Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7279</id>
    <revision>
      <id>43987</id>
      <parentid>43691</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T16:18:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: prozesadoreen transistore kopurua */</comment>
      <origin>43987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7727" sha1="7asb8anvnei8mrjna73z3i0n4cj471o" xml:space="preserve">==RISC arkitektura==
[[File:RISC diagrama.jpg|thumb|300x300px|RISC prozesadore baten bloke diagrama]]
'''[[w:RISC|RISC]]''' arkitektura (Reduced Instruction Set Computer; euskaraz: [[w:RISC|RISC: Instrukzio multzo txikiko konputagailua]]) 1970eko hamarkadaren amaieran garatutako ordenagailu-arkitektura bat da, helburu nagusitzat eraginkortasuna eta sinpletasuna dituena. Hori lortzeko agindu-multzo txiki eta sinple bat erabiltzen du, ordura arte erabiltzen zenaren kontrakoa, non agindu-multzoa konplexua zen ‒CISC ([[w: Complex Instruction Set Computer|Complex Instruction Set Computer]])‒. 

RISC konputagailuen beste ezaugarrietako bat da helburu orokorreko erregistro-multzo handi bat dutela. Erregistro hauen atzipena oso azkarra da, eta ondorioz, datuak erregistroetan baldin badaude, eragiketa aritmetiko-logikoak oso azkar egin daitezke datuak beti eskura daudelako. Hala ere, datuak memoriatik erregistroetara (''load'') edota erregistroetatik memoriara (''store'') eramateko ere aginduak behar dira. Hori dela eta, RISC konputagailuak  [[w:Load–store arkitektura|''load-store'' arkitekturan]] oinarritzen direla esaten da. Hau da, aginduak bi motatakoak izan daitezke, memoriakoak edo aritmetiko-logikoak. Memoriako aginduek bakarrik memoria eta erregistroen arteko mugimenduak egiten dituzte, eta agindu aritmetiko-logikoak gainerako eragiketa guztiez arduratuko dira. Azken eragiketa horiek beti erregistroen artean egiten dira. Eredu honek exekuzio oso azkarrak ahalbidetzen ditu. 

RISC konputagailu batek CISC batek baino agindu gehiago behar izan ditzake ataza bat egiteko, banakako aginduek eragiketa sinpleagoak egiten dituztelako, baina agindu sinpleek, oso azkar exekutatzeaz gain,  [[w:Instruzio-mailako paralelismo|instruzio-mailako paralelismoa]] (ILP) ahalbidetzen dute, eta ondorioz, atazaren exekuzioa azkartzen da agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuz. Ikus dezagun adibide bat:

Demagun 3 agindu aritmetiko (+, x eta /) burutu behar dituen programa bat daukagula. Suposatuko dugu eragingaiak erregistroetan (ri) gordeta daudela (horretarako dagozkien ''load'' aginduak exekutatu dira aurretik) eta emaitza ere erregistro batean gordeko dugula (bukaeran, azkeneko emaitza memoriara eramango da ''store'' agindu baten bidez):

Agindu horietako bakoitzean egin beharrekoa sinplea da eta lau urratsetan banatzen ohi da:
# Agindua memoriatik CPUra eraman (if – ''instruction fetch'').
# Agindua deskodetu eta eragingaiak irakurri erregistroetatik (id – ''instruction decode'').
# Eragiketa egin (ex –''execution'').
# Emaitza erregistro batean gorde (wr – ''register write'').

Suposatuko dugu hori egiteko 4 erloju-ziklo behar direla agindu bakoitzeko, hau da, urrats bakoitzeko bat. Beraz, programa hori seriean exekutatzeko, hiru aginduak bata bestearen atzetik, 3 x 4 = 12 ziklo beharko genituzke.

Baina agindu mailako paralelismoari esker, agindu bat memoriatik CPUra eramaten den bitartean, beste agindu batzuk deskodetzen, eragiketa egiten edota emaitza idazten egon daitezke, denak aldi berean. Hau horrela izanik, agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuko litzateke, eta programa osoa exekutatzeko 6 ziklo beharko genituzke 12ren ordez. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| &lt;code&gt;r1 = r2 + r3;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt; ||  ||
|-
| &lt;code&gt;r4 = r5 x r6;&lt;/code&gt; ||  ||&lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;||
|-
| &lt;code&gt;r7 = r8 / r9;&lt;/code&gt; ||  ||  || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;
|-
| '''&lt;code&gt;zikloak&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;1&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;3&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;4&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;5&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;6&lt;/code&gt;''' 
|}

==Ezaugarri teknikoak==
Laburbilduz, hauek dira RISC prozesadoreen ezaugarri nagusiak:
# Agindu-multzo txikia eta uniformea: agindu kopuru mugatua eta agindu guztiek luzera bera, horrela deskodetze-fasea sinpleagoa da.
# Exekuzio-ziklo bakarra: agindu bakoitza erloju-ziklo bakar batean exekutatzeko (bukatzeko) diseinatua dago.
# ''Load-store'' arkitektura: memoriako aginduak bi besterik ez dira, ''load'' eta ''store''. Gainerako eragiketa guztiak erregistroen artean egiten dira.
# Erregistro-multzo handia: erregistro ugari dago memoriara sarbide-kopurua murrizteko.
# Hardwarearen sinpletasuna: aginduak zuzenean hardwarean inplementatzen dira eta horrek diseinua sinpletzen du.

==Historia==
[[Fitxategi:CDC 6600.jc.jpg|thumb|CDC 6600]] 60ko hamarkadan sortutako sistema batzuk —[[w:Mikroprozesadore#RISC_mikroprozesadoreak|CDC 6600]]— RISC arkitekturaren aitzindari hartu badira ere, [[w:Michael J. Flynn|Michel J. Flynn-en]] arabera, lehenengo RISC sistema IBM 801 izan zen, John Cock-ek 1975ean hasi eta 1980an amaitu zena.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=IBM 801|hizkuntza=en|data=2026-02-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=IBM_801&amp;oldid=1336989051|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Hala ere, RISC terminoa [[w:  David Patterson (informatikaria)|David Patterson-ek]] sortu zuen Berkeley RISC proiektuan (1980 – 1984).&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=|izenburua=Berkeley RISC|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-01-24|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Berkeley_RISC&amp;oldid=1334583651|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Proiektu horren ondorioz, RISC-I (1982) eta RISC-II (1983) prozesadoreak diseinatu ziren eta, nahiz eta zuzenean komertzializatu ez baziren ere, esan daiteke gaur egungo prozesadore modernoak azken horren kopiak direla.

