:Wifi#802.11b|802.11b]] estandarraren 11 Mbit/s-etatik abiatu eta [[w:Wifi#802.11g|802.11g-ren]] 54 Mbit/s-ra igaro zen. Ondoren, Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6 bertsioek ehunka Mbit/s eta Gbit/s mailako abiadurak lortu dituzte, erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatuz.

== Wifi Sareak eta Segurtasuna ==
Ethernet bezalako sare kabledun tradizionalekin alderatuta, Wifi sareen segurtasun arazo nagusia sareetara sartzeko erraztasuna da. Segurtasunik gabeko Wifi sareak nonahi daude, honela babestu gabeko informazioa duten sare irekiak bilakatu dira. Wifi sareak babesteko hainbat segurtasun-metodo erabil daitezke. Hauen artean nagusienak [[w:WEP|WEP]], [[w:WPA|WPA]] eta [[w:WPA#WPA2|WPA2]]/[[w:WPA#WPA3|WPA3]] enkriptazio-protokoloak dira.

== Ondorioa ==
Wifi teknologiak sareetara konektatzeko modua eraldatu du. Gailu mugikorrak, hala nola ordenagailu eramangarriak eta smartphoneak, sareetara kableen beharrik gabe konektatzeko aukera eman dute. Ethernet sareekin batera, Wifi gaur egun sare lokalen osagai nagusietako bat da, eta askotan bi teknologiak batera erabiltzen dira, sareen malgutasuna eta eraginkortasuna handituz.

Gizartean, Wifi teknologiak konektibitatearen hedapenean eragin handia izan du. Erabiltzaileek edozein lekutan Internetera konektatu ahal izatea ahalbidetzen du, kableen menpekotasunik gabe, eta kafetegi, aireportu, hotel eta unibertsitateetan Wifi sareak ohiko bihurtu dira. 

Ondorioz, Wifi teknologiak Interneten erabilera eguneroko bizitzara zabaldu du, eta konektibitatearen sozializazioan funtsezko papera izan du etxe, lan, hezkuntza eta espazio publikoetan.

== Erreferentziak ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>jhdskoa0rlyimx4gx6qjuqifm3yvlov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43498</id>
      <parentid>43497</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wifi Sareak eta Segurtasuna */</comment>
      <origin>43498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5030" sha1="1pnpy54ced4xsptkvaxdcihdrwh50iy" xml:space="preserve">[[File:Wifi symbol.svg|Wifi irudia|thumb]]
'''Wifi teknologia''' (edo Wi-Fi, Wi-fi, wifi) haririk gabeko sare-teknologia da, gailuen arteko eta Interneterako komunikazioa ahalbidetzen duena irrati-uhinen bidez. [[w:IEEE_802.11|IEEE 802.11]] estandarretan oinarritzen da, eta gaur egun etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan sareetarako sarbide nagusietako bat bihurtu da. Gailuak haririk gabeko sarbide-puntu baten bidez konektatzen dira, eta estaldura-eremua gela bakar batetik kilometro karratu batzuetara irits daiteke hainbat sarbide-puntu erabiliz. Wifi teknologia 2,4 GHz eta 5 GHz maiztasun-bandetan funtzionatzen du batez ere ([[w:en:ISM_radio_band|ISM Industrial, Scientific and Medical]] lizentziarik gabeko espektroaren barruan), eta ordenagailuetan, telefono mugikorretan, telebistetan eta beste gailu askotan erabiltzen da.

== Historia ==
Wifi teknologiaren jatorria 1980ko hamarkadan dago, AEBetan ISM lizentziarik gabeko maiztasun-bandak erabilgarri jarri zirenean. Horrek haririk gabeko komunikazio-sistema berriak garatzeko aukera eman zuen. 1991n [[w:en:NCR_Voyix|NCR Corporation]] eta [[w:AT%26T|AT&amp;T]] enpresek [[w:en:WaveLAN|WaveLAN]] sistema garatu zuten, gaur egungo Wifi teknologiaren aitzindarietako bat.

Aurrerapauso erabakigarria 1997an gertatu zen, IEEE erakundeak 802.11 estandarra onartu zuenean. Bi urte geroago, 802.11b bertsioak 11 Mbit/s-ko abiadura eskaini zuen, eta [[w:en:Wi-Fi_Alliance | Wi-Fi Alliance erakundea]] sortu zen fabrikatzaileen arteko bateragarritasuna bermatzeko. Ordutik aurrera, Wifi teknologiak etengabeko bilakaera izan du, abiadura, estaldura eta eraginkortasuna hobetuz. 2018an, Wi-Fi Alliance-ek izendapen sinplifikatuak aurkeztu zituen, hala nola Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6, erabiltzaileentzat estandarrak errazago identifikatzeko.

== Ezaugarri Teknikoak ==
Wifi teknologiak airea erabiltzen du transmisio-bide gisa, eta horrek mugikortasuna eta instalazio erraza eskaintzen ditu. Hala ere, distantziak, oztopo fisikoek eta interferentziek seinalearen kalitatea murriztu dezakete.

Komunikazioa 802.11 tramen bidez egiten da. Trama horiek goiburua, datuen atala eta erroreak detektatzeko FCS (Frame Check Sequence) eremua dituzte. Gailuen identifikazioa [[w:MAC_helbide|MAC helbideen]] bidez egiten da, eta erroreak atzemateko  [[w:CRC|CRC (Cyclic Redundancy Check) mekanismoa]] erabiltzen da.

Sareko sarbidea koordinatzeko, Wifi sareek [[w:CSMA/CA|CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance)]] protokoloa erabiltzen dute. Mekanismo horren bidez, gailuek kanala libre dagoela egiaztatzen dute transmititu aurretik, eta ausazko atzerapen txikiak erabiltzen dituzte talkak murrizteko.

== Wifi erabilera moduak ==
Wifi sareek hainbat topologia erabil ditzakete. Ohikoena azpiegitura modua da; bertan, gailu guztiak sarbide-puntu batera konektatzen dira. Bestalde, ad hoc moduan gailuak zuzenean komunikatzen dira elkarren artean, bitartekaririk gabe.

[[w:Haririk_gabeko_sarbide-puntu | Sarbide-puntu]] anitz erabiliz, [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Extended_service_set|Extended Service Set (ESS)]] izeneko sare zabalagoak osa daitezke, estaldura handituz eta erabiltzaileen mugikortasuna erraztuz. Horri esker, Wifi teknologia oso hedatua dago etxeetan, enpresetan, unibertsitateetan eta espazio publikoetan.

 [[File:802.11 Network Architecture.svg|Azpiegitura erabilera-modua|thumb]]

== Abiaduraren bilakaera ==
Wifi estandarrek denboran zehar transmisio-abiadura nabarmen handitu dute. [[w:Wifi#802.11b|802.11b]] estandarraren 11 Mbit/s-etatik abiatu eta [[w:Wifi#802.11g|802.11g-ren]] 54 Mbit/s-ra igaro zen. Ondoren, Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6 bertsioek ehunka Mbit/s eta Gbit/s mailako abiadurak lortu dituzte, erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatuz.

== Wifi Sareak eta Segurtasuna ==
Haririk gabeko izaeragatik, Wifi sareek segurtasun-erronka bereziak dituzte. Sareak babesteko, hainbat enkriptazio-sistema garatu dira, hala nola [[w:WEP|WEP]], [[w:WPA|WPA]] eta [[w:WPA#WPA2|WPA2]]/[[w:WPA#WPA3|WPA3]]. Mekanismo horiek baimenik gabeko sarbideak saihestu eta datuen konfidentzialtasuna bermatzen laguntzen dute.

== Ondorioa ==
Wifi teknologiak sareetara konektatzeko modua eraldatu du. Gailu mugikorrak, hala nola ordenagailu eramangarriak eta smartphoneak, sareetara kableen beharrik gabe konektatzeko aukera eman dute. Ethernet sareekin batera, Wifi gaur egun sare lokalen osagai nagusietako bat da, eta askotan bi teknologiak batera erabiltzen dira, sareen malgutasuna eta eraginkortasuna handituz.

