Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7248</id>
    <revision>
      <id>43506</id>
      <parentid>43482</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kanpo estekak */</comment>
      <origin>43506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3644" sha1="056qblg5kmkx9ivzbyqmjbv2dcb39k9" xml:space="preserve">{{Lanean|Inaki.alegria}}

: [[/SARRERA/]] (?)

# [[Eredua|Nola idatzi? - Eredu bat]]
== Aurrekari batzuk ==
# [[Hardware-ko aurrekariak]] (txartel zulatuak...)
# [[Software-ko aurrekariak]] (programazio-lengoaiak...)

== Lehen hamarkada  (1976-1985) ==
# [[/DIF 1976-1985: DIF martxan/]]
# [[/VAX makina, LISP makina/]]
# [[/Datu-base erlazional/]]
# [[/Gako publikoko kriptografia/]]
# [[/Unix Sistema Eragilea/]]
# [[/Ofimatika: testu-prozesadorea eta kalkulu-orria/]]
# [[/Sare lokalak: Ethernet/]]
# [[/Interfaze grafikoa/]]
# [[/PC/]]
# [[/RISC arkitektura/]]
# [[/SMTP protokoloa/]]
# [[/TCP/IP (Internet)/]]
# [[/Laser inprimagailua/]]

== Bigarren hamarkada  (1986-1995) ==
# [[/DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen/]]
# [[/GIF formatua/]]
# [[/WWW/]]
# [[/HTML/]]
# [[/Linux kernela/]]
# [[/Indargarri bidezko ikaskuntza/]] (TD-Gammon)
# [[/Multimedia (MP3)/]]
# [[/Java lengoaia/|Java lengoaia eta plataforma unibertsala]]
# [[/JavaScript/]]
# [[/SSH protokoloa/]]
# [[/Python lengoaia/]]
# [[/Klusterrak eta superkonputazioa/]]

== Hirugarren hamarkada  (1996-2005) ==
# [[/DIF 1996-2005: Ikerkuntzaren eztanda/]]
# [[/USB busa eta Flash memoria/]]
# [[/Wifi teknologia/]]
# [[/PageRank algoritmoa (Google)/]]
# [[/Bluetooth/]]
# [[/BitTorrent Protokoloa/]]
# [[/Web zerbitzuak/]]
# [[/Sare sozialak (Facebook)/]]
# [[/Nukleo anitzeko prozesadoreak/]]
# [[/Web 2.0/]]
# [[/Git/]]
# [[/Streaming/]]
# [[/3D (Errealitate birtual)/]]

== Laugarren hamarkada  (2006-2015) ==
# [[/DIF 2006-2015: Internazionalizazioa/]]
# [[/Arduino, Robotika/]]
# [[/Hodei konputazioa/]]
# [[/Hadoop/]]
# [[/SSD unitateak/]]
# [[/Bloke-kateak (Blockchain)/]]
# [[/NoSQL datu-baseak/]]
# [[/Tableta/]]
# [[/Sare neuronalen eztanda: Transformer, TensorFlow, GPU/]]
# [[/AlphaGo (Deep Reinforcement Learning)/]]

== Bostgarren hamarkada  (2016-2025) ==
# [[/DIF 2016-2025: Titulu berria: Adimen artifiziala/]]
# [[/Docker teknologia/]]
# [[/Bideokonferentzia sistemak/]]
# [[/GPU/]]
# [[/RISC-V/]]
# [[/Itzulpen automatiko neuronala/]]
# [[/5G sareak (segmentazioa)/]]
# [[/ARM txipak/]]
# [[/LLM ereduak (ChatGPT)/]]
# [[/Konputazio kuantikoa/]]

== Kanpo estekak ==
* [https://eu.wikipedia.org/wiki/Wikiproiektu:Informatika50 Wikilibururako teknologien zerrenda datu gehiagorekin] (arduraduna, urtea, hard/soft/mate, wikiko artikulua kalitatearen estimazioarekin, ingelesezkoa...)
*[https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&amp;selected_value= Informatikako artikuluak Elhuyar aldizkarian] (Igor Leturia, 117 artikulu)
* [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ e-makumeak. Hileroko artikuluak Gaur8 astekarian]  (120 artikulu)
* [https://www.sarean.eus/ sarean.eus] (1.170 artikulu)
* [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ Erronka digitalak] bideo bilduma Euskal Wikipediako Ikusgelan (24 bideo)
*[[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektua'']]  (2020tik)
** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako Artikuluak Hezkuntza proiektua (IKT)|Informatikako Artikuluak Hezkuntza proiektuan (IKT)]]
** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Emakume informatikariak|Emakume informatikariak]]
** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako artikuluak irakasgaika|Informatikako artikuluak irakasgaika]]
** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako artikuluak Wikipedia guztiek izan beharreko 10.000 artikuluen zerrendan|Informatikako artikuluak Wikipedia guztiek izan beharreko 10.000 artikuluen zerrendan]]
* [[Matematika Diskretua]] wikiliburua
* [[PYTHON liburua|PYTHON]] wikiliburua

== Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak ==
* [[/Egileak/]]
* [[/Lotutako artikuluak/]]
* [[/Erabilitako irudiak/]]

[[Kategoria:Informatika]]</text>
      <sha1>056qblg5kmkx9ivzbyqmjbv2dcb39k9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43521</id>
      <parentid>43506</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aurrekari batzuk */  kentzea</comment>
      <origin>43521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3511" sha1="4bfr3d512meerg2b99les7albehpopv" xml:space="preserve">{{Lanean|Inaki.alegria}}

: [[/SARRERA/]] (?)

# [[Eredua|Nola idatzi? - Eredu bat]]
== Lehen hamarkada  (1976-1985) ==
# [[/DIF 1976-1985: DIF martxan/]]
# [[/VAX makina, LISP makina/]]
# [[/Datu-base erlazional/]]
# [[/Gako publikoko kriptografia/]]
# [[/Unix Sistema Eragilea/]]
# [[/Ofimatika: testu-prozesadorea eta kalkulu-orria/]]
# [[/Sare lokalak: Ethernet/]]
# [[/Interfaze grafikoa/]]
# [[/PC/]]
# [[/RISC arkitektura/]]
# [[/SMTP protokoloa/]]
# [[/TCP/IP (Internet)/]]
# [[/Laser inprimagailua/]]

== Bigarren hamarkada  (1986-1995) ==
# [[/DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen/]]
# [[/GIF formatua/]]
# [[/WWW/]]
# [[/HTML/]]
# [[/Linux kernela/]]
# [[/Indargarri bidezko ikaskuntza/]] (TD-Gammon)
# [[/Multimedia (MP3)/]]
# [[/Java lengoaia/|Java lengoaia eta plataforma unibertsala]]
# [[/JavaScript/]]
# [[/SSH protokoloa/]]
# [[/Python lengoaia/]]
# [[/Klusterrak eta superkonputazioa/]]

== Hirugarren hamarkada  (1996-2005) ==
# [[/DIF 1996-2005: Ikerkuntzaren eztanda/]]
# [[/USB busa eta Flash memoria/]]
# [[/Wifi teknologia/]]
# [[/PageRank algoritmoa (Google)/]]
# [[/Bluetooth/]]
# [[/BitTorrent Protokoloa/]]
# [[/Web zerbitzuak/]]
# [[/Sare sozialak (Facebook)/]]
# [[/Nukleo anitzeko prozesadoreak/]]
# [[/Web 2.0/]]
# [[/Git/]]
# [[/Streaming/]]
# [[/3D (Errealitate birtual)/]]

== Laugarren hamarkada  (2006-2015) ==
# [[/DIF 2006-2015: Internazionalizazioa/]]
# [[/Arduino, Robotika/]]
# [[/Hodei konputazioa/]]
# [[/Hadoop/]]
# [[/SSD unitateak/]]
# [[/Bloke-kateak (Blockchain)/]]
# [[/NoSQL datu-baseak/]]
# [[/Tableta/]]
# [[/Sare neuronalen eztanda: Transformer, TensorFlow, GPU/]]
# [[/AlphaGo (Deep Reinforcement Learning)/]]

== Bostgarren hamarkada  (2016-2025) ==
# [[/DIF 2016-2025: Titulu berria: Adimen artifiziala/]]
# [[/Docker teknologia/]]
# [[/Bideokonferentzia sistemak/]]
# [[/GPU/]]
# [[/RISC-V/]]
# [[/Itzulpen automatiko neuronala/]]
# [[/5G sareak (segmentazioa)/]]
# [[/ARM txipak/]]
# [[/LLM ereduak (ChatGPT)/]]
# [[/Konputazio kuantikoa/]]

== Kanpo estekak ==
* [https://eu.wikipedia.org/wiki/Wikiproiektu:Informatika50 Wikilibururako teknologien zerrenda datu gehiagorekin] (arduraduna, urtea, hard/soft/mate, wikiko artikulua kalitatearen estimazioarekin, ingelesezkoa...)
*[https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&amp;selected_value= Informatikako artikuluak Elhuyar aldizkarian] (Igor Leturia, 117 artikulu)
* [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ e-makumeak. Hileroko artikuluak Gaur8 astekarian]  (120 artikulu)
* [https://www.sarean.eus/ sarean.eus] (1.170 artikulu)
* [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ Erronka digitalak] bideo bilduma Euskal Wikipediako Ikusgelan (24 bideo)
*[[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektua'']]  (2020tik)
** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako Artikuluak Hezkuntza proiektua (IKT)|Informatikako Artikuluak Hezkuntza proiektuan (IKT)]]
** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Emakume informatikariak|Emakume informatikariak]]
** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako artikuluak irakasgaika|Informatikako artikuluak irakasgaika]]
** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako artikuluak Wikipedia guztiek izan beharreko 10.000 artikuluen zerrendan|Informatikako artikuluak Wikipedia guztiek izan beharreko 10.000 artikuluen zerrendan]]
* [[Matematika Diskretua]] wikiliburua
* [[PYTHON liburua|PYTHON]] wikiliburua

== Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak ==
* [[/Egileak/]]
* [[/Lotutako artikuluak/]]
* [[/Erabilitako irudiak/]]

[[Kategoria:Informatika]]</text>
      <sha1>4bfr3d512meerg2b99les7albehpopv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/GIF formatua</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7257</id>
    <revision>
      <id>43507</id>
      <parentid>43002</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>ahoskeraren atala kentzea laburtzeko</comment>
      <origin>43507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8244" sha1="4d7o8qyrerivnxj63tzqqn652uaff20" xml:space="preserve">[[Fitxategi:Rotating earth (large).gif|thumb|lurraren errotazioa GIF animatuan]]'''GIF''' (Graphics Interchange Format) bitmap irudi-formatua da, CompuServe zerbitzu-hornitzaileak osatutako taldeak garatu zuena Steve Wilhite informatikari  estatubatuarraren gidaritzapean. 1987ko ekainaren 15ean plazaratu zuten, eta handik gutxira Interneten estandar grafiko nagusietako bat bilakatu zen.

== Testuinguru historikoa ==

1980ko hamarkadan, ordenagailuen arteko irudi-trukaketa arazo tekniko larria zen: 
sistema eragile ezberdinek formatu bateraezinak erabiltzen zituzten, eta modemak oso motelak izaten ziren. CompuServe-k soluzio unibertsal bat behar zuen bere fitxategi-deskarga zerbitzurako, kolore-irudiak modu eraginkorrean partekatzeko gai izango zena.

'''GIF-ek''' ordura arteko formatu zuri-beltza ordeztu zuen, hura ''run-length encoding''-ean oinarrituta zegoela. Arrakastaren gakoa konpresio-algoritmo eraginkor bat aukeratzea izan zen: 
Lempel-Ziv-Welch (LZW) algoritmoa, Terry Welch-ek 1983an garatu eta Unisys-ek patentatu zuen 1985ean. Algoritmo honek PCX-k edo MacPaint-ek erabiltzen zutena baino askoz hobeto konprimatzen zuen, eta irudi handiak modem moteletatik arrazoizko abiaduran 
deskargatzea ahalbidetzen zuen.

1987ko abendurako, CompuServe-k hainbat ordenagailutarako bihurketako utilitate askeak banatu zituen, formatu berriaren hedapena sustatuz. Apple IIGS erabiltzaile batek, esaterako, Atari ST edo [[w:Commodore 64|Commodore 64]] batean sortutako irudiak ikusteko gai zen.&lt;ref&gt;[&quot;Online Art&quot;. Compute!'s Apple Applications. December 1987.]&lt;/ref&gt; GIF formatua Webeko lehen bi irudi-formatu herrikoi eta ohikoenetako bat bilakatu zen, bestea zuri-beltzeko XBM formatua zelarik.

== Bertsioak: GIF87a eta GIF89a ==

Formatuaren lehen bertsioari '''GIF87a''' deitu zitzaion, eta korrontean irudi anitz gordetzeko gaitasuna eskaintzen zuen jada. 1989an, CompuServe-k '''GIF89a''' bertsio 
hobetua plazaratu zuen&lt;ref&gt;[&quot;Graphics Interchange Format, Version 89a&quot;. W3C. 31 July 1990.]&lt;/ref&gt;, ezaugarri garrantzitsu hauek gehituz:

* '''Animazio-atzerapenak''': fotogramen arteko denbora kontrolatzeko.
* '''Atzeko plano gardena''': pixel jakin batzuk garden markatuz, azpiko edukia ikusarazteko.
* '''Metadatu espezifikoak''': aplikazio-mailako informazioa gordetzeko.
* '''Testu-etiketak''': testua datu grafiko gisa ez, testu arrunt gisa gordetzeko (orain oso gutxi erabiltzen da ezaugarri hori, nabigatzaile modernoek ez baitute onartzen).

Bi bertsioak bereizi daitezke fitxategiaren lehen sei byte-ak aztertuta: &quot;GIF87a&quot; edo &quot;GIF89a&quot; irakurtzen da ASCII formatuan.