==Testu ebakia: Transistoreak eta Moore-ren legea==
[[Fitxategi:Transistorer (cropped).jpg|thumb|Transistoreak]]Transistoreak prozesadoreen oinarrizko osagaiak dira eta horien kopurua handitzean, memoria handiagoak eta exekuzio-unitate gehiago egin daitezke, prozesadore azkarragoak lortuz.
1971eko [[w:Mikroprozesadore#Intel_4004_(1971)|Intel 4004]] mikroprozesadoreak —kalkulagailu baterako diseinatua— 2.300 transistore zituen eta segundoko 60.000 eragiketa egiteko gai zen. Bestalde, RISC-I prozesadoreak 44.429 transistoreekin, garai hartako CISC prozesadore sinpleen (100.000 transistore) errendimendua erraz gainditzen zuen. Gaur egungo prozesadore batek, berriz, milaka milioi transistore ditu, eta ondorioz, mila milioika aldiz eraginkorragoa da, esaterako, 2025ko Apple M5 sistemak, 28 mila milioi transistore ditu.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Apple unleashes M5, the next big leap in AI performance for Apple silicon|hizkuntza=en-US|url=https://www.apple.com/newsroom/2025/10/apple-unleashes-m5-the-next-big-leap-in-ai-performance-for-apple-silicon/|aldizkaria=Apple Newsroom|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

[[Fitxategi:Moore's Law Transistor Count 1970-2020.png|thumb|upright=1.6|Mooreren legea isalatzen duen grafikoa (1970-2020): gutxi gorabehera kopurua bikoizten da bi urtean behin]]
'''Mooreren legea''' [[zirkuitu integratu]] trinko berrien [[transistore]] kopurua bi urtero bikoiztuz doala dioen aurreikuspen edo behaketa da. Iragarpenaren egilea [[Gordon Moore]] estatubatuar ingeniari eta enpresaburua da, [[Fairchild Semiconductor]] eta [[Intel]] enpresen sortzaileetako bat. Hortaz, haren abizenak ematen dio izena aurreikuspenari.

Hala ere, Mooreren hasierako iragarpena ez dator bat gaur egungoarekin. Izan ere, [[1965]]eko Mooreren hasierako aurreikuspenak zioen zirkuitu integratu trinkoen transistore kopurua urtez urte bikoiztuz joango zela. [[1975]]ean, ordea, iragarpena zuzendu zuenean, transistore kopurua bi urtero bikoiztuz joango zela iragarri zuen. Iragarpenaren azken zuzenketa hau da oraindik gaur egun balio duena.

==  Erreferentziak  ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>7asb8anvnei8mrjna73z3i0n4cj471o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43988</id>
      <parentid>43987</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T16:20:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: Transistoreak eta Moore-ren legea */</comment>
      <origin>43988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7663" sha1="6l88b1baicofdxdnqqjamv7hzjdmgwx" xml:space="preserve">==RISC arkitektura==
[[File:RISC diagrama.jpg|thumb|300x300px|RISC prozesadore baten bloke diagrama]]
'''[[w:RISC|RISC]]''' arkitektura (Reduced Instruction Set Computer; euskaraz: [[w:RISC|RISC: Instrukzio multzo txikiko konputagailua]]) 1970eko hamarkadaren amaieran garatutako ordenagailu-arkitektura bat da, helburu nagusitzat eraginkortasuna eta sinpletasuna dituena. Hori lortzeko agindu-multzo txiki eta sinple bat erabiltzen du, ordura arte erabiltzen zenaren kontrakoa, non agindu-multzoa konplexua zen ‒CISC ([[w: Complex Instruction Set Computer|Complex Instruction Set Computer]])‒. 

RISC konputagailuen beste ezaugarrietako bat da helburu orokorreko erregistro-multzo handi bat dutela. Erregistro hauen atzipena oso azkarra da, eta ondorioz, datuak erregistroetan baldin badaude, eragiketa aritmetiko-logikoak oso azkar egin daitezke datuak beti eskura daudelako. Hala ere, datuak memoriatik erregistroetara (''load'') edota erregistroetatik memoriara (''store'') eramateko ere aginduak behar dira. Hori dela eta, RISC konputagailuak  [[w:Load–store arkitektura|''load-store'' arkitekturan]] oinarritzen direla esaten da. Hau da, aginduak bi motatakoak izan daitezke, memoriakoak edo aritmetiko-logikoak. Memoriako aginduek bakarrik memoria eta erregistroen arteko mugimenduak egiten dituzte, eta agindu aritmetiko-logikoak gainerako eragiketa guztiez arduratuko dira. Azken eragiketa horiek beti erregistroen artean egiten dira. Eredu honek exekuzio oso azkarrak ahalbidetzen ditu. 

RISC konputagailu batek CISC batek baino agindu gehiago behar izan ditzake ataza bat egiteko, banakako aginduek eragiketa sinpleagoak egiten dituztelako, baina agindu sinpleek, oso azkar exekutatzeaz gain,  [[w:Instruzio-mailako paralelismo|instruzio-mailako paralelismoa]] (ILP) ahalbidetzen dute, eta ondorioz, atazaren exekuzioa azkartzen da agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuz. Ikus dezagun adibide bat:

Demagun 3 agindu aritmetiko (+, x eta /) burutu behar dituen programa bat daukagula. Suposatuko dugu eragingaiak erregistroetan (ri) gordeta daudela (horretarako dagozkien ''load'' aginduak exekutatu dira aurretik) eta emaitza ere erregistro batean gordeko dugula (bukaeran, azkeneko emaitza memoriara eramango da ''store'' agindu baten bidez):

Agindu horietako bakoitzean egin beharrekoa sinplea da eta lau urratsetan banatzen ohi da:
# Agindua memoriatik CPUra eraman (if – ''instruction fetch'').
# Agindua deskodetu eta eragingaiak irakurri erregistroetatik (id – ''instruction decode'').
# Eragiketa egin (ex –''execution'').
# Emaitza erregistro batean gorde (wr – ''register write'').

Suposatuko dugu hori egiteko 4 erloju-ziklo behar direla agindu bakoitzeko, hau da, urrats bakoitzeko bat. Beraz, programa hori seriean exekutatzeko, hiru aginduak bata bestearen atzetik, 3 x 4 = 12 ziklo beharko genituzke.