Gizartean, Wifi teknologiak konektibitatearen hedapenean eragin handia izan du. Erabiltzaileek edozein lekutan Internetera konektatu ahal izatea ahalbidetzen du, kableen menpekotasunik gabe, eta kafetegi, aireportu, hotel eta unibertsitateetan Wifi sareak ohiko bihurtu dira. 

Ondorioz, Wifi teknologiak Interneten erabilera eguneroko bizitzara zabaldu du, eta konektibitatearen sozializazioan funtsezko papera izan du etxe, lan, hezkuntza eta espazio publikoetan.

== Erreferentziak ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1pnpy54ced4xsptkvaxdcihdrwh50iy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43499</id>
      <parentid>43498</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wifi Sareak eta Segurtasuna */</comment>
      <origin>43499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5031" sha1="hz6y8tbhfkkwsgjxzujrzsjltk2jsgz" xml:space="preserve">[[File:Wifi symbol.svg|Wifi irudia|thumb]]
'''Wifi teknologia''' (edo Wi-Fi, Wi-fi, wifi) haririk gabeko sare-teknologia da, gailuen arteko eta Interneterako komunikazioa ahalbidetzen duena irrati-uhinen bidez. [[w:IEEE_802.11|IEEE 802.11]] estandarretan oinarritzen da, eta gaur egun etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan sareetarako sarbide nagusietako bat bihurtu da. Gailuak haririk gabeko sarbide-puntu baten bidez konektatzen dira, eta estaldura-eremua gela bakar batetik kilometro karratu batzuetara irits daiteke hainbat sarbide-puntu erabiliz. Wifi teknologia 2,4 GHz eta 5 GHz maiztasun-bandetan funtzionatzen du batez ere ([[w:en:ISM_radio_band|ISM Industrial, Scientific and Medical]] lizentziarik gabeko espektroaren barruan), eta ordenagailuetan, telefono mugikorretan, telebistetan eta beste gailu askotan erabiltzen da.

== Historia ==
Wifi teknologiaren jatorria 1980ko hamarkadan dago, AEBetan ISM lizentziarik gabeko maiztasun-bandak erabilgarri jarri zirenean. Horrek haririk gabeko komunikazio-sistema berriak garatzeko aukera eman zuen. 1991n [[w:en:NCR_Voyix|NCR Corporation]] eta [[w:AT%26T|AT&amp;T]] enpresek [[w:en:WaveLAN|WaveLAN]] sistema garatu zuten, gaur egungo Wifi teknologiaren aitzindarietako bat.

Aurrerapauso erabakigarria 1997an gertatu zen, IEEE erakundeak 802.11 estandarra onartu zuenean. Bi urte geroago, 802.11b bertsioak 11 Mbit/s-ko abiadura eskaini zuen, eta [[w:en:Wi-Fi_Alliance | Wi-Fi Alliance erakundea]] sortu zen fabrikatzaileen arteko bateragarritasuna bermatzeko. Ordutik aurrera, Wifi teknologiak etengabeko bilakaera izan du, abiadura, estaldura eta eraginkortasuna hobetuz. 2018an, Wi-Fi Alliance-ek izendapen sinplifikatuak aurkeztu zituen, hala nola Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6, erabiltzaileentzat estandarrak errazago identifikatzeko.

== Ezaugarri Teknikoak ==
Wifi teknologiak airea erabiltzen du transmisio-bide gisa, eta horrek mugikortasuna eta instalazio erraza eskaintzen ditu. Hala ere, distantziak, oztopo fisikoek eta interferentziek seinalearen kalitatea murriztu dezakete.

Komunikazioa 802.11 tramen bidez egiten da. Trama horiek goiburua, datuen atala eta erroreak detektatzeko FCS (Frame Check Sequence) eremua dituzte. Gailuen identifikazioa [[w:MAC_helbide|MAC helbideen]] bidez egiten da, eta erroreak atzemateko  [[w:CRC|CRC (Cyclic Redundancy Check) mekanismoa]] erabiltzen da.

Sareko sarbidea koordinatzeko, Wifi sareek [[w:CSMA/CA|CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance)]] protokoloa erabiltzen dute. Mekanismo horren bidez, gailuek kanala libre dagoela egiaztatzen dute transmititu aurretik, eta ausazko atzerapen txikiak erabiltzen dituzte talkak murrizteko.

== Wifi erabilera moduak ==
Wifi sareek hainbat topologia erabil ditzakete. Ohikoena azpiegitura modua da; bertan, gailu guztiak sarbide-puntu batera konektatzen dira. Bestalde, ad hoc moduan gailuak zuzenean komunikatzen dira elkarren artean, bitartekaririk gabe.

[[w:Haririk_gabeko_sarbide-puntu | Sarbide-puntu]] anitz erabiliz, [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Extended_service_set|Extended Service Set (ESS)]] izeneko sare zabalagoak osa daitezke, estaldura handituz eta erabiltzaileen mugikortasuna erraztuz. Horri esker, Wifi teknologia oso hedatua dago etxeetan, enpresetan, unibertsitateetan eta espazio publikoetan.

 [[File:802.11 Network Architecture.svg|Azpiegitura erabilera-modua|thumb]]

== Abiaduraren bilakaera ==
Wifi estandarrek denboran zehar transmisio-abiadura nabarmen handitu dute. [[w:Wifi#802.11b|802.11b]] estandarraren 11 Mbit/s-etatik abiatu eta [[w:Wifi#802.11g|802.11g-ren]] 54 Mbit/s-ra igaro zen. Ondoren, Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6 bertsioek ehunka Mbit/s eta Gbit/s mailako abiadurak lortu dituzte, erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatuz.

== Wifi Sareak eta Segurtasuna ==
Haririk gabeko izaeragatik, Wifi sareek segurtasun-erronka bereziak dituzte. Sareak babesteko, hainbat enkriptazio-sistema garatu dira, hala nola [[w:WEP|WEP]], [[w:WPA|WPA]], [[w:WPA#WPA2|WPA2]] eta [[w:WPA#WPA3|WPA3]]. Mekanismo horiek baimenik gabeko sarbideak saihestu eta datuen konfidentzialtasuna bermatzen laguntzen dute.

== Ondorioa ==
Wifi teknologiak sareetara konektatzeko modua eraldatu du. Gailu mugikorrak, hala nola ordenagailu eramangarriak eta smartphoneak, sareetara kableen beharrik gabe konektatzeko aukera eman dute. Ethernet sareekin batera, Wifi gaur egun sare lokalen osagai nagusietako bat da, eta askotan bi teknologiak batera erabiltzen dira, sareen malgutasuna eta eraginkortasuna handituz.

Gizartean, Wifi teknologiak konektibitatearen hedapenean eragin handia izan du. Erabiltzaileek edozein lekutan Internetera konektatu ahal izatea ahalbidetzen du, kableen menpekotasunik gabe, eta kafetegi, aireportu, hotel eta unibertsitateetan Wifi sareak ohiko bihurtu dira. 

Ondorioz, Wifi teknologiak Interneten erabilera eguneroko bizitzara zabaldu du, eta konektibitatearen sozializazioan funtsezko papera izan du etxe, lan, hezkuntza eta espazio publikoetan.

== Erreferentziak ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>hz6y8tbhfkkwsgjxzujrzsjltk2jsgz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43500</id>
      <parentid>43499</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ondorioa */</comment>
      <origin>43500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4564" sha1="hvbu34099wt1kpldcol6h7w5yljmxlr" xml:space="preserve">[[File:Wifi symbol.svg|Wifi irudia|thumb]]
'''Wifi teknologia''' (edo Wi-Fi, Wi-fi, wifi) haririk gabeko sare-teknologia da, gailuen arteko eta Interneterako komunikazioa ahalbidetzen duena irrati-uhinen bidez. [[w:IEEE_802.11|IEEE 802.11]] estandarretan oinarritzen da, eta gaur egun etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan sareetarako sarbide nagusietako bat bihurtu da. Gailuak haririk gabeko sarbide-puntu baten bidez konektatzen dira, eta estaldura-eremua gela bakar batetik kilometro karratu batzuetara irits daiteke hainbat sarbide-puntu erabiliz. Wifi teknologia 2,4 GHz eta 5 GHz maiztasun-bandetan funtzionatzen du batez ere ([[w:en:ISM_radio_band|ISM Industrial, Scientific and Medical]] lizentziarik gabeko espektroaren barruan), eta ordenagailuetan, telefono mugikorretan, telebistetan eta beste gailu askotan erabiltzen da.