== Ezaugarri teknikoak ==

GIF formatuaren oinarria palette da: pixel bakoitzak 8 bit ditu gehienez, eta irudi bakoitzak 256 koloretako taula propioa erabil dezake, 24 biteko RGB espaziotik aukeratua. Ezaugarri horrek GIF oso egoki bihurtzen du formatu hau logotipo, grafiko sinple eta kolore leuneko marrazkietarako, baina ez da egokia argazki errealak edo kolore-degradeak dituzten irudietarako.

LZW konpresioak irudi-kalitatea mantentzen du fitxategiaren tamaina murriztuz. Gainera, GIF-ek gardentasuna onartzen du: kolore bat &quot;garden&quot; gisa markatu daiteke atzeko planoak ikusgai egon daitezen. Entrelazatze-ezaugarri optionalari esker, erdizka deskargatutako irudi bat dagoeneko ezaguna zen erabiltzailearentzat, deskarga bertan behera uzteko aukera emanez beharrezkoa ez bazen.&lt;ref&gt;Furht, Borko (2008). Encyclopedia of Multimedia. Springer. ISBN 978-0387747248.&lt;/ref&gt;

=== Egitura ===

GIF fitxategi batek ondoko egitura hau dauka:

* '''Goiburua''' (&quot;GIF87a&quot; edo &quot;GIF89a&quot;): formatua eta bertsioa identifikatzen ditu.
* '''Pantaila Deskribatzailea''': irudiak betetzen duen esparruaren pixel-dimentsioak eta koloreen ezaugarriak zehazten ditu.
* '''Kolore Taula Globala''' (aukerazkoa): fitxategi osoan aplikatzen diren koloreak.
* '''Irudi-blokeak''': irudi bakoitzeko datu konprimatuak, nahi izanez gero kolore taula lokal propioarekin.
* '''Luzapen-blokeak''': animazioa, gardentasuna, metadatuak eta abar kontrolatzen dituzten blokeak.
* '''Amaiera-marka''': fitxategiaren amaiera seinalatzen duen byte bakarra (0x3B).

== Animazioak ==
[[Fitxategi:Newtons cradle animation book 2.gif|thumb|GIF animatu bat: [[w:Newtonen pendulu|Newtonen pendulua]].]]GIF ez zen hasieratik diseinatu animaziorako tresna gisa, baina fitxategi bakar batean irudi anitz gordetzeko gaitasuna zuenez helburu horretarako egokia zela erakutsi zuen. 
GIF89a-ko '''Graphic Control Extension''' (GCE) blokeak fotograma bakoitzaren denbora-atzerapena ezartzeko aukera ematen du, horrela bideo-klip sinpleak sortzen direla.

[[Fitxategi:Balle.gif|vignette|thumb|150px|8 irudi x 0,1 s.]]Berezko jokabidez, animazioa behin bakarrik exekutatzen da. Netscape Navigator 2.0 nabigatzaileak 1995ean animazio-begiztak gehitu zituen '''Netscape Application Block''' (NAB) mekanismoaren bidez: sekuentzia 1etik 65.535 aldiz errepika daiteke, edo betirako (zero balioak betiko begizta adierazten du). Ezaugarri hau, GIF89a-ren zehaztapen ofizialaren parte ez izan arren, nabigatzaile moderno guztiek onartzen dute.

Animazioen kalitatea eta tamaina asko alda daitezke sortze-tresnaren arabera. Tamaina murrizteko estrategien artean badago kolore taula global bakarra erabiltzea fotograma guztietarako, eta fotograma batetik bestera aldatzen diren pixelak soilik birkodetzea.

== LZW Patentea eta eztabaida ==

GIF-ek LZW algoritmoa erabiltzen zuen, baina formatua garatu zuenean CompuServe-k ez zekien algoritmo hori patentatuta zegoela. 1993an, Unisys-ek konturatu zen GIF-ek bere patentea erabiltzen zuela, eta lizentzia-negoziazioak hasi ziren orduan. 
Akordioaren iragarpena 1994ko abenduaren 24an egin zen, eta garatzaile-komunitatearen erreakzioa oso kritikoa izan zen, GIF formatu askea zela uste baitzuten.

Ondorioz, PNG (Portable Network Graphics) formatua 1995ean garatu zen GIF ordezkatzeko asmoz.&lt;ref&gt;Greg Roelofs. &quot;History of the Portable Network Graphics (PNG) Format&quot;. libpng.org.&lt;/ref&gt; Hala ere, PNG-ren onarpena ez zen berehala getatu, eta GIF ezin izan zen epe laburrean erretiratu. 1999an, League for Programming Freedom erakundeak &quot;Burn All GIFs&quot; kanpaina abiatu zuen Unisys-en aurka. Patentea munduko herrialde 
guztietan 2004an iraungi zen, harrezkero GIF formatua erabat libre bilakatu zen.

== Egungo egoera eta alternatibak ==

GIF-ek historian zehar funtzio ugari bete ditu: hasieran irudi estatiko sinpleen formatua izan zen, gero animazio txikien tresna, eta gaur egun batez ere sare sozialetako erreakzio eta emozio-adierazpide gisa erabiltzen da Tumblr, Twitter, eta 
mezularitza aplikazioetan.

Hala ere,dituen mugak direla-eta, 256 koloreko muga, animazioetarako fitxategi tamaina handia, lekua kendu diote beste formatu batzuek:

* '''PNG''': irudi estatikoentzat GIF baino konpresio hobea eta kolore gehiago eskaintzen ditu. Animazioa, ordea, ez du onartzen (APNG luzapenak bai, baina ofizialki ez da onartu).
* '''MP4 / WebM''': animazio-GIF-en ordezko nagusiak bideo-klip laburretarako; kalitate berdinarekin %95 txikiagoak izan daitezke.
* '''WebP''' eta '''AVIF''': irudi estatiko eta animatuetarako formatu modernoak, konpresio askoz eraginkorragoarekin.

2016an, Telegram-ek GIF guztiak MPEG-4 bideora bihurtzen hasi zen automatikoki, kalitate berdinerako %95 espazio gutxiago behar dela adieraziz. Gaur egun &quot;GIF&quot; hitzak adiera zabala hartu du, eta video laburren sinonimo gisa erabiltzen da sarri, jatorrizko fitxategi-formatuarekin harremanik ez duten kasuetan ere.

== Ondorioa ==

GIFek leku berezia du Interneten historian. 1987tik aurrera irudi digitalaren demokratizazioan funtsezko papera bete zuen, eta animazioen bidez kultura bisuala eraldatu zuen Webean. Patente-liskar handiak eta formatu tekniko hobeen agerpenak ez dute lortu GIF desagerraraztea: GIFen erabilerak aldatu dira, baina oraindik ere Interneten kultura adierazpiderik ezagunenetako bat da.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==
* [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif87.txt GIF 87a zehaztapena (W3C)]
* [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif89a.txt GIF 89a zehaztapena (W3C)]
* [https://giflib.sourceforge.net/ GIFLIB proiektua]
* [https://www.eecis.udel.edu/~amer/CISC651/lzw.and.gif.explained.html LZW eta GIF azalduta]</text>
      <sha1>4d7o8qyrerivnxj63tzqqn652uaff20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/WWW</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7258</id>
    <revision>
      <id>43508</id>
      <parentid>43007</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Web-aren eragina gizartean */</comment>
      <origin>43508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9709" sha1="gceqogkdraeq893hqe148ndkd4pp8ol" xml:space="preserve">= WWW (World Wide Web) =

[[Fitxategi:WWW-LetShare.svg|thumb|WWW-ren lehen logoa]]
'''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') [[w:Internet|Interneten]] bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek [[w:HTML|HTML]] markaketa-lengoaia, [[w:Uniform Resource Locator|URL]] baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Webak Internet erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa 
da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat.

== Testuinguru historikoa eta aitzindariak ==

Web-aren ideia ez zen bat-batean sortu. Baziren aurrekariak hamarkada batzuk lehenago. 1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzailea esteka pertsonalen bidez edukietatik nabiga zitekeen. Ideia hori inoiz ez zen gauzatu, baina [[w:Hipertestu|hipertestu]] kontzeptuaren aitzindaria bilakatu zen.

1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz: informazioa modu askean elkarrekin lotzen zuen sistema. 
Xanadú izeneko bere amets handiak inoiz ez zuen argia ikusi bere osotasunean, baina Nelson-en ideiek garapen teknologikoaren norabidea markatu zuten. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa.

1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERN-eko]] partikula-azeleragailuan lan egiten zuen Genevan. Ikerketa-instituzioaren arazo 
larria informazioaren kudeaketa zen: milaka ikerlari eta dokumentu ezberdin, sistema bateraezinekin. Berners-Lee-k ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, geroagoko Web-aren enbrioi konseptual gisa.

== Sorrera: CERN-etik mundu osora ==

1989ko martxoan, Berners-Lee-k CERN-eko zuzendaritzari proposamen bat aurkeztu zion, 
instituzioaren barneko informazio-kudeaketa hobetzeko asmoz. Zuzendariak &quot;zirraragarria 
baina lauso&quot; gisa deskribatu zuen proposamena, baina Berners-Lee-k ez zion proiektuari 
utzi. Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen 
formalagoa kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua:

* '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia.
* '''[[w:HTTP|HTTP]]''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa.
* '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema.

[[Fitxategi:First Web Server.jpg|thumb|alt=Berners-Lee-ren lehen Web-zerbitzaria]]
Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen [[w:Web nabigatzaile|web-nabigatzailea]], ''WorldWideWeb'' izenekoa, eta lehen [[w:Zerbitzari|web-zerbitzaria]], NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduan lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.&lt;ref&gt;[Tim Berners-Lee. &quot;WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project&quot;. CERN, 1990.]&lt;/ref&gt;

1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat. Erabaki honek Web-aren hedapen izugarria ahalbidetuko zuen.

== Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa ==

Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden eta oso erabiltzaile gutxirengana iristen ziren. Inflexio-puntua 1993an iritsi zen Mosaic nabigatzailearen eskutik, Marc Andreessen-ek zuzendutako Illinoiseko Unibertsitate-ko NCSA taldeak garatua. Mosaic-ek irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi ziren Gopher eta WAIS protokoloen gainetik.

Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. [[w:Netscape (nabigatzailea)|Netscape Navigator]]  nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek [[w:Internet Explorer|Internet Explorer]] kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz.

== Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua ==

Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu:

* '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''&lt;nowiki&gt;https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia&lt;/nowiki&gt;''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea.

* '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. HTTPS bertsioak enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko.

* '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia. Bere bertsio garrantzitsuenak HTML 2.0 (1995), HTML 4.01 (1999) eta HTML5 (2014) dira, azken honek multimedia-edukia eta mugikorretarako euskarria txertatu zituelarik.

* '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia.

Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: 
lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, 
nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML 
fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript 
interpretatzen ditu eta orrialdea errendatzen du erabiltzailearen pantailan.

== Teknologien bilakaera: Web 1.0tik Web 3.0ra ==

Web-aren historia hiru aro nagusitan sailkatu ohi da:

'''Web 1.0''' (1991-2004) &quot;irakurtzeko Web&quot; gisa ezagutzen da. Orriak estatikoak 
ziren, erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak ziren eta edukiaren sortzaileak 
enpresa eta erakundeak baino ez ziren. Hipertestuzko loturak eta oinarrizko HTML 
orriak ziren teknologia nagusiak.

'''Web 2.0''' (2004-~2010) &quot;parte-hartzearen Web&quot; deitzen da. Ajax teknologiak 
(Asynchronous JavaScript and XML) orrialdeak birkargatzen gabe eguneratzea ahalbidetu 
zuen. JavaScript lengoaia indartuz joan zen, nabigatzaile-barruan logika konplexua 
exekutatuz. Garai honetan sortu ziren sare sozialak, blogak eta wiki-plataformak: 
Wikipedia, YouTube, Facebook, Twitter... Erabiltzaileak edukiaren 
sortzaile ere bilakatu ziren.

'''Web 3.0''' edo Web Semantikoa (~2010etik aurrera) Tim Berners-Lee-ren ikuspegiaren 
arabera, datuak makinentzat ulergarri bihurtzen dituen Web bat da, non informazioak 
testuinguru eta esanahi zehatza duen. Gaur egun adimen artifiziala, blockchain
teknologia eta deszentralizazioa ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, nahiz 
eta kontzeptuaren definizioa oraindik eztabaidatua den.

== World Wide Web Consortium (W3C) ==

Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an 
World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. 
Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, 
CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar.

W3C-ren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta 
edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. 
Berners-Lee-k berak zuzentzen du kontsortzio hau bere sorreraren momentutik.

== Testu ebakia: Web-aren eragina gizartean ==

Web-aren eraginak gizarte osoa irauli du maila askotan. Informazioaren demokratizazioa 
ekarri du: edonork argitara dezake edukia inprimatzaile, editore edo hedabide 
instituzionalik gabe. Merkataritza elektronikoak, Amazon, eBay eta milaka 
denda txiki, ekonomiaren funtzionatzeko modua aldatu du. Komunikazioa ia-ia unekoa 
bilakatu da planetaren edozein txokotara. Hezkuntza, osasuna, zientzia eta kultura 
ere eraldatu ditu.

2010eko estimazioen arabera, Webean 27.000 milioi orrialde baino gehiago zeuden, 
biziko pertsona bakoitzeko hiru orrialde baino gehiago. Informazio horren hedapena 
hain da handia, non hamar urte eskasetan, historiaren erregistro kolektibo erdia 
baino gehiago digitalizatu eta mundu osoko 1.900 milioi pertsonak eskura jarri baita.