Baina agindu mailako paralelismoari esker, agindu bat memoriatik CPUra eramaten den bitartean, beste agindu batzuk deskodetzen, eragiketa egiten edota emaitza idazten egon daitezke, denak aldi berean. Hau horrela izanik, agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuko litzateke, eta programa osoa exekutatzeko 6 ziklo beharko genituzke 12ren ordez. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| &lt;code&gt;r1 = r2 + r3;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt; ||  ||
|-
| &lt;code&gt;r4 = r5 x r6;&lt;/code&gt; ||  ||&lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;||
|-
| &lt;code&gt;r7 = r8 / r9;&lt;/code&gt; ||  ||  || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;
|-
| '''&lt;code&gt;zikloak&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;1&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;3&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;4&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;5&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;6&lt;/code&gt;''' 
|}

==Ezaugarri teknikoak==
Laburbilduz, hauek dira RISC prozesadoreen ezaugarri nagusiak:
# Agindu-multzo txikia eta uniformea: agindu kopuru mugatua eta agindu guztiek luzera bera, horrela deskodetze-fasea sinpleagoa da.
# Exekuzio-ziklo bakarra: agindu bakoitza erloju-ziklo bakar batean exekutatzeko (bukatzeko) diseinatua dago.
# ''Load-store'' arkitektura: memoriako aginduak bi besterik ez dira, ''load'' eta ''store''. Gainerako eragiketa guztiak erregistroen artean egiten dira.
# Erregistro-multzo handia: erregistro ugari dago memoriara sarbide-kopurua murrizteko.
# Hardwarearen sinpletasuna: aginduak zuzenean hardwarean inplementatzen dira eta horrek diseinua sinpletzen du.

==Historia==
[[Fitxategi:CDC 6600.jc.jpg|thumb|CDC 6600]] 60ko hamarkadan sortutako sistema batzuk —[[w:Mikroprozesadore#RISC_mikroprozesadoreak|CDC 6600]]— RISC arkitekturaren aitzindari hartu badira ere, [[w:Michael J. Flynn|Michel J. Flynn-en]] arabera, lehenengo RISC sistema IBM 801 izan zen, John Cock-ek 1975ean hasi eta 1980an amaitu zena.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=IBM 801|hizkuntza=en|data=2026-02-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=IBM_801&amp;oldid=1336989051|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Hala ere, RISC terminoa [[w:  David Patterson (informatikaria)|David Patterson-ek]] sortu zuen Berkeley RISC proiektuan (1980 – 1984).&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=|izenburua=Berkeley RISC|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-01-24|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Berkeley_RISC&amp;oldid=1334583651|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Proiektu horren ondorioz, RISC-I (1982) eta RISC-II (1983) prozesadoreak diseinatu ziren eta, nahiz eta zuzenean komertzializatu ez baziren ere, esan daiteke gaur egungo prozesadore modernoak azken horren kopiak direla.

==Testu ebakia: Transistoreak eta Moore-ren legea==
[[Fitxategi:Transistorer (cropped).jpg|thumb|Transistoreak]]Transistoreak prozesadoreen oinarrizko osagaiak dira eta horien kopurua handitzean, memoria handiagoak eta exekuzio-unitate gehiago egin daitezke, prozesadore azkarragoak lortuz.
1971eko [[w:Mikroprozesadore#Intel_4004_(1971)|Intel 4004]] mikroprozesadoreak —kalkulagailu baterako diseinatua— 2.300 transistore zituen eta segundoko 60.000 eragiketa egiteko gai zen. Bestalde, RISC-I prozesadoreak 44.429 transistoreekin, garai hartako CISC prozesadore sinpleen (100.000 transistore) errendimendua erraz gainditzen zuen. Gaur egungo prozesadore batek, berriz, milaka milioi transistore ditu, eta ondorioz, mila milioika aldiz eraginkorragoa da, esaterako, 2025ko Apple M5 sistemak, 28 mila milioi transistore ditu.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Apple unleashes M5, the next big leap in AI performance for Apple silicon|hizkuntza=en-US|url=https://www.apple.com/newsroom/2025/10/apple-unleashes-m5-the-next-big-leap-in-ai-performance-for-apple-silicon/|aldizkaria=Apple Newsroom|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

[[Fitxategi:Lei de moore 2006.png|thumb|300px|Mooreren legea Intelen mikroprozesadoreen bilakaerarekin alderatuta.]]
'''Mooreren legea''' [[zirkuitu integratu]] trinko berrien [[transistore]] kopurua bi urtero bikoiztuz doala dioen aurreikuspen edo behaketa da. Iragarpenaren egilea [[Gordon Moore]] estatubatuar ingeniari eta enpresaburua da, [[Fairchild Semiconductor]] eta [[Intel]] enpresen sortzaileetako bat. Hortaz, haren abizenak ematen dio izena aurreikuspenari.

Hala ere, Mooreren hasierako iragarpena ez dator bat gaur egungoarekin. Izan ere, [[1965]]eko Mooreren hasierako aurreikuspenak zioen zirkuitu integratu trinkoen transistore kopurua urtez urte bikoiztuz joango zela. [[1975]]ean, ordea, iragarpena zuzendu zuenean, transistore kopurua bi urtero bikoiztuz joango zela iragarri zuen. Iragarpenaren azken zuzenketa hau da oraindik gaur egun balio duena.

==  Erreferentziak  ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>6l88b1baicofdxdnqqjamv7hzjdmgwx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43989</id>
      <parentid>43988</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T16:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: Transistoreak eta Moore-ren legea */</comment>
      <origin>43989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7663" sha1="4npvorq14xqh6t537oh2rgqj546bpp7" xml:space="preserve">==RISC arkitektura==
[[File:RISC diagrama.jpg|thumb|300x300px|RISC prozesadore baten bloke diagrama]]
'''[[w:RISC|RISC]]''' arkitektura (Reduced Instruction Set Computer; euskaraz: [[w:RISC|RISC: Instrukzio multzo txikiko konputagailua]]) 1970eko hamarkadaren amaieran garatutako ordenagailu-arkitektura bat da, helburu nagusitzat eraginkortasuna eta sinpletasuna dituena. Hori lortzeko agindu-multzo txiki eta sinple bat erabiltzen du, ordura arte erabiltzen zenaren kontrakoa, non agindu-multzoa konplexua zen ‒CISC ([[w: Complex Instruction Set Computer|Complex Instruction Set Computer]])‒. 