== Historia ==
Wifi teknologiaren jatorria 1980ko hamarkadan dago, AEBetan ISM lizentziarik gabeko maiztasun-bandak erabilgarri jarri zirenean. Horrek haririk gabeko komunikazio-sistema berriak garatzeko aukera eman zuen. 1991n [[w:en:NCR_Voyix|NCR Corporation]] eta [[w:AT%26T|AT&amp;T]] enpresek [[w:en:WaveLAN|WaveLAN]] sistema garatu zuten, gaur egungo Wifi teknologiaren aitzindarietako bat.

Aurrerapauso erabakigarria 1997an gertatu zen, IEEE erakundeak 802.11 estandarra onartu zuenean. Bi urte geroago, 802.11b bertsioak 11 Mbit/s-ko abiadura eskaini zuen, eta [[w:en:Wi-Fi_Alliance | Wi-Fi Alliance erakundea]] sortu zen fabrikatzaileen arteko bateragarritasuna bermatzeko. Ordutik aurrera, Wifi teknologiak etengabeko bilakaera izan du, abiadura, estaldura eta eraginkortasuna hobetuz. 2018an, Wi-Fi Alliance-ek izendapen sinplifikatuak aurkeztu zituen, hala nola Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6, erabiltzaileentzat estandarrak errazago identifikatzeko.

== Ezaugarri Teknikoak ==
Wifi teknologiak airea erabiltzen du transmisio-bide gisa, eta horrek mugikortasuna eta instalazio erraza eskaintzen ditu. Hala ere, distantziak, oztopo fisikoek eta interferentziek seinalearen kalitatea murriztu dezakete.

Komunikazioa 802.11 tramen bidez egiten da. Trama horiek goiburua, datuen atala eta erroreak detektatzeko FCS (Frame Check Sequence) eremua dituzte. Gailuen identifikazioa [[w:MAC_helbide|MAC helbideen]] bidez egiten da, eta erroreak atzemateko  [[w:CRC|CRC (Cyclic Redundancy Check) mekanismoa]] erabiltzen da.

Sareko sarbidea koordinatzeko, Wifi sareek [[w:CSMA/CA|CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance)]] protokoloa erabiltzen dute. Mekanismo horren bidez, gailuek kanala libre dagoela egiaztatzen dute transmititu aurretik, eta ausazko atzerapen txikiak erabiltzen dituzte talkak murrizteko.

== Wifi erabilera moduak ==
Wifi sareek hainbat topologia erabil ditzakete. Ohikoena azpiegitura modua da; bertan, gailu guztiak sarbide-puntu batera konektatzen dira. Bestalde, ad hoc moduan gailuak zuzenean komunikatzen dira elkarren artean, bitartekaririk gabe.

[[w:Haririk_gabeko_sarbide-puntu | Sarbide-puntu]] anitz erabiliz, [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Extended_service_set|Extended Service Set (ESS)]] izeneko sare zabalagoak osa daitezke, estaldura handituz eta erabiltzaileen mugikortasuna erraztuz. Horri esker, Wifi teknologia oso hedatua dago etxeetan, enpresetan, unibertsitateetan eta espazio publikoetan.

 [[File:802.11 Network Architecture.svg|Azpiegitura erabilera-modua|thumb]]

== Abiaduraren bilakaera ==
Wifi estandarrek denboran zehar transmisio-abiadura nabarmen handitu dute. [[w:Wifi#802.11b|802.11b]] estandarraren 11 Mbit/s-etatik abiatu eta [[w:Wifi#802.11g|802.11g-ren]] 54 Mbit/s-ra igaro zen. Ondoren, Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6 bertsioek ehunka Mbit/s eta Gbit/s mailako abiadurak lortu dituzte, erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatuz.

== Wifi Sareak eta Segurtasuna ==
Haririk gabeko izaeragatik, Wifi sareek segurtasun-erronka bereziak dituzte. Sareak babesteko, hainbat enkriptazio-sistema garatu dira, hala nola [[w:WEP|WEP]], [[w:WPA|WPA]], [[w:WPA#WPA2|WPA2]] eta [[w:WPA#WPA3|WPA3]]. Mekanismo horiek baimenik gabeko sarbideak saihestu eta datuen konfidentzialtasuna bermatzen laguntzen dute.

== Ondorioa ==
Wifi teknologiak erabat aldatu du sareetara konektatzeko modua, erabiltzaileei mugikortasun handiagoa eta kableekiko independentzia eskainiz. Ethernet sareekin batera, gaur egungo sare lokalen oinarrizko teknologietako bat da. Gainera, Interneten erabilera eguneroko bizitzara zabaldu du, eta funtsezko tresna bihurtu da etxeetan, hezkuntzan, lanean eta espazio publikoetan.

== Erreferentziak ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>hvbu34099wt1kpldcol6h7w5yljmxlr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43501</id>
      <parentid>43500</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Erreferentziak */</comment>
      <origin>43501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4955" sha1="e5870ru5n318zp5pcvu2hweot86ykzn" xml:space="preserve">[[File:Wifi symbol.svg|Wifi irudia|thumb]]
'''Wifi teknologia''' (edo Wi-Fi, Wi-fi, wifi) haririk gabeko sare-teknologia da, gailuen arteko eta Interneterako komunikazioa ahalbidetzen duena irrati-uhinen bidez. [[w:IEEE_802.11|IEEE 802.11]] estandarretan oinarritzen da, eta gaur egun etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan sareetarako sarbide nagusietako bat bihurtu da. Gailuak haririk gabeko sarbide-puntu baten bidez konektatzen dira, eta estaldura-eremua gela bakar batetik kilometro karratu batzuetara irits daiteke hainbat sarbide-puntu erabiliz. Wifi teknologia 2,4 GHz eta 5 GHz maiztasun-bandetan funtzionatzen du batez ere ([[w:en:ISM_radio_band|ISM Industrial, Scientific and Medical]] lizentziarik gabeko espektroaren barruan), eta ordenagailuetan, telefono mugikorretan, telebistetan eta beste gailu askotan erabiltzen da.

== Historia ==
Wifi teknologiaren jatorria 1980ko hamarkadan dago, AEBetan ISM lizentziarik gabeko maiztasun-bandak erabilgarri jarri zirenean. Horrek haririk gabeko komunikazio-sistema berriak garatzeko aukera eman zuen. 1991n [[w:en:NCR_Voyix|NCR Corporation]] eta [[w:AT%26T|AT&amp;T]] enpresek [[w:en:WaveLAN|WaveLAN]] sistema garatu zuten, gaur egungo Wifi teknologiaren aitzindarietako bat.

Aurrerapauso erabakigarria 1997an gertatu zen, IEEE erakundeak 802.11 estandarra onartu zuenean. Bi urte geroago, 802.11b bertsioak 11 Mbit/s-ko abiadura eskaini zuen, eta [[w:en:Wi-Fi_Alliance | Wi-Fi Alliance erakundea]] sortu zen fabrikatzaileen arteko bateragarritasuna bermatzeko. Ordutik aurrera, Wifi teknologiak etengabeko bilakaera izan du, abiadura, estaldura eta eraginkortasuna hobetuz. 2018an, Wi-Fi Alliance-ek izendapen sinplifikatuak aurkeztu zituen, hala nola Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6, erabiltzaileentzat estandarrak errazago identifikatzeko.

== Ezaugarri Teknikoak ==
Wifi teknologiak airea erabiltzen du transmisio-bide gisa, eta horrek mugikortasuna eta instalazio erraza eskaintzen ditu. Hala ere, distantziak, oztopo fisikoek eta interferentziek seinalearen kalitatea murriztu dezakete.

Komunikazioa 802.11 tramen bidez egiten da. Trama horiek goiburua, datuen atala eta erroreak detektatzeko FCS (Frame Check Sequence) eremua dituzte. Gailuen identifikazioa [[w:MAC_helbide|MAC helbideen]] bidez egiten da, eta erroreak atzemateko  [[w:CRC|CRC (Cyclic Redundancy Check) mekanismoa]] erabiltzen da.