Hala ere, Web-ak desafio larriak ere ekarri ditu bere baitan: pribatutasuna, 
desinformazioa eta informazio-erasoak, teknologiaren monopolizazioa, arrakala 
digitala herrialde garatuen eta garatzekoen artean, edukiaren inguruko eskubide 
legalak... Hauek guztiak XXI. mendeak erantzun beharreko galdera irekiak dira.

== Ondorioa ==

World Wide Web teknologia digitalaren historian iraultzarik garrantzitsuenetako bat 
da. Tim Berners-Lee-ren erabakia teknologia patentatu gabe munduari dohain uzteko, GIF-aren LZW kasuan gertatu zenaren guztiz kontrakoa, gakoa izan zen hedapen 
globalerako. Hiru osagai sinple batzuen (HTML, HTTP eta URL) konbinazioak mundu 
osoak informazioa sortzeko, partekatzeko eta kontsumitzeko duen modua betirako 
aldatu du. Hipertestua eta Internet-aren bateratzeak Vannevar Bush-ek 1945ean 
amestutako informazio-sare unibertsalaren ametsa errealitate bihurtu zuen, eta 
gaur egun Web gabe pentsatu ezinezko mundu bat dugu.


==  Erreferentziak  ==

{{erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==
* [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)]
* [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)]
* [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)]</text>
      <sha1>gceqogkdraeq893hqe148ndkd4pp8ol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43509</id>
      <parentid>43508</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>43509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9692" sha1="gitkqi03uknhq3qk2o67vhzve5xiyv3" xml:space="preserve">= WWW (World Wide Web) =

[[Fitxategi:WWW-LetShare.svg|thumb|WWW-ren lehen logoa]]
'''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') [[w:Internet|Interneten]] bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek [[w:HTML|HTML]] markaketa-lengoaia, [[w:Uniform Resource Locator|URL]] baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Webak Internet erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa 
da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat.

== Testuinguru historikoa eta aitzindariak ==

Web-aren ideia ez zen bat-batean sortu. Baziren aurrekariak hamarkada batzuk lehenago. 1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzailea esteka pertsonalen bidez edukietatik nabiga zitekeen. Ideia hori inoiz ez zen gauzatu, baina [[w:Hipertestu|hipertestu]] kontzeptuaren aitzindaria bilakatu zen.

1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz: informazioa modu askean elkarrekin lotzen zuen sistema. 
Xanadú izeneko bere amets handiak inoiz ez zuen argia ikusi bere osotasunean, baina Nelson-en ideiek garapen teknologikoaren norabidea markatu zuten. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa.

1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERN-eko]] partikula-azeleragailuan lan egiten zuen Genevan. Ikerketa-instituzioaren arazo 
larria informazioaren kudeaketa zen: milaka ikerlari eta dokumentu ezberdin, sistema bateraezinekin. Berners-Lee-k ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, geroagoko Web-aren enbrioi konseptual gisa.

== Sorrera: CERN-etik mundu osora ==

1989ko martxoan, Berners-Lee-k CERN-eko zuzendaritzari proposamen bat aurkeztu zion, 
instituzioaren barneko informazio-kudeaketa hobetzeko asmoz. Zuzendariak &quot;zirraragarria 
baina lauso&quot; gisa deskribatu zuen proposamena, baina Berners-Lee-k ez zion proiektuari 
utzi. Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen 
formalagoa kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua:

* '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia.
* '''[[w:HTTP|HTTP]]''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa.
* '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema.

[[Fitxategi:First Web Server.jpg|thumb|alt=Berners-Lee-ren lehen Web-zerbitzaria]]
Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen [[w:Web nabigatzaile|web-nabigatzailea]], ''WorldWideWeb'' izenekoa, eta lehen [[w:Zerbitzari|web-zerbitzaria]], NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduan lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.&lt;ref&gt;[Tim Berners-Lee. &quot;WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project&quot;. CERN, 1990.]&lt;/ref&gt;

1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat. Erabaki honek Web-aren hedapen izugarria ahalbidetuko zuen.

== Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa ==

Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden eta oso erabiltzaile gutxirengana iristen ziren. Inflexio-puntua 1993an iritsi zen Mosaic nabigatzailearen eskutik, Marc Andreessen-ek zuzendutako Illinoiseko Unibertsitate-ko NCSA taldeak garatua. Mosaic-ek irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi ziren Gopher eta WAIS protokoloen gainetik.

Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. [[w:Netscape (nabigatzailea)|Netscape Navigator]]  nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek [[w:Internet Explorer|Internet Explorer]] kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz.

== Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua ==

Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu:

* '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''&lt;nowiki&gt;https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia&lt;/nowiki&gt;''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea.

* '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. HTTPS bertsioak enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko.

* '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia. Bere bertsio garrantzitsuenak HTML 2.0 (1995), HTML 4.01 (1999) eta HTML5 (2014) dira, azken honek multimedia-edukia eta mugikorretarako euskarria txertatu zituelarik.

* '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia.

Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: 
lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, 
nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML 
fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript 
interpretatzen ditu eta orrialdea errendatzen du erabiltzailearen pantailan.

== Teknologien bilakaera: Web 1.0tik Web 3.0ra ==

Web-aren historia hiru aro nagusitan sailkatu ohi da:

'''Web 1.0''' (1991-2004) &quot;irakurtzeko Web&quot; gisa ezagutzen da. Orriak estatikoak 
ziren, erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak ziren eta edukiaren sortzaileak 
enpresa eta erakundeak baino ez ziren. Hipertestuzko loturak eta oinarrizko HTML 
orriak ziren teknologia nagusiak.

'''Web 2.0''' (2004-~2010) &quot;parte-hartzearen Web&quot; deitzen da. Ajax teknologiak 
(Asynchronous JavaScript and XML) orrialdeak birkargatzen gabe eguneratzea ahalbidetu 
zuen. JavaScript lengoaia indartuz joan zen, nabigatzaile-barruan logika konplexua 
exekutatuz. Garai honetan sortu ziren sare sozialak, blogak eta wiki-plataformak: 
Wikipedia, YouTube, Facebook, Twitter... Erabiltzaileak edukiaren 
sortzaile ere bilakatu ziren.

'''Web 3.0''' edo Web Semantikoa (~2010etik aurrera) Tim Berners-Lee-ren ikuspegiaren 
arabera, datuak makinentzat ulergarri bihurtzen dituen Web bat da, non informazioak 
testuinguru eta esanahi zehatza duen. Gaur egun adimen artifiziala, blockchain
teknologia eta deszentralizazioa ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, nahiz 
eta kontzeptuaren definizioa oraindik eztabaidatua den.

== World Wide Web Consortium (W3C) ==

Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an 
World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. 
Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, 
CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar.

W3C-ren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta 
edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. 
Berners-Lee-k berak zuzentzen du kontsortzio hau bere sorreraren momentutik.

== Testu ebakia: Web-aren eragina gizartean ==

World Wide Web teknologia digitalaren historian iraultzarik garrantzitsuenetako bat 
da. Tim Berners-Lee-ren erabakia teknologia patentatu gabe munduari dohain uzteko, GIF-aren LZW kasuan gertatu zenaren guztiz kontrakoa, gakoa izan zen hedapen 
globalerako. Hiru osagai sinple batzuen (HTML, HTTP eta URL) konbinazioak mundu 
osoak informazioa sortzeko, partekatzeko eta kontsumitzeko duen modua betirako 
aldatu du. Hipertestua eta Internet-aren bateratzeak Vannevar Bush-ek 1945ean 
amestutako informazio-sare unibertsalaren ametsa errealitate bihurtu zuen, eta 
gaur egun Web gabe pentsatu ezinezko mundu bat dugu.

Web-aren eraginak gizarte osoa irauli du maila askotan. Informazioaren demokratizazioa 
ekarri du: edonork argitara dezake edukia inprimatzaile, editore edo hedabide 
instituzionalik gabe. Merkataritza elektronikoak, Amazon, eBay eta milaka 
denda txiki, ekonomiaren funtzionatzeko modua aldatu du. Komunikazioa ia-ia unekoa 
bilakatu da planetaren edozein txokotara. Hezkuntza, osasuna, zientzia eta kultura 
ere eraldatu ditu.

2010eko estimazioen arabera, Webean 27.000 milioi orrialde baino gehiago zeuden, 
biziko pertsona bakoitzeko hiru orrialde baino gehiago. Informazio horren hedapena 
hain da handia, non hamar urte eskasetan, historiaren erregistro kolektibo erdia 
baino gehiago digitalizatu eta mundu osoko 1.900 milioi pertsonak eskura jarri baita.

Hala ere, Web-ak desafio larriak ere ekarri ditu bere baitan: pribatutasuna, 
desinformazioa eta informazio-erasoak, teknologiaren monopolizazioa, arrakala 
digitala herrialde garatuen eta garatzekoen artean, edukiaren inguruko eskubide 
legalak... Hauek guztiak XXI. mendeak erantzun beharreko galdera irekiak dira.

==  Erreferentziak  ==

{{erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==
* [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)]
* [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)]
* [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)]</text>
      <sha1>gitkqi03uknhq3qk2o67vhzve5xiyv3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43510</id>
      <parentid>43509</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:59:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>43510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9377" sha1="kb4c1y7ng3wu6y9lricis3jlh8xejp5" xml:space="preserve">= WWW (World Wide Web) =

[[Fitxategi:WWW-LetShare.svg|thumb|WWW-ren lehen logoa]]
'''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') [[w:Internet|Interneten]] bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek [[w:HTML|HTML]] markaketa-lengoaia, [[w:Uniform Resource Locator|URL]] baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Webak Internet erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa 
da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat.

== Testuinguru historikoa eta aitzindariak ==

Web-aren ideia ez zen bat-batean sortu. Baziren aurrekariak hamarkada batzuk lehenago. 1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzailea esteka pertsonalen bidez edukietatik nabiga zitekeen.

1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa.

1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERN-eko]] partikula-azeleragailuan lan egiten zuen Genevan. Ikerketa-instituzioaren arazo 
larria informazioaren kudeaketa zen: milaka ikerlari eta dokumentu ezberdin, sistema bateraezinekin. Berners-Lee-k ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, geroagoko Web-aren enbrioi konseptual gisa.

== Sorrera: CERN-etik mundu osora ==

1989ko martxoan, Berners-Lee-k CERN-eko zuzendaritzari proposamen bat aurkeztu zion, 
instituzioaren barneko informazio-kudeaketa hobetzeko asmoz. Zuzendariak &quot;zirraragarria 
baina lauso&quot; gisa deskribatu zuen proposamena, baina Berners-Lee-k ez zion proiektuari 
utzi. Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen 
formalagoa kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua:

* '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia.
* '''[[w:HTTP|HTTP]]''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa.
* '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema.

[[Fitxategi:First Web Server.jpg|thumb|alt=Berners-Lee-ren lehen Web-zerbitzaria]]
Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen [[w:Web nabigatzaile|web-nabigatzailea]], ''WorldWideWeb'' izenekoa, eta lehen [[w:Zerbitzari|web-zerbitzaria]], NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduan lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.&lt;ref&gt;[Tim Berners-Lee. &quot;WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project&quot;. CERN, 1990.]&lt;/ref&gt;

1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat. Erabaki honek Web-aren hedapen izugarria ahalbidetuko zuen.

== Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa ==

Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden eta oso erabiltzaile gutxirengana iristen ziren. Inflexio-puntua 1993an iritsi zen Mosaic nabigatzailearen eskutik, Marc Andreessen-ek zuzendutako Illinoiseko Unibertsitate-ko NCSA taldeak garatua. Mosaic-ek irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi ziren Gopher eta WAIS protokoloen gainetik.

Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. [[w:Netscape (nabigatzailea)|Netscape Navigator]]  nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek [[w:Internet Explorer|Internet Explorer]] kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz.

== Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua ==

Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu:

* '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''&lt;nowiki&gt;https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia&lt;/nowiki&gt;''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea.

* '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. HTTPS bertsioak enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko.

* '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia. Bere bertsio garrantzitsuenak HTML 2.0 (1995), HTML 4.01 (1999) eta HTML5 (2014) dira, azken honek multimedia-edukia eta mugikorretarako euskarria txertatu zituelarik.

* '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia.

Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: 
lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, 
nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML 
fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript 
interpretatzen ditu eta orrialdea errendatzen du erabiltzailearen pantailan.

== Teknologien bilakaera: Web 1.0tik Web 3.0ra ==

Web-aren historia hiru aro nagusitan sailkatu ohi da:

'''Web 1.0''' (1991-2004) &quot;irakurtzeko Web&quot; gisa ezagutzen da. Orriak estatikoak 
ziren, erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak ziren eta edukiaren sortzaileak 
enpresa eta erakundeak baino ez ziren. Hipertestuzko loturak eta oinarrizko HTML 
orriak ziren teknologia nagusiak.

'''Web 2.0''' (2004-~2010) &quot;parte-hartzearen Web&quot; deitzen da. Ajax teknologiak 
(Asynchronous JavaScript and XML) orrialdeak birkargatzen gabe eguneratzea ahalbidetu 
zuen. JavaScript lengoaia indartuz joan zen, nabigatzaile-barruan logika konplexua 
exekutatuz. Garai honetan sortu ziren sare sozialak, blogak eta wiki-plataformak: 
Wikipedia, YouTube, Facebook, Twitter... Erabiltzaileak edukiaren 
sortzaile ere bilakatu ziren.

'''Web 3.0''' edo Web Semantikoa (~2010etik aurrera) Tim Berners-Lee-ren ikuspegiaren 
arabera, datuak makinentzat ulergarri bihurtzen dituen Web bat da, non informazioak 
testuinguru eta esanahi zehatza duen. Gaur egun adimen artifiziala, blockchain
teknologia eta deszentralizazioa ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, nahiz 
eta kontzeptuaren definizioa oraindik eztabaidatua den.

== World Wide Web Consortium (W3C) ==

Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an 
World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. 
Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, 
CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar.