RISC konputagailuen beste ezaugarrietako bat da helburu orokorreko erregistro-multzo handi bat dutela. Erregistro hauen atzipena oso azkarra da, eta ondorioz, datuak erregistroetan baldin badaude, eragiketa aritmetiko-logikoak oso azkar egin daitezke datuak beti eskura daudelako. Hala ere, datuak memoriatik erregistroetara (''load'') edota erregistroetatik memoriara (''store'') eramateko ere aginduak behar dira. Hori dela eta, RISC konputagailuak  [[w:Load–store arkitektura|''load-store'' arkitekturan]] oinarritzen direla esaten da. Hau da, aginduak bi motatakoak izan daitezke, memoriakoak edo aritmetiko-logikoak. Memoriako aginduek bakarrik memoria eta erregistroen arteko mugimenduak egiten dituzte, eta agindu aritmetiko-logikoak gainerako eragiketa guztiez arduratuko dira. Azken eragiketa horiek beti erregistroen artean egiten dira. Eredu honek exekuzio oso azkarrak ahalbidetzen ditu. 

RISC konputagailu batek CISC batek baino agindu gehiago behar izan ditzake ataza bat egiteko, banakako aginduek eragiketa sinpleagoak egiten dituztelako, baina agindu sinpleek, oso azkar exekutatzeaz gain,  [[w:Instruzio-mailako paralelismo|instruzio-mailako paralelismoa]] (ILP) ahalbidetzen dute, eta ondorioz, atazaren exekuzioa azkartzen da agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuz. Ikus dezagun adibide bat:

Demagun 3 agindu aritmetiko (+, x eta /) burutu behar dituen programa bat daukagula. Suposatuko dugu eragingaiak erregistroetan (ri) gordeta daudela (horretarako dagozkien ''load'' aginduak exekutatu dira aurretik) eta emaitza ere erregistro batean gordeko dugula (bukaeran, azkeneko emaitza memoriara eramango da ''store'' agindu baten bidez):

Agindu horietako bakoitzean egin beharrekoa sinplea da eta lau urratsetan banatzen ohi da:
# Agindua memoriatik CPUra eraman (if – ''instruction fetch'').
# Agindua deskodetu eta eragingaiak irakurri erregistroetatik (id – ''instruction decode'').
# Eragiketa egin (ex –''execution'').
# Emaitza erregistro batean gorde (wr – ''register write'').

Suposatuko dugu hori egiteko 4 erloju-ziklo behar direla agindu bakoitzeko, hau da, urrats bakoitzeko bat. Beraz, programa hori seriean exekutatzeko, hiru aginduak bata bestearen atzetik, 3 x 4 = 12 ziklo beharko genituzke.

Baina agindu mailako paralelismoari esker, agindu bat memoriatik CPUra eramaten den bitartean, beste agindu batzuk deskodetzen, eragiketa egiten edota emaitza idazten egon daitezke, denak aldi berean. Hau horrela izanik, agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuko litzateke, eta programa osoa exekutatzeko 6 ziklo beharko genituzke 12ren ordez. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| &lt;code&gt;r1 = r2 + r3;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt; ||  ||
|-
| &lt;code&gt;r4 = r5 x r6;&lt;/code&gt; ||  ||&lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;||
|-
| &lt;code&gt;r7 = r8 / r9;&lt;/code&gt; ||  ||  || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;
|-
| '''&lt;code&gt;zikloak&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;1&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;3&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;4&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;5&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;6&lt;/code&gt;''' 
|}

==Ezaugarri teknikoak==
Laburbilduz, hauek dira RISC prozesadoreen ezaugarri nagusiak:
# Agindu-multzo txikia eta uniformea: agindu kopuru mugatua eta agindu guztiek luzera bera, horrela deskodetze-fasea sinpleagoa da.
# Exekuzio-ziklo bakarra: agindu bakoitza erloju-ziklo bakar batean exekutatzeko (bukatzeko) diseinatua dago.
# ''Load-store'' arkitektura: memoriako aginduak bi besterik ez dira, ''load'' eta ''store''. Gainerako eragiketa guztiak erregistroen artean egiten dira.
# Erregistro-multzo handia: erregistro ugari dago memoriara sarbide-kopurua murrizteko.
# Hardwarearen sinpletasuna: aginduak zuzenean hardwarean inplementatzen dira eta horrek diseinua sinpletzen du.

==Historia==
[[Fitxategi:CDC 6600.jc.jpg|thumb|CDC 6600]] 60ko hamarkadan sortutako sistema batzuk —[[w:Mikroprozesadore#RISC_mikroprozesadoreak|CDC 6600]]— RISC arkitekturaren aitzindari hartu badira ere, [[w:Michael J. Flynn|Michel J. Flynn-en]] arabera, lehenengo RISC sistema IBM 801 izan zen, John Cock-ek 1975ean hasi eta 1980an amaitu zena.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=IBM 801|hizkuntza=en|data=2026-02-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=IBM_801&amp;oldid=1336989051|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Hala ere, RISC terminoa [[w:  David Patterson (informatikaria)|David Patterson-ek]] sortu zuen Berkeley RISC proiektuan (1980 – 1984).&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=|izenburua=Berkeley RISC|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-01-24|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Berkeley_RISC&amp;oldid=1334583651|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Proiektu horren ondorioz, RISC-I (1982) eta RISC-II (1983) prozesadoreak diseinatu ziren eta, nahiz eta zuzenean komertzializatu ez baziren ere, esan daiteke gaur egungo prozesadore modernoak azken horren kopiak direla.

==Testu ebakia: Transistoreak eta Moore-ren legea==
[[Fitxategi:Transistorer (cropped).jpg|thumb|Transistoreak]]Transistoreak prozesadoreen oinarrizko osagaiak dira eta horien kopurua handitzean, memoria handiagoak eta exekuzio-unitate gehiago egin daitezke, prozesadore azkarragoak lortuz.
1971eko [[w:Mikroprozesadore#Intel_4004_(1971)|Intel 4004]] mikroprozesadoreak —kalkulagailu baterako diseinatua— 2.300 transistore zituen eta segundoko 60.000 eragiketa egiteko gai zen. Bestalde, RISC-I prozesadoreak 44.429 transistoreekin, garai hartako CISC prozesadore sinpleen (100.000 transistore) errendimendua erraz gainditzen zuen. Gaur egungo prozesadore batek, berriz, milaka milioi transistore ditu, eta ondorioz, mila milioika aldiz eraginkorragoa da, esaterako, 2025ko Apple M5 sistemak, 28 mila milioi transistore ditu.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Apple unleashes M5, the next big leap in AI performance for Apple silicon|hizkuntza=en-US|url=https://www.apple.com/newsroom/2025/10/apple-unleashes-m5-the-next-big-leap-in-ai-performance-for-apple-silicon/|aldizkaria=Apple Newsroom|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

[[Fitxategi:Lei de moore 2006.png|thumb|450px|Mooreren legea Intelen mikroprozesadoreen bilakaerarekin alderatuta.]]
'''Mooreren legea''' [[zirkuitu integratu]] trinko berrien [[transistore]] kopurua bi urtero bikoiztuz doala dioen aurreikuspen edo behaketa da. Iragarpenaren egilea [[Gordon Moore]] estatubatuar ingeniari eta enpresaburua da, [[Fairchild Semiconductor]] eta [[Intel]] enpresen sortzaileetako bat. Hortaz, haren abizenak ematen dio izena aurreikuspenari.

