Wikibooks euwikibooks https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikibooks Wikibooks eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 7250 43530 43248 2026-06-24T13:27:40Z Ksarasola 1603 /* Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan (Nola idatzi?) */ 43530 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Inaki.alegria}} == Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan (Nola idatzi?)== * Ikus [https://eu.wikipedia.org/wiki/Lankide:Ksarasola/Proba_orria/DIF50 Wikilibururako teknologien zerrenda datu gehiagorekin] (arduraduna, urtea, hard/soft/mate, wikiko artikulua kalitatearen estimazioarekin, ingelesezkoa...) * Ikus [https://eu.wikibooks.org/wiki/Informatikaren_50_urte_50_teknologiatan Wikiliburuaren aurkibidea] Artikulu entziklopedikoa izango da, baina agian Wikipedian baino apur bat informalagoa.<br/> '''Testuaren maila teknikoaren''' inguruan zalantza edukiz gero: fakultateko 1. mailako ikaslearengan fokua jartzea komeni da. WPtik zatiak-eta har daitezke. Osorik ere. [[Informatikaren_50_urte_50_teknologiatan/Bloke-kateak_(Blockchain)|Artikulu osatzeko adibidea]] '''Editatzeko hobe da norberaren proba-orrian editatzea''' (estekak-eta ondo joan daitezen) eta gero hona ekartzea.<br/> Keparen proba-orria hau da: https://eu.wikipedia.org/wiki/Lankide:ksarasola/Proba_orria --> ksarasola ordeztu zure erabiltzaile izenarekin. Artikulua irudiekin liburuko 4 orritan sartu behar da gehienez. Zuriunekin 5000 karaktere-edo, erreferentzietako karaktereak kontuan hartu gabe. Eta irudi handi bat (edo bi txiki ggb). '''Wikipediarako estekak?''' Bai, baina gehiegi ez. Hasierako terminoa beltzez eta WPrekin lotuta '''Erreferentziarik?''' bai, baina ez gehiegi.<br/> '''Kepak lagundu dezake estekak, erreferentziak eta irudiak jartzen.''' '''Irudiak'''. CC-BY-SA lizentzia behar da. Izan daitezke Wikipedian daudenak. DIF Museokoak edo berriak. Maitanek lagundu dezake enkarguzko irudi berriak egiten. Kepak lagunduko du irudiak bilatzen edo kokatzen.<br/> Irudi-bilaketa: https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page edo bilatu.<br/> Irudia txertatzeko (begiratu "aldatu" aukerarekin): [[Fitxategi:Blockchain.svg|thumb|Bloke-kateen eskema.]] Artikuluan atalak egon daitezke. Kasu tipikoa baina ez derrigorrezkoa: == Historia eta bilakaera == == Aplikazioak == == Testu ebakia == Artikuluarekin lotuta egongo da, baina lotura hori mota desberdinetakoa izan daiteke: * fakultatearekin lotutako zehaztasunak edo zeharkako konexioa * informatikaren eragin soziala azaltzeko * lotutako kontzeptu gehiago laburki azaltzea Hemen grafikoren bat jartzea ere komeni da Luzera artikulu nagusiarena bera. Bietako bat luzatuz gero bestea laburtu behar. Artikulu nagusia asko luzatzen bada, ez jartzea ere posiblea da. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} kr24w444y1obhjewm1z269ipydqxhtx 0 7306 43527 43526 2026-06-24T13:00:57Z Ksarasola 1603 irudien tamaina eta kokapena 43527 wikitext text/x-wiki =Streaming= [[Fitxategi:StreamingOsagaiak.svg|350px|right|Oinarrizko streaming-sistema baten osagaiak]] '''Streaming'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. <br> Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. ==== Streamingaren erronka teknikoa ==== Uneko multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, '''telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak''', [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa '''trinkotzeko sistemen hobekuntzak'''. <br> Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: '''bufferizazioa''' eta [[w:Edukien banaketarako sarea|'''CDN''']] sareak (''Content Delivery Networks''). <br> [[File:StreamingBufferizazioa.svg||350px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (''stream'' bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu. Baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatea kaltetzen du.<br> [[File:StreamingCDNak.svg||350px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke. == Teknologiaren bilakaera == * 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko [[w:en:Progressive download|'''progressive downloading''']] eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean [[w:en:Real-Time Messaging Protocol|'''RTMP''']] izango da nagusia. [[w:en:Adobe Flash Player|Flash]] erreproduzitzailearen garaia da hau. * 2. Belaunaldia (~2010-2025): '''streaming moldagarria''' ([[w:en:Adaptive bitrate streaming|''adaptative streaming'']]). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak '''HLS''' eta '''MEPG-DASH''' izango dira. * 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 3t7d0zobgimf0f6y25zxxvs5ckhyq5u 43528 43527 2026-06-24T13:03:19Z Ksarasola 1603 argazkien tkokapena 43528 wikitext text/x-wiki =Streaming= '''Streaming'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. <br> Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. [[Fitxategi:StreamingOsagaiak.svg|450px|center|Oinarrizko streaming-sistema baten osagaiak]] ==== Streamingaren erronka teknikoa ==== Uneko multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, '''telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak''', [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa '''trinkotzeko sistemen hobekuntzak'''. <br> Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: '''bufferizazioa''' eta [[w:Edukien banaketarako sarea|'''CDN''']] sareak (''Content Delivery Networks''). <br> [[File:StreamingBufferizazioa.svg||450px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (''stream'' bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu. Baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatea kaltetzen du.<br> [[File:StreamingCDNak.svg||450px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke. == Teknologiaren bilakaera == * 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko [[w:en:Progressive download|'''progressive downloading''']] eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean [[w:en:Real-Time Messaging Protocol|'''RTMP''']] izango da nagusia. [[w:en:Adobe Flash Player|Flash]] erreproduzitzailearen garaia da hau. * 2. Belaunaldia (~2010-2025): '''streaming moldagarria''' ([[w:en:Adaptive bitrate streaming|''adaptative streaming'']]). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak '''HLS''' eta '''MEPG-DASH''' izango dira. * 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 5vsfn36fy8pg9fneyhl975gmjjx46b0 43529 43528 2026-06-24T13:09:54Z Ksarasola 1603 43529 wikitext text/x-wiki =Streaming= '''Streaming'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. <br> Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. [[Fitxategi:StreamingOsagaiak.svg|650px|center|Oinarrizko streaming-sistema baten osagaiak]] ==== Streamingaren erronka teknikoa ==== Uneko multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, '''telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak''', [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa '''trinkotzeko sistemen hobekuntzak'''. <br> Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: '''bufferizazioa''' eta [[w:Edukien banaketarako sarea|'''CDN''']] sareak (''Content Delivery Networks''). <br> [[File:StreamingBufferizazioa.svg||650px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (''stream'' bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu. Baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatea kaltetzen du.<br> [[File:StreamingCDNak.svg||650px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke. == Teknologiaren bilakaera == * 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko [[w:en:Progressive download|'''progressive downloading''']] eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean [[w:en:Real-Time Messaging Protocol|'''RTMP''']] izango da nagusia. [[w:en:Adobe Flash Player|Flash]] erreproduzitzailearen garaia da hau. * 2. Belaunaldia (~2010-2025): '''streaming moldagarria''' ([[w:en:Adaptive bitrate streaming|''adaptative streaming'']]). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak '''HLS''' eta '''MEPG-DASH''' izango dira. * 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 19uhnvbywpzjbbu212gr4i8qeoslton 43546 43529 2026-06-25T07:20:46Z Acprisip 2725 /* Streaming */ Irudien azalpena agertzeko eraldatuta. 43546 wikitext text/x-wiki =Streaming= '''Streaming'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. <br> Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. [[Fitxategi:StreamingOsagaiak.svg|thumb|center|650px|Oinarrizko streaming-sistema baten osagaiak]] ==== Streamingaren erronka teknikoa ==== Uneko multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, '''telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak''', [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa '''trinkotzeko sistemen hobekuntzak'''. <br> Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: '''bufferizazioa''' eta [[w:Edukien banaketarako sarea|'''CDN''']] sareak (''Content Delivery Networks''). <br> [[File:StreamingBufferizazioa.svg|thumb|650px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (''stream'' bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu. Baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatea kaltetzen du.<br> [[File:StreamingCDNak.svg|thumb|650px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke. == Teknologiaren bilakaera == * 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko [[w:en:Progressive download|'''progressive downloading''']] eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean [[w:en:Real-Time Messaging Protocol|'''RTMP''']] izango da nagusia. [[w:en:Adobe Flash Player|Flash]] erreproduzitzailearen garaia da hau. * 2. Belaunaldia (~2010-2025): '''streaming moldagarria''' ([[w:en:Adaptive bitrate streaming|''adaptative streaming'']]). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak '''HLS''' eta '''MEPG-DASH''' izango dira. * 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} s02cybwjvo4cgtgpopynopemnfjdezv 43547 43546 2026-06-25T07:22:19Z Acprisip 2725 /* Oinarri teknikoak */ Errata bat zuzenduta 43547 wikitext text/x-wiki =Streaming= '''Streaming'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. <br> Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. [[Fitxategi:StreamingOsagaiak.svg|thumb|center|650px|Oinarrizko streaming-sistema baten osagaiak]] ==== Streamingaren erronka teknikoa ==== Uneko multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, '''telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak''', [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa '''trinkotzeko sistemen hobekuntzak'''. <br> Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: '''bufferizazioa''' eta [[w:Edukien banaketarako sarea|'''CDN''']] sareak (''Content Delivery Networks''). <br> [[File:StreamingBufferizazioa.svg|thumb|650px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (''stream'' bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu. Baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatea kaltetzen du.<br> [[File:StreamingCDNak.svg|thumb|650px|center|CDNak streaming-sistema batean]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke. == Teknologiaren bilakaera == * 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko [[w:en:Progressive download|'''progressive downloading''']] eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean [[w:en:Real-Time Messaging Protocol|'''RTMP''']] izango da nagusia. [[w:en:Adobe Flash Player|Flash]] erreproduzitzailearen garaia da hau. * 2. Belaunaldia (~2010-2025): '''streaming moldagarria''' ([[w:en:Adaptive bitrate streaming|''adaptative streaming'']]). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak '''HLS''' eta '''MEPG-DASH''' izango dira. * 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} ss782ioxrafieanzyp201ry5gwaw9jx 0 7311 43531 2026-06-24T13:41:00Z Olatzarregi 2713 Orria sortu da. Edukia: ==Nukleo anitzeko prozesadoreak== [[Fitxategi:ZAP eskema orokorra.png|thumb|Bi nukleoko prozesadore baten eskema generikoa, non nukleo bakoitzak L1 mailako cache memoria lokala duen eta L2 mailako cache partekatua.]] '''[https://en.wikipedia.org/wiki/Multi-core%20processor Nukleo anitzeko prozesadorea]''' zirkuitu integratu bakarrean prozesurako unitate bat baino gehiago dituen mikroprozesadorea da. Nukleo bakoitzak programako agindu arruntak (aritmetikoak, memoriako... 43531 wikitext text/x-wiki ==Nukleo anitzeko prozesadoreak== [[Fitxategi:ZAP eskema orokorra.png|thumb|Bi nukleoko prozesadore baten eskema generikoa, non nukleo bakoitzak L1 mailako cache memoria lokala duen eta L2 mailako cache partekatua.]] '''[https://en.wikipedia.org/wiki/Multi-core%20processor Nukleo anitzeko prozesadorea]''' zirkuitu integratu bakarrean prozesurako unitate bat baino gehiago dituen mikroprozesadorea da. Nukleo bakoitzak programako agindu arruntak (aritmetikoak, memoriakoak...) exekuta ditzake [https://eu.wikipedia.org/wiki/Prozesatzeko%20unitate%20zentral prozesatzeko unitate zentral, PUZ,]] (ingelesezko siglak, [https://en.wikipedia.org/wiki/Central%20processing%20unit CPU: ''Central Processing Unit)'' ]) sinple baten antzera. Exekutatu nahi diren programek multithreading-a edo paralelismoa onartzen badute, nukleo bat baino gehiago izateak, aginduak aldi berean exekutatzeko aukera ematen du eta horrela programaren exekuzioa azkartzen da<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multithreading|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multithreading_(computer_architecture)|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Gaur egungo konputagailu pertsonal guztiek nukleo anitzeko prozesadoreak dituzte. Adibidez, Intel Core Ultra 9 290K Plus prozesadorak 24 nukleo ditu, eta AMDren Ryzen 9-ak, berriz, 16. Gama altuko konputagailu pertsonalen artean, AMDren Threadripper PRO 7995WX-ak 96 nukleo ditu, baina horrek aurrekoak baino 20 aldiz gehiago balio du. Nukleo bakoitzak exekuzio-unitateak ([https://en.wikipedia.org/wiki/Arithmetic%20logic%20unit UAL], [https://en.wikipedia.org/wiki/Floating-point%20unit FPU]), erregistroak eta programaren kontagailu propioak dituzte. Normalean, L1 eta L2 mailetako [https://en.wikipedia.org/wiki/CPU%20cache cacheak] ere propioak dira eta L3 mailakoa da partekatzen dutena nukleo guztien artean. Horri esker, nukleo bakoitza agindu ezberdin bat exekutatzen egon daiteke, izan [https://en.wikipedia.org/wiki/Process%20(computing) prozesu] batekoak, izan prozesu ezberdinetakoak. Orain dela gutxi arte, nukleo anitzeko prozesadoreen nukleo guztiak berdinak izaten ziren, hau da, homogeneoak. Horrela, sistema eragilearen lana errazten zen ez zuelako erabaki behar ataza bakoitza zein nukleotara bideratu. Horren adibide dira AMD Ryzen edo Intel Xeon. Gaur egun, ordea, joera bestelakoa da, eta prozesadore gehienetan nukleoak heterogeneoak dira, batzuk handiak eta potentzia handikoak eta beste batzuk txikiak baina eraginkorrak. Ikusi da denboraren %90ean egiten den lanak (nabigatu, musika erreproduzitu, posta...) ez duela potentzia handirik behar eta nukleo txikiekin nahikoa dela horrela energia aurreztuz. Lan astunak egin behar direnean (konpilatu, bideojokoak...) aldiz, nukleo handiak jartzen dira martxan prozesadorearen errendimendua hobetuz. ==Terminologia== Badira nukleo anitzeko prozesadoreekin nahasgarri suertatzen diren beste kontzeptu batzuk, hala nola multiprozesadoreak eta multikonputagailuak. Bakoitzaren ezaugarri nagusiak dituzu ondoren: [[Fitxategi:ZAP eskema.png|thumb|Nukleo anitzeko prozesadorearen, multiprozesadorearen eta multikonputagailuaren eskemak.]] '''Nukleo anitzeko prozesadoreak''' txip bakarrean hainbat nukleo ditu. Bakoitzak bere katxea dauka, baina denek