W3C-ren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta 
edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. 
Berners-Lee-k berak zuzentzen du kontsortzio hau bere sorreraren momentutik.

== Testu ebakia: Web-aren eragina gizartean ==

World Wide Web teknologia digitalaren historian iraultzarik garrantzitsuenetako bat 
da. Tim Berners-Lee-ren erabakia teknologia patentatu gabe munduari dohain uzteko, GIF-aren LZW kasuan gertatu zenaren guztiz kontrakoa, gakoa izan zen hedapen 
globalerako. Hiru osagai sinple batzuen (HTML, HTTP eta URL) konbinazioak mundu 
osoak informazioa sortzeko, partekatzeko eta kontsumitzeko duen modua betirako 
aldatu du. Hipertestua eta Internet-aren bateratzeak Vannevar Bush-ek 1945ean 
amestutako informazio-sare unibertsalaren ametsa errealitate bihurtu zuen, eta 
gaur egun Web gabe pentsatu ezinezko mundu bat dugu.

Web-aren eraginak gizarte osoa irauli du maila askotan. Informazioaren demokratizazioa 
ekarri du: edonork argitara dezake edukia inprimatzaile, editore edo hedabide 
instituzionalik gabe. Merkataritza elektronikoak, Amazon, eBay eta milaka 
denda txiki, ekonomiaren funtzionatzeko modua aldatu du. Komunikazioa ia-ia unekoa 
bilakatu da planetaren edozein txokotara. Hezkuntza, osasuna, zientzia eta kultura 
ere eraldatu ditu.

2010eko estimazioen arabera, Webean 27.000 milioi orrialde baino gehiago zeuden, 
biziko pertsona bakoitzeko hiru orrialde baino gehiago. Informazio horren hedapena 
hain da handia, non hamar urte eskasetan, historiaren erregistro kolektibo erdia 
baino gehiago digitalizatu eta mundu osoko 1.900 milioi pertsonak eskura jarri baita.

Hala ere, Web-ak desafio larriak ere ekarri ditu bere baitan: pribatutasuna, 
desinformazioa eta informazio-erasoak, teknologiaren monopolizazioa, arrakala 
digitala herrialde garatuen eta garatzekoen artean, edukiaren inguruko eskubide 
legalak... Hauek guztiak XXI. mendeak erantzun beharreko galdera irekiak dira.

==  Erreferentziak  ==

{{erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==
* [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)]
* [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)]
* [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)]</text>
      <sha1>kb4c1y7ng3wu6y9lricis3jlh8xejp5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43511</id>
      <parentid>43510</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa */</comment>
      <origin>43511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9199" sha1="acdars5fgde4lr3pdfacd3dcfmdbaow" xml:space="preserve">= WWW (World Wide Web) =

[[Fitxategi:WWW-LetShare.svg|thumb|WWW-ren lehen logoa]]
'''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') [[w:Internet|Interneten]] bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek [[w:HTML|HTML]] markaketa-lengoaia, [[w:Uniform Resource Locator|URL]] baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Webak Internet erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa 
da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat.

== Testuinguru historikoa eta aitzindariak ==

Web-aren ideia ez zen bat-batean sortu. Baziren aurrekariak hamarkada batzuk lehenago. 1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzailea esteka pertsonalen bidez edukietatik nabiga zitekeen.

1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa.

1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERN-eko]] partikula-azeleragailuan lan egiten zuen Genevan. Ikerketa-instituzioaren arazo 
larria informazioaren kudeaketa zen: milaka ikerlari eta dokumentu ezberdin, sistema bateraezinekin. Berners-Lee-k ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, geroagoko Web-aren enbrioi konseptual gisa.

== Sorrera: CERN-etik mundu osora ==

1989ko martxoan, Berners-Lee-k CERN-eko zuzendaritzari proposamen bat aurkeztu zion, 
instituzioaren barneko informazio-kudeaketa hobetzeko asmoz. Zuzendariak &quot;zirraragarria 
baina lauso&quot; gisa deskribatu zuen proposamena, baina Berners-Lee-k ez zion proiektuari 
utzi. Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen 
formalagoa kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua:

* '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia.
* '''[[w:HTTP|HTTP]]''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa.
* '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema.

[[Fitxategi:First Web Server.jpg|thumb|alt=Berners-Lee-ren lehen Web-zerbitzaria]]
Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen [[w:Web nabigatzaile|web-nabigatzailea]], ''WorldWideWeb'' izenekoa, eta lehen [[w:Zerbitzari|web-zerbitzaria]], NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduan lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.&lt;ref&gt;[Tim Berners-Lee. &quot;WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project&quot;. CERN, 1990.]&lt;/ref&gt;

1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat. Erabaki honek Web-aren hedapen izugarria ahalbidetuko zuen.

== Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa ==

Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden. 1993an Mosaic nabigatzaileak irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi ziren Gopher eta WAIS protokoloen gainetik.

Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. [[w:Netscape (nabigatzailea)|Netscape Navigator]]  nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek [[w:Internet Explorer|Internet Explorer]] kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz.

== Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua ==

Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu:

* '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''&lt;nowiki&gt;https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia&lt;/nowiki&gt;''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea.

* '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. HTTPS bertsioak enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko.

* '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia. Bere bertsio garrantzitsuenak HTML 2.0 (1995), HTML 4.01 (1999) eta HTML5 (2014) dira, azken honek multimedia-edukia eta mugikorretarako euskarria txertatu zituelarik.

* '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia.

Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: 
lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, 
nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML 
fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript 
interpretatzen ditu eta orrialdea errendatzen du erabiltzailearen pantailan.

== Teknologien bilakaera: Web 1.0tik Web 3.0ra ==

Web-aren historia hiru aro nagusitan sailkatu ohi da:

'''Web 1.0''' (1991-2004) &quot;irakurtzeko Web&quot; gisa ezagutzen da. Orriak estatikoak 
ziren, erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak ziren eta edukiaren sortzaileak 
enpresa eta erakundeak baino ez ziren. Hipertestuzko loturak eta oinarrizko HTML 
orriak ziren teknologia nagusiak.

'''Web 2.0''' (2004-~2010) &quot;parte-hartzearen Web&quot; deitzen da. Ajax teknologiak 
(Asynchronous JavaScript and XML) orrialdeak birkargatzen gabe eguneratzea ahalbidetu 
zuen. JavaScript lengoaia indartuz joan zen, nabigatzaile-barruan logika konplexua 
exekutatuz. Garai honetan sortu ziren sare sozialak, blogak eta wiki-plataformak: 
Wikipedia, YouTube, Facebook, Twitter... Erabiltzaileak edukiaren 
sortzaile ere bilakatu ziren.

'''Web 3.0''' edo Web Semantikoa (~2010etik aurrera) Tim Berners-Lee-ren ikuspegiaren 
arabera, datuak makinentzat ulergarri bihurtzen dituen Web bat da, non informazioak 
testuinguru eta esanahi zehatza duen. Gaur egun adimen artifiziala, blockchain
teknologia eta deszentralizazioa ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, nahiz 
eta kontzeptuaren definizioa oraindik eztabaidatua den.

== World Wide Web Consortium (W3C) ==

Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an 
World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. 
Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, 
CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar.

W3C-ren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta 
edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. 
Berners-Lee-k berak zuzentzen du kontsortzio hau bere sorreraren momentutik.

== Testu ebakia: Web-aren eragina gizartean ==

World Wide Web teknologia digitalaren historian iraultzarik garrantzitsuenetako bat 
da. Tim Berners-Lee-ren erabakia teknologia patentatu gabe munduari dohain uzteko, GIF-aren LZW kasuan gertatu zenaren guztiz kontrakoa, gakoa izan zen hedapen 
globalerako. Hiru osagai sinple batzuen (HTML, HTTP eta URL) konbinazioak mundu 
osoak informazioa sortzeko, partekatzeko eta kontsumitzeko duen modua betirako 
aldatu du. Hipertestua eta Internet-aren bateratzeak Vannevar Bush-ek 1945ean 
amestutako informazio-sare unibertsalaren ametsa errealitate bihurtu zuen, eta 
gaur egun Web gabe pentsatu ezinezko mundu bat dugu.

Web-aren eraginak gizarte osoa irauli du maila askotan. Informazioaren demokratizazioa 
ekarri du: edonork argitara dezake edukia inprimatzaile, editore edo hedabide 
instituzionalik gabe. Merkataritza elektronikoak, Amazon, eBay eta milaka 
denda txiki, ekonomiaren funtzionatzeko modua aldatu du. Komunikazioa ia-ia unekoa 
bilakatu da planetaren edozein txokotara. Hezkuntza, osasuna, zientzia eta kultura 
ere eraldatu ditu.

2010eko estimazioen arabera, Webean 27.000 milioi orrialde baino gehiago zeuden, 
biziko pertsona bakoitzeko hiru orrialde baino gehiago. Informazio horren hedapena 
hain da handia, non hamar urte eskasetan, historiaren erregistro kolektibo erdia 
baino gehiago digitalizatu eta mundu osoko 1.900 milioi pertsonak eskura jarri baita.

Hala ere, Web-ak desafio larriak ere ekarri ditu bere baitan: pribatutasuna, 
desinformazioa eta informazio-erasoak, teknologiaren monopolizazioa, arrakala 
digitala herrialde garatuen eta garatzekoen artean, edukiaren inguruko eskubide 
legalak... Hauek guztiak XXI. mendeak erantzun beharreko galdera irekiak dira.

==  Erreferentziak  ==

{{erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==
* [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)]
* [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)]
* [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)]</text>
      <sha1>acdars5fgde4lr3pdfacd3dcfmdbaow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43512</id>
      <parentid>43511</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: Web-aren eragina gizartean */</comment>
      <origin>43512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8888" sha1="82z0gpsyerz4a37flolhu7d41y0d50l" xml:space="preserve">= WWW (World Wide Web) =

[[Fitxategi:WWW-LetShare.svg|thumb|WWW-ren lehen logoa]]
'''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') [[w:Internet|Interneten]] bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek [[w:HTML|HTML]] markaketa-lengoaia, [[w:Uniform Resource Locator|URL]] baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Webak Internet erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa 
da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat.

== Testuinguru historikoa eta aitzindariak ==

Web-aren ideia ez zen bat-batean sortu. Baziren aurrekariak hamarkada batzuk lehenago. 1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzailea esteka pertsonalen bidez edukietatik nabiga zitekeen.

1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa.

1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERN-eko]] partikula-azeleragailuan lan egiten zuen Genevan. Ikerketa-instituzioaren arazo 
larria informazioaren kudeaketa zen: milaka ikerlari eta dokumentu ezberdin, sistema bateraezinekin. Berners-Lee-k ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, geroagoko Web-aren enbrioi konseptual gisa.

== Sorrera: CERN-etik mundu osora ==

1989ko martxoan, Berners-Lee-k CERN-eko zuzendaritzari proposamen bat aurkeztu zion, 
instituzioaren barneko informazio-kudeaketa hobetzeko asmoz. Zuzendariak &quot;zirraragarria 
baina lauso&quot; gisa deskribatu zuen proposamena, baina Berners-Lee-k ez zion proiektuari 
utzi. Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen 
formalagoa kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua:

* '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia.
* '''[[w:HTTP|HTTP]]''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa.
* '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema.

[[Fitxategi:First Web Server.jpg|thumb|alt=Berners-Lee-ren lehen Web-zerbitzaria]]
Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen [[w:Web nabigatzaile|web-nabigatzailea]], ''WorldWideWeb'' izenekoa, eta lehen [[w:Zerbitzari|web-zerbitzaria]], NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduan lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.&lt;ref&gt;[Tim Berners-Lee. &quot;WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project&quot;. CERN, 1990.]&lt;/ref&gt;

1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat. Erabaki honek Web-aren hedapen izugarria ahalbidetuko zuen.

== Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa ==

Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden. 1993an Mosaic nabigatzaileak irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi ziren Gopher eta WAIS protokoloen gainetik.

Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. [[w:Netscape (nabigatzailea)|Netscape Navigator]]  nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek [[w:Internet Explorer|Internet Explorer]] kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz.

== Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua ==

Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu:

* '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''&lt;nowiki&gt;https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia&lt;/nowiki&gt;''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea.

* '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. HTTPS bertsioak enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko.

* '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia. Bere bertsio garrantzitsuenak HTML 2.0 (1995), HTML 4.01 (1999) eta HTML5 (2014) dira, azken honek multimedia-edukia eta mugikorretarako euskarria txertatu zituelarik.

* '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia.

Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: 
lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, 
nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML 
fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript 
interpretatzen ditu eta orrialdea errendatzen du erabiltzailearen pantailan.

== Teknologien bilakaera: Web 1.0tik Web 3.0ra ==

Web-aren historia hiru aro nagusitan sailkatu ohi da:

'''Web 1.0''' (1991-2004) &quot;irakurtzeko Web&quot; gisa ezagutzen da. Orriak estatikoak 
ziren, erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak ziren eta edukiaren sortzaileak 
enpresa eta erakundeak baino ez ziren. Hipertestuzko loturak eta oinarrizko HTML 
orriak ziren teknologia nagusiak.

'''Web 2.0''' (2004-~2010) &quot;parte-hartzearen Web&quot; deitzen da. Ajax teknologiak 
(Asynchronous JavaScript and XML) orrialdeak birkargatzen gabe eguneratzea ahalbidetu 
zuen. JavaScript lengoaia indartuz joan zen, nabigatzaile-barruan logika konplexua 
exekutatuz. Garai honetan sortu ziren sare sozialak, blogak eta wiki-plataformak: 
Wikipedia, YouTube, Facebook, Twitter... Erabiltzaileak edukiaren 
sortzaile ere bilakatu ziren.