Hala ere, Mooreren hasierako iragarpena ez dator bat gaur egungoarekin. Izan ere, [[1965]]eko Mooreren hasierako aurreikuspenak zioen zirkuitu integratu trinkoen transistore kopurua urtez urte bikoiztuz joango zela. [[1975]]ean, ordea, iragarpena zuzendu zuenean, transistore kopurua bi urtero bikoiztuz joango zela iragarri zuen. Iragarpenaren azken zuzenketa hau da oraindik gaur egun balio duena.

==  Erreferentziak  ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>4npvorq14xqh6t537oh2rgqj546bpp7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43990</id>
      <parentid>43989</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T16:24:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: Transistoreak eta Moore-ren legea */</comment>
      <origin>43990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7530" sha1="2i9mwxe2mjvkji0f3uxrg274cnqseuu" xml:space="preserve">==RISC arkitektura==
[[File:RISC diagrama.jpg|thumb|300x300px|RISC prozesadore baten bloke diagrama]]
'''[[w:RISC|RISC]]''' arkitektura (Reduced Instruction Set Computer; euskaraz: [[w:RISC|RISC: Instrukzio multzo txikiko konputagailua]]) 1970eko hamarkadaren amaieran garatutako ordenagailu-arkitektura bat da, helburu nagusitzat eraginkortasuna eta sinpletasuna dituena. Hori lortzeko agindu-multzo txiki eta sinple bat erabiltzen du, ordura arte erabiltzen zenaren kontrakoa, non agindu-multzoa konplexua zen ‒CISC ([[w: Complex Instruction Set Computer|Complex Instruction Set Computer]])‒. 

RISC konputagailuen beste ezaugarrietako bat da helburu orokorreko erregistro-multzo handi bat dutela. Erregistro hauen atzipena oso azkarra da, eta ondorioz, datuak erregistroetan baldin badaude, eragiketa aritmetiko-logikoak oso azkar egin daitezke datuak beti eskura daudelako. Hala ere, datuak memoriatik erregistroetara (''load'') edota erregistroetatik memoriara (''store'') eramateko ere aginduak behar dira. Hori dela eta, RISC konputagailuak  [[w:Load–store arkitektura|''load-store'' arkitekturan]] oinarritzen direla esaten da. Hau da, aginduak bi motatakoak izan daitezke, memoriakoak edo aritmetiko-logikoak. Memoriako aginduek bakarrik memoria eta erregistroen arteko mugimenduak egiten dituzte, eta agindu aritmetiko-logikoak gainerako eragiketa guztiez arduratuko dira. Azken eragiketa horiek beti erregistroen artean egiten dira. Eredu honek exekuzio oso azkarrak ahalbidetzen ditu. 

RISC konputagailu batek CISC batek baino agindu gehiago behar izan ditzake ataza bat egiteko, banakako aginduek eragiketa sinpleagoak egiten dituztelako, baina agindu sinpleek, oso azkar exekutatzeaz gain,  [[w:Instruzio-mailako paralelismo|instruzio-mailako paralelismoa]] (ILP) ahalbidetzen dute, eta ondorioz, atazaren exekuzioa azkartzen da agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuz. Ikus dezagun adibide bat:

Demagun 3 agindu aritmetiko (+, x eta /) burutu behar dituen programa bat daukagula. Suposatuko dugu eragingaiak erregistroetan (ri) gordeta daudela (horretarako dagozkien ''load'' aginduak exekutatu dira aurretik) eta emaitza ere erregistro batean gordeko dugula (bukaeran, azkeneko emaitza memoriara eramango da ''store'' agindu baten bidez):

Agindu horietako bakoitzean egin beharrekoa sinplea da eta lau urratsetan banatzen ohi da:
# Agindua memoriatik CPUra eraman (if – ''instruction fetch'').
# Agindua deskodetu eta eragingaiak irakurri erregistroetatik (id – ''instruction decode'').
# Eragiketa egin (ex –''execution'').
# Emaitza erregistro batean gorde (wr – ''register write'').

Suposatuko dugu hori egiteko 4 erloju-ziklo behar direla agindu bakoitzeko, hau da, urrats bakoitzeko bat. Beraz, programa hori seriean exekutatzeko, hiru aginduak bata bestearen atzetik, 3 x 4 = 12 ziklo beharko genituzke.

Baina agindu mailako paralelismoari esker, agindu bat memoriatik CPUra eramaten den bitartean, beste agindu batzuk deskodetzen, eragiketa egiten edota emaitza idazten egon daitezke, denak aldi berean. Hau horrela izanik, agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuko litzateke, eta programa osoa exekutatzeko 6 ziklo beharko genituzke 12ren ordez. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| &lt;code&gt;r1 = r2 + r3;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt; ||  ||
|-
| &lt;code&gt;r4 = r5 x r6;&lt;/code&gt; ||  ||&lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;||
|-
| &lt;code&gt;r7 = r8 / r9;&lt;/code&gt; ||  ||  || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;
|-
| '''&lt;code&gt;zikloak&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;1&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;3&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;4&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;5&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;6&lt;/code&gt;''' 
|}

==Ezaugarri teknikoak==
Laburbilduz, hauek dira RISC prozesadoreen ezaugarri nagusiak:
# Agindu-multzo txikia eta uniformea: agindu kopuru mugatua eta agindu guztiek luzera bera, horrela deskodetze-fasea sinpleagoa da.
# Exekuzio-ziklo bakarra: agindu bakoitza erloju-ziklo bakar batean exekutatzeko (bukatzeko) diseinatua dago.
# ''Load-store'' arkitektura: memoriako aginduak bi besterik ez dira, ''load'' eta ''store''. Gainerako eragiketa guztiak erregistroen artean egiten dira.
# Erregistro-multzo handia: erregistro ugari dago memoriara sarbide-kopurua murrizteko.
# Hardwarearen sinpletasuna: aginduak zuzenean hardwarean inplementatzen dira eta horrek diseinua sinpletzen du.