sistemaren memoria nagusia eta gehienetan L3 mailako katxea partekatzen dute. Haien artean komunikazioa oso azkarra da. Adibidez 8 nukleoko [https://es.wikipedia.org/wiki/Intel%20Core%20i7 Intel Core i7]a. '''Multiprozesadoreak''' hainbat prozesadore ditu, eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa izan daiteke. Prozesadoreek, memoria partekatzen dute haien artean informazioa trukatzeko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multiprozesadorea|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multiprocessor_system_architecture|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Adibidez, 192 nukleoko bi prozesadore [https://www.amd.com/en/products/processors/server/epyc/9005-series/amd-epyc-9965.html AMD EPYC 9965] dituen zerbitzari bat. '''Multikonputagailua''' sare bidez konektatutako konputagailu multzoa da. Makina bakoitzak bere memoria du, beraz, esan daiteke memoria banatutako sistema dela, eta haien arteko komunikazioa mezu trukeen bidez egiten da. Adibidez, klusterrak, superkonputagailuak... Laburbilduz, multikonputagailu baten makina bakoitza multiprozesadorea izan daiteke eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa. Azpiko taulak hiru eredu horien ezaugarri ohikoenak jasotzen ditu: {| class="wikitable" |- | '''<code>Ezaugarriak</code> '''|| '''<code>Ziklo anitzeko prozesadoreak</code> '''|| '''<code>Multiprozesadoreak</code> '''||''' <code>Multikonputagailuak</code> ''' |- | <code>Txip kopurua</code> ||<code>1</code> || <code>Batzuk</code> || <code>Konputagailu batzuk</code> |- | <code>Memoria</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Banatua</code> |- | <code>Komunikazioa</code> || <code>Txip barnean</code> || <code>Busa/partekatua</code> || <code>Sarea/mezuak</code> |- | <code>Eskala</code> || <code>Txikia</code> || <code>Ertaina</code>|| <code>Handia</code> |- | <code>Programazioa</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>MPI</code> |} Artikulu honetan, “nukleo anitzeko prozesadoreak” terminoa, zirkuitu integratu bakarrean fabrikatutako PUZak adierazteko erabiltzen da. Aparteko zirkuitu fisikoetan fabrikatutako PUZak adierazteko ordea, multi-PUZ da batzuetan erabiltzen den terminoa (''multi-CPU'' ingelesez). Goian aipatu den multiprozesadorea multi-PUZ sistema bat da, baina baita ere zentzu zabalean hartuta, multikonputagailua multi-PUZ bat da. ==Testu ebakia: errendimendu-hobekuntza== [[Fitxategi:AmdahlsLaw.svg|thumb|Amdahl-en legea: grafikoak prozesadore kopuruaren araberako azelerazio-faktorea erakusten du. Amdahl-en legearen arabera, prozesadore kopuru infinituarekin ere, hobekuntza paralelizatu ezin den zatiak mugatzen du.]] Nukleo anitzeko prozesadore baten errendimendu-hobekuntza oso lotuta dago erabiltzen diren algoritmoekin, zehazki, paraleloan exekutatu daitezkeen programa-zatien menpe egongo da. Kasurik onenean, lor daiteken azelerazio-faktorea nukleo kopuruaren parekoa izango da, hau da, aplikazio bat nukleo bakar batean exekutatzeko behar den denbora ''t'' bada, ''k'' nukleo dituen prozesadore batean aplikazio horrek ''t/k'' denbora beharko du, beraz, ''k'' aldiz azkarrago exekutatuko da. Hala ere, Amdahl-en legeak erakusten duen bezala, oso zaila da horrelako azelerazio-faktore handiak lortzea<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Amdahal's Law|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Amdahl%27s_law|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}} </ref>. Lanaren %100 paralelizagarria balitz azelerazio-faktorea prozesadore kopuruarekiko lineala izango litzateke, hau da, 4 prozesadore izanik, 4 aldiz azkarrago exekutatuko genuke, baina lanaren %90 balitz paralelizagarria ez genuke 10 aldiz baino azkarrago exekutatuko nahiz eta nukleo kopurua handitu. Eta lanaren %50a bakarrik balitz paralelizagarria, azelerazio-faktorea ez litzateke 2 baino handiago inoiz izango. Azelerazio-faktorea kalkulatzeko erabiltzen den formula honako hau da: <math display="inline">af = P / (f + (1-f) P)</math>, non <math display="inline">P</math> nukleo kopurua den eta <math display="inline">f</math> lanaren frakzio paralelizagarria. <math display="inline">P</math> infinitoa denean, <math display="inline">af = 1/(1-f)</math>. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} 3mnp2eykhn0skebl3ty80dodtun7s7x 43532 43531 2026-06-24T14:16:02Z Olatzarregi 2713 43532 wikitext text/x-wiki ==Nukleo anitzeko prozesadoreak== [[Fitxategi:ZAP eskema orokorra.png|thumb|Bi nukleoko prozesadore baten eskema generikoa, non nukleo bakoitzak L1 mailako katxe memoria lokala duen eta L2 mailako katxe partekatua.]] '''[https://en.wikipedia.org/wiki/Multi-core%20processor Nukleo anitzeko prozesadorea]''' zirkuitu integratu bakarrean prozesurako unitate bat baino gehiago dituen mikroprozesadorea da. Nukleo bakoitzak programako agindu arruntak (aritmetikoak, memoriakoak...) exekuta ditzake [https://eu.wikipedia.org/wiki/Prozesatzeko%20unitate%20zentral prozesatzeko unitate zentral, PUZ,]] (ingelesezko siglak, [https://en.wikipedia.org/wiki/Central%20processing%20unit CPU: ''Central Processing Unit)'' ]) sinple baten antzera. Exekutatu nahi diren programek multithreading-a edo paralelismoa onartzen badute, nukleo bat baino gehiago izateak, aginduak aldi berean exekutatzeko aukera ematen du eta horrela programaren exekuzioa azkartzen da<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multithreading|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multithreading_(computer_architecture)|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Gaur egungo konputagailu pertsonal guztiek nukleo anitzeko prozesadoreak dituzte. Adibidez, Intel Core Ultra 9 290K Plus prozesadorak 24 nukleo ditu, eta AMDren Ryzen 9-ak, berriz, 16. Gama altuko konputagailu pertsonalen artean, AMDren Threadripper PRO 7995WX-ak 96 nukleo ditu, baina horrek aurrekoak baino 20 aldiz gehiago balio du. Nukleo bakoitzak exekuzio-unitateak ([https://en.wikipedia.org/wiki/Arithmetic%20logic%20unit UAL], [https://en.wikipedia.org/wiki/Floating-point%20unit FPU]), erregistroak eta programaren kontagailu propioak dituzte. Normalean, L1 eta L2 mailetako [https://en.wikipedia.org/wiki/CPU%20cache cacheak] ere propioak dira eta L3 mailakoa da partekatzen dutena nukleo guztien artean. Horri esker, nukleo bakoitza agindu ezberdin bat exekutatzen egon daiteke, izan [https://en.wikipedia.org/wiki/Process%20(computing) prozesu] batekoak, izan prozesu ezberdinetakoak. Orain dela gutxi arte, nukleo anitzeko prozesadoreen nukleo guztiak berdinak izaten ziren, hau da, homogeneoak. Horrela, sistema eragilearen lana errazten zen ez zuelako erabaki behar ataza bakoitza zein nukleotara bideratu. Horren adibide dira AMD Ryzen edo Intel Xeon. Gaur egun, ordea, joera bestelakoa da, eta prozesadore gehienetan nukleoak heterogeneoak dira, batzuk handiak eta potentzia handikoak eta beste batzuk txikiak baina eraginkorrak. Ikusi da denboraren %90ean egiten den lanak (nabigatu, musika erreproduzitu, posta...) ez duela potentzia handirik behar eta nukleo txikiekin nahikoa dela horrela energia aurreztuz. Lan astunak egin behar direnean (konpilatu, bideojokoak...) aldiz, nukleo handiak jartzen dira martxan prozesadorearen errendimendua hobetuz. ==Terminologia== Badira nukleo anitzeko prozesadoreekin nahasgarri suertatzen diren beste kontzeptu batzuk, hala nola multiprozesadoreak eta multikonputagailuak. Bakoitzaren ezaugarri nagusiak dituzu ondoren: [[Fitxategi:ZAP eskema.png|thumb|Nukleo anitzeko prozesadorearen, multiprozesadorearen eta multikonputagailuaren eskemak.]] '''Nukleo anitzeko prozesadoreak''' txip bakarrean hainbat nukleo ditu. Bakoitzak bere katxea dauka, baina denek sistemaren memoria nagusia eta gehienetan L3 mailako katxea partekatzen dute. Haien artean komunikazioa oso azkarra da. Adibidez 8 nukleoko [https://es.wikipedia.org/wiki/Intel%20Core%20i7 Intel Core i7]a. '''Multiprozesadoreak''' hainbat prozesadore ditu, eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa izan daiteke. Prozesadoreek, memoria partekatzen dute haien artean informazioa trukatzeko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multiprozesadorea|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multiprocessor_system_architecture|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Adibidez, 192 nukleoko bi prozesadore [https://www.amd.com/en/products/processors/server/epyc/9005-series/amd-epyc-9965.html AMD EPYC 9965] dituen zerbitzari bat. '''Multikonputagailua''' sare bidez konektatutako konputagailu multzoa da. Makina bakoitzak bere memoria du, beraz, esan daiteke memoria banatutako sistema dela, eta haien arteko komunikazioa mezu trukeen bidez egiten da. Adibidez, klusterrak, superkonputagailuak... Laburbilduz, multikonputagailu baten makina bakoitza multiprozesadorea izan daiteke eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa. Azpiko taulak hiru eredu horien ezaugarri ohikoenak jasotzen ditu: {| class="wikitable" |- | '''<code>Ezaugarriak</code> '''|| '''<code>Ziklo anitzeko prozesadoreak</code> '''|| '''<code>Multiprozesadoreak</code> '''||''' <code>Multikonputagailuak</code> ''' |- | <code>Txip kopurua</code> ||<code>1</code> || <code>Batzuk</code> || <code>Konputagailu batzuk</code> |- | <code>Memoria</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Banatua</code> |- | <code>Komunikazioa</code> || <code>Txip barnean</code> || <code>Busa/partekatua</code> || <code>Sarea/mezuak</code> |- | <code>Eskala</code> || <code>Txikia</code> || <code>Ertaina</code>|| <code>Handia</code> |- | <code>Programazioa</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>MPI</code> |} Artikulu honetan, “nukleo anitzeko prozesadoreak” terminoa, zirkuitu integratu bakarrean fabrikatutako PUZak adierazteko erabiltzen da. Aparteko zirkuitu fisikoetan fabrikatutako PUZak adierazteko ordea, multi-PUZ da batzuetan erabiltzen den terminoa (''multi-CPU'' ingelesez). Goian aipatu den multiprozesadorea multi-PUZ sistema bat da, baina baita ere zentzu zabalean hartuta, multikonputagailua multi-PUZ bat da. ==Testu ebakia: errendimendu-hobekuntza== [[Fitxategi:AmdahlsLaw.svg|thumb|Amdahl-en legea: grafikoak prozesadore kopuruaren araberako azelerazio-faktorea erakusten du. Amdahl-en legearen arabera, prozesadore kopuru infinituarekin ere, hobekuntza paralelizatu ezin den zatiak mugatzen du.]] Nukleo anitzeko prozesadore baten errendimendu-hobekuntza oso lotuta dago erabiltzen diren algoritmoekin, zehazki, paraleloan exekutatu daitezkeen programa-zatien menpe egongo da. Kasurik onenean, lor daiteken azelerazio-faktorea nukleo kopuruaren parekoa izango da, hau da, aplikazio bat nukleo bakar batean exekutatzeko behar den denbora ''t'' bada, ''k'' nukleo dituen prozesadore batean aplikazio horrek ''t/k'' denbora beharko du, beraz, ''k'' aldiz azkarrago exekutatuko da. Hala ere, Amdahl-en legeak erakusten duen bezala, oso zaila da horrelako azelerazio-faktore handiak lortzea<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Amdahal's Law|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Amdahl%27s_law|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}} </ref>. Lanaren %100 paralelizagarria balitz azelerazio-faktorea prozesadore kopuruarekiko lineala izango litzateke, hau da, 4 prozesadore izanik, 4 aldiz azkarrago exekutatuko genuke, baina lanaren %90 balitz paralelizagarria ez genuke 10 aldiz baino azkarrago exekutatuko nahiz eta nukleo kopurua handitu. Eta lanaren %50a bakarrik balitz paralelizagarria, azelerazio-faktorea ez litzateke 2 baino handiago inoiz izango. Azelerazio-faktorea kalkulatzeko erabiltzen den formula honako hau da: <math display="inline">af = P / (f + (1-f) P)</math>, non <math display="inline">P</math> nukleo kopurua den eta <math display="inline">f</math> lanaren frakzio paralelizagarria. <math display="inline">P</math> infinitoa denean, <math display="inline">af = 1/(1-f)</math>. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} gnzdo7prmrk06r70xfgfie8b4s8sstd 43533 43532 2026-06-24T14:16:55Z Olatzarregi 2713 43533 wikitext text/x-wiki ==Nukleo anitzeko prozesadoreak== [[Fitxategi:ZAP eskema orokorra.png|thumb|Bi nukleoko prozesadore baten eskema generikoa, non nukleo bakoitzak L1 mailako katxe memoria lokala duen eta L2 mailako katxe partekatua.]] '''[https://en.wikipedia.org/wiki/Multi-core%20processor Nukleo anitzeko prozesadorea]''' zirkuitu integratu bakarrean prozesurako unitate bat baino gehiago dituen mikroprozesadorea da. Nukleo bakoitzak programako agindu arruntak (aritmetikoak, memoriakoak...) exekuta ditzake [https://eu.wikipedia.org/wiki/Prozesatzeko%20unitate%20zentral prozesatzeko unitate zentral, PUZ,]] (ingelesezko siglak, [https://en.wikipedia.org/wiki/Central%20processing%20unit CPU: ''Central Processing Unit)'' ]) sinple baten antzera. Exekutatu nahi diren programek multithreading-a edo paralelismoa onartzen badute, nukleo bat baino gehiago izateak, aginduak aldi berean exekutatzeko aukera ematen du eta horrela programaren exekuzioa azkartzen da<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multithreading|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multithreading_(computer_architecture)|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Gaur egungo konputagailu pertsonal guztiek nukleo anitzeko prozesadoreak dituzte. Adibidez, Intel Core Ultra 9 290K Plus prozesadorak 24 nukleo ditu, eta AMDren Ryzen 9-ak, berriz, 16. Gama altuko konputagailu pertsonalen artean, AMDren Threadripper PRO 7995WX-ak 96 nukleo ditu, baina horrek aurrekoak baino 20 aldiz gehiago balio du. Nukleo bakoitzak exekuzio-unitateak ([https://en.wikipedia.org/wiki/Arithmetic%20logic%20unit UAL], [https://en.wikipedia.org/wiki/Floating-point%20unit FPU]), erregistroak eta programaren kontagailu propioak dituzte. Normalean, L1 eta L2 mailetako [https://en.wikipedia.org/wiki/CPU%20cache katxeak] ere propioak dira eta L3 mailakoa da partekatzen dutena nukleo guztien artean. Horri esker, nukleo bakoitza agindu ezberdin bat exekutatzen egon daiteke, izan [https://en.wikipedia.org/wiki/Process%20(computing) prozesu] batekoak, izan prozesu ezberdinetakoak. Orain dela gutxi arte, nukleo anitzeko prozesadoreen nukleo guztiak berdinak izaten ziren, hau da, homogeneoak. Horrela, sistema eragilearen lana errazten zen ez zuelako erabaki behar ataza bakoitza zein nukleotara bideratu. Horren adibide dira AMD Ryzen edo Intel Xeon. Gaur egun, ordea, joera bestelakoa da, eta prozesadore gehienetan nukleoak heterogeneoak dira, batzuk handiak eta potentzia handikoak eta beste batzuk txikiak baina eraginkorrak. Ikusi da denboraren %90ean egiten den lanak (nabigatu, musika erreproduzitu, posta...) ez duela potentzia handirik behar eta nukleo txikiekin nahikoa dela horrela energia aurreztuz. Lan astunak egin behar direnean (konpilatu, bideojokoak...) aldiz, nukleo handiak jartzen dira martxan prozesadorearen errendimendua hobetuz. ==Terminologia== Badira nukleo anitzeko prozesadoreekin nahasgarri suertatzen diren beste kontzeptu batzuk, hala nola multiprozesadoreak eta multikonputagailuak. Bakoitzaren ezaugarri nagusiak dituzu ondoren: [[Fitxategi:ZAP eskema.png|thumb|Nukleo anitzeko prozesadorearen, multiprozesadorearen eta multikonputagailuaren eskemak.]] '''Nukleo anitzeko prozesadoreak''' txip bakarrean hainbat nukleo ditu. Bakoitzak bere katxea dauka, baina denek sistemaren memoria nagusia eta gehienetan L3 mailako katxea partekatzen dute. Haien artean komunikazioa oso azkarra da. Adibidez 8 nukleoko [https://es.wikipedia.org/wiki/Intel%20Core%20i7 Intel Core i7]a. '''Multiprozesadoreak''' hainbat prozesadore ditu, eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa izan daiteke. Prozesadoreek, memoria partekatzen dute haien artean informazioa trukatzeko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multiprozesadorea|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multiprocessor_system_architecture|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Adibidez, 192 nukleoko bi prozesadore [https://www.amd.com/en/products/processors/server/epyc/9005-series/amd-epyc-9965.html AMD EPYC 9965] dituen zerbitzari bat. '''Multikonputagailua''' sare bidez konektatutako konputagailu multzoa da. Makina bakoitzak bere memoria du, beraz, esan daiteke memoria banatutako sistema dela, eta haien arteko komunikazioa mezu trukeen bidez egiten da. Adibidez, klusterrak, superkonputagailuak... Laburbilduz, multikonputagailu baten makina bakoitza multiprozesadorea izan daiteke eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa. Azpiko taulak hiru eredu horien ezaugarri ohikoenak jasotzen ditu: {| class="wikitable" |- | '''<code>Ezaugarriak</code> '''|| '''<code>Ziklo anitzeko prozesadoreak</code> '''|| '''<code>Multiprozesadoreak</code> '''||''' <code>Multikonputagailuak</code> ''' |- | <code>Txip kopurua</code> ||<code>1</code> || <code>Batzuk</code> || <code>Konputagailu batzuk</code> |- | <code>Memoria</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Banatua</code> |- | <code>Komunikazioa</code> || <code>Txip barnean</code> || <code>Busa/partekatua</code> || <code>Sarea/mezuak</code> |- | <code>Eskala</code> || <code>Txikia</code> || <code>Ertaina</code>|| <code>Handia</code> |- | <code>Programazioa</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>MPI</code> |} Artikulu honetan, “nukleo anitzeko prozesadoreak” terminoa, zirkuitu integratu bakarrean fabrikatutako PUZak adierazteko erabiltzen da. Aparteko zirkuitu fisikoetan fabrikatutako PUZak adierazteko ordea, multi-PUZ da batzuetan erabiltzen den terminoa (''multi-CPU'' ingelesez). Goian aipatu den multiprozesadorea multi-PUZ sistema bat da, baina baita ere zentzu zabalean hartuta, multikonputagailua multi-PUZ bat da. ==Testu ebakia: errendimendu-hobekuntza== [[Fitxategi:AmdahlsLaw.svg|thumb|Amdahl-en legea: grafikoak prozesadore kopuruaren araberako azelerazio-faktorea erakusten du. Amdahl-en legearen arabera, prozesadore kopuru infinituarekin ere, hobekuntza paralelizatu ezin den zatiak mugatzen du.]] Nukleo anitzeko prozesadore baten errendimendu-hobekuntza oso lotuta dago erabiltzen diren algoritmoekin, zehazki, paraleloan exekutatu daitezkeen programa-zatien menpe egongo da. Kasurik onenean, lor daiteken azelerazio-faktorea nukleo kopuruaren parekoa izango da, hau da, aplikazio bat nukleo bakar batean exekutatzeko behar den denbora ''t'' bada, ''k'' nukleo dituen prozesadore batean aplikazio horrek ''t/k'' denbora beharko du, beraz, ''k'' aldiz azkarrago exekutatuko da. Hala ere, Amdahl-en legeak erakusten duen bezala, oso zaila da horrelako azelerazio-faktore handiak lortzea<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Amdahal's Law|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Amdahl%27s_law|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}} </ref>. Lanaren %100 paralelizagarria balitz azelerazio-faktorea prozesadore kopuruarekiko lineala izango litzateke, hau da, 4 prozesadore izanik, 4 aldiz azkarrago exekutatuko genuke, baina lanaren %90 balitz paralelizagarria ez genuke 10 aldiz baino azkarrago exekutatuko nahiz eta nukleo kopurua handitu. Eta lanaren %50a bakarrik balitz paralelizagarria, azelerazio-faktorea ez litzateke 2 baino handiago inoiz izango. Azelerazio-faktorea kalkulatzeko erabiltzen den formula honako hau da: <math display="inline">af = P / (f + (1-f) P)</math>, non <math display="inline">P</math> nukleo kopurua den eta <math display="inline">f</math> lanaren frakzio paralelizagarria. <math display="inline">P</math> infinitoa denean, <math display="inline">af = 1/(1-f)</math>. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} ebp4fgxy3kzisc2rre34wy4uxi3l6nh 43534 43533 2026-06-24T14:21:11Z Olatzarregi 2713 43534 wikitext text/x-wiki ==Nukleo anitzeko prozesadoreak== [[Fitxategi:ZAP eskema orokorra.png|thumb|Bi nukleoko prozesadore baten eskema generikoa, non nukleo bakoitzak L1 mailako katxe memoria lokala duen eta L2 mailako katxe partekatua.]] '''[https://en.wikipedia.org/wiki/Multi-core%20processor Nukleo anitzeko prozesadorea]''' zirkuitu integratu bakarrean prozesurako unitate bat baino gehiago dituen mikroprozesadorea da. Nukleo bakoitzak programako agindu arruntak (aritmetikoak, memoriakoak...) exekuta ditzake [https://eu.wikipedia.org/wiki/Prozesatzeko%20unitate%20zentral prozesatzeko unitate zentral, PUZ,]] (ingelesezko siglak, [https://en.wikipedia.org/wiki/Central%20processing%20unit CPU: ''Central Processing Unit)'' ]) sinple baten antzera. Exekutatu nahi diren programek multithreading-a edo paralelismoa onartzen badute, nukleo bat baino gehiago izateak, aginduak aldi berean exekutatzeko aukera ematen du eta horrela programaren exekuzioa azkartzen da<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multithreading|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multithreading_(computer_architecture)|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Gaur egungo konputagailu pertsonal guztiek nukleo anitzeko prozesadoreak dituzte. Adibidez, Intel Core Ultra 9 290K Plus prozesadorak 24 nukleo ditu, eta AMDren Ryzen 9-ak, berriz, 16. Gama altuko konputagailu pertsonalen artean, AMDren Threadripper PRO 7995WX-ak 96 nukleo ditu, baina horrek aurrekoak baino 20 aldiz gehiago balio du. Nukleo bakoitzak exekuzio-unitateak ([https://en.wikipedia.org/wiki/Arithmetic%20logic%20unit UAL], [https://en.wikipedia.org/wiki/Floating-point%20unit FPU]), erregistroak eta programaren kontagailu propioak dituzte. Normalean, L1 eta L2 mailetako katxeak (ingelesez, [https://en.wikipedia.org/wiki/CPU%20cache cache]) ere propioak dira eta L3 mailakoa da partekatzen dutena nukleo guztien artean. Horri esker, nukleo bakoitza agindu ezberdin bat exekutatzen egon daiteke, izan [https://en.wikipedia.org/wiki/Process%20(computing) prozesu] batekoak, izan prozesu ezberdinetakoak. Orain dela gutxi arte, nukleo anitzeko prozesadoreen nukleo guztiak berdinak izaten ziren, hau da, homogeneoak. Horrela, sistema eragilearen lana errazten zen ez zuelako erabaki behar ataza bakoitza zein nukleotara bideratu. Horren adibide dira AMD Ryzen edo Intel Xeon. Gaur egun, ordea, joera bestelakoa da, eta prozesadore gehienetan nukleoak heterogeneoak dira, batzuk handiak eta potentzia handikoak eta beste batzuk txikiak baina eraginkorrak. Ikusi da denboraren %90ean egiten den lanak (nabigatu, musika erreproduzitu, posta...) ez duela potentzia handirik behar eta nukleo txikiekin nahikoa dela horrela energia aurreztuz. Lan astunak egin behar direnean (konpilatu, bideojokoak...) aldiz, nukleo handiak jartzen dira martxan prozesadorearen errendimendua hobetuz. ==Terminologia== Badira nukleo anitzeko prozesadoreekin nahasgarri suertatzen diren beste kontzeptu batzuk, hala nola multiprozesadoreak eta multikonputagailuak. Bakoitzaren ezaugarri nagusiak dituzu ondoren: [[Fitxategi:ZAP eskema.png|thumb|Nukleo anitzeko prozesadorearen, multiprozesadorearen eta multikonputagailuaren eskemak.]] '''Nukleo anitzeko prozesadoreak''' txip bakarrean hainbat nukleo ditu. Bakoitzak bere katxea dauka, baina denek sistemaren memoria nagusia eta gehienetan L3 mailako katxea partekatzen dute. Haien artean komunikazioa oso azkarra da. Adibidez 8 nukleoko [https://es.wikipedia.org/wiki/Intel%20Core%20i7 Intel Core i7]a. '''Multiprozesadoreak''' hainbat prozesadore ditu, eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa izan daiteke. Prozesadoreek, memoria partekatzen dute haien artean informazioa trukatzeko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multiprozesadorea|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multiprocessor_system_architecture|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Adibidez, 192 nukleoko bi prozesadore [https://www.amd.com/en/products/processors/server/epyc/9005-series/amd-epyc-9965.html AMD EPYC 9965] dituen zerbitzari bat. '''Multikonputagailua''' sare bidez konektatutako konputagailu multzoa da. Makina bakoitzak bere memoria du, beraz, esan daiteke memoria banatutako sistema dela, eta haien arteko komunikazioa mezu trukeen bidez egiten da. Adibidez, klusterrak, superkonputagailuak... Laburbilduz, multikonputagailu baten makina bakoitza multiprozesadorea izan daiteke eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa. Azpiko taulak hiru eredu horien ezaugarri ohikoenak jasotzen ditu: {| class="wikitable" |- | '''<code>Ezaugarriak</code> '''|| '''<code>Ziklo anitzeko prozesadoreak</code> '''|| '''<code>Multiprozesadoreak</code> '''||''' <code>Multikonputagailuak</code> ''' |- | <code>Txip kopurua</code> ||<code>1</code> || <code>Batzuk</code> || <code>Konputagailu batzuk</code> |- | <code>Memoria</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Banatua</code> |- | <code>Komunikazioa</code> || <code>Txip barnean</code> || <code>Busa/partekatua</code> || <code>Sarea/mezuak</code> |- | <code>Eskala</code> || <code>Txikia</code> || <code>Ertaina</code>|| <code>Handia</code> |- | <code>Programazioa</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>MPI</code> |} Artikulu honetan, “nukleo anitzeko prozesadoreak” terminoa, zirkuitu integratu bakarrean fabrikatutako PUZak adierazteko erabiltzen da. Aparteko zirkuitu fisikoetan fabrikatutako PUZak adierazteko ordea, multi-PUZ da batzuetan erabiltzen den terminoa (''multi-CPU'' ingelesez). Goian aipatu den multiprozesadorea multi-PUZ sistema bat da, baina baita ere zentzu zabalean hartuta, multikonputagailua multi-PUZ bat da. ==Testu ebakia: errendimendu-hobekuntza== [[Fitxategi:AmdahlsLaw.svg|thumb|Amdahl-en legea: grafikoak prozesadore kopuruaren araberako azelerazio-faktorea erakusten du. Amdahl-en legearen arabera, prozesadore kopuru infinituarekin ere, hobekuntza paralelizatu ezin den zatiak mugatzen du.]] Nukleo anitzeko prozesadore baten errendimendu-hobekuntza oso lotuta dago erabiltzen diren algoritmoekin, zehazki, paraleloan exekutatu daitezkeen programa-zatien menpe egongo da. Kasurik onenean, lor daiteken azelerazio-faktorea nukleo kopuruaren parekoa izango da, hau da, aplikazio bat nukleo bakar batean exekutatzeko behar den denbora ''t'' bada, ''k'' nukleo dituen prozesadore batean aplikazio horrek ''t/k'' denbora beharko du, beraz, ''k'' aldiz azkarrago exekutatuko da. Hala ere, Amdahl-en legeak erakusten duen bezala, oso zaila da horrelako azelerazio-faktore handiak lortzea<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Amdahal's Law|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Amdahl%27s_law|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}} </ref>. Lanaren %100 paralelizagarria balitz azelerazio-faktorea prozesadore kopuruarekiko lineala izango litzateke, hau da, 4 prozesadore izanik, 4 aldiz azkarrago exekutatuko genuke, baina lanaren %90 balitz paralelizagarria ez genuke 10 aldiz baino azkarrago exekutatuko nahiz eta nukleo kopurua handitu. Eta lanaren %50a bakarrik balitz paralelizagarria, azelerazio-faktorea ez litzateke 2 baino handiago inoiz izango. Azelerazio-faktorea kalkulatzeko erabiltzen den formula honako hau da: <math display="inline">af = P / (f + (1-f) P)</math>, non <math display="inline">P</math> nukleo kopurua den eta <math display="inline">f</math> lanaren frakzio paralelizagarria. <math display="inline">P</math> infinitoa denean, <math display="inline">af = 1/(1-f)</math>. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} a3sn46h843w43ebtye1mqcecy1tffpv 43535 43534 2026-06-24T14:24:41Z Olatzarregi 2713 43535 wikitext text/x-wiki ==Nukleo anitzeko prozesadoreak== [[Fitxategi:ZAP eskema orokorra.png|thumb|Bi nukleoko prozesadore baten eskema generikoa, non nukleo bakoitzak L1 mailako cache memoria lokala duen eta L2 mailako cache partekatua.]] '''[https://en.wikipedia.org/wiki/Multi-core%20processor Nukleo anitzeko prozesadorea]''' zirkuitu integratu bakarrean prozesurako unitate bat baino gehiago dituen mikroprozesadorea da. Nukleo bakoitzak programako agindu arruntak (aritmetikoak, memoriakoak...) exekuta ditzake [https://eu.wikipedia.org/wiki/Prozesatzeko%20unitate%20zentral prozesatzeko unitate zentral, PUZ,]] (ingelesezko siglak, [https://en.wikipedia.org/wiki/Central%20processing%20unit CPU: ''Central Processing Unit)'' ]) sinple baten antzera. Exekutatu nahi diren programek multithreading-a edo paralelismoa onartzen badute, nukleo bat baino gehiago izateak, aginduak aldi berean exekutatzeko aukera ematen du eta horrela programaren exekuzioa azkartzen da<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multithreading|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multithreading_(computer_architecture)|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Gaur egungo konputagailu pertsonal guztiek nukleo anitzeko prozesadoreak dituzte. Adibidez, Intel Core Ultra 9 290K Plus prozesadorak 24 nukleo ditu, eta AMDren Ryzen 9-ak, berriz, 16. Gama altuko konputagailu pertsonalen artean, AMDren Threadripper PRO 7995WX-ak 96 nukleo ditu, baina horrek aurrekoak baino 20 aldiz gehiago balio du. Nukleo bakoitzak exekuzio-unitateak ([https://en.wikipedia.org/wiki/Arithmetic%20logic%20unit UAL], [https://en.wikipedia.org/wiki/Floating-point%20unit FPU]), erregistroak eta programaren kontagailu propioak dituzte. Normalean, L1 eta L2 mailetako [https://en.wikipedia.org/wiki/CPU%20cache cache]-ak ere propioak dira eta L3 mailakoa da partekatzen dutena nukleo guztien artean. Horri esker, nukleo bakoitza agindu ezberdin bat exekutatzen egon daiteke, izan [https://en.wikipedia.org/wiki/Process%20(computing) prozesu] batekoak, izan prozesu ezberdinetakoak. Orain dela gutxi arte, nukleo anitzeko prozesadoreen nukleo guztiak berdinak izaten ziren, hau da, homogeneoak. Horrela, sistema eragilearen lana errazten zen ez zuelako erabaki behar ataza bakoitza zein nukleotara bideratu. Horren adibide dira AMD Ryzen edo Intel Xeon. Gaur egun, ordea, joera bestelakoa da, eta prozesadore gehienetan nukleoak heterogeneoak dira, batzuk handiak eta potentzia handikoak eta beste batzuk txikiak baina eraginkorrak. Ikusi da denboraren %90ean egiten den lanak (nabigatu, musika erreproduzitu, posta...) ez duela potentzia handirik behar eta nukleo txikiekin nahikoa dela horrela energia aurreztuz. Lan astunak egin behar direnean (konpilatu, bideojokoak...) aldiz, nukleo handiak jartzen dira martxan prozesadorearen errendimendua hobetuz. ==Terminologia== Badira nukleo anitzeko prozesadoreekin nahasgarri suertatzen diren beste kontzeptu batzuk, hala nola multiprozesadoreak eta multikonputagailuak. Bakoitzaren ezaugarri nagusiak dituzu ondoren: [[Fitxategi:ZAP eskema.png|thumb|Nukleo anitzeko prozesadorearen, multiprozesadorearen eta multikonputagailuaren eskemak.]] '''Nukleo anitzeko prozesadoreak''' txip bakarrean hainbat nukleo ditu. Bakoitzak bere cachea dauka, baina denek sistemaren memoria nagusia eta gehienetan L3 mailako cachea partekatzen dute. Haien artean komunikazioa oso azkarra da. Adibidez 8 nukleoko [https://es.wikipedia.org/wiki/Intel%20Core%20i7 Intel Core i7]a. '''Multiprozesadoreak''' hainbat prozesadore ditu, eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa izan daiteke. Prozesadoreek, memoria partekatzen dute haien artean informazioa trukatzeko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multiprozesadorea|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multiprocessor_system_architecture|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Adibidez, 