'''Web 3.0''' edo Web Semantikoa (~2010etik aurrera) Tim Berners-Lee-ren ikuspegiaren 
arabera, datuak makinentzat ulergarri bihurtzen dituen Web bat da, non informazioak 
testuinguru eta esanahi zehatza duen. Gaur egun adimen artifiziala, blockchain
teknologia eta deszentralizazioa ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, nahiz 
eta kontzeptuaren definizioa oraindik eztabaidatua den.

== World Wide Web Consortium (W3C) ==

Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an 
World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. 
Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, 
CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar.

W3C-ren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta 
edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. 
Berners-Lee-k berak zuzentzen du kontsortzio hau bere sorreraren momentutik.

== Testu ebakia: Web-aren eragina gizartean ==

Teknologia digitalaren historian iraultzarik garrantzitsuenetako bat da WWWrena. Tim Berners-Lee-ren erabakia teknologia patentatu gabe munduari dohain uzteko, GIFen LZW kasuan ez bezala, gakoa izan zen hedapen 
globalerako. Hiru osagai sinpleren konbinazioak (HTML, HTTP eta URL) mundu osoak informazioa sortzeko, partekatzeko eta kontsumitzeko duen modua betirako aldatu zuen.

Informazioaren demokratizazioa ekarri du: edonork argitara dezake edukia inprimatzaile, editore edo hedabide instituzionalik gabe. Merkataritza elektronikoak (Amazon, eBay eta milaka 
denda txiki) ekonomiaren funtzionamendua aldatu du. Komunikazioa ia-ia unekoa bilakatu da planetaren edozein txokotara. Hezkuntza, osasuna, zientzia eta kultura ere eraldatu ditu.

2010eko estimazioen arabera, Webean 27.000 milioi orrialde baino gehiago zeuden, pertsona bakoitzeko hiru orrialde baino gehiago. Informazio horren hedapena hain zen handia, non hamar urte eskasetan, historiaren erregistro kolektibo erdia baino gehiago digitalizatu eta mundu osoko 1.900 milioi pertsonak eskura jarri baitzen.

Hala ere, Web sareak desafio larriak ere ekarri ditu bere baitan: pribatutasuna, 
desinformazioa eta informazio-erasoak, teknologiaren monopolizazioa, arrakala 
digitala herrialde garatuen eta besteen artean, edukiaren inguruko eskubide 
legalak... Horiek guztiak XXI. mendeak erantzun beharreko galdera irekiak dira.

==  Erreferentziak  ==

{{erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==
* [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)]
* [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)]
* [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)]</text>
      <sha1>82z0gpsyerz4a37flolhu7d41y0d50l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Wifi teknologia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7264</id>
    <revision>
      <id>43516</id>
      <parentid>43505</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:29:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>43516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4900" sha1="mznc9eoug3ep59f0pq6cl59ne2trlzh" xml:space="preserve">[[File:Wifi symbol.svg|Wifi irudia|thumb]]
'''Wifi teknologia''' (edo Wi-Fi, Wi-fi, wifi) haririk gabeko sare-teknologia da, gailuen arteko eta Interneterako komunikazioa ahalbidetzen duena irrati-uhinen bidez. [[w:IEEE_802.11|IEEE 802.11]] estandarretan oinarritzen da, eta gaur egun etxeetan, enpresetan eta espazio publikoetan sareetarako sarbide nagusietako bat bihurtu da. Gailuak haririk gabeko sarbide-puntu baten bidez konektatzen dira, eta estaldura-eremua gela bakar batetik kilometro karratu batzuetara irits daiteke hainbat sarbide-puntu erabiliz. Wifi teknologia 2,4 GHz eta 5 GHz maiztasun-bandetan funtzionatzen du batez ere ([[w:en:ISM_radio_band|ISM Industrial, Scientific and Medical]] lizentziarik gabeko espektroaren barruan), eta ordenagailuetan, telefono mugikorretan, telebistetan eta beste gailu askotan erabiltzen da.

== Historia ==
Wifi teknologiaren jatorria 1980ko hamarkadan dago, AEBetan ISM lizentziarik gabeko maiztasun-bandak erabilgarri jarri zirenean. Horrek haririk gabeko komunikazio-sistema berriak garatzeko aukera eman zuen. 1991n [[w:en:NCR_Voyix|NCR Corporation]] eta [[w:AT%26T|AT&amp;T]] enpresek [[w:en:WaveLAN|WaveLAN]] sistema garatu zuten, gaur egungo Wifi teknologiaren aitzindarietako bat.

Aurrerapauso erabakigarria 1997an gertatu zen, IEEE erakundeak 802.11 estandarra onartu zuenean. Bi urte geroago, 802.11b bertsioak 11 Mbit/s-ko abiadura eskaini zuen, eta [[w:en:Wi-Fi_Alliance | Wi-Fi Alliance erakundea]] sortu zen fabrikatzaileen arteko bateragarritasuna bermatzeko. Ordutik aurrera, Wifi teknologiak etengabeko bilakaera izan du, abiadura, estaldura eta eraginkortasuna hobetuz. 2018an, Wi-Fi Alliance-ek izendapen sinplifikatuak aurkeztu zituen, hala nola Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6, erabiltzaileentzat estandarrak errazago identifikatzeko.

== Ezaugarri Teknikoak ==
Wifi teknologiak airea erabiltzen du transmisio-bide gisa, eta horrek mugikortasuna eta instalazio erraza eskaintzen ditu. Hala ere, distantziak, oztopo fisikoek eta interferentziek seinalearen kalitatea murriztu dezakete.

Komunikazioa 802.11 tramen bidez egiten da. Trama horiek goiburua, datuen atala eta erroreak detektatzeko FCS (Frame Check Sequence) eremua dituzte. Gailuen identifikazioa [[w:MAC_helbide|MAC helbideen]] bidez egiten da, eta erroreak atzemateko  [[w:CRC|CRC (Cyclic Redundancy Check) mekanismoa]] erabiltzen da.

Sareko sarbidea koordinatzeko, Wifi sareek [[w:CSMA/CA|CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision Avoidance)]] protokoloa erabiltzen dute. Mekanismo horren bidez, gailuek kanala libre dagoela egiaztatzen dute transmititu aurretik, eta ausazko atzerapen txikiak erabiltzen dituzte talkak murrizteko.

== Wifi erabilera moduak ==
Wifi sareek hainbat topologia erabil ditzakete. Ohikoena azpiegitura modua da; bertan, gailu guztiak sarbide-puntu batera konektatzen dira. Bestalde, ad hoc moduan gailuak zuzenean komunikatzen dira elkarren artean, bitartekaririk gabe.

[[w:Haririk_gabeko_sarbide-puntu | Sarbide-puntu]] anitz erabiliz, [[w:en:Service_set_(802.11_network)#Extended_service_set|Extended Service Set (ESS)]] izeneko sare zabalagoak osa daitezke, estaldura handituz eta erabiltzaileen mugikortasuna erraztuz. Horri esker, Wifi teknologia oso hedatua dago etxeetan, enpresetan, unibertsitateetan eta espazio publikoetan.

 [[File:802.11 Network Architecture.svg|Azpiegitura erabilera-modua|thumb]]

== Abiaduraren bilakaera ==
Wifi estandarrek denboran zehar transmisio-abiadura nabarmen handitu dute. [[w:Wifi#802.11b|802.11b]] estandarraren 11 Mbit/s-etatik abiatu eta [[w:Wifi#802.11g|802.11g-ren]] 54 Mbit/s-ra igaro zen. Ondoren, Wi-Fi 4, Wi-Fi 5 eta Wi-Fi 6 bertsioek ehunka Mbit/s eta Gbit/s mailako abiadurak lortu dituzte, erabiltzaile askoren arteko komunikazioa optimizatuz.

== Wifi Sareak eta Segurtasuna ==
Haririk gabeko izaeragatik, Wifi sareek segurtasun-erronka bereziak dituzte. Sareak babesteko, hainbat enkriptazio-sistema garatu dira, hala nola [[w:WEP|WEP]], [[w:WPA|WPA]], [[w:WPA#WPA2|WPA2]] eta [[w:WPA#WPA3|WPA3]]. Mekanismo horiek baimenik gabeko sarbideak saihestu eta datuen konfidentzialtasuna bermatzen laguntzen dute.

== Testu ebakia: Ondorioa ==
Wifi teknologiak erabat aldatu du sareetara konektatzeko modua, erabiltzaileei mugikortasun handiagoa eta kableekiko independentzia eskainiz. Ethernet sareekin batera, gaur egungo sare lokalen oinarrizko teknologietako bat da. Gainera, Interneten erabilera eguneroko bizitzara zabaldu du, eta funtsezko tresna bihurtu da etxeetan, hezkuntzan, lanean eta espazio publikoetan.

== Erreferentziak ==

#{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi Wi-Fi]. Wikipedia.
#{{eu}} [https://eu.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi Wi-Fi]. Wikipedia.
#{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11 IEEE 802.11]. Wikipedia.
#[https://www.wi-fi.org/ Wi-Fi Alliance].
#{{en}} [https://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.11ax IEEE 802.11ax (Wi-Fi 6)]. Wikipedia.</text>
      <sha1>mznc9eoug3ep59f0pq6cl59ne2trlzh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Bluetooth</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7265</id>
    <revision>
      <id>43517</id>
      <parentid>43459</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ondorioa */</comment>
      <origin>43517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5022" sha1="2dy671xhomem2mrqc05yukbouusvfpq" xml:space="preserve">'''Bluetooth''' gailuen arteko haririk gabeko komunikazio-teknologia da, [[w:en:Bluetooth_Special_Interest_Group|Bluetooth Special Interest Group (SIG)]] erakundeak garatua. Distantzia laburretan datuak transmititzeko erabiltzen da, eta kable bidezko konexioen alternatiba gisa sortu zen. Teknologia hau WPAN (Wireless Personal Area Network) sareetarako diseinatu da, eta telefono mugikorrak, ordenagailuak, entzungailuak, bozgorailuak, ibilgailuetako sistemak eta beste hainbat gailu elkarren artean konektatzeko erabiltzen da. Bluetooth-ek 2,4 GHz-ko [[w:en:ISM_radio_band|ISM maiztasun-banda]] erabiltzen du, energia-kontsumo txikiarekin eta kostu baxuko transmisoreekin.

[[File:Bluetooth logo (2016).svg|thumb|Bluetooth teknologiaren logoa]]

== Historia ==
Bluetooth teknologiaren garapena 1989an hasi zen [[w:Ericsson|Ericsson]] enpresan, Nils Rydbecken gidaritzapean. Hasierako helburua haririk gabeko entzungailuak garatzea izan zen, baina laster ikusi zen teknologiak aplikazio zabalagoak izan zitzakeela. 1997an Ericsson eta [[w:IBM|IBM]] enpresek elkarlanean jardun zuten gailuen arteko komunikazioa ahalbidetuko zuen estandar ireki bat sortzeko.

Ekimen horri [[w:Intel|Intel]], [[w:Nokia|Nokia]] eta [[w:Toshiba|Toshiba]] batu zitzaizkien, eta 1998an Bluetooth Special Interest Group (SIG) sortu zen. Urtebete geroago lehen Bluetooth gailua aurkeztu zen, esku libreko entzungailu bat. 2001ean merkaturatu ziren lehen Bluetooth teknologia integratzen zuen telefonoa eta ordenagailu eramangarria.
{| style=&quot;border: none;&quot;
| [[File:Dragon 2.jpg|thumb|Bluetooth teknologiadun entzungailuak]]
| [[File:USMC-120628-M-QN491-037.jpg|thumb|Ibilgailuetan esku librerako bluetooth sistemak]]
|}
2000ko hamarkadaren hasieratik aurrera, Bluetooth kontsumo-elektronikako gailuetan hedatzen hasi zen. Telefono mugikorretan, audio-sistemetan eta bestelako gailu eramangarrietan integratzeak haren erabilera masiboa bultzatu zuen, eta gaur egun mundu osoko komunikazio-teknologia estandarren artean dago.

== Ezaugarri teknikoak eta Protokoloak ==
Bluetooth teknologiak 2,402 eta 2,480 GHz arteko maiztasun-tartean funtzionatzen du, [[w:en:Frequency-hopping_spread_spectrum|frequency-hopping spread spectrum]] teknikaren bidez interferentziak murriztuz. Hasierako bertsioek 1 Mbit/s-ko abiadura eskaintzen zuten, eta ondorengo bertsioek 3 Mbit/s edo handiagoak lortu zituzten.

[[File:NRF51822 Bluetooth 4.0 Modul.jpg|thumb|Bluetooth hardwarea]]

Sarearen antolaketa [[w:en:Master–slave_(technology)|nagusi/morroi]] ereduan oinarritzen da. Gailu talde txiki batek [[w:en:Piconet|piconet]] izeneko sare bat osatzen du, eta hainbat piconet elkartuz [[w:en:Scatternet|scatternet]] egiturak sor daitezke.

Bluetooth-en funtzionamendua protokolo-multzo batean oinarritzen da. Horien artean nabarmentzekoak dira LMP, loturaren kudeaketarako; L2CAP, datuen garraio eta multiplexaziorako; SDP, zerbitzuen aurkikuntzarako; HCI, hardwarearen eta softwarearen arteko komunikaziorako; eta RFCOMM, serieko komunikazio birtualak eskaintzeko. Horiez gain, telefonia, sare-komunikazio eta audio-kontrolerako protokolo espezifikoak ere erabiltzen dira.

== Bluetooth bertsioak ==
Bluetooth teknologiak etengabeko bilakaera izan du. Lehenengo bertsioek interoperabilitatea eta oinarrizko komunikazioa hobetu zituzten; 2.x eta 3.x bertsioek transmisio-abiadura handitu zuten; eta 4.0 bertsioarekin Bluetooth Low Energy (BLE) aurkeztu zen, energia-kontsumoa nabarmen murriztuz.