Sareko sarbidea koordinatzeko, Wifi sareek [[w:CSMA/CA|CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance)]] protokoloa erabiltzen dute. Mekanismo horren bidez, gailuek kanala libre dagoela egiaztatzen dute transmititu aurretik, eta ausazko atzerapen txikiak erabiltzen dituzte talkak murrizteko.

== Wifi erabilera moduak ==
Wifi sareek hainbat topologia erabil ditzakete. Ohikoena azpiegitura modua da; bertan, gailu guztiak sarbide-puntu batera konektatzen dira. Bestalde, ad hoc moduan gailuak zuzenean komunikatzen dira elkarren artean, bitartekaririk gabe.

[[w:Haririk_gabeko_sarbide-puntu | Sarbide-puntu]] anitz erabiliz, [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Extended_service_set|Extended Service Set (ESS)]] izeneko sare zabalagoak osa daitezke, estaldura handituz eta erabiltzaileen mugikortasuna erraztuz. Horri esker, Wifi teknologia oso hedatua dago etxeetan, enpresetan, unibertsitateetan eta espazio publikoetan.

 [[File:802.11 Network Architecture.svg|Azpiegitura erabilera-modua|thumb]]

== Abiaduraren bilakaera ==
Wifi estandarrek denboran zehar transmisio-abiadura nabarmen handitu dute. [[w:Wifi#802.11b|802.11b]] estandarraren 11 Mbit/s-etatik abiatu eta [[w:Wifi#802.11g|802.11g-ren]] 54 Mbit/s-ra igaro zen. Ondoren, Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6 bertsioek ehunka Mbit/s eta Gbit/s mailako abiadurak lortu dituzte, erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatuz.

== Wifi Sareak eta Segurtasuna ==
Haririk gabeko izaeragatik, Wifi sareek segurtasun-erronka bereziak dituzte. Sareak babesteko, hainbat enkriptazio-sistema garatu dira, hala nola [[w:WEP|WEP]], [[w:WPA|WPA]], [[w:WPA#WPA2|WPA2]] eta [[w:WPA#WPA3|WPA3]]. Mekanismo horiek baimenik gabeko sarbideak saihestu eta datuen konfidentzialtasuna bermatzen laguntzen dute.

== Ondorioa ==
Wifi teknologiak erabat aldatu du sareetara konektatzeko modua, erabiltzaileei mugikortasun handiagoa eta kableekiko independentzia eskainiz. Ethernet sareekin batera, gaur egungo sare lokalen oinarrizko teknologietako bat da. Gainera, Interneten erabilera eguneroko bizitzara zabaldu du, eta funtsezko tresna bihurtu da etxeetan, hezkuntzan, lanean eta espazio publikoetan.

== Erreferentziak ==
&lt;references /&gt;

&lt;ref&gt;{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi Wi-Fi]. Wikipedia.&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{eu}} [https://eu.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi Wi-Fi]. Wikipedia.&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11 IEEE 802.11]. Wikipedia.&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;[https://www.wi-fi.org/ Wi-Fi Alliance].&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11ax IEEE 802.11ax (Wi-Fi 6)]. Wikipedia.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>e5870ru5n318zp5pcvu2hweot86ykzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43502</id>
      <parentid>43501</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Erreferentziak */</comment>
      <origin>43502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4940" sha1="du4w2t82ky2abyn08yli843isy1xouh" xml:space="preserve">[[File:Wifi symbol.svg|Wifi irudia|thumb]]
'''Wifi teknologia''' (edo Wi-Fi, Wi-fi, wifi) haririk gabeko sare-teknologia da, gailuen arteko eta Interneterako komunikazioa ahalbidetzen duena irrati-uhinen bidez. [[w:IEEE_802.11|IEEE 802.11]] estandarretan oinarritzen da, eta gaur egun etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan sareetarako sarbide nagusietako bat bihurtu da. Gailuak haririk gabeko sarbide-puntu baten bidez konektatzen dira, eta estaldura-eremua gela bakar batetik kilometro karratu batzuetara irits daiteke hainbat sarbide-puntu erabiliz. Wifi teknologia 2,4 GHz eta 5 GHz maiztasun-bandetan funtzionatzen du batez ere ([[w:en:ISM_radio_band|ISM Industrial, Scientific and Medical]] lizentziarik gabeko espektroaren barruan), eta ordenagailuetan, telefono mugikorretan, telebistetan eta beste gailu askotan erabiltzen da.

== Historia ==
Wifi teknologiaren jatorria 1980ko hamarkadan dago, AEBetan ISM lizentziarik gabeko maiztasun-bandak erabilgarri jarri zirenean. Horrek haririk gabeko komunikazio-sistema berriak garatzeko aukera eman zuen. 1991n [[w:en:NCR_Voyix|NCR Corporation]] eta [[w:AT%26T|AT&amp;T]] enpresek [[w:en:WaveLAN|WaveLAN]] sistema garatu zuten, gaur egungo Wifi teknologiaren aitzindarietako bat.

Aurrerapauso erabakigarria 1997an gertatu zen, IEEE erakundeak 802.11 estandarra onartu zuenean. Bi urte geroago, 802.11b bertsioak 11 Mbit/s-ko abiadura eskaini zuen, eta [[w:en:Wi-Fi_Alliance | Wi-Fi Alliance erakundea]] sortu zen fabrikatzaileen arteko bateragarritasuna bermatzeko. Ordutik aurrera, Wifi teknologiak etengabeko bilakaera izan du, abiadura, estaldura eta eraginkortasuna hobetuz. 2018an, Wi-Fi Alliance-ek izendapen sinplifikatuak aurkeztu zituen, hala nola Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6, erabiltzaileentzat estandarrak errazago identifikatzeko.

== Ezaugarri Teknikoak ==
Wifi teknologiak airea erabiltzen du transmisio-bide gisa, eta horrek mugikortasuna eta instalazio erraza eskaintzen ditu. Hala ere, distantziak, oztopo fisikoek eta interferentziek seinalearen kalitatea murriztu dezakete.

Komunikazioa 802.11 tramen bidez egiten da. Trama horiek goiburua, datuen atala eta erroreak detektatzeko FCS (Frame Check Sequence) eremua dituzte. Gailuen identifikazioa [[w:MAC_helbide|MAC helbideen]] bidez egiten da, eta erroreak atzemateko  [[w:CRC|CRC (Cyclic Redundancy Check) mekanismoa]] erabiltzen da.

Sareko sarbidea koordinatzeko, Wifi sareek [[w:CSMA/CA|CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance)]] protokoloa erabiltzen dute. Mekanismo horren bidez, gailuek kanala libre dagoela egiaztatzen dute transmititu aurretik, eta ausazko atzerapen txikiak erabiltzen dituzte talkak murrizteko.

== Wifi erabilera moduak ==
Wifi sareek hainbat topologia erabil ditzakete. Ohikoena azpiegitura modua da; bertan, gailu guztiak sarbide-puntu batera konektatzen dira. Bestalde, ad hoc moduan gailuak zuzenean komunikatzen dira elkarren artean, bitartekaririk gabe.

[[w:Haririk_gabeko_sarbide-puntu | Sarbide-puntu]] anitz erabiliz, [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Extended_service_set|Extended Service Set (ESS)]] izeneko sare zabalagoak osa daitezke, estaldura handituz eta erabiltzaileen mugikortasuna erraztuz. Horri esker, Wifi teknologia oso hedatua dago etxeetan, enpresetan, unibertsitateetan eta espazio publikoetan.

 [[File:802.11 Network Architecture.svg|Azpiegitura erabilera-modua|thumb]]

== Abiaduraren bilakaera ==
Wifi estandarrek denboran zehar transmisio-abiadura nabarmen handitu dute. [[w:Wifi#802.11b|802.11b]] estandarraren 11 Mbit/s-etatik abiatu eta [[w:Wifi#802.11g|802.11g-ren]] 54 Mbit/s-ra igaro zen. Ondoren, Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6 bertsioek ehunka Mbit/s eta Gbit/s mailako abiadurak lortu dituzte, erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatuz.