192 nukleoko bi prozesadore [https://www.amd.com/en/products/processors/server/epyc/9005-series/amd-epyc-9965.html AMD EPYC 9965] dituen zerbitzari bat. '''Multikonputagailua''' sare bidez konektatutako konputagailu multzoa da. Makina bakoitzak bere memoria du, beraz, esan daiteke memoria banatutako sistema dela, eta haien arteko komunikazioa mezu trukeen bidez egiten da. Adibidez, klusterrak, superkonputagailuak... Laburbilduz, multikonputagailu baten makina bakoitza multiprozesadorea izan daiteke eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa. Azpiko taulak hiru eredu horien ezaugarri ohikoenak jasotzen ditu: {| class="wikitable" |- | '''<code>Ezaugarriak</code> '''|| '''<code>Ziklo anitzeko prozesadoreak</code> '''|| '''<code>Multiprozesadoreak</code> '''||''' <code>Multikonputagailuak</code> ''' |- | <code>Txip kopurua</code> ||<code>1</code> || <code>Batzuk</code> || <code>Konputagailu batzuk</code> |- | <code>Memoria</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Banatua</code> |- | <code>Komunikazioa</code> || <code>Txip barnean</code> || <code>Busa/partekatua</code> || <code>Sarea/mezuak</code> |- | <code>Eskala</code> || <code>Txikia</code> || <code>Ertaina</code>|| <code>Handia</code> |- | <code>Programazioa</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>MPI</code> |} Artikulu honetan, “nukleo anitzeko prozesadoreak” terminoa, zirkuitu integratu bakarrean fabrikatutako PUZak adierazteko erabiltzen da. Aparteko zirkuitu fisikoetan fabrikatutako PUZak adierazteko ordea, multi-PUZ da batzuetan erabiltzen den terminoa (''multi-CPU'' ingelesez). Goian aipatu den multiprozesadorea multi-PUZ sistema bat da, baina baita ere zentzu zabalean hartuta, multikonputagailua multi-PUZ bat da. ==Testu ebakia: errendimendu-hobekuntza== [[Fitxategi:AmdahlsLaw.svg|thumb|Amdahl-en legea: grafikoak prozesadore kopuruaren araberako azelerazio-faktorea erakusten du. Amdahl-en legearen arabera, prozesadore kopuru infinituarekin ere, hobekuntza paralelizatu ezin den zatiak mugatzen du.]] Nukleo anitzeko prozesadore baten errendimendu-hobekuntza oso lotuta dago erabiltzen diren algoritmoekin, zehazki, paraleloan exekutatu daitezkeen programa-zatien menpe egongo da. Kasurik onenean, lor daiteken azelerazio-faktorea nukleo kopuruaren parekoa izango da, hau da, aplikazio bat nukleo bakar batean exekutatzeko behar den denbora ''t'' bada, ''k'' nukleo dituen prozesadore batean aplikazio horrek ''t/k'' denbora beharko du, beraz, ''k'' aldiz azkarrago exekutatuko da. Hala ere, Amdahl-en legeak erakusten duen bezala, oso zaila da horrelako azelerazio-faktore handiak lortzea<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Amdahal's Law|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Amdahl%27s_law|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}} </ref>. Lanaren %100 paralelizagarria balitz azelerazio-faktorea prozesadore kopuruarekiko lineala izango litzateke, hau da, 4 prozesadore izanik, 4 aldiz azkarrago exekutatuko genuke, baina lanaren %90 balitz paralelizagarria ez genuke 10 aldiz baino azkarrago exekutatuko nahiz eta nukleo kopurua handitu. Eta lanaren %50a bakarrik balitz paralelizagarria, azelerazio-faktorea ez litzateke 2 baino handiago inoiz izango. Azelerazio-faktorea kalkulatzeko erabiltzen den formula honako hau da: <math display="inline">af = P / (f + (1-f) P)</math>, non <math display="inline">P</math> nukleo kopurua den eta <math display="inline">f</math> lanaren frakzio paralelizagarria. <math display="inline">P</math> infinitoa denean, <math display="inline">af = 1/(1-f)</math>. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} jaui1iv6us6hkmt3hmjuk8sa9vqst0f 43542 43535 2026-06-24T16:44:03Z Ksarasola 1603 /* Nukleo anitzeko prozesadoreak */ 43542 wikitext text/x-wiki ==Nukleo anitzeko prozesadoreak== [[Fitxategi:ZAP eskema orokorra.png|thumb|Bi nukleoko prozesadore baten eskema generikoa, non nukleo bakoitzak L1 mailako cache memoria lokala duen eta L2 mailako cache partekatua.]] [[w:Mikroprozesadore|Nukleo anitzeko prozesadorea]] zirkuitu integratu bakarrean prozesurako unitate bat baino gehiago dituen mikroprozesadorea da. Nukleo bakoitzak programako agindu arruntak (aritmetikoak, memoriakoak...) exekuta ditzake [[w:Prozesatzeko unitate zentral|prozesatzeko unitate zentral]] (PUZ;ingelesezko siglak, [https://en.wikipedia.org/wiki/Central%20processing%20unit CPU: ''Central Processing Unit)'' ]) sinple baten antzera. Exekutatu nahi diren programek multithreading-a edo paralelismoa onartzen badute, nukleo bat baino gehiago izateak, aginduak aldi berean exekutatzeko aukera ematen du eta horrela programaren exekuzioa azkartzen da<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multithreading|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multithreading_(computer_architecture)|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Gaur egungo konputagailu pertsonal guztiek nukleo anitzeko prozesadoreak dituzte. Adibidez, Intel Core Ultra 9 290K Plus prozesadorak 24 nukleo ditu, eta AMDren Ryzen 9-ak, berriz, 16. Gama altuko konputagailu pertsonalen artean, AMDren Threadripper PRO 7995WX-ak 96 nukleo ditu, baina horrek aurrekoak baino 20 aldiz gehiago balio du. Nukleo bakoitzak exekuzio-unitateak ([[w:Unitate aritmetiko-logiko|UAL]], FPU<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Floating-point_unit</ref>), erregistroak eta programaren kontagailu propioak dituzte. Normalean, L1 eta L2 mailetako cache-ak<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/CPU_cache</ref> ere propioak dira eta L3 mailakoa da partekatzen dutena nukleo guztien artean. Horri esker, nukleo bakoitza agindu ezberdin bat exekutatzen egon daiteke, izan prozesu batekoak,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Process_(computing)</ref> izan prozesu ezberdinetakoak. Orain dela gutxi arte, nukleo anitzeko prozesadoreen nukleo guztiak berdinak izaten ziren, hau da, homogeneoak. Horrela, sistema eragilearen lana errazten zen ez zuelako erabaki behar ataza bakoitza zein nukleotara bideratu. Horren adibide dira AMD Ryzen edo Intel Xeon. Gaur egun, ordea, joera bestelakoa da, eta prozesadore gehienetan nukleoak heterogeneoak dira, batzuk handiak eta potentzia handikoak eta beste batzuk txikiak baina eraginkorrak. Ikusi da denboraren %90ean egiten den lanak (nabigatu, musika erreproduzitu, posta...) ez duela potentzia handirik behar eta nukleo txikiekin nahikoa dela horrela energia aurreztuz. Lan astunak egin behar direnean (konpilatu, bideojokoak...) aldiz, nukleo handiak jartzen dira martxan prozesadorearen errendimendua hobetuz. ==Terminologia== Badira nukleo anitzeko prozesadoreekin nahasgarri suertatzen diren beste kontzeptu batzuk, hala nola multiprozesadoreak eta multikonputagailuak. Bakoitzaren ezaugarri nagusiak dituzu ondoren: [[Fitxategi:ZAP eskema.png|thumb|Nukleo anitzeko prozesadorearen, multiprozesadorearen eta multikonputagailuaren eskemak.]] '''Nukleo anitzeko prozesadoreak''' txip bakarrean hainbat nukleo ditu. Bakoitzak bere cachea dauka, baina denek sistemaren memoria nagusia eta gehienetan L3 mailako cachea partekatzen dute. Haien artean komunikazioa oso azkarra da. Adibidez 8 nukleoko [https://es.wikipedia.org/wiki/Intel%20Core%20i7 Intel Core i7]a. '''Multiprozesadoreak''' hainbat prozesadore ditu, eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa izan daiteke. Prozesadoreek, memoria partekatzen dute haien artean informazioa trukatzeko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multiprozesadorea|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multiprocessor_system_architecture|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Adibidez, 192 nukleoko bi prozesadore [https://www.amd.com/en/products/processors/server/epyc/9005-series/amd-epyc-9965.html AMD EPYC 9965] dituen zerbitzari bat. '''Multikonputagailua''' sare bidez konektatutako konputagailu multzoa da. Makina bakoitzak bere memoria du, beraz, esan daiteke memoria banatutako sistema dela, eta haien arteko komunikazioa mezu trukeen bidez egiten da. Adibidez, klusterrak, superkonputagailuak... Laburbilduz, multikonputagailu baten makina bakoitza multiprozesadorea izan daiteke eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa. Azpiko taulak hiru eredu horien ezaugarri ohikoenak jasotzen ditu: {| class="wikitable" |- | '''<code>Ezaugarriak</code> '''|| '''<code>Ziklo anitzeko prozesadoreak</code> '''|| '''<code>Multiprozesadoreak</code> '''||''' <code>Multikonputagailuak</code> ''' |- | <code>Txip kopurua</code> ||<code>1</code> || <code>Batzuk</code> || <code>Konputagailu batzuk</code> |- | <code>Memoria</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Banatua</code> |- | <code>Komunikazioa</code> || <code>Txip barnean</code> || <code>Busa/partekatua</code> || <code>Sarea/mezuak</code> |- | <code>Eskala</code> || <code>Txikia</code> || <code>Ertaina</code>|| <code>Handia</code> |- | <code>Programazioa</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>MPI</code> |} Artikulu honetan, “nukleo anitzeko prozesadoreak” terminoa, zirkuitu integratu bakarrean fabrikatutako PUZak adierazteko erabiltzen da. Aparteko zirkuitu fisikoetan fabrikatutako PUZak adierazteko ordea, multi-PUZ da batzuetan erabiltzen den terminoa (''multi-CPU'' ingelesez). Goian aipatu den multiprozesadorea multi-PUZ sistema bat da, baina baita ere zentzu zabalean hartuta, multikonputagailua multi-PUZ bat da. ==Testu ebakia: errendimendu-hobekuntza== [[Fitxategi:AmdahlsLaw.svg|thumb|Amdahl-en legea: grafikoak prozesadore kopuruaren araberako azelerazio-faktorea erakusten du. Amdahl-en legearen arabera, prozesadore kopuru infinituarekin ere, hobekuntza paralelizatu ezin den zatiak mugatzen du.]] Nukleo anitzeko prozesadore baten errendimendu-hobekuntza oso lotuta dago erabiltzen diren algoritmoekin, zehazki, paraleloan exekutatu daitezkeen programa-zatien menpe egongo da. Kasurik onenean, lor daiteken azelerazio-faktorea nukleo kopuruaren parekoa izango da, hau da, aplikazio bat nukleo bakar batean exekutatzeko behar den denbora ''t'' bada, ''k'' nukleo dituen prozesadore batean aplikazio horrek ''t/k'' denbora beharko du, beraz, ''k'' aldiz azkarrago exekutatuko da. Hala ere, Amdahl-en legeak erakusten duen bezala, oso zaila da horrelako azelerazio-faktore handiak lortzea<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Amdahal's Law|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Amdahl%27s_law|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}} </ref>. Lanaren %100 paralelizagarria balitz azelerazio-faktorea prozesadore kopuruarekiko lineala izango litzateke, hau da, 4 prozesadore izanik, 4 aldiz azkarrago exekutatuko genuke, baina lanaren %90 balitz paralelizagarria ez genuke 10 aldiz baino azkarrago exekutatuko nahiz eta nukleo kopurua handitu. Eta lanaren %50a bakarrik balitz paralelizagarria, azelerazio-faktorea ez litzateke 2 baino handiago inoiz izango. Azelerazio-faktorea kalkulatzeko erabiltzen den formula honako hau da: <math display="inline">af = P / (f + (1-f) P)</math>, non <math display="inline">P</math> nukleo kopurua den eta <math display="inline">f</math> lanaren frakzio paralelizagarria. <math display="inline">P</math> infinitoa denean, <math display="inline">af = 1/(1-f)</math>. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} g97ye5fa06z4jac8dg9jjt3kwv69p48 43543 43542 2026-06-24T16:46:55Z Ksarasola 1603 /* Terminologia */ 43543 wikitext text/x-wiki ==Nukleo anitzeko prozesadoreak== [[Fitxategi:ZAP eskema orokorra.png|thumb|Bi nukleoko prozesadore baten eskema generikoa, non nukleo bakoitzak L1 mailako cache memoria lokala duen eta L2 mailako cache partekatua.]] [[w:Mikroprozesadore|Nukleo anitzeko prozesadorea]] zirkuitu integratu bakarrean prozesurako unitate bat baino gehiago dituen mikroprozesadorea da. Nukleo bakoitzak programako agindu arruntak (aritmetikoak, memoriakoak...) exekuta ditzake [[w:Prozesatzeko unitate zentral|prozesatzeko unitate zentral]] (PUZ;ingelesezko siglak, [https://en.wikipedia.org/wiki/Central%20processing%20unit CPU: ''Central Processing Unit)'' ]) sinple baten antzera. Exekutatu nahi diren programek multithreading-a edo paralelismoa onartzen badute, nukleo bat baino gehiago izateak, aginduak aldi berean exekutatzeko aukera ematen du eta horrela programaren exekuzioa azkartzen da<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multithreading|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multithreading_(computer_architecture)|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Gaur egungo konputagailu pertsonal guztiek nukleo anitzeko prozesadoreak dituzte. Adibidez, Intel Core Ultra 9 290K Plus prozesadorak 24 nukleo ditu, eta AMDren Ryzen 9-ak, berriz, 16. Gama altuko konputagailu pertsonalen artean, AMDren Threadripper PRO 7995WX-ak 96 nukleo ditu, baina horrek aurrekoak baino 20 aldiz gehiago balio du. Nukleo bakoitzak exekuzio-unitateak ([[w:Unitate aritmetiko-logiko|UAL]], FPU<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Floating-point_unit</ref>), erregistroak eta programaren kontagailu propioak dituzte. Normalean, L1 eta L2 mailetako cache-ak<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/CPU_cache</ref> ere propioak dira eta L3 mailakoa da partekatzen dutena nukleo guztien artean. Horri esker, nukleo bakoitza agindu ezberdin bat exekutatzen egon daiteke, izan prozesu batekoak,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Process_(computing)</ref> izan prozesu ezberdinetakoak. Orain dela gutxi arte, nukleo anitzeko prozesadoreen nukleo guztiak berdinak izaten ziren, hau da, homogeneoak. Horrela, sistema eragilearen lana errazten zen ez zuelako erabaki behar ataza bakoitza zein nukleotara bideratu. Horren adibide dira AMD Ryzen edo Intel Xeon. Gaur egun, ordea, joera bestelakoa da, eta prozesadore gehienetan nukleoak heterogeneoak dira, batzuk handiak eta potentzia handikoak eta beste batzuk txikiak baina eraginkorrak. Ikusi da denboraren %90ean egiten den lanak (nabigatu, musika erreproduzitu, posta...) ez duela potentzia handirik behar eta nukleo txikiekin nahikoa dela horrela energia aurreztuz. Lan astunak egin behar direnean (konpilatu, bideojokoak...) aldiz, nukleo handiak jartzen dira martxan prozesadorearen errendimendua hobetuz. ==Terminologia== Badira nukleo anitzeko prozesadoreekin nahasgarri suertatzen diren beste kontzeptu batzuk, hala nola multiprozesadoreak eta multikonputagailuak. Bakoitzaren ezaugarri nagusiak dituzu ondoren: '''Nukleo anitzeko prozesadoreak''' txip bakarrean hainbat nukleo ditu. Bakoitzak bere cachea dauka, baina denek sistemaren memoria nagusia eta gehienetan L3 mailako cachea partekatzen dute. Haien artean komunikazioa oso azkarra da. Adibidez 8 nukleoko [https://es.wikipedia.org/wiki/Intel%20Core%20i7 Intel Core i7]a. '''Multiprozesadoreak''' hainbat prozesadore ditu, eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa izan daiteke. Prozesadoreek, memoria partekatzen dute haien artean informazioa trukatzeko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multiprozesadorea|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multiprocessor_system_architecture|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Adibidez, 192 nukleoko bi prozesadore [https://www.amd.com/en/products/processors/server/epyc/9005-series/amd-epyc-9965.html AMD EPYC 9965] dituen zerbitzari bat. '''Multikonputagailua''' sare bidez konektatutako konputagailu multzoa da. Makina bakoitzak bere memoria du, beraz, esan daiteke memoria banatutako sistema dela, eta haien arteko komunikazioa mezu trukeen bidez egiten