5.x bertsioek irismena, errendimendua eta audioaren kalitatea hobetu zituzten, eta [[w:Gauzen_Internet|Gauzen Internet (IoT)]] aplikazioetarako gaitasun handiagoak eskaini zituzten. Azkenik, 6.x bertsioek kokapenaren zehaztasuna, pribatutasuna eta energia-eraginkortasuna are gehiago indartu dituzte.

Beraz, Bluetooth teknologiak urteetan zehar bertsio desberdinak izan ditu, funtzionaltasuna, abiadura eta energia-eraginkortasuna hobetuz.

== Testu ebakia: Ondorioa ==
Bluetooth teknologia funtsezko osagaia bihurtu da egungo komunikazio digitalean. Bere kostu baxuak, energia-kontsumo txikiak eta erabilera errazak gailu pertsonalen arteko komunikaziorako irtenbide estandar bihurtu dute. Gainera, Bluetooth Low Energy teknologiaren garapenari esker, gero eta presentzia handiagoa du IoT, domotika eta ingurune adimendunetan, eta etorkizunean ere haririk gabeko komunikazioaren oinarrizko teknologietako bat izaten jarraitzea espero da.

== Kanpo estekak ==
* SIG '''Bluetooth'''-en webgune ofizialak ([http://www.bluetooth.com/ ingelesez] [https://web.archive.org/web/20070122035546/http://spanish.bluetooth.com/bluetooth/ Gaztelaniaz])
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20070406044546/http://www.bluezona.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=50 BlueZona.com]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20041012061712/http://www.networkdictionary.com/protocols/80215.php Bluetooth eta IEEE 802.15]
* {{eu}} [http://www.argia.com/argia-astekaria/2347/danimarkako-harald-erregea-eta-bluetooth Bluetooth izenaren jatorria, ''Argia'' aldizkarian]</text>
      <sha1>2dy671xhomem2mrqc05yukbouusvfpq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7268</id>
    <revision>
      <id>43515</id>
      <parentid>43468</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>43515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6206" sha1="szmgo75czy1zowhxmdvjebl495nw453" xml:space="preserve">[[Fitxategi:MEGWARE.CLIC.jpg|thumb|Teknikariak Linux kluster handi batean lanean Chemnitz Teknologia Unibertsitatean (Alemania, 2006).]]
'''Superkonputazioa''' kalkulu konplexuak ahalik eta azkarren egiteko garatutako konputazioaren adarra da. Geroz eta konputazio ahalmen handiagoa behar da gure egunerokoa baldintzatzen duten arlo askotan ([[w:Eguraldi iragarpen|eguraldiaren iragarpena]], [[w:Adimen artifizial|adimen artifiziala]], [[w:Bioinformatika|bioinformatika]], simulazio zientifikoak,...). Gaur egun, [[w:Superkonputagailu|superkonputagailu]] askoren oinarria '''kluster''' arkitektura da: sare baten bidez elkartutako ordenagailu edo nodo multzoa elkarlanean, sistema bakar baten moduan lan egiten duena.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{erreferentzia|izena=Agustin|abizena=Arruabarrena Frutos|urtea=2023|izenburua=Superkonputagailuak. Istorio luze-luze bat|argitaletxea=Donostiako Informatika Fakultatea. UPV-EHU|orrialdeak=20-22|hizkuntza=eu|url= https://www.unibertsitatea.net/apunteak/ingeniaritza-eta-teknologia-1/informatika/superkonputagailuak-istorio-luze-luze-bat/at_download/file|argitaratze-lekua=Donostia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Olatz|abizena=Arregi Uriarte|urtea=2016-10-22|izenburua=Munduko konputagailu ahaltsuena berdea da?|hizkuntza=eu|data=2016-10-20|url=https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2016-10-22-07-00/hemeroteca_articles/munduko-konputagailu-ahaltsuena-berdea-da|aldizkaria=GAUR8|sartze-data=2023-07-29}}&lt;/ref&gt;

Kluster baten abantaila nagusia eskalagarritasuna da. Ordenagailu oso handi (eta garesti) bakar bat eraiki beharrean, makina arruntago asko elkartu daitezke konputazio ahalmen handiak lortuz. Nodo bakoitzak bere [[w:Prozesatzeko unitate zentral|prozesadoreak]], memoria eta, batzuetan, azeleragailuak izan ditzake, hala nola adimen artifizialerako [[w:Grafikoak prozesatzeko unitate|GPUak]]. Horri esker, sistemaren ahalmena nodo gehiago gehituz handitu daiteke, kostuaren eta errendimenduaren arteko oreka ona eskainiz. Hala ere, kontuan hartu behar da nodo kopurua handitzeak bakarrik ez duela errendimenduaren hobetzea ekarriko, nodoen arteko komunikazio-sarearen abiaduraren eta lanen banaketa eraginkorraren mende ere badago eta.

Kluster gehienek memoria banatua dute: nodo bakoitzak bere memoria propioa erabiltzen du, eta horrek nodoen arteko komunikazioa beharrezko bihurtzen du. Testuinguru horretan, ohikoa da [[w:Mezu Trukaketarako Interfazea|MPI]] (Message Passing Interface) erabiltzea, prozesuen arteko komunikaziorako estandar zabaldua baita. Haren bidez, programa paralelo batek datuak bidali, jaso eta bateratu ditzake nodo desberdinen artean. Arkitektura horiek Flynn-en sailkapeneko MIMD motarekin lotu ohi dira, hau da, prozesadore askok aldi berean instrukzio eta datu desberdinekin lan egin dezaketen sistemekin.

== Historia eta bilakaera ==
[[Fitxategi:Beowulf.png|thumb|Beowulf arkitektura tipiko bat.]]
Kluster modernoen jatorria normalean 1994ko Beowulf proiektuarekin lotzen da eta urte berean argitaratu zen MPI 1.0 estandarrarekin ere, memoria banatuko sistemen programazioa bateratzeko. 1997an, ASCI Red sistemak TOP500 zerrendako lehen postua lortu zuen eta teraflop bat gainditu zuen lehen makina izan zen eta urte batzuk geroago, 2008an, Roadrunner bihurtu zen petaflop 1 gainditu zuen lehen superkonputagailua. Gaur egungo superkonputagailu nagusiak, hala nola El Capitan, Frontier edo Aurora, exaeskalako kluster heterogeneoak dira: milaka nodo, CPU eta GPU azeleragailuak, interkonexio azkarrak eta energia-eraginkortasun handiagoa uztartzen dituzte. Errendimenduaz gain, gaur egungo superkonputazioan gero eta garrantzi handiagoa du energia-kontsumoak, sistema horien diseinuan eta ebaluazioan funtsezko irizpidea bihurtu baita.

1993az geroztik superkonputagailu ahaltsuenak TOP500 zerrendan kokatzen dira, 6 hilabetero eguneratzen dena. Munduko superkonputagailu ahaltsuenak sailkatzen ditu, normalean LINPACK proban lortutako errendimenduaren arabera.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Home - {{!}} TOP500|url=https://top500.org/|aldizkaria=top500.org|sartze-data=2026-04-21}}&lt;/ref&gt;Zerrenda horri, 2007an Green500 zerrenda batu zitzaion, superkonputagailuen energia-eraginkortasuna neurtzen duena, kontsumitutako watt bakoitzeko lortutako errendimendua kontuan hartuta.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Egoitz Etxebeste|abizena=Aduriz|izenburua=Datu-zentroak: hodei ilunak lur gainean|hizkuntza=eu|data=2026-03-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/datu-zentroak-hodei-ilunak-lur-gainean/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-04-22}}&lt;/ref&gt;

== Aplikazioak ==
Kluster-ak arlo askotan erabiltzen dira, besteak beste, klima-ereduak kalkulatzeko, simulazio fisikoak egiteko, bioinformatikan, adimen artifizialeko ereduak entrenatzeko eta ingeniaritzako problema konplexuak ebazteko. Datu kopuru handiak eta kalkulu intentsiboak kudeatzeko duten gaitasunagatik, funtsezko tresna bihurtu dira zientzian eta industrian

== Testu ebakia: Superkonputagailuen ahalmena eta TOP500 zerrenda ==
Azken datu zientifikoen arabera, unibertsoa ''[[Big Bang]]'' izenarekin identifikatzen dugun gertaera puntual batean sortu zen, duela 13.700 miloi urte edo. Beraz, segundotan, unibertsoaren adina 4,3 × 10&lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt; s da. Bada, pertsona batek exekutatuko balu eragiketa bat segundoko eten gabe, 1,2 × 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; segundo beharko luke, hau da, 2,8 aldiz unibertsoaren adina, Frontier superkonputagailuak 2023an segundo batean egiten dituen eragiketak egiteko. Beste ikuspuntu batetik, [[Lurra|Lurreko]] biztanle orok, 7.000 milioi edo, segundoko eragiketa bat exekutatuko balu eten gabe, 5,5 urte beharko genituzke denon artean eragiketa kopuru hori egiteko.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Frontier &quot;superkonputagailu giganteen&quot; adibide bat da. Bartzelonan badago beste bat, [[w:MareNostrum|MareNostrum]], 153.000 kalkulu-nukleo dauzkana. Arruntak dira industrian zein laborategietan ehunka prozesadore erabiltzen dituzten konputagailuak (Kontuan hartu behar da aurreko datuak urtetik urtera aldatzen direla; informazioa eguneratuta eskaintzen du www.top500.org webguneak).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>szmgo75czy1zowhxmdvjebl495nw453</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Java lengoaia eta plataforma unibertsala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7273</id>
    <revision>
      <id>43513</id>
      <parentid>43478</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Garrantzia, eragina eta etorkizuna */</comment>
      <origin>43513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6087" sha1="ewkjury97s7orip8xpeicxkw5edv6tw" xml:space="preserve">== Java: programazio-lengoaia eta plataforma unibertsala ==

[[File:Java_Platforms.PNG|thumb|Java plataforma.]]

'''[[w:Java (programazio-lengoaia)|Java]]''' goi-mailako programazio-lengoaia bat da, tipatze estatiko eta sendoa duena eta objektuetara orientatua, ''Write Once, Run Anywhere (WORA)'' printzipioari jarraituz diseinatu zen: behin idatzi eta edozein plataformatan exekutatu. Lengoaia bat izateaz haratago, Java ekosistema oso bat da, Java Makina birtuala ('''JVM''') eta liburutegi estandarra (''Java Class Library'') barne hartzen dituena; azken honek milaka osagai eta API eskaintzen dituelarik garapena errazteko.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=OpenJDK|argitaletxea=English Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-03-12|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OpenJDK&amp;oldid=1343153979|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

Arkitektura honi esker, Java aplikazioak hainbat sistema eragile eta hardware-arkitektura desberdinetan exekuta daitezke, birkonpilaziorik gabe. Bere independentzia, egonkortasuna eta sendotasuna direla eta, estandar bihurtu da enpresa-garapenean, sistema banatuetan, aplikazio mugikorretan (Android) eta hodeiko konputazioan.

== Historia eta bilakaera ==
[[Fitxategi:Duke (Java mascot) waving.svg|thumb|100px|Java maskota.]]
Java 1991n sortu zen ''Sun Microsystems'' enpresan,  [[w:James Gosling|James Goslingek]] zuzendutako ''Green Project'' delakoaren baitan. Hasiera batean ''Oak'' izena zuen, eta kontsumoko gailu elektronikoetarako bideratua zegoen. [[w:World Wide Web|World Wide Web-aren]] eztandarekin batera, proiektua sare-aplikazioetara birbideratu zen eta ''Java'' izena hartu zuen.

Java 1.0 (1996) bertsioarekin batera, ''applets'' programak hedatu ziren, nabigatzaileetan exekutatzen zirenak. 
Mugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: 
* '''Java 5 (2004)''': generikoak eta anotazioak sartu ziren.
* '''2010''': Oraclek Sun Microsystems-ek erosi zuen eta OpenJDK proiektu irekia sendotu zuen.
* '''Java 8 (2014)''': programazio funtzionalerako jauzi handia (''lambda'' adierazpenak eta ''Stream API'').
* '''2025''': Java 25 LTS kaleratu zen, sei hilean behingo bertsio-eredu erregularraren barruan.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Java Documentation|hizkuntza=en|url=https://docs.oracle.com/en/java/|aldizkaria=Oracle Help Center|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

== Alderdi teknikoak eta arkitektura ==
[[Fitxategi:012914 1551 JavaBytecod1.png|thumb|Java Makina Birtualaren eskema (JVM)]]
Javaren oinarria bere exekuzio-eredu mailakatua da. Iturburu-kodea (&lt;code&gt;.java&lt;/code&gt;) bytecode formatura (&lt;code&gt;.class&lt;/code&gt;) konpilatzen da, eta ondoren JVMk exekutatzen du, interpretazioaren eta ''Just-In-Time'' (JIT) konpilazioaren bidez. Diseinu honek plataformarekiko independentzia ahalbidetzen du, eta, gainera, errendimendu lehiakorra lortzen du optimizazio dinamikoari esker.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;java&quot;&gt;
// Adibide klasikoa Javan
public class KaixoMundua {
    public static void main(String[] args) {
        System.out.println(&quot;Kaixo, mundua!&quot;);
    }
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Java-ren sendotasuna hainbat elementutan oinarritzen da:
* '''Memoria kudeaketa automatikoa''': ''garbage collector'' mekanismoak objektuen bizi-zikloa kudeatzen du, garatzaileari memoria eskuz askatzeko beharra kenduz eta memoria-kudeaketa seguruagoa eskainiz.
* '''Tipatze sendoa eta egiaztapena''': konpilazioan eta exekuzioan egiaztapen zorrotzak egiten dira, kodearen fidagarritasuna handituz.
* '''Segurtasuna''': JVMk exekuzio-ingurune isolatua eskaintzen du (''sandbox''), eta kriptografia, sinadura digitala eta ziurtagiri digitalen kudeaketarako APIak integratzen ditu (KeyStore, JCA).
* '''Programazio-lengoaia eta API diseinua''': objektuetara orientazio klasikoaz gain, Java 8tik aurrera programazio funtzionaleko kontzeptuak gehitu dira (''lambda'' adierazpenak, ''streams''), estilo adierazkorragoa ahalbidetuz&lt;ref&gt;Gosling, J., Joy, B., Steele, G., Bracha, G. &amp; Buckley, A. (2014). The Java Language Specification. Java SE 8 Edition. Oracle / Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-390069-9.&lt;/ref&gt;.
* '''Ekosistema profesionala''': garapen-ingurune estandarizatuak (Maven, Gradle), ''framework'' korporatiboak (Spring Boot) eta datu-baseekin integrazioa (Hibernate, ORM) funtsezkoak dira eskala handiko aplikazioak eraikitzeko.