== Wifi Sareak eta Segurtasuna ==
Haririk gabeko izaeragatik, Wifi sareek segurtasun-erronka bereziak dituzte. Sareak babesteko, hainbat enkriptazio-sistema garatu dira, hala nola [[w:WEP|WEP]], [[w:WPA|WPA]], [[w:WPA#WPA2|WPA2]] eta [[w:WPA#WPA3|WPA3]]. Mekanismo horiek baimenik gabeko sarbideak saihestu eta datuen konfidentzialtasuna bermatzen laguntzen dute.

== Ondorioa ==
Wifi teknologiak erabat aldatu du sareetara konektatzeko modua, erabiltzaileei mugikortasun handiagoa eta kableekiko independentzia eskainiz. Ethernet sareekin batera, gaur egungo sare lokalen oinarrizko teknologietako bat da. Gainera, Interneten erabilera eguneroko bizitzara zabaldu du, eta funtsezko tresna bihurtu da etxeetan, hezkuntzan, lanean eta espazio publikoetan.

== Erreferentziak ==

&lt;ref&gt;{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi Wi-Fi]. Wikipedia.&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{eu}} [https://eu.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi Wi-Fi]. Wikipedia.&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11 IEEE 802.11]. Wikipedia.&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;[https://www.wi-fi.org/ Wi-Fi Alliance].&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11ax IEEE 802.11ax (Wi-Fi 6)]. Wikipedia.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>du4w2t82ky2abyn08yli843isy1xouh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43503</id>
      <parentid>43502</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Erreferentziak */</comment>
      <origin>43503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4920" sha1="3ijko7pvejyhq51ep310uhslt2aqhcr" xml:space="preserve">[[File:Wifi symbol.svg|Wifi irudia|thumb]]
'''Wifi teknologia''' (edo Wi-Fi, Wi-fi, wifi) haririk gabeko sare-teknologia da, gailuen arteko eta Interneterako komunikazioa ahalbidetzen duena irrati-uhinen bidez. [[w:IEEE_802.11|IEEE 802.11]] estandarretan oinarritzen da, eta gaur egun etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan sareetarako sarbide nagusietako bat bihurtu da. Gailuak haririk gabeko sarbide-puntu baten bidez konektatzen dira, eta estaldura-eremua gela bakar batetik kilometro karratu batzuetara irits daiteke hainbat sarbide-puntu erabiliz. Wifi teknologia 2,4 GHz eta 5 GHz maiztasun-bandetan funtzionatzen du batez ere ([[w:en:ISM_radio_band|ISM Industrial, Scientific and Medical]] lizentziarik gabeko espektroaren barruan), eta ordenagailuetan, telefono mugikorretan, telebistetan eta beste gailu askotan erabiltzen da.

== Historia ==
Wifi teknologiaren jatorria 1980ko hamarkadan dago, AEBetan ISM lizentziarik gabeko maiztasun-bandak erabilgarri jarri zirenean. Horrek haririk gabeko komunikazio-sistema berriak garatzeko aukera eman zuen. 1991n [[w:en:NCR_Voyix|NCR Corporation]] eta [[w:AT%26T|AT&amp;T]] enpresek [[w:en:WaveLAN|WaveLAN]] sistema garatu zuten, gaur egungo Wifi teknologiaren aitzindarietako bat.

Aurrerapauso erabakigarria 1997an gertatu zen, IEEE erakundeak 802.11 estandarra onartu zuenean. Bi urte geroago, 802.11b bertsioak 11 Mbit/s-ko abiadura eskaini zuen, eta [[w:en:Wi-Fi_Alliance | Wi-Fi Alliance erakundea]] sortu zen fabrikatzaileen arteko bateragarritasuna bermatzeko. Ordutik aurrera, Wifi teknologiak etengabeko bilakaera izan du, abiadura, estaldura eta eraginkortasuna hobetuz. 2018an, Wi-Fi Alliance-ek izendapen sinplifikatuak aurkeztu zituen, hala nola Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6, erabiltzaileentzat estandarrak errazago identifikatzeko.

== Ezaugarri Teknikoak ==
Wifi teknologiak airea erabiltzen du transmisio-bide gisa, eta horrek mugikortasuna eta instalazio erraza eskaintzen ditu. Hala ere, distantziak, oztopo fisikoek eta interferentziek seinalearen kalitatea murriztu dezakete.

Komunikazioa 802.11 tramen bidez egiten da. Trama horiek goiburua, datuen atala eta erroreak detektatzeko FCS (Frame Check Sequence) eremua dituzte. Gailuen identifikazioa [[w:MAC_helbide|MAC helbideen]] bidez egiten da, eta erroreak atzemateko  [[w:CRC|CRC (Cyclic Redundancy Check) mekanismoa]] erabiltzen da.

Sareko sarbidea koordinatzeko, Wifi sareek [[w:CSMA/CA|CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance)]] protokoloa erabiltzen dute. Mekanismo horren bidez, gailuek kanala libre dagoela egiaztatzen dute transmititu aurretik, eta ausazko atzerapen txikiak erabiltzen dituzte talkak murrizteko.

== Wifi erabilera moduak ==
Wifi sareek hainbat topologia erabil ditzakete. Ohikoena azpiegitura modua da; bertan, gailu guztiak sarbide-puntu batera konektatzen dira. Bestalde, ad hoc moduan gailuak zuzenean komunikatzen dira elkarren artean, bitartekaririk gabe.

[[w:Haririk_gabeko_sarbide-puntu | Sarbide-puntu]] anitz erabiliz, [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Extended_service_set|Extended Service Set (ESS)]] izeneko sare zabalagoak osa daitezke, estaldura handituz eta erabiltzaileen mugikortasuna erraztuz. Horri esker, Wifi teknologia oso hedatua dago etxeetan, enpresetan, unibertsitateetan eta espazio publikoetan.

 [[File:802.11 Network Architecture.svg|Azpiegitura erabilera-modua|thumb]]

== Abiaduraren bilakaera ==
Wifi estandarrek denboran zehar transmisio-abiadura nabarmen handitu dute. [[w:Wifi#802.11b|802.11b]] estandarraren 11 Mbit/s-etatik abiatu eta [[w:Wifi#802.11g|802.11g-ren]] 54 Mbit/s-ra igaro zen. Ondoren, Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6 bertsioek ehunka Mbit/s eta Gbit/s mailako abiadurak lortu dituzte, erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatuz.

== Wifi Sareak eta Segurtasuna ==
Haririk gabeko izaeragatik, Wifi sareek segurtasun-erronka bereziak dituzte. Sareak babesteko, hainbat enkriptazio-sistema garatu dira, hala nola [[w:WEP|WEP]], [[w:WPA|WPA]], [[w:WPA#WPA2|WPA2]] eta [[w:WPA#WPA3|WPA3]]. Mekanismo horiek baimenik gabeko sarbideak saihestu eta datuen konfidentzialtasuna bermatzen laguntzen dute.

== Ondorioa ==
Wifi teknologiak erabat aldatu du sareetara konektatzeko modua, erabiltzaileei mugikortasun handiagoa eta kableekiko independentzia eskainiz. Ethernet sareekin batera, gaur egungo sare lokalen oinarrizko teknologietako bat da. Gainera, Interneten erabilera eguneroko bizitzara zabaldu du, eta funtsezko tresna bihurtu da etxeetan, hezkuntzan, lanean eta espazio publikoetan.

== Erreferentziak ==

#{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi Wi-Fi]. Wikipedia.&lt;/ref&gt;

#{{eu}} [https://eu.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi Wi-Fi]. Wikipedia.&lt;/ref&gt;

#{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11 IEEE 802.11]. Wikipedia.&lt;/ref&gt;

#[https://www.wi-fi.org/ Wi-Fi Alliance].&lt;/ref&gt;

#{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11ax IEEE 802.11ax (Wi-Fi 6)]. Wikipedia.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>3ijko7pvejyhq51ep310uhslt2aqhcr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43504</id>
      <parentid>43503</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Erreferentziak */</comment>
      <origin>43504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4889" sha1="trcswyl5xh5naoy7qzij5x42kggzu20" xml:space="preserve">[[File:Wifi symbol.svg|Wifi irudia|thumb]]
'''Wifi teknologia''' (edo Wi-Fi, Wi-fi, wifi) haririk gabeko sare-teknologia da, gailuen arteko eta Interneterako komunikazioa ahalbidetzen duena irrati-uhinen bidez. [[w:IEEE_802.11|IEEE 802.11]] estandarretan oinarritzen da, eta gaur egun etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan sareetarako sarbide nagusietako bat bihurtu da. Gailuak haririk gabeko sarbide-puntu baten bidez konektatzen dira, eta estaldura-eremua gela bakar batetik kilometro karratu batzuetara irits daiteke hainbat sarbide-puntu erabiliz. Wifi teknologia 2,4 GHz eta 5 GHz maiztasun-bandetan funtzionatzen du batez ere ([[w:en:ISM_radio_band|ISM Industrial, Scientific and Medical]] lizentziarik gabeko espektroaren barruan), eta ordenagailuetan, telefono mugikorretan, telebistetan eta beste gailu askotan erabiltzen da.