da. Adibidez, klusterrak, superkonputagailuak... [[Fitxategi:ZAP eskema.png|500px|center |Nukleo anitzeko prozesadorearen, multiprozesadorearen eta multikonputagailuaren eskemak.]] Laburbilduz, multikonputagailu baten makina bakoitza multiprozesadorea izan daiteke eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa. Azpiko taulak hiru eredu horien ezaugarri ohikoenak jasotzen ditu: {| class="wikitable" |- | '''<code>Ezaugarriak</code> '''|| '''<code>Ziklo anitzeko prozesadoreak</code> '''|| '''<code>Multiprozesadoreak</code> '''||''' <code>Multikonputagailuak</code> ''' |- | <code>Txip kopurua</code> ||<code>1</code> || <code>Batzuk</code> || <code>Konputagailu batzuk</code> |- | <code>Memoria</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Banatua</code> |- | <code>Komunikazioa</code> || <code>Txip barnean</code> || <code>Busa/partekatua</code> || <code>Sarea/mezuak</code> |- | <code>Eskala</code> || <code>Txikia</code> || <code>Ertaina</code>|| <code>Handia</code> |- | <code>Programazioa</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>MPI</code> |} Artikulu honetan, “nukleo anitzeko prozesadoreak” terminoa, zirkuitu integratu bakarrean fabrikatutako PUZak adierazteko erabiltzen da. Aparteko zirkuitu fisikoetan fabrikatutako PUZak adierazteko ordea, multi-PUZ da batzuetan erabiltzen den terminoa (''multi-CPU'' ingelesez). Goian aipatu den multiprozesadorea multi-PUZ sistema bat da, baina baita ere zentzu zabalean hartuta, multikonputagailua multi-PUZ bat da. ==Testu ebakia: errendimendu-hobekuntza== [[Fitxategi:AmdahlsLaw.svg|thumb|Amdahl-en legea: grafikoak prozesadore kopuruaren araberako azelerazio-faktorea erakusten du. Amdahl-en legearen arabera, prozesadore kopuru infinituarekin ere, hobekuntza paralelizatu ezin den zatiak mugatzen du.]] Nukleo anitzeko prozesadore baten errendimendu-hobekuntza oso lotuta dago erabiltzen diren algoritmoekin, zehazki, paraleloan exekutatu daitezkeen programa-zatien menpe egongo da. Kasurik onenean, lor daiteken azelerazio-faktorea nukleo kopuruaren parekoa izango da, hau da, aplikazio bat nukleo bakar batean exekutatzeko behar den denbora ''t'' bada, ''k'' nukleo dituen prozesadore batean aplikazio horrek ''t/k'' denbora beharko du, beraz, ''k'' aldiz azkarrago exekutatuko da. Hala ere, Amdahl-en legeak erakusten duen bezala, oso zaila da horrelako azelerazio-faktore handiak lortzea<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Amdahal's Law|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Amdahl%27s_law|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}} </ref>. Lanaren %100 paralelizagarria balitz azelerazio-faktorea prozesadore kopuruarekiko lineala izango litzateke, hau da, 4 prozesadore izanik, 4 aldiz azkarrago exekutatuko genuke, baina lanaren %90 balitz paralelizagarria ez genuke 10 aldiz baino azkarrago exekutatuko nahiz eta nukleo kopurua handitu. Eta lanaren %50a bakarrik balitz paralelizagarria, azelerazio-faktorea ez litzateke 2 baino handiago inoiz izango. Azelerazio-faktorea kalkulatzeko erabiltzen den formula honako hau da: <math display="inline">af = P / (f + (1-f) P)</math>, non <math display="inline">P</math> nukleo kopurua den eta <math display="inline">f</math> lanaren frakzio paralelizagarria. <math display="inline">P</math> infinitoa denean, <math display="inline">af = 1/(1-f)</math>. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} qmvz3hfgoinug4t4jshgk4xdpvkkkgx 43544 43543 2026-06-24T16:47:39Z Ksarasola 1603 /* Terminologia */ 43544 wikitext text/x-wiki ==Nukleo anitzeko prozesadoreak== [[Fitxategi:ZAP eskema orokorra.png|thumb|Bi nukleoko prozesadore baten eskema generikoa, non nukleo bakoitzak L1 mailako cache memoria lokala duen eta L2 mailako cache partekatua.]] [[w:Mikroprozesadore|Nukleo anitzeko prozesadorea]] zirkuitu integratu bakarrean prozesurako unitate bat baino gehiago dituen mikroprozesadorea da. Nukleo bakoitzak programako agindu arruntak (aritmetikoak, memoriakoak...) exekuta ditzake [[w:Prozesatzeko unitate zentral|prozesatzeko unitate zentral]] (PUZ;ingelesezko siglak, [https://en.wikipedia.org/wiki/Central%20processing%20unit CPU: ''Central Processing Unit)'' ]) sinple baten antzera. Exekutatu nahi diren programek multithreading-a edo paralelismoa onartzen badute, nukleo bat baino gehiago izateak, aginduak aldi berean exekutatzeko aukera ematen du eta horrela programaren exekuzioa azkartzen da<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multithreading|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multithreading_(computer_architecture)|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Gaur egungo konputagailu pertsonal guztiek nukleo anitzeko prozesadoreak dituzte. Adibidez, Intel Core Ultra 9 290K Plus prozesadorak 24 nukleo ditu, eta AMDren Ryzen 9-ak, berriz, 16. Gama altuko konputagailu pertsonalen artean, AMDren Threadripper PRO 7995WX-ak 96 nukleo ditu, baina horrek aurrekoak baino 20 aldiz gehiago balio du. Nukleo bakoitzak exekuzio-unitateak ([[w:Unitate aritmetiko-logiko|UAL]], FPU<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Floating-point_unit</ref>), erregistroak eta programaren kontagailu propioak dituzte. Normalean, L1 eta L2 mailetako cache-ak<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/CPU_cache</ref> ere propioak dira eta L3 mailakoa da partekatzen dutena nukleo guztien artean. Horri esker, nukleo bakoitza agindu ezberdin bat exekutatzen egon daiteke, izan prozesu batekoak,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Process_(computing)</ref> izan prozesu ezberdinetakoak. Orain dela gutxi arte, nukleo anitzeko prozesadoreen nukleo guztiak berdinak izaten ziren, hau da, homogeneoak. Horrela, sistema eragilearen lana errazten zen ez zuelako erabaki behar ataza bakoitza zein nukleotara bideratu. Horren adibide dira AMD Ryzen edo Intel Xeon. Gaur egun, ordea, joera bestelakoa da, eta prozesadore gehienetan nukleoak heterogeneoak dira, batzuk handiak eta potentzia handikoak eta beste batzuk txikiak baina eraginkorrak. Ikusi da denboraren %90ean egiten den lanak (nabigatu, musika erreproduzitu, posta...) ez duela potentzia handirik behar eta nukleo txikiekin nahikoa dela horrela energia aurreztuz. Lan astunak egin behar direnean (konpilatu, bideojokoak...) aldiz, nukleo handiak jartzen dira martxan prozesadorearen errendimendua hobetuz. ==Terminologia== Badira nukleo anitzeko prozesadoreekin nahasgarri suertatzen diren beste kontzeptu batzuk, hala nola multiprozesadoreak eta multikonputagailuak. Bakoitzaren ezaugarri nagusiak dituzu ondoren: '''Nukleo anitzeko prozesadoreak''' txip bakarrean hainbat nukleo ditu. Bakoitzak bere cachea dauka, baina denek sistemaren memoria nagusia eta gehienetan L3 mailako cachea partekatzen dute. Haien artean komunikazioa oso azkarra da. Adibidez 8 nukleoko [https://es.wikipedia.org/wiki/Intel%20Core%20i7 Intel Core i7]a. '''Multiprozesadoreak''' hainbat prozesadore ditu, eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa izan daiteke. Prozesadoreek, memoria partekatzen dute haien artean informazioa trukatzeko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multiprozesadorea|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multiprocessor_system_architecture|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Adibidez, 192 nukleoko bi prozesadore [https://www.amd.com/en/products/processors/server/epyc/9005-series/amd-epyc-9965.html AMD EPYC 9965] dituen zerbitzari bat. '''Multikonputagailua''' sare bidez konektatutako konputagailu multzoa da. Makina bakoitzak bere memoria du, beraz, esan daiteke memoria banatutako sistema dela, eta haien arteko komunikazioa mezu trukeen bidez egiten da. Adibidez, klusterrak, superkonputagailuak... [[Fitxategi:ZAP eskema.png|600px|center |Nukleo anitzeko prozesadorearen, multiprozesadorearen eta multikonputagailuaren eskemak.]] Laburbilduz, multikonputagailu baten makina bakoitza multiprozesadorea izan daiteke eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa. Azpiko taulak hiru eredu horien ezaugarri ohikoenak jasotzen ditu: {| class="wikitable" |- | '''<code>Ezaugarriak</code> '''|| '''<code>Ziklo anitzeko prozesadoreak</code> '''|| '''<code>Multiprozesadoreak</code> '''||''' <code>Multikonputagailuak</code> ''' |- | <code>Txip kopurua</code> ||<code>1</code> || <code>Batzuk</code> || <code>Konputagailu batzuk</code> |- | <code>Memoria</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Banatua</code> |- | <code>Komunikazioa</code> || <code>Txip barnean</code> || <code>Busa/partekatua</code> || <code>Sarea/mezuak</code> |- | <code>Eskala</code> || <code>Txikia</code> || <code>Ertaina</code>|| <code>Handia</code> |- | <code>Programazioa</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>MPI</code> |} Artikulu honetan, “nukleo anitzeko prozesadoreak” terminoa, zirkuitu integratu bakarrean fabrikatutako PUZak adierazteko erabiltzen da. Aparteko zirkuitu fisikoetan fabrikatutako PUZak adierazteko ordea, multi-PUZ da batzuetan erabiltzen den terminoa (''multi-CPU'' ingelesez). Goian aipatu den multiprozesadorea multi-PUZ sistema bat da, baina baita ere zentzu zabalean hartuta, multikonputagailua multi-PUZ bat da. ==Testu ebakia: errendimendu-hobekuntza== [[Fitxategi:AmdahlsLaw.svg|thumb|Amdahl-en legea: grafikoak prozesadore kopuruaren araberako azelerazio-faktorea erakusten du. Amdahl-en legearen arabera, prozesadore kopuru infinituarekin ere, hobekuntza paralelizatu ezin den zatiak mugatzen du.]] Nukleo anitzeko prozesadore baten errendimendu-hobekuntza oso lotuta dago erabiltzen diren algoritmoekin, zehazki, paraleloan exekutatu daitezkeen programa-zatien menpe egongo da. Kasurik onenean, lor daiteken azelerazio-faktorea nukleo kopuruaren parekoa izango da, hau da, aplikazio bat nukleo bakar batean exekutatzeko behar den denbora ''t'' bada, ''k'' nukleo dituen prozesadore batean aplikazio horrek ''t/k'' denbora beharko du, beraz, ''k'' aldiz azkarrago exekutatuko da. Hala ere, Amdahl-en legeak erakusten duen bezala, oso zaila da horrelako azelerazio-faktore handiak lortzea<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Amdahal's Law|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Amdahl%27s_law|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}} </ref>. Lanaren %100 paralelizagarria balitz azelerazio-faktorea prozesadore kopuruarekiko lineala izango litzateke, hau da, 4 prozesadore izanik, 4 aldiz azkarrago exekutatuko genuke, baina lanaren %90 balitz paralelizagarria ez genuke 10 aldiz baino azkarrago exekutatuko nahiz eta nukleo kopurua handitu. Eta lanaren %50a bakarrik balitz paralelizagarria, azelerazio-faktorea ez litzateke 2 baino handiago inoiz izango. Azelerazio-faktorea kalkulatzeko erabiltzen den formula honako hau da: <math display="inline">af = P / (f + (1-f) P)</math>, non <math display="inline">P</math> nukleo kopurua den eta <math display="inline">f</math> lanaren frakzio paralelizagarria. <math display="inline">P</math> infinitoa denean, <math display="inline">af = 1/(1-f)</math>. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} q1fn8rz0xa6r29umcqbr4j5ugrapv2h 43545 43544 2026-06-24T17:27:34Z Ksarasola 1603 erreferentziak 43545 wikitext text/x-wiki ==Nukleo anitzeko prozesadoreak== [[Fitxategi:ZAP eskema orokorra.png|thumb|Bi nukleoko prozesadore baten eskema generikoa, non nukleo bakoitzak L1 mailako cache memoria lokala duen eta L2 mailako cache partekatua.]] [[w:Mikroprozesadore|Nukleo anitzeko prozesadorea]] zirkuitu integratu bakarrean prozesurako unitate bat baino gehiago dituen mikroprozesadorea da. Nukleo bakoitzak programako agindu arruntak (aritmetikoak, memoriakoak...) exekuta ditzake [[w:Prozesatzeko unitate zentral|prozesatzeko unitate zentral]] sinple baten antzera ([[w:Prozesatzeko unitate zentral|PUZ]] ingelesez: CPU. Central Processing Unit<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Central Processing Unit|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Central%20processing%20unit|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>). Exekutatu nahi diren programek multithreading-a edo paralelismoa onartzen badute, nukleo bat baino gehiago izateak, aginduak aldi berean exekutatzeko aukera ematen du eta horrela programaren exekuzioa azkartzen da<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multithreading|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multithreading_(computer_architecture)|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Gaur egungo konputagailu pertsonal guztiek nukleo anitzeko prozesadoreak dituzte. Adibidez, Intel Core Ultra 9 290K Plus prozesadorak 24 nukleo ditu, eta AMDren Ryzen 9-ak, berriz, 16. Gama altuko konputagailu pertsonalen artean, AMDren Threadripper PRO 7995WX-ak 96 nukleo ditu, baina horrek aurrekoak baino 20 aldiz gehiago balio du. Nukleo bakoitzak exekuzio-unitateak ([[w:Unitate aritmetiko-logiko|UAL]], FPU<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Floating point unit|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Floating-point_unit|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>), erregistroak eta programaren kontagailu propioak dituzte. Normalean, L1 eta L2 mailetako cache-ak<ref>{{Erreferentzia|izenburua=CPU cache|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/CPU_cache|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref> ere propioak dira eta L3 mailakoa da partekatzen dutena nukleo guztien artean. Horri esker, nukleo bakoitza agindu ezberdin bat exekutatzen egon daiteke, izan prozesu batekoak, <ref>{{Erreferentzia|izenburua=Process_(computing)|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Process_(computing)|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref> izan prozesu ezberdinetakoak. Orain dela gutxi arte, nukleo anitzeko prozesadoreen nukleo guztiak berdinak izaten ziren, hau da, homogeneoak. Horrela, sistema eragilearen lana errazten zen ez zuelako erabaki behar ataza bakoitza zein nukleotara bideratu. Horren adibide dira AMD Ryzen edo Intel Xeon. Gaur egun, ordea, joera bestelakoa da, eta prozesadore gehienetan nukleoak heterogeneoak dira, batzuk handiak eta potentzia handikoak eta beste batzuk txikiak baina eraginkorrak. Ikusi da denboraren %90ean egiten den lanak (nabigatu, musika erreproduzitu, posta...) ez duela potentzia handirik behar eta nukleo txikiekin nahikoa dela horrela energia aurreztuz. Lan astunak egin behar direnean (konpilatu, bideojokoak...) aldiz, nukleo handiak jartzen dira martxan prozesadorearen errendimendua hobetuz. ==Terminologia== Badira nukleo anitzeko prozesadoreekin nahasgarri suertatzen diren beste kontzeptu batzuk, hala nola multiprozesadoreak eta multikonputagailuak. Bakoitzaren ezaugarri nagusiak dituzu ondoren: '''Nukleo anitzeko prozesadoreak''' txip bakarrean hainbat nukleo ditu. Bakoitzak bere cachea dauka, baina denek sistemaren memoria nagusia eta gehienetan L3 mailako cachea partekatzen dute. Haien artean komunikazioa oso azkarra da. Adibidez 8 nukleoko Intel Core i7 prozesadorea.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Intel Core 20i7|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Intel%20Core%20i7|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref> '''Multiprozesadoreak''' hainbat prozesadore ditu, eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa izan daiteke. Prozesadoreek, memoria partekatzen dute haien artean informazioa trukatzeko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multiprozesadorea|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multiprocessor_system_architecture|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Adibidez, 192 nukleoko bi prozesadore AMD EPYC 9965 dituen zerbitzari bat.