== Testu ebakia: Garrantzia, eragina eta etorkizuna ==
Java informatikaren historian eragin handia izan duen programazio-lengoaietako bat da. Bere diseinuaren sendotasunak, plataforma anitzeko exekuzio-gaitasunak eta ekosistema zabalak aukera eman dute hamarkadetan zehar sistema kritikoak, enpresa-aplikazioak eta eskala handiko zerbitzuak garatzeko. Gaur egun ere software profesionalaren arloan gehien erabiltzen diren teknologietako bat da. Gainera, bere [[w:Datu-mota|tipatze]] zorrotzari esker, bereziki egokia da unibertsitateetan programazioa irakasteko.&lt;ref&gt;Deitel, H. &amp; Deitel, P. (2017). Java: How to Program (Early Objects) (11th ed.). Pearson. ISBN: 978-0134743356&lt;/ref&gt;

Mugikorren arloan ere handia izan da Javaren eragina, urte luzez [[w:Android|Android]] aplikazioen garapenerako lengoaia nagusietako bat izan baita, eta oraindik ere zeregin garrantzitsua du enpresa-aplikazioetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]].

Etorkizunari begira, Java etengabe egokitzen ari da. '''GraalVM''' bezalako teknologiek aukera ematen dute aplikazioak exekutagarri natibo bihurtzeko, hasiera-denborak murriztuz —bereziki garrantzitsua hodeiko konputazioan eta ''serverless'' inguruneetan—. Bestalde, '''hari arinak''' (''virtual threads'', Java 21) berrikuntza garrantzitsua dira, milioika ataza paralelo modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen baitute.

Eboluzionatzeko gaitasuna, atzerako bateragarritasuna mantenduz, Java-ren iraupen luzearen oinarria da.&lt;ref&gt;Bloch, J. (2018). Effective Java (3rd ed.). Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-468599-1.&lt;/ref&gt; Java eragin handiko teknologietako bat izan da informatikaren historian, eta oraindik ere oinarrizko plataforma da sistema moderno eta eskalagarriak eraikitzeko.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>ewkjury97s7orip8xpeicxkw5edv6tw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Python lengoaia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7285</id>
    <revision>
      <id>43518</id>
      <parentid>43472</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>wikiestekak</comment>
      <origin>43518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6959" sha1="kdhkqrl7omi9sby7woygcsecugez5az" xml:space="preserve">[[w:Python (informatika)|Python]] helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko [[w:Programazio-lengoaia|programazio-lengoaia]] da, [[w:Programazio inperatibo|programazio inperatiboa]], [[w:Objektuetara bideratutako programazioa|objektuetara orientatutakoa]] eta [[w:Programazio funtzional|funtzionala]] onartzen dituena [Ref-1]. Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da [Ref-2]. Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren gehien erabiltzen diren programazio-lengoaietako bat bihurtu da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan [REF-3] eta GitHub bezalako garapen-plataforma nagusietan erabilera oso zabala du.

== Historia eta bilakaera ==
[[File:Python-logo-notext.png|thumb|upright=0.5|Python logoa]] 
[[w:Guido van Rossum|Guido van Rossum]] programatzaile herbeheretarrak sortu zuen '''Python''' 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde &amp; Informatica'' (CWI) zentroan [Ref-4]. [[w:ABC programazio lengoaia|ABC]] hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin [Ref-5]. Lengoaiaren izenak ''[[w:Monty Python|Monty Python]]'' umorista talde britainiarrari egiten dio gorazarre.
1991n Pythonen lehen bertsio publikoa (0.9.0) kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa [[w:Unicode|Unicoden]] bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko [REf-6]. 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak.
[[W:Van Rossum|Van Rossumek]], proiektuaren azken erabaki-ahalmena zuen ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) figuraren bidez, 2018ra arte gidatu zuen garapena; urte horretan, komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen gobernantza, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean.

==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak==
Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (&lt;code&gt;.py&lt;/code&gt;) barnean bitarteko formatu batera (''bytecode'') bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du [Ref-7]. Tipatze dinamikoa baina sendoa (''strongly typed'') duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute lengoaiaren  portaera:
*'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuriune soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du [Ref-7][Ref-8].
*'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakartza berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz [Ref-3].
*'''Paketeen ekosistema''': [https://pypi.org/ PyPI biltegia] du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, ''pip'' tresnaren bidez erraz kudeatzen dena.

[[File:The-standard-Python-ecosystem-for-machine-learning-data-science-and-scientific.png|thumb|upright=1.35|Machine learningerako, datu-zientzarako eta konputazio zientifikorako Python ekosistema estandarra]]

*'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot; line&gt;
# adib1: list comprehension eta sintaxi garbia
def bikoitien_karratuak(zenbakiak: list[int]) -&gt; list[int]:
    return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0]
l=[1,2,3,4,5,6]
print(bikoiti_karratuak(l))  # Irteera: [4,16,36]

# adib2: Testu‑analisia liburutegi estandarra erabiliz
from collections import Counter
testua = &quot;Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere&quot;
print(Counter(testua.split()).most_common(3)) 
# Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)]
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Testu ebakia: Garrantzia, eragina eta etorkizuna ==
Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan [Ref-9]. Ikasketa-kurba leunari esker, programaziorako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da [[w:NumPy|NumPy]], [[w:Pandas|Pandas]], scikit-learn, [[w:TensorFlow|TensorFlow]] eta [[w:PyTorch|PyTorch]] bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena ([[w:Django (web euskarria)|Django]], [[w:Flask|Flask]]) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. [[w:Google|Google]], [[w:Netflix|Netflix]], [[w:Spotify|Spotify]] edo [[w:Dropbox|Dropbox]] bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian.
Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), horrek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}

# Python Software Foundation. What is Python? Executive Summary. python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08).
# PEP 20 — The Zen of Python. peps.python.org (Noiz kontsultatua: 2026-06-08).
# TIOBE Index. tiobe.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08).
# Van Rossum, G. The History of Python (blog). python-history.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2026-06-08).
# Severance, C. (2015). «Guido van Rossum: The Early Years of Python». IEEE Computer, 48(2): 7–9. DOI: 10.1109/MC.2015.45.
# Wikipedia: Python (programming language). https://en.wikipedia.org/wiki/Python_(programming_language) (Noiz kontsultatua: 2026-06-08).
# Lutz, M. Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media, 2013. ISBN: 978-1449355739. 
# https://eu.wikipedia.org/wiki/Python_(informatika). (Noiz kontsultatua: 2026-06-08).
# McKinney, W. (2022). Python for Data Analysis (3. edizioa). O'Reilly Media. ISBN: 978-1098104030.</text>
      <sha1>kdhkqrl7omi9sby7woygcsecugez5az</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43519</id>
      <parentid>43518</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:09:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>erreferentziak wiki formatuan</comment>
      <origin>43519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8016" sha1="r0x64ddlc34qeg1kk8lgw27hjvf6mn5" xml:space="preserve">[[w:Python (informatika)|Python]] helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko [[w:Programazio-lengoaia|programazio-lengoaia]] da, [[w:Programazio inperatibo|programazio inperatiboa]], [[w:Objektuetara bideratutako programazioa|objektuetara orientatutakoa]] eta [[w:Programazio funtzional|funtzionala]] onartzen dituena.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=What is Python? Executive Summary|hizkuntza=en|url=https://www.python.org/doc/essays/blurb/|aldizkaria=Python.org|sartze-data=2026-06-22}}&lt;/ref&gt; Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=PEP 20 – The Zen of Python {{!}} peps.python.org|hizkuntza=en|url=https://peps.python.org/pep-0020/|aldizkaria=Python Enhancement Proposals (PEPs)|sartze-data=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;

Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren gehien erabiltzen diren programazio-lengoaietako bat bihurtu da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Erreferentzia|izenburua=TIOBE Index|hizkuntza=en-US|url=https://www.tiobe.com/tiobe-index/|aldizkaria=TIOBE|sartze-data=2026-06-22}}&lt;/ref&gt; eta GitHub bezalako garapen-plataforma nagusietan erabilera oso zabala du.

== Historia eta bilakaera ==
[[File:Python-logo-notext.png|thumb|upright=0.5|Python logoa]] 
[[w:Guido van Rossum|Guido van Rossum]] programatzaile herbeheretarrak sortu zuen '''Python''' 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde &amp; Informatica'' (CWI) zentroan.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=G.|abizena=Van Rossum|izenburua=The History of Python|url=https://python-history.blogspot.com/|aldizkaria=python-history.blogspot.com|sartze-data=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;  [[w:ABC programazio lengoaia|ABC]] hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Charles|abizena=Severance|izenburua=Guido van Rossum: The Early Years of Python|orrialdeak=7–9|data=2015-02|url=https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/7042702|aldizkaria=Computer|alea=2|zenbakia=48|issn=1558-0814|doi=10.1109/MC.2015.45|sartze-data=2026-06-22}}&lt;/ref&gt; Lengoaiaren izenak ''[[w:Monty Python|Monty Python]]'' umorista talde britainiarrari egiten dio gorazarre.
1991n Pythonen lehen bertsio publikoa (0.9.0) kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa [[w:Unicode|Unicoden]] bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Python (programming language - Wikipedia, the free encyclopedia|hizkuntza=en|url=http://en.wikipedia.org:80/wiki/Python_(programming_language|aldizkaria=en.wikipedia.org|sartze-data=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;

3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak.
[[W:Van Rossum|Van Rossumek]], proiektuaren azken erabaki-ahalmena zuen ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) figuraren bidez, 2018ra arte gidatu zuen garapena; urte horretan, komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen gobernantza, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean.

==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak==
Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (&lt;code&gt;.py&lt;/code&gt;) barnean bitarteko formatu batera (''bytecode'') bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Mark|abizena=Lutz|izenburua=Learning Python, 5th Edition|hizkuntza=en|url=https://www.oreilly.com/library/view/learning-python-5th/9781449355722/|isbn=978-1-4493-5572-2|sartze-data=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
Tipatze dinamikoa baina sendoa (''strongly typed'') duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute lengoaiaren  portaera:
*'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuriune soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Python (informatika)|hizkuntza=eu|data=2026-06-11|url=https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Python_(informatika)&amp;oldid=10753714|sartze-data=2026-06-22|encyclopedia=Wikipedia, entziklopedia askea.}}&lt;/ref&gt;
*'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakartza berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

*'''Paketeen ekosistema''': [https://pypi.org/ PyPI biltegia] du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, ''pip'' tresnaren bidez erraz kudeatzen dena.

[[File:The-standard-Python-ecosystem-for-machine-learning-data-science-and-scientific.png|thumb|upright=1.35|Machine learningerako, datu-zientzarako eta konputazio zientifikorako Python ekosistema estandarra]]

*'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot; line&gt;
# adib1: list comprehension eta sintaxi garbia
def bikoitien_karratuak(zenbakiak: list[int]) -&gt; list[int]:
    return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0]
l=[1,2,3,4,5,6]
print(bikoiti_karratuak(l))  # Irteera: [4,16,36]

# adib2: Testu‑analisia liburutegi estandarra erabiliz
from collections import Counter
testua = &quot;Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere&quot;
print(Counter(testua.split()).most_common(3)) 
# Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)]
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Testu ebakia: Garrantzia, eragina eta etorkizuna ==
Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=W.|abizena=McKinney|urtea=2022|izenburua=Python for Data Analysis (3. edizioa)|argitaletxea=O'Relly Media|ISBN=978-1098104030|hizkuntza=en|url=https://wesmckinney.com/book/|aldizkaria=wesmckinney.com|sartze-data=2026-06-22}}&lt;/ref&gt; Ikasketa-kurba leunari esker, programaziorako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da [[w:NumPy|NumPy]], [[w:Pandas|Pandas]], scikit-learn, [[w:TensorFlow|TensorFlow]] eta [[w:PyTorch|PyTorch]] bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena ([[w:Django (web euskarria)|Django]], [[w:Flask|Flask]]) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. [[w:Google|Google]], [[w:Netflix|Netflix]], [[w:Spotify|Spotify]] edo [[w:Dropbox|Dropbox]] bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian.
Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), horrek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>r0x64ddlc34qeg1kk8lgw27hjvf6mn5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43520</id>
      <parentid>43519</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak */</comment>
      <origin>43520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8023" sha1="t3awbp7jv5zjb0qzd9l25m6i7vtltb2" xml:space="preserve">[[w:Python (informatika)|Python]] helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko [[w:Programazio-lengoaia|programazio-lengoaia]] da, [[w:Programazio inperatibo|programazio inperatiboa]], [[w:Objektuetara bideratutako programazioa|objektuetara orientatutakoa]] eta [[w:Programazio funtzional|funtzionala]] onartzen dituena.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=What is Python? Executive Summary|hizkuntza=en|url=https://www.python.org/doc/essays/blurb/|aldizkaria=Python.org|sartze-data=2026-06-22}}&lt;/ref&gt; Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=PEP 20 – The Zen of Python {{!}} peps.python.org|hizkuntza=en|url=https://peps.python.org/pep-0020/|aldizkaria=Python Enhancement Proposals (PEPs)|sartze-data=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;

Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialaren, datu-zientziaren eta automatizazioaren gehien erabiltzen diren programazio-lengoaietako bat bihurtu da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Erreferentzia|izenburua=TIOBE Index|hizkuntza=en-US|url=https://www.tiobe.com/tiobe-index/|aldizkaria=TIOBE|sartze-data=2026-06-22}}&lt;/ref&gt; eta GitHub bezalako garapen-plataforma nagusietan erabilera oso zabala du.