== Historia ==
Wifi teknologiaren jatorria 1980ko hamarkadan dago, AEBetan ISM lizentziarik gabeko maiztasun-bandak erabilgarri jarri zirenean. Horrek haririk gabeko komunikazio-sistema berriak garatzeko aukera eman zuen. 1991n [[w:en:NCR_Voyix|NCR Corporation]] eta [[w:AT%26T|AT&amp;T]] enpresek [[w:en:WaveLAN|WaveLAN]] sistema garatu zuten, gaur egungo Wifi teknologiaren aitzindarietako bat.

Aurrerapauso erabakigarria 1997an gertatu zen, IEEE erakundeak 802.11 estandarra onartu zuenean. Bi urte geroago, 802.11b bertsioak 11 Mbit/s-ko abiadura eskaini zuen, eta [[w:en:Wi-Fi_Alliance | Wi-Fi Alliance erakundea]] sortu zen fabrikatzaileen arteko bateragarritasuna bermatzeko. Ordutik aurrera, Wifi teknologiak etengabeko bilakaera izan du, abiadura, estaldura eta eraginkortasuna hobetuz. 2018an, Wi-Fi Alliance-ek izendapen sinplifikatuak aurkeztu zituen, hala nola Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6, erabiltzaileentzat estandarrak errazago identifikatzeko.

== Ezaugarri Teknikoak ==
Wifi teknologiak airea erabiltzen du transmisio-bide gisa, eta horrek mugikortasuna eta instalazio erraza eskaintzen ditu. Hala ere, distantziak, oztopo fisikoek eta interferentziek seinalearen kalitatea murriztu dezakete.

Komunikazioa 802.11 tramen bidez egiten da. Trama horiek goiburua, datuen atala eta erroreak detektatzeko FCS (Frame Check Sequence) eremua dituzte. Gailuen identifikazioa [[w:MAC_helbide|MAC helbideen]] bidez egiten da, eta erroreak atzemateko  [[w:CRC|CRC (Cyclic Redundancy Check) mekanismoa]] erabiltzen da.

Sareko sarbidea koordinatzeko, Wifi sareek [[w:CSMA/CA|CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance)]] protokoloa erabiltzen dute. Mekanismo horren bidez, gailuek kanala libre dagoela egiaztatzen dute transmititu aurretik, eta ausazko atzerapen txikiak erabiltzen dituzte talkak murrizteko.

== Wifi erabilera moduak ==
Wifi sareek hainbat topologia erabil ditzakete. Ohikoena azpiegitura modua da; bertan, gailu guztiak sarbide-puntu batera konektatzen dira. Bestalde, ad hoc moduan gailuak zuzenean komunikatzen dira elkarren artean, bitartekaririk gabe.

[[w:Haririk_gabeko_sarbide-puntu | Sarbide-puntu]] anitz erabiliz, [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Extended_service_set|Extended Service Set (ESS)]] izeneko sare zabalagoak osa daitezke, estaldura handituz eta erabiltzaileen mugikortasuna erraztuz. Horri esker, Wifi teknologia oso hedatua dago etxeetan, enpresetan, unibertsitateetan eta espazio publikoetan.

 [[File:802.11 Network Architecture.svg|Azpiegitura erabilera-modua|thumb]]

== Abiaduraren bilakaera ==
Wifi estandarrek denboran zehar transmisio-abiadura nabarmen handitu dute. [[w:Wifi#802.11b|802.11b]] estandarraren 11 Mbit/s-etatik abiatu eta [[w:Wifi#802.11g|802.11g-ren]] 54 Mbit/s-ra igaro zen. Ondoren, Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6 bertsioek ehunka Mbit/s eta Gbit/s mailako abiadurak lortu dituzte, erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatuz.

== Wifi Sareak eta Segurtasuna ==
Haririk gabeko izaeragatik, Wifi sareek segurtasun-erronka bereziak dituzte. Sareak babesteko, hainbat enkriptazio-sistema garatu dira, hala nola [[w:WEP|WEP]], [[w:WPA|WPA]], [[w:WPA#WPA2|WPA2]] eta [[w:WPA#WPA3|WPA3]]. Mekanismo horiek baimenik gabeko sarbideak saihestu eta datuen konfidentzialtasuna bermatzen laguntzen dute.

== Ondorioa ==
Wifi teknologiak erabat aldatu du sareetara konektatzeko modua, erabiltzaileei mugikortasun handiagoa eta kableekiko independentzia eskainiz. Ethernet sareekin batera, gaur egungo sare lokalen oinarrizko teknologietako bat da. Gainera, Interneten erabilera eguneroko bizitzara zabaldu du, eta funtsezko tresna bihurtu da etxeetan, hezkuntzan, lanean eta espazio publikoetan.

== Erreferentziak ==

#{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi Wi-Fi]. Wikipedia.
#{{eu}} [https://eu.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi Wi-Fi]. Wikipedia.

#{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11 IEEE 802.11]. Wikipedia.

#[https://www.wi-fi.org/ Wi-Fi Alliance].

#{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11ax IEEE 802.11ax (Wi-Fi 6)]. Wikipedia.</text>
      <sha1>trcswyl5xh5naoy7qzij5x42kggzu20</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43505</id>
      <parentid>43504</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Myriam.arrue</username>
        <id>2667</id>
      </contributor>
      <comment>/* Erreferentziak */</comment>
      <origin>43505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4886" sha1="jrnjy9pzt7nb5qfth78kxla3ppptj0u" xml:space="preserve">[[File:Wifi symbol.svg|Wifi irudia|thumb]]
'''Wifi teknologia''' (edo Wi-Fi, Wi-fi, wifi) haririk gabeko sare-teknologia da, gailuen arteko eta Interneterako komunikazioa ahalbidetzen duena irrati-uhinen bidez. [[w:IEEE_802.11|IEEE 802.11]] estandarretan oinarritzen da, eta gaur egun etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan sareetarako sarbide nagusietako bat bihurtu da. Gailuak haririk gabeko sarbide-puntu baten bidez konektatzen dira, eta estaldura-eremua gela bakar batetik kilometro karratu batzuetara irits daiteke hainbat sarbide-puntu erabiliz. Wifi teknologia 2,4 GHz eta 5 GHz maiztasun-bandetan funtzionatzen du batez ere ([[w:en:ISM_radio_band|ISM Industrial, Scientific and Medical]] lizentziarik gabeko espektroaren barruan), eta ordenagailuetan, telefono mugikorretan, telebistetan eta beste gailu askotan erabiltzen da.

== Historia ==
Wifi teknologiaren jatorria 1980ko hamarkadan dago, AEBetan ISM lizentziarik gabeko maiztasun-bandak erabilgarri jarri zirenean. Horrek haririk gabeko komunikazio-sistema berriak garatzeko aukera eman zuen. 1991n [[w:en:NCR_Voyix|NCR Corporation]] eta [[w:AT%26T|AT&amp;T]] enpresek [[w:en:WaveLAN|WaveLAN]] sistema garatu zuten, gaur egungo Wifi teknologiaren aitzindarietako bat.