<ref>https://www.amd.com/en/products/processors/server/epyc/9005-series/amd-epyc-9965.html</ref> '''Multikonputagailua''' sare bidez konektatutako konputagailu multzoa da. Makina bakoitzak bere memoria du, beraz, esan daiteke memoria banatutako sistema dela, eta haien arteko komunikazioa mezu trukeen bidez egiten da. Adibidez, klusterrak, superkonputagailuak... [[Fitxategi:ZAP eskema.png|600px|center |Nukleo anitzeko prozesadorearen, multiprozesadorearen eta multikonputagailuaren eskemak.]] Laburbilduz, multikonputagailu baten makina bakoitza multiprozesadorea izan daiteke eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa. Azpiko taulak hiru eredu horien ezaugarri ohikoenak jasotzen ditu: {| class="wikitable" |- | '''<code>Ezaugarriak</code> '''|| '''<code>Ziklo anitzeko prozesadoreak</code> '''|| '''<code>Multiprozesadoreak</code> '''||''' <code>Multikonputagailuak</code> ''' |- | <code>Txip kopurua</code> ||<code>1</code> || <code>Batzuk</code> || <code>Konputagailu batzuk</code> |- | <code>Memoria</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Banatua</code> |- | <code>Komunikazioa</code> || <code>Txip barnean</code> || <code>Busa/partekatua</code> || <code>Sarea/mezuak</code> |- | <code>Eskala</code> || <code>Txikia</code> || <code>Ertaina</code>|| <code>Handia</code> |- | <code>Programazioa</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>MPI</code> |} Artikulu honetan, “nukleo anitzeko prozesadoreak” terminoa, zirkuitu integratu bakarrean fabrikatutako PUZak adierazteko erabiltzen da. Aparteko zirkuitu fisikoetan fabrikatutako PUZak adierazteko ordea, multi-PUZ da batzuetan erabiltzen den terminoa (''multi-CPU'' ingelesez). Goian aipatu den multiprozesadorea multi-PUZ sistema bat da, baina baita ere zentzu zabalean hartuta, multikonputagailua multi-PUZ bat da. ==Testu ebakia: errendimendu-hobekuntza== [[Fitxategi:AmdahlsLaw.svg|thumb|Amdahl-en legea: grafikoak prozesadore kopuruaren araberako azelerazio-faktorea erakusten du. Amdahl-en legearen arabera, prozesadore kopuru infinituarekin ere, hobekuntza paralelizatu ezin den zatiak mugatzen du.]] Nukleo anitzeko prozesadore baten errendimendu-hobekuntza oso lotuta dago erabiltzen diren algoritmoekin, zehazki, paraleloan exekutatu daitezkeen programa-zatien menpe egongo da. Kasurik onenean, lor daiteken azelerazio-faktorea nukleo kopuruaren parekoa izango da, hau da, aplikazio bat nukleo bakar batean exekutatzeko behar den denbora ''t'' bada, ''k'' nukleo dituen prozesadore batean aplikazio horrek ''t/k'' denbora beharko du, beraz, ''k'' aldiz azkarrago exekutatuko da. Hala ere, Amdahl-en legeak erakusten duen bezala, oso zaila da horrelako azelerazio-faktore handiak lortzea<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Amdahal's Law|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Amdahl%27s_law|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}} </ref>. Lanaren %100 paralelizagarria balitz azelerazio-faktorea prozesadore kopuruarekiko lineala izango litzateke, hau da, 4 prozesadore izanik, 4 aldiz azkarrago exekutatuko genuke, baina lanaren %90 balitz paralelizagarria ez genuke 10 aldiz baino azkarrago exekutatuko nahiz eta nukleo kopurua handitu. Eta lanaren %50a bakarrik balitz paralelizagarria, azelerazio-faktorea ez litzateke 2 baino handiago inoiz izango. Azelerazio-faktorea kalkulatzeko erabiltzen den formula honako hau da: <math display="inline">af = P / (f + (1-f) P)</math>, non <math display="inline">P</math> nukleo kopurua den eta <math display="inline">f</math> lanaren frakzio paralelizagarria. <math display="inline">P</math> infinitoa denean, <math display="inline">af = 1/(1-f)</math>. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} tb6miuq35q8gy3y1hsmhgk4j70kljsv 0 7312 43536 2026-06-24T14:27:18Z Rosa Arruabarrena 2687 Orria sortu da. Edukia: '''Git: bertsio-kontrol sistema banatua lankidetza bidezko garapenerako''' '''Git''' bertsio-kontrol sistema banatua da (''Distributed Version Control System, DVCS''), proiektu bateko fitxategietan denboran zehar egindako aldaketak erregistratu, kudeatu eta koordinatzeko aukera ematen duena [Ref-1][Ref-2]. Nahiz eta batez ere software garapenean erabiltzen den, haren erabilera dokumentazio teknikoan, ikerketa zientifikoan eta konfigurazioen kudeaketan ere hedatu da... 43536 wikitext text/x-wiki '''Git: bertsio-kontrol sistema banatua lankidetza bidezko garapenerako''' '''Git''' bertsio-kontrol sistema banatua da (''Distributed Version Control System, DVCS''), proiektu bateko fitxategietan denboran zehar egindako aldaketak erregistratu, kudeatu eta koordinatzeko aukera ematen duena [Ref-1][Ref-2]. Nahiz eta batez ere software garapenean erabiltzen den, haren erabilera dokumentazio teknikoan, ikerketa zientifikoan eta konfigurazioen kudeaketan ere hedatu da [Ref-3]. Ohikoa da '''Git''' ''GitHub'', ''GitLab'' edo ''Bitbucket'' plataformekin nahastea. Bereizketa hori funtsezkoa da: '''Git azpiko teknologia da''', lokalean funtzionatzen duen motorra; aipatutako plataformak, berriz, hura baliatzen duten hodeiko zerbitzuak dira, talde-lana, proiektuen ostalaritza eta garapen-prozesuen automatizazioa errazteko [Ref-4]. == Historia == Git agertu aurretik, bertsio-kontrol sistemarik ohikoenek (''CVS'', ''Subversion/SVN'') '''eredu zentralizatu'''a zuten: zerbitzari nagusi bakarra zegoen, eta garatzaileek etengabeko konexioa behar zuten lan egiteko. Zerbitzariak huts eginez gero, taldea gelditu egiten zen; bi pertsonak fitxategi bera aldi berean aldatuz gero, gatazkek lana galtzea eragin zezaketen [Ref-1][Ref-3]. 2005ean, Linux ''kernel''-a garatzen zuen komunitateak ordura arte erabiltzen zuen ''BitKeeper'' sistema jabetzazkorako sarbidea galdu zuen. Egoera horren aurrean, '''''Linus Torvalds'''''-ek,Linux kernelaren sortzaileak, sistema berri bat garatu zuen hiru eskakizun nagusirekin: eskala handiko biltegietan errendimendu handia, datuen osotasun bermatua eta zerbitzari zentralarekiko mendekotasunik gabeko arkitektura '''banatua''' [Ref-5][Ref-3]. Horrela sortu zen Git. Lizentzia librean (''GPL'') argitaratzeak eta 2008an ''GitHub'' agertzeak haren hedapena bultzatu zuten industrian [Ref-1][Ref-4]. 2010eko hamarkadan, software askearen proiektu handienek Git-era migratu zuten, eta ondoren mota guztietako erakundeek hartu zuten [Ref-2]. == Alderdi teknikoak == Git-en ezaugarri nagusia da '''biltegiaren (''repository'') kopia bakoitzak proiektuaren historia osoa''' gordetzen duela. Ez dago derrigorrezko zerbitzari zentralik: lokalean lan egin daiteke, konexiorik gabe, eta aldaketak taldekideekin geroago sinkroniza daitezke ''clone'', ''pull'' eta ''push'' eragiketen bidez [Ref-1][Ref-6]. Barnean, Git-ek kodea objektu aldaezinen multzo gisa gordetzen du, aztarna kriptografiko baten bidez identifikatuta (''hash SHA-1'', egun SHA-256-ra igarotzen ari dena): ''blob''-ak (fitxategien edukia), ''tree''-ak (direktorio-egitura) eta ''commit''-ak (proiektuaren egoera-argazkiak, egilearen eta dataren informazioarekin). Commit-ak elkarri lotuta daude, grafo zuzendu azikliko egitura batean antolatuta, proiektuaren historia osoa irudikatuz [Ref-1][Ref-6]. Diseinu honek errendimendu handia ematen dio Git-i. ''Branch'' (adar) bat sortzea ''commit'' jakin bati erreferentzia egiten dion erakusle bat sortzea besterik ez da; horrek kostu konstantea du, proiektuaren tamainarekiko independentea, eta garapen-lerro paraleloak modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen du. Git-ek ez ditu aldaketak lerroz lerroko diferentzien bidez gordetzen; aitzitik, proiektuaren egoeraren argazkien bidez modelizatzen ditu, eta biltegiratzea optimizatzen du objektu berdinak berrerabiliz, datuen bikoizketa saihesteko [Ref-1][Ref-6][Ref-7][Ref-8]. Arkitektura honek adarretan oinarritutako lan-eredua ahalbidetzen du: paraleloan funtzionalitateak garatzea kode egonkorra ukitu gabe, eta ''merge'' bidez bateratzea prest daudenean. Eredu horren gainean sortu dira gaur egun oso hedatuta dauden praktikak, hala nola ''GitFlow'' edo ''pull request'' eredua [Ref-1][Ref-6]. Git-en oinarrizko kontzeptu batzuk honako hauek dira: {| class="wikitable" |- ! Kontzeptua !! Deskribapena |- | '''repository''' || Fitxategi multzoa eta proiektuaren historia osoa |- | '''Commit''' || Proiektuaren egoera-argazkia, egilea eta datarekin |- | '''Branch''' || Garapen-lerro independentea |- | '''Merge''' || Bi adarren bateratzea |- | '''Clone / Pull / Push''' || Repository-en arteko sinkronizazio-eragiketak |} == Garrantzia, eragina eta etorkizuneko ildoak == ''Stack Overflow''-ren 2022ko inkestaren arabera, garatzaile profesionalen %93 baino gehiagok Git erabiltzen dute, eta horrek industriako de facto estandar bihurtzen du [Ref-9]. Git funtsezkoa izan da '''DevOps''' kulturaren garapenean, continuous integration (CI) eta continuous delivery (CD) sistemekin integratzen delarik. Horrela, kodean egindako aldaketa bakoitzak automatikoki abiaraz ditzake probak, segurtasun-analisiak eta hedapenak [Ref-2][Ref-4]. Hezkuntzan, Git oinarrizko gaitasuna bihurtu da informatikako eta ingeniaritzako ikasketetan. ''GitHub Classroom'' bezalako plataformak gero eta gehiago erabiltzen dira proiektuak eta praktikak kudeatzeko [Ref-8]. Etorkizunari begira, erronka nagusiak daude Git bezalako sistemetan errendimendua hobetzea, bereziki eskala handiko biltegietan (''repository'' handi edo ''monorepo'' motakoetan), segurtasun kriptografikoa indartzea (''SHA-256'' bidez), erabiltzaile ez-adituentzako erabilgarritasuna sinplifikatzea eta kodearen berrikuspen automatikoa egiteko adimen artifiziala integratzea [Ref-2][Ref-3]. Horrenbestez, Git ez da soilik tresna teknikoa, baizik eta informatikako prestakuntzaren funtsezko oinarria. Haren hedapen orokorra eta garapen-tresna nagusiekin duen integrazioa kontuan hartuta, Git azpiegitura egonkor gisa kokatzen da ekosistema teknologikoan epe ertain eta luzera. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} [Ref-1] Chacon, S., & Straub, B. (2014). Pro Git (2. arg.). Apress. https://doi.org/10.1007/978-1-4842-0076-6 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-2] Spinellis, D. (2012). “Git”. IEEE Software, 29(3), 100–101. https://doi.org/10.1109/MS.2012.61 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-3] Wikipedia — Git. https://en.wikipedia.org/wiki/Git (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-4] Git webgune ofiziala. https://git-scm.com/ (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-5] Torvalds, L. (2005). Git hasierako commit-a. https://github.com/git/git/commit/e83c5163316f89bfbde7d9ab23ca2e25604af290 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-6] Loeliger, J., & McCullough, M. (2012). Version Control with Git (2. arg.). O'Reilly Media. [Ref-7] W3Schools — Git Introduction. https://www.w3schools.com/git/git_intro.asp (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-8] Microsoft Learn — Intro to Git. https://learn.microsoft.com/en-us/training/modules/intro-to-git/ (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-9] Stack Overflow Developer Survey 2022. https://survey.stackoverflow.co/2022 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) 0q5z7jo6tke71pe7isujr0n40l7hlhq 43537 43536 2026-06-24T14:31:39Z Rosa Arruabarrena 2687 43537 wikitext text/x-wiki '''Git: bertsio-kontrol sistema banatua lankidetza bidezko garapenerako''' '''Git''' bertsio-kontrol sistema banatua da (''Distributed Version Control System, DVCS''), proiektu bateko fitxategietan denboran zehar egindako aldaketak erregistratu, kudeatu eta koordinatzeko aukera ematen duena [Ref-1][Ref-2]. Nahiz eta batez ere software garapenean erabiltzen den, haren erabilera dokumentazio teknikoan, ikerketa zientifikoan eta konfigurazioen kudeaketan ere hedatu da [Ref-3]. Ohikoa da '''Git''' ''GitHub'', ''GitLab'' edo ''Bitbucket'' plataformekin nahastea. Bereizketa hori funtsezkoa da: '''Git azpiko teknologia da''', lokalean funtzionatzen duen motorra; aipatutako plataformak, berriz, hura baliatzen duten hodeiko zerbitzuak dira, talde-lana, proiektuen ostalaritza eta garapen-prozesuen automatizazioa errazteko [Ref-4]. == Historia == Git agertu aurretik, bertsio-kontrol sistemarik ohikoenek (''CVS'', ''Subversion/SVN'') '''eredu zentralizatu'''a zuten: zerbitzari nagusi bakarra zegoen, eta garatzaileek etengabeko konexioa behar zuten lan egiteko. Zerbitzariak huts eginez gero, taldea gelditu egiten zen; bi pertsonak fitxategi bera aldi berean aldatuz gero, gatazkek lana galtzea eragin zezaketen [Ref-1][Ref-3]. 2005ean, Linux ''kernel''-a garatzen zuen komunitateak ordura arte erabiltzen zuen ''BitKeeper'' sistema jabetzazkorako sarbidea galdu zuen. Egoera horren aurrean, '''''Linus Torvalds'''''-ek,Linux kernelaren sortzaileak, sistema berri bat garatu zuen hiru eskakizun nagusirekin: eskala handiko biltegietan errendimendu handia, datuen osotasun bermatua eta zerbitzari zentralarekiko mendekotasunik gabeko arkitektura '''banatua''' [Ref-3]. Horrela sortu zen Git. Lizentzia librean (''GPL'') argitaratzeak eta 2008an ''GitHub'' agertzeak haren hedapena bultzatu zuten industrian [Ref-1][Ref-4]. 2010eko hamarkadan, software askearen proiektu handienek Git-era migratu zuten, eta ondoren mota guztietako erakundeek hartu zuten [Ref-2]. == Alderdi teknikoak == Git-en ezaugarri nagusia da '''biltegiaren (''repository'') kopia bakoitzak proiektuaren historia osoa''' gordetzen duela. Ez dago derrigorrezko zerbitzari zentralik: lokalean lan egin daiteke, konexiorik gabe, eta aldaketak taldekideekin geroago sinkroniza daitezke ''clone'', ''pull'' eta ''push'' eragiketen bidez [Ref-1][Ref-5]. Barnean, Git-ek kodea objektu aldaezinen multzo gisa gordetzen du, aztarna kriptografiko baten bidez identifikatuta (''hash SHA-1'', egun SHA-256-ra igarotzen ari dena): ''blob''-ak (fitxategien edukia), ''tree''-ak (direktorio-egitura) eta ''commit''-ak (proiektuaren egoera-argazkiak, egilearen eta dataren informazioarekin). Commit-ak elkarri lotuta daude, grafo zuzendu azikliko egitura batean antolatuta, proiektuaren historia osoa irudikatuz [Ref-1][Ref-5]. Diseinu honek errendimendu handia ematen dio Git-i. ''Branch'' (adar) bat sortzea ''commit'' jakin bati erreferentzia egiten dion erakusle bat sortzea besterik ez da; horrek kostu konstantea du, proiektuaren tamainarekiko independentea, eta garapen-lerro paraleloak modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen du. Git-ek ez ditu aldaketak lerroz lerroko diferentzien bidez gordetzen; aitzitik, proiektuaren egoeraren argazkien bidez modelizatzen ditu, eta biltegiratzea optimizatzen du objektu berdinak berrerabiliz, datuen bikoizketa saihesteko [Ref-1][Ref-5][Ref-6][Ref-7]. Arkitektura honek adarretan oinarritutako lan-eredua ahalbidetzen du: paraleloan funtzionalitateak garatzea kode egonkorra ukitu gabe, eta ''merge'' bidez bateratzea prest daudenean. Eredu horren gainean sortu dira gaur egun oso hedatuta dauden praktikak, hala nola ''GitFlow'' edo ''pull request'' eredua [Ref-1][Ref-5]. Git-en oinarrizko kontzeptu batzuk honako hauek dira: {| class="wikitable" |- ! Kontzeptua !! Deskribapena |- | '''repository''' || Fitxategi multzoa eta proiektuaren historia osoa |- | '''Commit''' || Proiektuaren egoera-argazkia, egilea eta datarekin |- | '''Branch''' || Garapen-lerro independentea |- | '''Merge''' || Bi adarren bateratzea |- | '''Clone / Pull / Push''' || Repository-en arteko sinkronizazio-eragiketak |} == Garrantzia, eragina eta etorkizuneko ildoak == ''Stack Overflow''-ren 2022ko inkestaren arabera, garatzaile profesionalen %93 baino gehiagok Git erabiltzen dute, eta horrek industriako de facto estandar bihurtzen du [Ref-8]. Git funtsezkoa izan da '''DevOps''' kulturaren garapenean, continuous integration (CI) eta continuous delivery (CD) sistemekin integratzen delarik. Horrela, kodean egindako aldaketa bakoitzak automatikoki abiaraz ditzake probak, segurtasun-analisiak eta hedapenak [Ref-2][Ref-4]. Hezkuntzan, Git oinarrizko gaitasuna bihurtu da informatikako eta ingeniaritzako ikasketetan. ''GitHub Classroom'' bezalako plataformak gero eta gehiago erabiltzen dira proiektuak eta praktikak kudeatzeko [Ref-8]. Etorkizunari begira, erronka nagusiak daude Git bezalako sistemetan errendimendua hobetzea, bereziki eskala handiko biltegietan (''repository'' handi edo ''monorepo'' motakoetan), segurtasun kriptografikoa indartzea (''SHA-256'' bidez), erabiltzaile ez-adituentzako erabilgarritasuna sinplifikatzea eta kodearen berrikuspen automatikoa egiteko adimen artifiziala integratzea [Ref-2][Ref-3]. Horrenbestez, Git ez da soilik tresna teknikoa, baizik eta informatikako prestakuntzaren funtsezko oinarria. Haren hedapen orokorra eta garapen-tresna nagusiekin duen integrazioa kontuan hartuta, Git azpiegitura egonkor gisa kokatzen da ekosistema teknologikoan epe ertain eta luzera. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} [Ref-1] Chacon, S., & Straub, B. (2014). Pro Git (2. arg.). Apress. https://doi.org/10.1007/978-1-4842-0076-6 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-2] Spinellis, D. (2012). “Git”. IEEE Software, 29(3), 100–101. https://doi.org/10.1109/MS.2012.61 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-3] Wikipedia — Git. https://en.wikipedia.org/wiki/Git (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-4] Git webgune ofiziala. https://git-scm.com/ (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-5] Loeliger, J., & McCullough, M. (2012). Version Control with Git (2. arg.). O'Reilly Media. [Ref-6] W3Schools — Git Introduction. https://www.w3schools.com/git/git_intro.asp (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-7] Microsoft Learn — Intro to Git. https://learn.microsoft.com/en-us/training/modules/intro-to-git/ (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-8] Stack Overflow Developer Survey 2022. https://survey.stackoverflow.co/2022 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) 3pd2onvax3w8e4m9l81iupxaadvhki7 43538 43537 2026-06-24T14:36:25Z Rosa Arruabarrena 2687 43538 wikitext text/x-wiki '''Git: bertsio-kontrol sistema banatua lankidetza bidezko garapenerako''' '''Git''' bertsio-kontrol sistema banatua da (''Distributed Version Control System, DVCS''), proiektu bateko fitxategietan denboran zehar egindako aldaketak erregistratu, kudeatu eta koordinatzeko aukera ematen duena [Ref-1][Ref-2]. Nahiz eta batez ere software garapenean erabiltzen den, haren erabilera dokumentazio teknikoan, ikerketa zientifikoan eta konfigurazioen kudeaketan ere hedatu da [Ref-3]. Ohikoa da '''Git''' ''GitHub'', ''GitLab'' edo ''Bitbucket'' plataformekin nahastea. Bereizketa hori funtsezkoa da: '''Git azpiko teknologia da''', lokalean funtzionatzen duen motorra; aipatutako plataformak, berriz, hura baliatzen duten hodeiko zerbitzuak dira, talde-lana, proiektuen ostalaritza eta garapen-prozesuen automatizazioa errazteko [Ref-4]. == Historia == Git agertu aurretik, bertsio-kontrol sistemarik ohikoenek (''CVS'', ''Subversion/SVN'') '''eredu zentralizatu'''a zuten: zerbitzari nagusi bakarra zegoen, eta garatzaileek etengabeko konexioa behar zuten lan egiteko. Zerbitzariak huts eginez gero, taldea gelditu egiten zen; bi pertsonak fitxategi bera aldi berean aldatuz gero, gatazkek lana galtzea eragin zezaketen [Ref-1][Ref-3]. 2005ean, Linux ''kernel''-a garatzen zuen komunitateak ordura arte erabiltzen zuen ''BitKeeper'' sistema jabetzazkorako sarbidea galdu zuen. Egoera horren aurrean, '''''Linus Torvalds'''''-ek,Linux kernelaren sortzaileak, sistema berri bat garatu zuen hiru eskakizun nagusirekin: eskala handiko biltegietan errendimendu handia, datuen osotasun bermatua eta zerbitzari zentralarekiko mendekotasunik gabeko arkitektura '''banatua''' [Ref-3]. Horrela sortu zen Git. Lizentzia librean (''GPL'') argitaratzeak eta 2008an ''GitHub'' agertzeak haren hedapena bultzatu zuten industrian [Ref-1][Ref-4]. 2010eko hamarkadan, software askearen proiektu handienek Git-era migratu zuten, eta ondoren mota guztietako erakundeek hartu zuten [Ref-2]. == Alderdi teknikoak == Git-en ezaugarri nagusia da '''biltegiaren (''repository'') kopia bakoitzak proiektuaren historia osoa''' gordetzen duela. Ez dago derrigorrezko zerbitzari zentralik: lokalean lan egin daiteke, konexiorik gabe, eta aldaketak taldekideekin geroago sinkroniza daitezke ''clone'', ''pull'' eta ''push'' eragiketen bidez [Ref-1][Ref-5]. Barnean, Git-ek kodea objektu aldaezinen multzo gisa gordetzen du, aztarna kriptografiko baten bidez identifikatuta (''hash SHA-1'', egun SHA-256-ra igarotzen ari dena): ''blob''-ak (fitxategien edukia), ''tree''-ak (direktorio-egitura) eta ''commit''-ak (proiektuaren egoera-argazkiak, egilearen eta dataren informazioarekin). Commit-ak elkarri lotuta daude, grafo zuzendu azikliko egitura batean antolatuta, proiektuaren historia osoa irudikatuz [Ref-1][Ref-5]. Diseinu honek errendimendu handia ematen dio Git-i. ''Branch'' (adar) bat sortzea ''commit'' jakin bati erreferentzia egiten dion erakusle bat sortzea besterik ez da; horrek kostu konstantea du, proiektuaren tamainarekiko independentea, eta garapen-lerro paraleloak modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen du. Git-ek ez ditu aldaketak lerroz lerroko diferentzien bidez gordetzen; aitzitik, proiektuaren egoeraren argazkien bidez modelizatzen ditu, eta biltegiratzea optimizatzen du objektu berdinak berrerabiliz, datuen bikoizketa saihesteko [Ref-1][Ref-5][Ref-6][Ref-7]. Arkitektura honek adarretan oinarritutako lan-eredua ahalbidetzen du: paraleloan funtzionalitateak garatzea kode egonkorra ukitu gabe, eta ''merge'' bidez bateratzea prest daudenean. Eredu horren gainean sortu dira gaur egun oso hedatuta dauden praktikak, hala nola ''GitFlow'' edo ''pull request'' eredua [Ref-1][Ref-5]. Git-en oinarrizko kontzeptu batzuk honako hauek dira: {| class="wikitable" |- ! Kontzeptua !! Deskribapena |- | '''repository''' || Fitxategi multzoa eta proiektuaren historia osoa |- | '''Commit''' || Proiektuaren egoera-argazkia, egilea eta datarekin |- | '''Branch''' || Garapen-lerro independentea |- | '''Merge''' || Bi adarren bateratzea |- | '''Clone / Pull / Push''' || Repository-en arteko sinkronizazio-eragiketak |} == Garrantzia, eragina eta etorkizuneko ildoak == ''Stack Overflow''-ren 2022ko inkestaren arabera, garatzaile profesionalen %93 baino gehiagok Git erabiltzen dute, eta horrek industriako de facto estandar bihurtzen du [Ref-8]. Git funtsezkoa izan da '''DevOps''' kulturaren garapenean, continuous integration (CI) eta continuous delivery (CD) sistemekin integratzen delarik. Horrela, kodean egindako aldaketa bakoitzak automatikoki abiaraz ditzake probak, segurtasun-analisiak eta hedapenak [Ref-2][Ref-4]. Hezkuntzan, Git oinarrizko gaitasuna bihurtu da informatikako eta ingeniaritzako ikasketetan. ''GitHub Classroom'' bezalako plataformak gero eta gehiago erabiltzen dira proiektuak eta praktikak kudeatzeko [Ref-8]. Etorkizunari begira, erronka nagusiak daude Git bezalako sistemetan errendimendua hobetzea, bereziki eskala handiko biltegietan (''repository'' handi edo ''monorepo'' motakoetan), segurtasun kriptografikoa indartzea (''SHA-256'' bidez), erabiltzaile ez-adituentzako erabilgarritasuna sinplifikatzea eta kodearen berrikuspen automatikoa egiteko adimen artifiziala integratzea [Ref-2][Ref-3]. Horrenbestez, Git ez da soilik tresna teknikoa, baizik eta informatikako prestakuntzaren funtsezko oinarria. Haren hedapen orokorra eta garapen-tresna nagusiekin duen integrazioa kontuan hartuta, Git azpiegitura egonkor gisa kokatzen da ekosistema teknologikoan epe ertain eta luzera. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} [Ref-1] Chacon, S., & Straub, B. (2014). Pro Git (2. arg.). Apress. https://doi.org/10.1007/978-1-4842-0076-6 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-2] Spinellis, D. (2012). “Git”. IEEE Software, 29(3), 100–101. https://doi.org/10.1109/MS.2012.61 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-3] Wikipedia — Git. https://en.wikipedia.org/wiki/Git (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-4] Git webgune ofiziala. https://git-scm.com/ (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-5] Loeliger, J., & McCullough, M. (2012). Version Control with Git (2. arg.). O'Reilly Media. ISBN: 978-1449316389 [Ref-6] W3Schools — Git Introduction. https://www.w3schools.com/git/git_intro.asp (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-7] Microsoft Learn — Intro to Git. https://learn.microsoft.com/en-us/training/modules/intro-to-git/ (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-8] Stack Overflow Developer Survey 2022. https://survey.stackoverflow.co/2022 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) expqn0rfevfvf9d3rpwtugpylqm241y 43539 43538 2026-06-24T15:25:19Z Rosa Arruabarrena 2687 43539 wikitext text/x-wiki '''Git: bertsio-kontrol sistema banatua lankidetza bidezko garapenerako''' '''Git''' bertsio-kontrol sistema banatua da (''Distributed Version Control System, DVCS''), proiektu bateko fitxategietan denboran zehar egindako aldaketak erregistratu, kudeatu eta koordinatzeko aukera ematen duena [Ref-1][Ref-2]. Nahiz eta batez ere software garapenean erabiltzen den, haren erabilera dokumentazio teknikoan, ikerketa zientifikoan eta konfigurazioen kudeaketan ere hedatu da [Ref-3]. [[File:Git-Logo-1788C.png|thumb|GIT logoa]] Ohikoa da '''Git''' ''GitHub'', ''GitLab'' edo ''Bitbucket'' plataformekin nahastea. Bereizketa hori funtsezkoa da: '''Git azpiko teknologia da''', lokalean funtzionatzen duen motorra; aipatutako plataformak, berriz, hura baliatzen duten hodeiko zerbitzuak dira, talde-lana, proiektuen ostalaritza eta garapen-prozesuen automatizazioa errazteko [Ref-4]. == Historia == Git agertu aurretik, bertsio-kontrol sistemarik ohikoenek (''CVS'', ''Subversion/SVN'') '''eredu zentralizatu'''a zuten: zerbitzari nagusi bakarra zegoen, eta garatzaileek etengabeko konexioa behar zuten lan egiteko. Zerbitzariak huts eginez gero, taldea gelditu egiten zen; bi pertsonak fitxategi bera aldi berean aldatuz gero, gatazkek lana galtzea eragin zezaketen [Ref-1][Ref-3]. 2005ean, Linux ''kernel''-a garatzen zuen komunitateak ordura arte erabiltzen zuen ''BitKeeper'' sistema jabetzazkorako sarbidea galdu zuen. Egoera horren aurrean, '''''Linus Torvalds'''''-ek,Linux kernelaren sortzaileak, sistema berri bat garatu zuen hiru eskakizun nagusirekin: eskala handiko biltegietan errendimendu handia, datuen osotasun bermatua eta zerbitzari zentralarekiko mendekotasunik gabeko arkitektura '''banatua''' [Ref-3]. Horrela sortu zen Git. Lizentzia librean (''GPL'') argitaratzeak eta 2008an ''GitHub'' agertzeak haren hedapena bultzatu zuten industrian [Ref-1][Ref-4]. 2010eko hamarkadan, software askearen proiektu handienek Git-era migratu zuten, eta ondoren mota guztietako erakundeek hartu zuten [Ref-2]. == Alderdi teknikoak == Git-en ezaugarri nagusia da '''biltegiaren (''repository'') kopia bakoitzak proiektuaren historia osoa''' gordetzen duela. Ez dago derrigorrezko zerbitzari zentralik: lokalean lan egin daiteke, konexiorik gabe, eta aldaketak taldekideekin geroago sinkroniza daitezke ''clone'', ''pull'' eta ''push'' eragiketen bidez [Ref-1][Ref-5]. Barnean, Git-ek kodea objektu aldaezinen multzo gisa gordetzen du, aztarna kriptografiko baten bidez identifikatuta (''hash SHA-1'', egun SHA-256-ra igarotzen ari dena): ''blob''-ak (fitxategien edukia), ''tree''-ak (direktorio-egitura) eta ''commit''-ak (proiektuaren egoera-argazkiak, egilearen eta dataren informazioarekin). Commit-ak elkarri lotuta daude, grafo zuzendu azikliko egitura batean antolatuta, proiektuaren historia osoa irudikatuz [Ref-1][Ref-5]. Diseinu honek errendimendu handia ematen dio Git-i. ''Branch'' (adar) bat sortzea ''commit'' jakin bati erreferentzia egiten dion erakusle bat sortzea besterik ez da; horrek kostu konstantea du, proiektuaren tamainarekiko independentea, eta garapen-lerro paraleloak modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen du. Git-ek ez ditu aldaketak lerroz lerroko diferentzien bidez gordetzen; aitzitik, proiektuaren egoeraren argazkien bidez modelizatzen ditu, eta biltegiratzea optimizatzen du objektu berdinak berrerabiliz, datuen bikoizketa saihesteko [Ref-1][Ref-5][Ref-6][Ref-7]. Arkitektura honek adarretan oinarritutako lan-eredua ahalbidetzen du: paraleloan funtzionalitateak garatzea kode egonkorra ukitu gabe, eta ''merge'' bidez bateratzea prest daudenean. Eredu horren gainean sortu dira gaur egun oso hedatuta dauden praktikak, hala nola ''GitFlow'' edo ''pull request'' eredua [Ref-1][Ref-5]. [[File:Git operations.svg|Git_operations]] Git-en oinarrizko kontzeptu batzuk honako hauek dira: {| class="wikitable" |- ! Kontzeptua !! Deskribapena |- | '''repository''' || Fitxategi multzoa eta proiektuaren historia osoa |- | '''Commit''' || Proiektuaren egoera-argazkia, egilea eta datarekin |- | '''Branch''' || Garapen-lerro independentea |- | '''Merge''' || Bi adarren bateratzea |- | '''Clone / Pull / Push''' || Repository-en arteko sinkronizazio-eragiketak |} Ondorengo sekuentziak Git-en lan-fluxu tipiko bat erakusten du: <syntaxhighlight lang="bash"> # Repository berri bat sortu git init # Aldaketak prestatu (staging area) git add fitxategia.py # Commit bat egin git commit -m "Lehen bertsioa" # Adar berri bat sortu git branch ezaugarri-berria # Urruneko repositoryarekin sinkronizatu git push origin main </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuneko ildoak == ''Stack Overflow''-ren 2022ko inkestaren arabera, garatzaile profesionalen %93 baino gehiagok Git erabiltzen dute, eta horrek industriako de facto estandar bihurtzen du [Ref-8]. Git funtsezkoa izan da '''DevOps''' kulturaren garapenean, continuous integration (CI) eta continuous delivery (CD) sistemekin integratzen delarik. Horrela, kodean egindako aldaketa bakoitzak automatikoki abiaraz ditzake probak, segurtasun-analisiak eta hedapenak [Ref-2][Ref-4]. Hezkuntzan, Git oinarrizko gaitasuna bihurtu da informatikako eta ingeniaritzako ikasketetan. ''GitHub Classroom'' bezalako plataformak gero eta gehiago erabiltzen dira proiektuak eta praktikak kudeatzeko [Ref-8]. [[Fitxategi:Git lehenengoUrratsak.jpg|thumb|Git eta GitHub-en lehen urratsak ematen laborategian]] Etorkizunari begira, erronka nagusiak daude Git bezalako sistemetan errendimendua hobetzea, bereziki eskala handiko biltegietan (''repository'' handi edo ''monorepo'' motakoetan), segurtasun kriptografikoa indartzea (''SHA-256'' bidez), erabiltzaile ez-adituentzako erabilgarritasuna sinplifikatzea eta kodearen berrikuspen automatikoa egiteko adimen artifiziala integratzea [Ref-2][Ref-3]. Horrenbestez, Git ez da soilik tresna teknikoa, baizik eta informatikako prestakuntzaren funtsezko oinarria. Haren hedapen orokorra eta garapen-tresna nagusiekin duen integrazioa kontuan hartuta, Git azpiegitura egonkor gisa kokatzen da ekosistema teknologikoan epe ertain eta luzera. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} [Ref-1] Chacon, S., & Straub, B. (2014). Pro Git (2. arg.). Apress. https://doi.org/10.1007/978-1-4842-0076-6 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-2] Spinellis, D. (2012). “Git”. IEEE Software, 29(3), 100–101. https://doi.org/10.1109/MS.2012.61 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-3] Wikipedia — Git. https://en.wikipedia.org/wiki/Git (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-4] Git webgune ofiziala. https://git-scm.com/ (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-5] Loeliger, J., & McCullough, M. (2012). Version Control with Git (2. arg.). O'Reilly Media. ISBN: 978-1449316389 [Ref-6] W3Schools — Git Introduction. https://www.w3schools.com/git/git_intro.asp (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-7] Microsoft Learn — Intro to Git. https://learn.microsoft.com/en-us/training/modules/intro-to-git/ (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-8] Stack Overflow Developer Survey 2022. https://survey.stackoverflow.co/2022 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) g0ky1c8vi7sq4lxruo3j0mephlvd18v 43540 43539 2026-06-24T15:28:49Z Rosa Arruabarrena 2687 43540 wikitext text/x-wiki '''Git: bertsio-kontrol sistema banatua lankidetza bidezko garapenerako''' '''Git''' bertsio-kontrol sistema banatua da (''Distributed Version Control System, DVCS''), proiektu bateko fitxategietan denboran zehar egindako aldaketak erregistratu, kudeatu eta koordinatzeko aukera ematen duena [Ref-1][Ref-2]. Nahiz eta batez ere software garapenean erabiltzen den, haren erabilera dokumentazio teknikoan, ikerketa zientifikoan eta konfigurazioen kudeaketan ere hedatu da [Ref-3]. [[File:Git-Logo-1788C.png|thumb|GIT logoa]] Ohikoa da '''Git''' ''GitHub'', ''GitLab'' edo ''Bitbucket'' plataformekin nahastea. Bereizketa hori funtsezkoa da: '''Git azpiko teknologia da''', lokalean funtzionatzen duen motorra; aipatutako plataformak, berriz, hura baliatzen duten hodeiko zerbitzuak dira, talde-lana, proiektuen ostalaritza eta garapen-prozesuen automatizazioa errazteko [Ref-4]. == Historia == Git agertu aurretik, bertsio-kontrol sistemarik ohikoenek (''CVS'', ''Subversion/SVN'') '''eredu zentralizatu'''a zuten: zerbitzari nagusi bakarra zegoen, eta garatzaileek etengabeko konexioa behar zuten lan egiteko. Zerbitzariak huts eginez gero, taldea gelditu egiten zen; bi pertsonak fitxategi bera aldi berean aldatuz gero, gatazkek lana galtzea eragin zezaketen [Ref-1][Ref-3]. 2005ean, Linux ''kernel''-a garatzen zuen komunitateak ordura arte erabiltzen zuen ''BitKeeper'' sistema jabetzazkorako sarbidea galdu zuen. Egoera horren aurrean, '''''Linus Torvalds'''''-ek,Linux kernelaren sortzaileak, sistema berri bat garatu zuen hiru eskakizun nagusirekin: eskala handiko biltegietan errendimendu handia, datuen osotasun bermatua eta zerbitzari zentralarekiko mendekotasunik gabeko arkitektura '''banatua''' [Ref-3]. Horrela sortu zen Git. Lizentzia librean (''GPL'') argitaratzeak eta 2008an ''GitHub'' agertzeak haren hedapena bultzatu zuten industrian [Ref-1][Ref-4]. 2010eko hamarkadan, software askearen proiektu handienek Git-era migratu zuten, eta ondoren mota guztietako erakundeek hartu zuten [Ref-2]. == Alderdi teknikoak == Git-en ezaugarri nagusia da '''biltegiaren (''repository'') kopia bakoitzak proiektuaren historia osoa''' gordetzen duela. Ez dago derrigorrezko zerbitzari zentralik: lokalean lan egin daiteke, konexiorik gabe, eta aldaketak taldekideekin geroago sinkroniza daitezke ''clone'', ''pull'' eta ''push'' eragiketen bidez [Ref-1][Ref-5]. Barnean, Git-ek kodea objektu aldaezinen multzo gisa gordetzen du, aztarna kriptografiko baten bidez identifikatuta (''hash SHA-1'', egun SHA-256-ra igarotzen ari dena): ''blob''-ak (fitxategien edukia), ''tree''-ak (direktorio-egitura) eta ''commit''-ak (proiektuaren egoera-argazkiak, egilearen eta dataren informazioarekin). Commit-ak elkarri lotuta daude, grafo zuzendu azikliko egitura batean antolatuta, proiektuaren historia osoa irudikatuz [Ref-1][Ref-5]. Diseinu honek errendimendu handia ematen dio Git-i. ''Branch'' (adar) bat sortzea ''commit'' jakin bati erreferentzia egiten dion erakusle bat sortzea besterik ez da; horrek kostu konstantea du, proiektuaren tamainarekiko independentea, eta garapen-lerro paraleloak modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen du. Git-ek ez ditu aldaketak lerroz lerroko diferentzien bidez gordetzen; aitzitik, proiektuaren egoeraren argazkien bidez modelizatzen ditu, eta biltegiratzea optimizatzen du objektu berdinak berrerabiliz, datuen bikoizketa saihesteko [Ref-1][Ref-5][Ref-6][Ref-7]. Arkitektura honek adarretan oinarritutako lan-eredua ahalbidetzen du: paraleloan funtzionalitateak garatzea kode egonkorra ukitu gabe, eta ''merge'' bidez bateratzea prest daudenean. Eredu horren gainean sortu dira gaur egun oso hedatuta dauden praktikak, hala nola ''GitFlow'' edo ''pull request'' eredua [Ref-1][Ref-5]. [[File:Git operations.svg|Git_operations|thumb|Git bertsio-kontrolerako sistemako datu-fluxu eta biltegiratze-maila batzuk]] Git-en oinarrizko kontzeptu batzuk honako hauek dira: {| class="wikitable" |- ! Kontzeptua !! Deskribapena |- | '''repository''' || Fitxategi multzoa eta proiektuaren historia osoa |- | '''Commit''' || Proiektuaren egoera-argazkia, egilea eta datarekin |- | '''Branch''' || Garapen-lerro independentea |- | '''Merge''' || Bi adarren bateratzea |- | '''Clone / Pull / Push''' || Repository-en arteko sinkronizazio-eragiketak |} Ondorengo sekuentziak Git-en lan-fluxu tipiko bat erakusten du: <syntaxhighlight lang="bash"> # Repository berri bat sortu git init # Aldaketak prestatu (staging area) git add fitxategia.py # Commit bat egin git commit -m "Lehen bertsioa" # Adar berri bat sortu git branch ezaugarri-berria # Urruneko repositoryarekin sinkronizatu git push origin main </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuneko ildoak == ''Stack Overflow''-ren 2022ko inkestaren arabera, garatzaile profesionalen %93 baino gehiagok Git erabiltzen dute, eta horrek industriako de facto estandar bihurtzen du [Ref-8]. Git funtsezkoa izan da '''DevOps''' kulturaren garapenean, continuous integration (CI) eta continuous delivery (CD) sistemekin integratzen delarik. Horrela, kodean egindako aldaketa bakoitzak automatikoki abiaraz ditzake probak, segurtasun-analisiak eta hedapenak [Ref-2][Ref-4]. Hezkuntzan, Git oinarrizko gaitasuna bihurtu da informatikako eta ingeniaritzako ikasketetan. ''GitHub Classroom'' bezalako plataformak gero eta gehiago erabiltzen dira proiektuak eta praktikak kudeatzeko [Ref-8]. [[Fitxategi:Git lehenengoUrratsak.jpg|thumb|Git eta GitHub-en lehen urratsak ematen laborategian]] Etorkizunari begira, erronka nagusiak daude Git bezalako sistemetan errendimendua hobetzea, bereziki eskala handiko biltegietan (''repository'' handi edo ''monorepo'' motakoetan), segurtasun kriptografikoa indartzea (''SHA-256'' bidez), erabiltzaile ez-adituentzako erabilgarritasuna sinplifikatzea eta kodearen berrikuspen automatikoa egiteko adimen artifiziala integratzea [Ref-2][Ref-3]. Horrenbestez, Git ez da soilik tresna teknikoa, baizik eta informatikako prestakuntzaren funtsezko oinarria. Haren hedapen orokorra eta garapen-tresna nagusiekin duen integrazioa kontuan hartuta, Git azpiegitura egonkor gisa kokatzen da ekosistema teknologikoan epe ertain eta luzera. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} [Ref-1] Chacon, S., & Straub, B. (2014). Pro Git (2. arg.). Apress. https://doi.org/10.1007/978-1-4842-0076-6 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-2] Spinellis, D. (2012). “Git”. IEEE Software, 29(3), 100–101. https://doi.org/10.1109/MS.2012.61 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-3] Wikipedia — Git. https://en.wikipedia.org/wiki/Git (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-4] Git webgune ofiziala. https://git-scm.com/ (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-5] Loeliger, J., & McCullough, M. (2012). Version Control with Git (2. arg.). O'Reilly Media. ISBN: 978-1449316389 [Ref-6] W3Schools — Git Introduction. https://www.w3schools.com/git/git_intro.asp (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-7] Microsoft Learn — Intro to Git. https://learn.microsoft.com/en-us/training/modules/intro-to-git/ (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-8] Stack Overflow Developer Survey 2022. https://survey.stackoverflow.co/2022 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) 143vsgoy1zfc2u5pzn2xry0vto27bfe 43541 43540 2026-06-24T16:17:08Z Rosa Arruabarrena 2687 43541 wikitext text/x-wiki '''Git: bertsio-kontrol sistema banatua lankidetza bidezko garapenerako''' '''Git''' bertsio-kontrol sistema banatua da (''Distributed Version Control System, DVCS''), proiektu bateko fitxategietan denboran zehar egindako aldaketak erregistratu, kudeatu eta koordinatzeko aukera ematen duena [Ref-1][Ref-2]. Nahiz eta batez ere software garapenean erabiltzen den, haren erabilera dokumentazio teknikoan, ikerketa zientifikoan eta konfigurazioen kudeaketan ere hedatu da [Ref-3]. [[File:Git-Logo-1788C.png|thumb|GIT logoa]] Ohikoa da '''Git''' ''GitHub'', ''GitLab'' edo ''Bitbucket'' plataformekin nahastea. Bereizketa hori funtsezkoa da: '''Git azpiko teknologia da''', lokalean funtzionatzen duen motorra; aipatutako plataformak, berriz, hura baliatzen duten hodeiko zerbitzuak dira, talde-lana, proiektuen ostalaritza eta garapen-prozesuen automatizazioa errazteko [Ref-4]. == Historia == Git agertu aurretik, bertsio-kontrol sistemarik ohikoenek (''CVS'', ''Subversion/SVN'') '''eredu zentralizatu'''a zuten: zerbitzari nagusi bakarra zegoen, eta garatzaileek etengabeko konexioa behar zuten lan egiteko. Zerbitzariak huts eginez gero, taldea gelditu egiten zen; bi pertsonak fitxategi bera aldi berean aldatuz gero, gatazkek lana galtzea eragin zezaketen [Ref-1][Ref-3]. 2005ean, Linux ''kernel''-a garatzen zuen komunitateak ordura arte erabiltzen zuen ''BitKeeper'' sistema jabetzazkorako sarbidea galdu zuen. Egoera horren aurrean, '''''Linus Torvalds'''''-ek,Linux kernelaren sortzaileak, sistema berri bat garatu zuen hiru eskakizun nagusirekin: eskala handiko biltegietan errendimendu handia, datuen osotasun bermatua eta zerbitzari zentralarekiko mendekotasunik gabeko arkitektura '''banatua''' [Ref-3]. Horrela sortu zen Git. Lizentzia librean (''GPL'') argitaratzeak eta 2008an ''GitHub'' agertzeak haren hedapena bultzatu zuten industrian [Ref-1][Ref-4]. 2010eko hamarkadan, software askearen proiektu handienek Git-era migratu zuten, eta ondoren mota guztietako erakundeek hartu zuten [Ref-2]. == Alderdi teknikoak == Git-en ezaugarri nagusia da '''biltegiaren (''repository'') kopia bakoitzak proiektuaren historia osoa''' gordetzen duela. Ez dago derrigorrezko zerbitzari zentralik: lokalean lan egin daiteke, konexiorik gabe, eta aldaketak taldekideekin geroago sinkroniza daitezke ''clone'', ''pull'' eta ''push'' eragiketen bidez [Ref-1][Ref-5]. Barnean, Git-ek kodea objektu aldaezinen multzo gisa gordetzen du, aztarna kriptografiko baten bidez identifikatuta (''hash SHA-1'', egun SHA-256-ra igarotzen ari dena): ''blob''-ak (fitxategien edukia), ''tree''-ak (direktorio-egitura) eta ''commit''-ak (proiektuaren egoera-argazkiak, egilearen eta dataren informazioarekin). Commit-ak elkarri lotuta daude, grafo zuzendu azikliko egitura batean antolatuta, proiektuaren historia osoa irudikatuz [Ref-1][Ref-5]. Diseinu honek errendimendu handia ematen dio Git-i. ''Branch'' (adar) bat sortzea ''commit'' jakin bati erreferentzia egiten dion erakusle bat sortzea besterik ez da; horrek kostu konstantea du, proiektuaren tamainarekiko independentea, eta garapen-lerro paraleloak modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen du. Git-ek ez ditu aldaketak lerroz lerroko diferentzien bidez gordetzen; aitzitik, proiektuaren egoeraren argazkien bidez modelizatzen ditu, eta biltegiratzea optimizatzen du objektu berdinak berrerabiliz, datuen bikoizketa saihesteko [Ref-1][Ref-5][Ref-6][Ref-7]. Arkitektura honek adarretan oinarritutako lan-eredua ahalbidetzen du: paraleloan funtzionalitateak garatzea kode egonkorra ukitu gabe, eta ''merge'' bidez bateratzea prest daudenean. Eredu horren gainean sortu dira gaur egun oso hedatuta dauden praktikak, hala nola ''GitFlow'' edo ''pull request'' eredua [Ref-1][Ref-5]. [[File:Git operations.svg|Git_operations|thumb|Git bertsio-kontrolerako sistemako datu-fluxu eta biltegiratze-maila batzuk]] Git-en oinarrizko kontzeptu batzuk honako hauek dira: {| class="wikitable" |- ! Kontzeptua !! Deskribapena |- | '''repository''' || Fitxategi multzoa eta proiektuaren historia osoa |- | '''Commit''' || Proiektuaren egoera-argazkia, egilea eta datarekin |- | '''Branch''' || Garapen-lerro independentea |- | '''Merge''' || Bi adarren bateratzea |- | '''Clone / Pull / Push''' || Repository-en arteko sinkronizazio-eragiketak |} Ondorengo sekuentziak Git eta GitHub erabileran, eguneroko lanaren oinarrizko fluxua erakusten du <syntaxhighlight lang="bash"> # Hasierako prestaketa $ git init $ git add . $ git commit -m "Hasierako commit-a" # GitHub-era konektatu eta bidali $ git remote add origin https://github.com/erabiltzailea/proiektua.git $ git push -u origin main # Eguneroko lana $ git add . $ git commit -m "Aldaketak" $ git push $ git pull </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuneko ildoak == ''Stack Overflow''-ren 2022ko inkestaren arabera, garatzaile profesionalen %93 baino gehiagok Git erabiltzen dute, eta horrek industriako de facto estandar bihurtzen du [Ref-8]. Git funtsezkoa izan da '''DevOps''' kulturaren garapenean, continuous integration (CI) eta continuous delivery (CD) sistemekin integratzen delarik. Horrela, kodean egindako aldaketa bakoitzak automatikoki abiaraz ditzake probak, segurtasun-analisiak eta hedapenak [Ref-2][Ref-4]. Hezkuntzan, Git oinarrizko gaitasuna bihurtu da informatikako eta ingeniaritzako ikasketetan. ''GitHub Classroom'' bezalako plataformak gero eta gehiago erabiltzen dira proiektuak eta praktikak kudeatzeko [Ref-8]. Etorkizunari begira, erronka nagusiak daude Git bezalako sistemetan errendimendua hobetzea, bereziki eskala handiko biltegietan (''repository'' handi edo ''monorepo'' motakoetan), segurtasun kriptografikoa indartzea (''SHA-256'' bidez), erabiltzaile ez-adituentzako erabilgarritasuna sinplifikatzea eta kodearen berrikuspen automatikoa egiteko adimen artifiziala integratzea [Ref-2][Ref-3]. Horrenbestez, Git ez da soilik tresna teknikoa, baizik eta informatikako prestakuntzaren funtsezko oinarria. Haren hedapen orokorra eta garapen-tresna nagusiekin duen integrazioa kontuan hartuta, Git azpiegitura egonkor gisa kokatzen da ekosistema teknologikoan epe ertain eta luzera. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} [Ref-1] Chacon, S., & Straub, B. (2014). Pro Git (2. arg.). Apress. https://doi.org/10.1007/978-1-4842-0076-6 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-2] Spinellis, D. (2012). “Git”. IEEE Software, 29(3), 100–101. https://doi.org/10.1109/MS.2012.61 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-3] Wikipedia — Git. https://en.wikipedia.org/wiki/Git (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-4] Git webgune ofiziala. https://git-scm.com/ (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-5] Loeliger, J., & McCullough, M. (2012). Version Control with Git (2. arg.). O'Reilly Media. ISBN: 978-1449316389 [Ref-6] W3Schools — Git Introduction. https://www.w3schools.com/git/git_intro.asp (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-7] Microsoft Learn — Intro to Git. https://learn.microsoft.com/en-us/training/modules/intro-to-git/ (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) [Ref-8] Stack Overflow Developer Survey 2022. https://survey.stackoverflow.co/2022 (Noiz kontsultatua: 2026-06-24) q82qa3k6pra9p917umr5inltvezh65i