== Historia eta bilakaera ==
[[File:Python-logo-notext.png|thumb|upright=0.5|Python logoa]] 
[[w:Guido van Rossum|Guido van Rossum]] programatzaile herbeheretarrak sortu zuen '''Python''' 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde &amp; Informatica'' (CWI) zentroan.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=G.|abizena=Van Rossum|izenburua=The History of Python|url=https://python-history.blogspot.com/|aldizkaria=python-history.blogspot.com|sartze-data=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;  [[w:ABC programazio lengoaia|ABC]] hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Charles|abizena=Severance|izenburua=Guido van Rossum: The Early Years of Python|orrialdeak=7–9|data=2015-02|url=https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/7042702|aldizkaria=Computer|alea=2|zenbakia=48|issn=1558-0814|doi=10.1109/MC.2015.45|sartze-data=2026-06-22}}&lt;/ref&gt; Lengoaiaren izenak ''[[w:Monty Python|Monty Python]]'' umorista talde britainiarrari egiten dio gorazarre.
1991n Pythonen lehen bertsio publikoa (0.9.0) kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa [[w:Unicode|Unicoden]] bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Python (programming language - Wikipedia, the free encyclopedia|hizkuntza=en|url=http://en.wikipedia.org:80/wiki/Python_(programming_language|aldizkaria=en.wikipedia.org|sartze-data=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;

3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak.
[[W:Van Rossum|Van Rossumek]], proiektuaren azken erabaki-ahalmena zuen ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) figuraren bidez, 2018ra arte gidatu zuen garapena; urte horretan, komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen gobernantza, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean.

[[File:The-standard-Python-ecosystem-for-machine-learning-data-science-and-scientific.png|700px|center|upright=1.35|Machine learningerako, datu-zientzarako eta konputazio zientifikorako Python ekosistema estandarra]]

==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak==
Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (&lt;code&gt;.py&lt;/code&gt;) barnean bitarteko formatu batera (''bytecode'') bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Mark|abizena=Lutz|izenburua=Learning Python, 5th Edition|hizkuntza=en|url=https://www.oreilly.com/library/view/learning-python-5th/9781449355722/|isbn=978-1-4493-5572-2|sartze-data=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
Tipatze dinamikoa baina sendoa (''strongly typed'') duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute lengoaiaren  portaera:
*'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuriune soilez bereizten dira. Honek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Python (informatika)|hizkuntza=eu|data=2026-06-11|url=https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Python_(informatika)&amp;oldid=10753714|sartze-data=2026-06-22|encyclopedia=Wikipedia, entziklopedia askea.}}&lt;/ref&gt;
*'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakartza berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

*'''Paketeen ekosistema''': [https://pypi.org/ PyPI biltegia] du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, ''pip'' tresnaren bidez erraz kudeatzen dena.

*'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot; line&gt;
# adib1: list comprehension eta sintaxi garbia
def bikoitien_karratuak(zenbakiak: list[int]) -&gt; list[int]:
    return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0]
l=[1,2,3,4,5,6]
print(bikoiti_karratuak(l))  # Irteera: [4,16,36]

# adib2: Testu‑analisia liburutegi estandarra erabiliz
from collections import Counter
testua = &quot;Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere&quot;
print(Counter(testua.split()).most_common(3)) 
# Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)]
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Testu ebakia: Garrantzia, eragina eta etorkizuna ==
Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=W.|abizena=McKinney|urtea=2022|izenburua=Python for Data Analysis (3. edizioa)|argitaletxea=O'Relly Media|ISBN=978-1098104030|hizkuntza=en|url=https://wesmckinney.com/book/|aldizkaria=wesmckinney.com|sartze-data=2026-06-22}}&lt;/ref&gt; Ikasketa-kurba leunari esker, programaziorako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, ''Machine Learning''ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da [[w:NumPy|NumPy]], [[w:Pandas|Pandas]], scikit-learn, [[w:TensorFlow|TensorFlow]] eta [[w:PyTorch|PyTorch]] bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena ([[w:Django (web euskarria)|Django]], [[w:Flask|Flask]]) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. [[w:Google|Google]], [[w:Netflix|Netflix]], [[w:Spotify|Spotify]] edo [[w:Dropbox|Dropbox]] bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian.
Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), horrek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>t3awbp7jv5zjb0qzd9l25m6i7vtltb2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/JavaScript</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7289</id>
    <revision>
      <id>43514</id>
      <parentid>43471</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:21:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>43514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7937" sha1="n2m8ncupfx6lz2yychu4s1t573h9gha" xml:space="preserve">'''JavaScript: Weba software plataforma global bihurtzea'''

'''JavaScript''' goi-mailako programazio-lengoaia interpretatua eta paradigma anitzekoa da. [[w:HTML|HTML]] eta [[w:CSS|CSSrekin]] batera, Web modernoaren oinarrizko hiru zutabeetako bat da 
&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;ECMA International. [https://ecma-international.org/wp-content/uploads/ECMA-262_16th_edition_june_2025.pdf ECMAScript Language Specification]. ecma-international.org&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=David|abizena=Flanagan|izenburua=JavaScript: the definitive guide: master the world's most-used programming language|argitaletxea=O'Reilly Media, Inc|data=2020|edizioa=Seventh edition|isbn=978-1-4919-5202-3|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;. Bezeroaren aldean exekuzio-logika eta interaktibitatea eskaintzen ditu, nabigatzaileek web orri estatikoetatik haratago joan eta aplikazio k.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Hasieran dinamismo sinplea gehitzeko sortua izan bazen ere, haren bilakaerak softwarearen arkitektura eraldatu du. Gertaeretan oinarritutako eredua, DOM zuhaitzaren manipulazioa, web zerbitzuen kontsumoa eta datuen karga asinkronoa txertatuz, JavaScript-ek nabigatzailea aplikazio banatuak exekutatzeko plataforma bihurtu du.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Nicholas C.|abizena=Zakas|izenburua=Understanding ECMAScript 6: the definitive guide for JavaScript developers|argitaletxea=No Starch Press|data=2016|isbn=978-1-59327-757-4|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;. Gaur egun, V8 bezalako exekuzio-motor aurreratuek eta Node.js bezalako inguruneek bultzatuta, tipatze dinamikoa duen lengoaia da, bai bezeroan aldean (''front-end'') bai zerbitzari aldean (''back-end'') erabiltzen dena.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Historia eta bilakaera: nabigatzaileko scriptetik ECMAScript estandarrera ==
JavaScript 1995eko maiatzean sortu zuen '''Brendan Eich'''-ek ''Netscape Communications'' enpresan, nabigatzailean exekutatzen ziren script txikiak sortzeko eta web orriei dinamismoa emateko helburuarekin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Allen|abizena=Wirfs-Brock|izenburua=JavaScript: the first 20 years|orrialdeak=1–189|hizkuntza=en|abizena2=Eich|izena2=Brendan|data=2020-06-14|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3386327|aldizkaria=Proceedings of the ACM on Programming Languages|alea=HOPL|zenbakia=4|issn=2475-1421|doi=10.1145/3386327|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

Hasieran ''Mocha'' eta gero ''LiveScript'' izenez ezaguna izan zen, baina azkenik ''JavaScript'' izena hartu zuen arrazoi komertzialengatik, ''Java''rekin inolako loturarik ez duen programazio-lengoaia izan arren.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Marijn|abizena=Haverbeke|izenburua=Eloquent JavaScript: a modern introduction to programming|argitaletxea=No Starch Press|data=2019|edizioa=Third edition|isbn=978-1-59327-950-9|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

Ekosistemaren zatiketa saihesteko, Netscapek lengoaia '''ECMA International''' erakundera eraman zuen eta 1997an '''ECMAScript''' estandarra definitu zen.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Bere bilakaera honako mugarri nagusietan laburbil daiteke:

* '''AJAXen hedapena (2005)''': nabigatzaileak zerbitzariarekin komunikazio asinkronoak egitea ahalbidetu zuen, orria berriro kargatu gabe, eta horri esker web aplikazio interaktiboak garatu ahal izan ziren, hala nola Gmail edo Google Maps bezalako lehen aplikazioak.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''ECMAScript 6 (2015)''': klaseak, moduluak, promesak eta beste hainbat hobekuntza txertatu zituen, hizkuntza eskala handiko sistemen garapenerako sendotuz.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Eguneratze jarraitua''': 2016tik aurrera, TC39 batzordeak urteko bertsioak argitaratzen ditu, lengoaiaren etengabeko bilakaera bermatuz eta atzeranzko bateragarritasuna mantenduz.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak ==
JavaScripten azpiegitura teknikoa malgua eta ingurune banatuetara egokitua da. Honako propietate nagusiek definitzen dute:

* '''DOMaren manipulazioa eta interakzioa''': JavaScript-ek nabigatzailearekin komunikatzen da''Document Object Model'' (DOM) iprogramazio-interfazearen bidez. Horri esker, script batek HTML kodea eta CSS estiloak eskuratu, aldatu eta dinamikoki egituratu ditzake, erabiltzailearen ekintzen arabera. [[File:DOM-model.png|thumb|DOM zuhaitzaren diagrama]]

* '''Prototipoetan oinarritutako eredua''': Objektuen arteko herentzia prototipo dinamikoen bidez gauzatzen da, portaera berrerabiltzeko modu malgua eskainiz.
* '''Tipatze dinamikoa eta ahula''': Aldagaiek ez dute mota finko bat eta sistemak bihurketa inplizituak egiten ditu exekuzioan zehar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Ezaugarri honek prototipazio azkarra ahalbidetzen du; proiektu handiek, ordea, TypeScript bezalako supermultzoen bidezko kontrol estatikoa baliatzen dute.
* '''Just-In-Time (JIT) konpilazioa''': Motor modernoek (Google-ren V8k edo Mozilla-ren SpiderMonkeyk, esaterako) iturburu-kodea makina-kode natibora konpilatzen dute exekuzioan bertan. Horrek script-en errendimendua nabarmen hobetzen du.&lt;ref&gt;MDN Web Docs. JavaScript technologies overview. developer.mozilla.org&lt;/ref&gt;
* '''Eredu asinkronoa eta gertaeren begizta (''Event Loo''p)''': JavaScript hari bakarrean exekutatzen da, baina kanpo-eragiketak delegatuz eta promesen edo ''async/await'' mekanismoen bidez koordinatuz konkurrentzia modu eraginkorrean kudeatzen du.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot; line&gt;
&lt;html&gt;
&lt;head&gt;
  &lt;script&gt;
    // Orriaren karga itxaron, DOMa prest egon dadin
    document.addEventListener(&quot;DOMContentLoaded&quot;, function () {
      const botoia = document.getElementById(&quot;nireBotoia&quot;);
      const mezua = document.getElementById(&quot;mezua&quot;);
      // Erabiltzailearen klik batek edukia eguneratzen du
      botoia.addEventListener(&quot;click&quot;, function () {
        mezua.textContent = &quot;Gertaera detektatua: edukia eguneratu da&quot;;
      });
    });
  &lt;/script&gt;
&lt;/head&gt;
&lt;body&gt;
  &lt;h1&gt;DOM manipulazioa eta gertaeren kudeaketa&lt;/h1&gt;
  &lt;button id=&quot;nireBotoia&quot;&gt;Klikatu nazazu&lt;/button&gt;
  &lt;p id=&quot;mezua&quot;&gt;Hasierako testua&lt;/p&gt;
&lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Garrantzia, eragina eta etorkizuna==
[[Fitxategi:HTML5_PereiraLiburua.jpg|thumb|'HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak' liburua.&lt;ref name=&quot;:102&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira Varela|urtea=2021|izenburua=HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|hizkuntza=eu|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/html5-lengoaia-eta-javascript-apiak|aldizkaria=www.ueu.eus|sartze-data=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|urtea=2022|izenburua=Github - juananpe/html5liburua - HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|data=2024-06-02|url=https://github.com/juananpe/html5liburua|sartze-data=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;]]

JavaScript funtsezko teknologia bat da web garapen estandarrean eta gaur egungo webaren oinarrizko osagaietako bat da.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Osagaietan oinarritutako framework modularren garapenak ('''React''', '''Angular''' edo '''Vue.js''' bezalakoak) interfazeen diseinua software‑ingeniaritzako diziplina egituratu bihurtu du
Bere aplikazio-esparrua nabarmen zabaldu da:

* '''Zerbitzariak eta sistema banatuak''': Node.js-k JavaScript nabigatzailetik kanpo exekutatzea ahalbidetzen du, APIak eta mikrozerbitzuak garatzeko.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Aplikazio multiplataforma''': React Native edo Electron bezalako inguruneek aplikazio mugikorrak eta mahaigaineko aplikazioak garatzeko aukera ematen dute, iturburu-kodearen oinarri bera partekatuz.
* '''Azpiegitura modernoa''': Teknologia-sektoreko enpresa askok JavaScripten ekosistema erabiltzen dute denbora errealeko datu-fluxuak prozesatzeko eta zerbitzu digital eskalagarriak eraikitzeko.

Etorkizuneko garapen-ildoak WebAssembly (Wasm) teknologiarekin duen konbergentziara bideratuta daude, maila baxuko moduluak (C edo Rust) nabigatzailean exekutatzeko, Deno edo Bun bezalako exekuzio-ingurune berrien optimizaziorako eta segurtasun modularra sendotzeko.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>n2m8ncupfx6lz2yychu4s1t573h9gha</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>