Aurrerapauso erabakigarria 1997an gertatu zen, IEEE erakundeak 802.11 estandarra onartu zuenean. Bi urte geroago, 802.11b bertsioak 11 Mbit/s-ko abiadura eskaini zuen, eta [[w:en:Wi-Fi_Alliance | Wi-Fi Alliance erakundea]] sortu zen fabrikatzaileen arteko bateragarritasuna bermatzeko. Ordutik aurrera, Wifi teknologiak etengabeko bilakaera izan du, abiadura, estaldura eta eraginkortasuna hobetuz. 2018an, Wi-Fi Alliance-ek izendapen sinplifikatuak aurkeztu zituen, hala nola Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6, erabiltzaileentzat estandarrak errazago identifikatzeko.

== Ezaugarri Teknikoak ==
Wifi teknologiak airea erabiltzen du transmisio-bide gisa, eta horrek mugikortasuna eta instalazio erraza eskaintzen ditu. Hala ere, distantziak, oztopo fisikoek eta interferentziek seinalearen kalitatea murriztu dezakete.

Komunikazioa 802.11 tramen bidez egiten da. Trama horiek goiburua, datuen atala eta erroreak detektatzeko FCS (Frame Check Sequence) eremua dituzte. Gailuen identifikazioa [[w:MAC_helbide|MAC helbideen]] bidez egiten da, eta erroreak atzemateko  [[w:CRC|CRC (Cyclic Redundancy Check) mekanismoa]] erabiltzen da.

Sareko sarbidea koordinatzeko, Wifi sareek [[w:CSMA/CA|CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance)]] protokoloa erabiltzen dute. Mekanismo horren bidez, gailuek kanala libre dagoela egiaztatzen dute transmititu aurretik, eta ausazko atzerapen txikiak erabiltzen dituzte talkak murrizteko.

== Wifi erabilera moduak ==
Wifi sareek hainbat topologia erabil ditzakete. Ohikoena azpiegitura modua da; bertan, gailu guztiak sarbide-puntu batera konektatzen dira. Bestalde, ad hoc moduan gailuak zuzenean komunikatzen dira elkarren artean, bitartekaririk gabe.

[[w:Haririk_gabeko_sarbide-puntu | Sarbide-puntu]] anitz erabiliz, [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Extended_service_set|Extended Service Set (ESS)]] izeneko sare zabalagoak osa daitezke, estaldura handituz eta erabiltzaileen mugikortasuna erraztuz. Horri esker, Wifi teknologia oso hedatua dago etxeetan, enpresetan, unibertsitateetan eta espazio publikoetan.

 [[File:802.11 Network Architecture.svg|Azpiegitura erabilera-modua|thumb]]

== Abiaduraren bilakaera ==
Wifi estandarrek denboran zehar transmisio-abiadura nabarmen handitu dute. [[w:Wifi#802.11b|802.11b]] estandarraren 11 Mbit/s-etatik abiatu eta [[w:Wifi#802.11g|802.11g-ren]] 54 Mbit/s-ra igaro zen. Ondoren, Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6 bertsioek ehunka Mbit/s eta Gbit/s mailako abiadurak lortu dituzte, erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatuz.

== Wifi Sareak eta Segurtasuna ==
Haririk gabeko izaeragatik, Wifi sareek segurtasun-erronka bereziak dituzte. Sareak babesteko, hainbat enkriptazio-sistema garatu dira, hala nola [[w:WEP|WEP]], [[w:WPA|WPA]], [[w:WPA#WPA2|WPA2]] eta [[w:WPA#WPA3|WPA3]]. Mekanismo horiek baimenik gabeko sarbideak saihestu eta datuen konfidentzialtasuna bermatzen laguntzen dute.

== Ondorioa ==
Wifi teknologiak erabat aldatu du sareetara konektatzeko modua, erabiltzaileei mugikortasun handiagoa eta kableekiko independentzia eskainiz. Ethernet sareekin batera, gaur egungo sare lokalen oinarrizko teknologietako bat da. Gainera, Interneten erabilera eguneroko bizitzara zabaldu du, eta funtsezko tresna bihurtu da etxeetan, hezkuntzan, lanean eta espazio publikoetan.

== Erreferentziak ==

#{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi Wi-Fi]. Wikipedia.
#{{eu}} [https://eu.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi Wi-Fi]. Wikipedia.
#{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11 IEEE 802.11]. Wikipedia.
#[https://www.wi-fi.org/ Wi-Fi Alliance].
#{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11ax IEEE 802.11ax (Wi-Fi 6)]. Wikipedia.</text>
      <sha1>jrnjy9pzt7nb5qfth78kxla3ppptj0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/NoSQL datu-baseak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7309</id>
    <revision>
      <id>43483</id>
      <parentid>43462</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>43483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5198" sha1="ptyy5wm833391qq7xdalpdv1h1uys7o" xml:space="preserve">= NoSQL datu-baseak =

'''NoSQL''' ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional|erlaziozko datu-base]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik harago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Definizioa ==

NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

== Historia ==

Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko sortutako teknologien multzoa izendatzeko.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL .&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== CAP teorema ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko bere konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== NoSQL datu-base motak ==

=== Gako-balio datu-baseak ===

Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan.

Adibideak:
* Redis
* Riak
* Amazon DynamoDB

=== Dokumentu datu-baseak ===

Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte.

Adibideak:
* MongoDB
* CouchDB

=== Zutabe-zabaleko datu-baseak ===

Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude.

Adibideak:
* Apache Cassandra
* Apache HBase

=== Grafo datu-baseak ===

Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira.

Adibideak:
* Neo4j
* JanusGraph

== Abantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

== Desabantailak ==

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandar bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Erabilera-eremuak ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* Sare sozialetan.
* Bilaketa-motorretan.
* Eduki-kudeaketa sistemetan.
* Gauzen Interneten (IoT).
* Big Data analisian.
* Denbora errealeko aplikazioetan.
* Gomendio-sistemetan.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>ptyy5wm833391qq7xdalpdv1h1uys7o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43484</id>
      <parentid>43483</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>43484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5301" sha1="t6nc2arempp4zl32x6snsa9ja6t1t41" xml:space="preserve">= NoSQL datu-baseak =

'''NoSQL''' ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional|erlaziozko datu-base]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik harago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Definizioa ==

[[Fitxategi:Keyspace example (data store).png|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

== Historia ==

Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko sortutako teknologien multzoa izendatzeko.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL .&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== CAP teorema ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko bere konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== NoSQL datu-base motak ==

=== Gako-balio datu-baseak ===

Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan.

Adibideak:
* Redis
* Riak
* Amazon DynamoDB

=== Dokumentu datu-baseak ===

Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte.

Adibideak:
* MongoDB
* CouchDB

=== Zutabe-zabaleko datu-baseak ===

Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude.

Adibideak:
* Apache Cassandra
* Apache HBase

=== Grafo datu-baseak ===

Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira.

Adibideak:
* Neo4j
* JanusGraph

== Abantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

== Desabantailak ==

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandar bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Erabilera-eremuak ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* Sare sozialetan.
* Bilaketa-motorretan.
* Eduki-kudeaketa sistemetan.
* Gauzen Interneten (IoT).
* Big Data analisian.
* Denbora errealeko aplikazioetan.
* Gomendio-sistemetan.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>t6nc2arempp4zl32x6snsa9ja6t1t41</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43485</id>
      <parentid>43484</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* NoSQL datu-baseak */</comment>
      <origin>43485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6243" sha1="gbupg4yr1yh2d9ye58uwxeuy363vmuv" xml:space="preserve">= NoSQL datu-baseak =

'''NoSQL''' ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional|erlaziozko datu-base]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik harago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Definizioa ==

[[Fitxategi:Keyspace example (data store).png|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

== Historia ==

Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko sortutako teknologien multzoa izendatzeko.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL .&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== CAP teorema ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko bere konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== NoSQL datu-base motak ==

=== Gako-balio datu-baseak ===

Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan.

Adibideak: Redis, Riak, Amazon DynamoDB

=== Dokumentu datu-baseak ===

Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte.

Adibideak:MongoDB, CouchDB

=== Zutabe-zabaleko datu-baseak ===

Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude.

Adibideak: Apache Cassandra, Apache HBase

=== Grafo datu-baseak ===

Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira.

Adibideak: Neo4j, JanusGraph

== Abantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

== Desabantailak ==

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandar bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Cite web|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010|accessdate=2014-06-26}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendimendua
!Eskalagarritasuna
!Malgutasuna
!Konplexutasuna
!Datuen osotasuna
!funtzionaltasuna
|-
|Giltza-balio-biltegia
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
|Zutabeetara orientatutako biltegia
|Handia
|Handia
|Neurrizko
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
|Dokumentuetara bideratutako biltegia
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
|Grafo datu-basea
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
|Datu-base erlazionala
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizko
|Handia
|Erlazio-aljebra
|}

== Erabilera-eremuak ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* Sare sozialetan.
* Bilaketa-motorretan.
* Eduki-kudeaketa sistemetan.
* Gauzen Interneten (IoT).
* Big Data analisian.
* Denbora errealeko aplikazioetan.
* Gomendio-sistemetan.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>gbupg4yr1yh2d9ye58uwxeuy363vmuv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43486</id>
      <parentid>43485</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Desabantailak */</comment>
      <origin>43486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6167" sha1="lp8d0fh6ml1pvm0c0cyntrqyvvzzjjl" xml:space="preserve">= NoSQL datu-baseak =

'''NoSQL''' ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional|erlaziozko datu-base]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik harago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Definizioa ==

[[Fitxategi:Keyspace example (data store).png|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

== Historia ==

Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko sortutako teknologien multzoa izendatzeko.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL .&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== CAP teorema ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko bere konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== NoSQL datu-base motak ==

=== Gako-balio datu-baseak ===

Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan.

Adibideak: Redis, Riak, Amazon DynamoDB

=== Dokumentu datu-baseak ===

Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte.

Adibideak:MongoDB, CouchDB

=== Zutabe-zabaleko datu-baseak ===

Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude.

Adibideak: Apache Cassandra, Apache HBase

=== Grafo datu-baseak ===

Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira.

Adibideak: Neo4j, JanusGraph

== Abantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

== Desabantailak ==

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandar bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Cite web|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010|accessdate=2014-06-26}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendimendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
|Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
|Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizko
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
|Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
|Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
|Datu-base erlazionala
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizko
|Handia
|Erlazio-aljebra
|}

== Erabilera-eremuak ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* Sare sozialetan.
* Bilaketa-motorretan.
* Eduki-kudeaketa sistemetan.
* Gauzen Interneten (IoT).
* Big Data analisian.
* Denbora errealeko aplikazioetan.
* Gomendio-sistemetan.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>lp8d0fh6ml1pvm0c0cyntrqyvvzzjjl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43487</id>
      <parentid>43486</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* errendimendua */</comment>
      <origin>43487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6188" sha1="0x63fl55z1q5v6jk3mks4tenzfhc1bw" xml:space="preserve">= NoSQL datu-baseak =

'''NoSQL''' ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional|erlaziozko datu-base]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik harago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Definizioa ==

[[Fitxategi:Keyspace example (data store).png|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

== Historia ==

Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko sortutako teknologien multzoa izendatzeko.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL .&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== CAP teorema ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko bere konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== NoSQL datu-base motak ==

=== Gako-balio datu-baseak ===

Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan.

Adibideak: Redis, Riak, Amazon DynamoDB

=== Dokumentu datu-baseak ===

Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte.

Adibideak:MongoDB, CouchDB

=== Zutabe-zabaleko datu-baseak ===

Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude.

Adibideak: Apache Cassandra, Apache HBase

=== Grafo datu-baseak ===

Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira.

Adibideak: Neo4j, JanusGraph

== Abantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

== Desabantailak ==

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandar bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.
== Errendimendua ==
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Cite web|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010|accessdate=2014-06-26}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizko
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizko
|Handia
|Erlazio-aljebra
|}

== Erabilera-eremuak ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* Sare sozialetan.
* Bilaketa-motorretan.
* Eduki-kudeaketa sistemetan.
* Gauzen Interneten (IoT).
* Big Data analisian.
* Denbora errealeko aplikazioetan.
* Gomendio-sistemetan.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>0x63fl55z1q5v6jk3mks4tenzfhc1bw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43488</id>
      <parentid>43487</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:43:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Errendimendua */</comment>
      <origin>43488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6216" sha1="hf05qc0rnjcvi8rtxag5dgrythninof" xml:space="preserve">= NoSQL datu-baseak =

'''NoSQL''' ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional|erlaziozko datu-base]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik harago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Definizioa ==

[[Fitxategi:Keyspace example (data store).png|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

== Historia ==

Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko sortutako teknologien multzoa izendatzeko.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL .&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== CAP teorema ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko bere konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== NoSQL datu-base motak ==

=== Gako-balio datu-baseak ===

Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan.

Adibideak: Redis, Riak, Amazon DynamoDB

=== Dokumentu datu-baseak ===

Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte.

Adibideak:MongoDB, CouchDB

=== Zutabe-zabaleko datu-baseak ===

Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude.

Adibideak: Apache Cassandra, Apache HBase

=== Grafo datu-baseak ===

Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira.

Adibideak: Neo4j, JanusGraph

== Abantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

== Desabantailak ==

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandar bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.
== Errendimendua ==
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Cite web|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010|accessdate=2014-06-26}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizko
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizko
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Erabilera-eremuak ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* Sare sozialetan.
* Bilaketa-motorretan.
* Eduki-kudeaketa sistemetan.
* Gauzen Interneten (IoT).
* Big Data analisian.
* Denbora errealeko aplikazioetan.
* Gomendio-sistemetan.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>hf05qc0rnjcvi8rtxag5dgrythninof</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43489</id>
      <parentid>43488</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>43489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6213" sha1="qb0qy1y959ot8na89nqag389rxmh5a4" xml:space="preserve">= NoSQL datu-baseak =

'''NoSQL''' ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional|erlaziozko datu-base]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik harago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Definizioa ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko sortutako teknologien multzoa izendatzeko.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL .&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== CAP teorema ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko bere konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== NoSQL datu-base motak ==

=== Gako-balio datu-baseak ===

Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan.

Adibideak: Redis, Riak, Amazon DynamoDB

=== Dokumentu datu-baseak ===

Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte.

Adibideak:MongoDB, CouchDB

=== Zutabe-zabaleko datu-baseak ===
[[Fitxategi:Keyspace example (data store).png|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude.

Adibideak: Apache Cassandra, Apache HBase

=== Grafo datu-baseak ===

Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira.

Adibideak: Neo4j, JanusGraph

== Abantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

== Desabantailak ==

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandar bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.
== Errendimendua ==
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Cite web|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010|accessdate=2014-06-26}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizko
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizko
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Erabilera-eremuak ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* Sare sozialetan.
* Bilaketa-motorretan.
* Eduki-kudeaketa sistemetan.
* Gauzen Interneten (IoT).
* Big Data analisian.
* Denbora errealeko aplikazioetan.
* Gomendio-sistemetan.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>qb0qy1y959ot8na89nqag389rxmh5a4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43490</id>
      <parentid>43489</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Errendimendua */ esteka</comment>
      <origin>43490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6196" sha1="am5u7jqz6wfpby4yzoi9ogvnki1ievu" xml:space="preserve">= NoSQL datu-baseak =

'''NoSQL''' ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional|erlaziozko datu-base]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik harago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Definizioa ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko sortutako teknologien multzoa izendatzeko.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL .&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== CAP teorema ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko bere konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== NoSQL datu-base motak ==

=== Gako-balio datu-baseak ===

Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan.

Adibideak: Redis, Riak, Amazon DynamoDB

=== Dokumentu datu-baseak ===

Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte.

Adibideak:MongoDB, CouchDB

=== Zutabe-zabaleko datu-baseak ===
[[Fitxategi:Keyspace example (data store).png|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude.

Adibideak: Apache Cassandra, Apache HBase

=== Grafo datu-baseak ===

Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira.

Adibideak: Neo4j, JanusGraph

== Abantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

== Desabantailak ==

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandar bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.
== Errendimendua ==
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizko
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizko
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Erabilera-eremuak ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* Sare sozialetan.
* Bilaketa-motorretan.
* Eduki-kudeaketa sistemetan.
* Gauzen Interneten (IoT).
* Big Data analisian.
* Denbora errealeko aplikazioetan.
* Gomendio-sistemetan.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>am5u7jqz6wfpby4yzoi9ogvnki1ievu</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>