==Historia==
[[Fitxategi:CDC 6600.jc.jpg|thumb|CDC 6600]] 60ko hamarkadan sortutako sistema batzuk —[[w:Mikroprozesadore#RISC_mikroprozesadoreak|CDC 6600]]— RISC arkitekturaren aitzindari hartu badira ere, [[w:Michael J. Flynn|Michel J. Flynn-en]] arabera, lehenengo RISC sistema IBM 801 izan zen, John Cock-ek 1975ean hasi eta 1980an amaitu zena.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=IBM 801|hizkuntza=en|data=2026-02-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=IBM_801&amp;oldid=1336989051|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Hala ere, RISC terminoa [[w:  David Patterson (informatikaria)|David Patterson-ek]] sortu zuen Berkeley RISC proiektuan (1980 – 1984).&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=|izenburua=Berkeley RISC|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-01-24|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Berkeley_RISC&amp;oldid=1334583651|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Proiektu horren ondorioz, RISC-I (1982) eta RISC-II (1983) prozesadoreak diseinatu ziren eta, nahiz eta zuzenean komertzializatu ez baziren ere, esan daiteke gaur egungo prozesadore modernoak azken horren kopiak direla.

==Testu ebakia: Transistoreak eta Moore-ren legea==
[[Fitxategi:Transistorer (cropped).jpg|thumb|Transistoreak]]Transistoreak prozesadoreen oinarrizko osagaiak dira eta horien kopurua handitzean, memoria handiagoak eta exekuzio-unitate gehiago egin daitezke, prozesadore azkarragoak lortuz.
1971eko [[w:Mikroprozesadore#Intel_4004_(1971)|Intel 4004]] mikroprozesadoreak —kalkulagailu baterako diseinatua— 2.300 transistore zituen eta segundoko 60.000 eragiketa egiteko gai zen. Bestalde, RISC-I prozesadoreak 44.429 transistoreekin, garai hartako CISC prozesadore sinpleen (100.000 transistore) errendimendua erraz gainditzen zuen. Gaur egungo prozesadore batek, berriz, milaka milioi transistore ditu, eta ondorioz, mila milioika aldiz eraginkorragoa da, esaterako, 2025ko Apple M5 sistemak, 28 mila milioi transistore ditu.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Apple unleashes M5, the next big leap in AI performance for Apple silicon|hizkuntza=en-US|url=https://www.apple.com/newsroom/2025/10/apple-unleashes-m5-the-next-big-leap-in-ai-performance-for-apple-silicon/|aldizkaria=Apple Newsroom|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

[[Fitxategi:Lei de moore 2006.png|thumb|450px|Mooreren legea Intelen mikroprozesadoreen bilakaerarekin alderatuta.]]
'''Mooreren legea''' zirkuitu integratu trinko berrietan transistore kopurua bi urtean behin bikoizten doala dioen aurreikuspen edo behaketa da. Iragarpenaren egilea [[Gordon Moore]] estatubatuar ingeniari eta enpresaburua da, Fairchild Semiconductor eta Intel enpresen sortzaileetako bat. 

Hala ere, [[1965]]eko Mooreren hasierako aurreikuspenak zioen zirkuitu integratu trinkoen transistore kopurua urtez urte bikoizten joango zela. [[1975]]ean, ordea, iragarpena zuzendu zuenean, transistore kopurua bi urtero bikoiztuz joango zela iragarri zuen. Iragarpenaren azken zuzenketa hori da oraindik gaur egun betetzen dena.

==  Erreferentziak  ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>2i9mwxe2mjvkji0f3uxrg274cnqseuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC-V</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7307</id>
    <revision>
      <id>43991</id>
      <parentid>43729</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T16:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>43991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6349" sha1="5o7inkd8c8v5qij617f62r1jk1puoa7" xml:space="preserve">[[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|RISC-V-logoa]]
'''RISC-V''' [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[RISC]] filosofian oinarritzen dena eta [[w:Kode irekiko hardware|kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64|X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabili edo alda dezakeela, eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela.

Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, [[w:Calista Redmond|Redmond-en]] hitzetan &quot;hardware irekiaren nukleoa&quot; izan nahi baitu, [[w:Linux|Linux]] software librearentzat den moduan.

== Historia == 

[[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V  prototipo baten gertuko irudia]]
Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen zuen, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz.

Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean [[w:Google|Google]], [[w:Nvidia|Nvidia]] eta [[w:Western Digital|Western Digital]] bezalako enpresa erraldoiak.

== Diseinua eta modularitatea == 

RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da.

Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-biltegiratze arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}&lt;/ref&gt;:

* Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena.
* Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: 
** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. 
** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. 
** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. 
** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. 
** V: Bektore-eragiketetarako luzapena.

Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet|Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, horrela agindu multzoa asko sinplifikatuz.

== Sinpletasuna eta eraginkortasuna == 

RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du (&quot;Simplicity favors regularity&quot;). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun horrek ahalbidetzen du hardwarea merkeagoa izatea, energia gutxiago kontsumitzea eta errendimendu hobea lortzea.

Softwareari dagokionez, azkar hazten ari da ekosistema: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako.

== Testu ebakia: Calista Redmond == 

[[w:en:Calista Redmond|Calista Redmond]] emakume estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan.

Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-Vra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen.
Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak == 
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>5o7inkd8c8v5qij617f62r1jk1puoa7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43992</id>
      <parentid>43991</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T16:31:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>43992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6355" sha1="b6ofacvgls2wrojur120mszaz10j41l" xml:space="preserve">[[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|300px|RISC-V-logoa]]
'''RISC-V''' [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[RISC]] filosofian oinarritzen dena eta [[w:Kode irekiko hardware|kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64|X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabili edo alda dezakeela, eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela.

Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, [[w:Calista Redmond|Redmond-en]] hitzetan &quot;hardware irekiaren nukleoa&quot; izan nahi baitu, [[w:Linux|Linux]] software librearentzat den moduan.

== Historia == 

[[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V  prototipo baten gertuko irudia]]
Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen zuen, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz.

Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean [[w:Google|Google]], [[w:Nvidia|Nvidia]] eta [[w:Western Digital|Western Digital]] bezalako enpresa erraldoiak.

== Diseinua eta modularitatea == 

RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da.

Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-biltegiratze arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}&lt;/ref&gt;:

* Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena.
* Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: 
** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. 
** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. 
** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. 
** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. 
** V: Bektore-eragiketetarako luzapena.

Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet|Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, horrela agindu multzoa asko sinplifikatuz.

== Sinpletasuna eta eraginkortasuna == 

RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du (&quot;Simplicity favors regularity&quot;). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun horrek ahalbidetzen du hardwarea merkeagoa izatea, energia gutxiago kontsumitzea eta errendimendu hobea lortzea.

Softwareari dagokionez, azkar hazten ari da ekosistema: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako.

== Testu ebakia: Calista Redmond == 

[[w:en:Calista Redmond|Calista Redmond]] emakume estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan.

Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-Vra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen.
Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak == 
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>b6ofacvgls2wrojur120mszaz10j41l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43993</id>
      <parentid>43992</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T16:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>43993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6355" sha1="14qzktazvaeo0sn8kjaw4912cywfuaf" xml:space="preserve">[[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|400px|RISC-V-logoa]]
'''RISC-V''' [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[RISC]] filosofian oinarritzen dena eta [[w:Kode irekiko hardware|kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64|X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabili edo alda dezakeela, eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela.

Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, [[w:Calista Redmond|Redmond-en]] hitzetan &quot;hardware irekiaren nukleoa&quot; izan nahi baitu, [[w:Linux|Linux]] software librearentzat den moduan.

== Historia == 

[[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V  prototipo baten gertuko irudia]]
Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen zuen, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz.

Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean [[w:Google|Google]], [[w:Nvidia|Nvidia]] eta [[w:Western Digital|Western Digital]] bezalako enpresa erraldoiak.

== Diseinua eta modularitatea == 

RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da.

Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-biltegiratze arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}&lt;/ref&gt;:

* Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena.
* Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: 
** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. 
** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. 
** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. 
** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. 
** V: Bektore-eragiketetarako luzapena.

Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet|Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, horrela agindu multzoa asko sinplifikatuz.

== Sinpletasuna eta eraginkortasuna == 

RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du (&quot;Simplicity favors regularity&quot;). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun horrek ahalbidetzen du hardwarea merkeagoa izatea, energia gutxiago kontsumitzea eta errendimendu hobea lortzea.

Softwareari dagokionez, azkar hazten ari da ekosistema: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako.

== Testu ebakia: Calista Redmond == 

[[w:en:Calista Redmond|Calista Redmond]] emakume estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan.

Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-Vra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen.
Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak == 
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>14qzktazvaeo0sn8kjaw4912cywfuaf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43994</id>
      <parentid>43993</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T16:31:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>43994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6355" sha1="44qh5u1965g2gza0nruws266tg6ifxo" xml:space="preserve">[[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|400px|RISC-V logoa]]
'''RISC-V''' [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[RISC]] filosofian oinarritzen dena eta [[w:Kode irekiko hardware|kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64|X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabili edo alda dezakeela, eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela.

Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, [[w:Calista Redmond|Redmond-en]] hitzetan &quot;hardware irekiaren nukleoa&quot; izan nahi baitu, [[w:Linux|Linux]] software librearentzat den moduan.

== Historia == 

[[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V  prototipo baten gertuko irudia]]
Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen zuen, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz.

Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean [[w:Google|Google]], [[w:Nvidia|Nvidia]] eta [[w:Western Digital|Western Digital]] bezalako enpresa erraldoiak.

== Diseinua eta modularitatea == 

RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da.

Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-biltegiratze arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}&lt;/ref&gt;:

* Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena.
* Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: 
** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. 
** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. 
** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. 
** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. 
** V: Bektore-eragiketetarako luzapena.

Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet|Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, horrela agindu multzoa asko sinplifikatuz.

== Sinpletasuna eta eraginkortasuna == 

RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du (&quot;Simplicity favors regularity&quot;). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun horrek ahalbidetzen du hardwarea merkeagoa izatea, energia gutxiago kontsumitzea eta errendimendu hobea lortzea.

Softwareari dagokionez, azkar hazten ari da ekosistema: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako.

== Testu ebakia: Calista Redmond == 

[[w:en:Calista Redmond|Calista Redmond]] emakume estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan.

Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-Vra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen.
Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak == 
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>44qh5u1965g2gza0nruws266tg6ifxo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43995</id>
      <parentid>43994</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T16:54:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sinpletasuna eta eraginkortasuna */</comment>
      <origin>43995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7802" sha1="s6y9p6zbod5bd4r588p6b7zv79elwwo" xml:space="preserve">[[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|400px|RISC-V logoa]]
'''RISC-V''' [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[RISC]] filosofian oinarritzen dena eta [[w:Kode irekiko hardware|kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64|X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabili edo alda dezakeela, eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela.

Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, [[w:Calista Redmond|Redmond-en]] hitzetan &quot;hardware irekiaren nukleoa&quot; izan nahi baitu, [[w:Linux|Linux]] software librearentzat den moduan.

== Historia == 

[[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V  prototipo baten gertuko irudia]]
Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen zuen, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz.

Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean [[w:Google|Google]], [[w:Nvidia|Nvidia]] eta [[w:Western Digital|Western Digital]] bezalako enpresa erraldoiak.

== Diseinua eta modularitatea == 

RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da.

Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-biltegiratze arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}&lt;/ref&gt;:

* Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena.
* Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: 
** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. 
** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. 
** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. 
** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. 
** V: Bektore-eragiketetarako luzapena.

Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet|Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, horrela agindu multzoa asko sinplifikatuz.

== Sinpletasuna eta eraginkortasuna == 

RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du (&quot;Simplicity favors regularity&quot;). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun horrek ahalbidetzen du hardwarea merkeagoa izatea, energia gutxiago kontsumitzea eta errendimendu hobea lortzea.

Softwareari dagokionez, azkar hazten ari da ekosistema: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako.

== Merkatua ==

RISC-V Merkatuaren Tamaina 1,1 mila milioi dolarretan baloratu zen 2025ean, eta 2032rako 4.850 milioi dolarrera iritsiko dela aurreikusten da. Adimen artifiziala, autogintza, automatizazio industriala eta Gauzen Internet arloetan pertsonaliza daitezkeen eta irekiak diren prozesadoreen arkitekturen eskaera handitzea funtsezko faktorea da hazkunde horretarako.
[[https://www.marketsandmarkets.com/Market-Reports/risc-v-market-263639200.html]]

2023an, Europar Batasunak 270 milioi euro ematekoa zen superkonputagailuei, zerbitzariei eta datu-zentroei zuzendutako RISC-V CPU garapen-proiektu bat egiteko gai zen eta prest zegoen enpresa bakar bati
&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-12-21 |title=270 Millionen Euro für CPUs und Beschleuniger: EuroHPC fördert RISC-V-Technik |url=https://www.heise.de/news/EuroHPC-foerdert-RISC-V-Technik-270-Millionen-Euro-fuer-CPUs-und-Beschleuniger-7434898.html |access-date=2024-08-13 |website=heise online |language=de}}&lt;/ref&gt; 
Horrekin Europar Batasunaren helburua da beste herrialdeetako garapen politikoetatik independente bihurtzea, eta «bere subiranotasun digitala eta estandarrak indartzea, besteenak jarraitu beharrean»
&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-02-19 |title=A Europe fit for the digital age - European Commission |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/europe-fit-digital-age_en |access-date=2024-08-13 |website=commission.europa.eu |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Testu ebakia: Calista Redmond == 

[[w:en:Calista Redmond|Calista Redmond]] emakume estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan.

Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-Vra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen.
Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak == 
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>s6y9p6zbod5bd4r588p6b7zv79elwwo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43996</id>
      <parentid>43995</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T17:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sinpletasuna eta eraginkortasuna */</comment>
      <origin>43996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9776" sha1="fchgy1l7tn7u9v75b9as43ecx1of46s" xml:space="preserve">[[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|400px|RISC-V logoa]]
'''RISC-V''' [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[RISC]] filosofian oinarritzen dena eta [[w:Kode irekiko hardware|kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64|X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabili edo alda dezakeela, eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela.

Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, [[w:Calista Redmond|Redmond-en]] hitzetan &quot;hardware irekiaren nukleoa&quot; izan nahi baitu, [[w:Linux|Linux]] software librearentzat den moduan.

== Historia == 

[[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V  prototipo baten gertuko irudia]]
Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen zuen, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz.

Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean [[w:Google|Google]], [[w:Nvidia|Nvidia]] eta [[w:Western Digital|Western Digital]] bezalako enpresa erraldoiak.

== Diseinua eta modularitatea == 

RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da.

Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-biltegiratze arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}&lt;/ref&gt;:

* Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena.
* Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: 
** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. 
** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. 
** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. 
** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. 
** V: Bektore-eragiketetarako luzapena.

Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet|Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, horrela agindu multzoa asko sinplifikatuz.


&lt;div style=&quot;overflow: auto&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ 32-bit RISC-V instruction formats
|-
! rowspan=2  | Format
! colspan=32 | Bit
|-
! 31 !! 30 !! 29 !! 28 !! 27 !! 26 !! 25 !! 24 !! 23 !! 22 !! 21 !! 20 !! 19 !! 18 !! 17 !! 16 !! 15 !! 14 !! 13 !! 12 !! 11 !! 10 !! 9 !! 8 !! 7 !! 6 !! 5 !! 4 !! 3  !! 2 !! 1 !! 0
|-
| Store
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[11:5]
| colspan=&quot;5&quot; rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#dfd;&quot; | rs2
| colspan=&quot;5&quot; rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#dfd;&quot; | rs1
| colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFCBDB;&quot; | funct3
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[4:0]
| colspan=&quot;7&quot; rowspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#FFFDD0;&quot; | [[opcode]]
|-
| Branch
| style=&quot;background:#def; font-size: 75%;&quot; | [12]
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[10:5]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[4:1]
| style=&quot;background:#def; font-size: 75%;&quot; | [11]
|-
| Register/register
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#FFCBDB;&quot; | funct7
| colspan=&quot;5&quot; rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#ffb7b7;&quot; | rd
|-
| Immediate
| colspan=&quot;12&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[11:0]
|-
| Upper immediate
| colspan=&quot;20&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[31:12]
|-
| Jump
| style=&quot;background:#def; font-size: 75%;&quot; | [20]
| colspan=&quot;10&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[10:1]
| style=&quot;background:#def; font-size: 75%;&quot; | [11]
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[19:12]
|-
| colspan=&quot;33&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:85%;&quot; |
* '''''opcode'' (7 bits):''' Partially specifies one of the 6 types of ''instruction formats''.
* '''''funct7'' (7 bits) and ''funct3'' (3 bits):''' These two fields extend the ''opcode'' field to specify the operation to be performed.
* '''''rs1'' (5 bits) and ''rs2'' (5 bits):''' Specify, by index, the first and second operand registers respectively (i.e., source registers).
* '''''rd'' (5 bits):''' Specifies, by index, the destination register to which the computation result will be directed.
|}
&lt;/div&gt;


== Sinpletasuna eta eraginkortasuna == 

RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du (&quot;Simplicity favors regularity&quot;). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun horrek ahalbidetzen du hardwarea merkeagoa izatea, energia gutxiago kontsumitzea eta errendimendu hobea lortzea.

Softwareari dagokionez, azkar hazten ari da ekosistema: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako.

== Merkatua ==

RISC-V Merkatuaren Tamaina 1,1 mila milioi dolarretan baloratu zen 2025ean, eta 2032rako 4.850 milioi dolarrera iritsiko dela aurreikusten da. Adimen artifiziala, autogintza, automatizazio industriala eta Gauzen Internet arloetan pertsonaliza daitezkeen eta irekiak diren prozesadoreen arkitekturen eskaera handitzea funtsezko faktorea da hazkunde horretarako.
[[https://www.marketsandmarkets.com/Market-Reports/risc-v-market-263639200.html]]

2023an, Europar Batasunak 270 milioi euro ematekoa zen superkonputagailuei, zerbitzariei eta datu-zentroei zuzendutako RISC-V CPU garapen-proiektu bat egiteko gai zen eta prest zegoen enpresa bakar bati
&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-12-21 |title=270 Millionen Euro für CPUs und Beschleuniger: EuroHPC fördert RISC-V-Technik |url=https://www.heise.de/news/EuroHPC-foerdert-RISC-V-Technik-270-Millionen-Euro-fuer-CPUs-und-Beschleuniger-7434898.html |access-date=2024-08-13 |website=heise online |language=de}}&lt;/ref&gt; 
Horrekin Europar Batasunaren helburua da beste herrialdeetako garapen politikoetatik independente bihurtzea, eta «bere subiranotasun digitala eta estandarrak indartzea, besteenak jarraitu beharrean»
&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-02-19 |title=A Europe fit for the digital age - European Commission |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/europe-fit-digital-age_en |access-date=2024-08-13 |website=commission.europa.eu |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Testu ebakia: Calista Redmond == 

[[w:en:Calista Redmond|Calista Redmond]] emakume estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan.

Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-Vra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen.
Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak == 
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>fchgy1l7tn7u9v75b9as43ecx1of46s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7331</id>
    <revision>
      <id>43997</id>
      <timestamp>2026-08-01T00:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>estekak eta</comment>
      <origin>43997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16765" sha1="765hbalrjjehw0zm8mdguknp0brs9k6" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|Sua?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|Goldea?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|Hegazkina?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|Antibiotikoak?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[Zero-puntuko energia|0 puntua]]. Ondoko koadroan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet
Fitxategi:Michel Serres - Espace des sciences - 15-02-2011.JPG|(Michel Serres)
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[Moises]] eta [[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.
== 2. Inprenta ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrek testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|280x280px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

=== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara. ===
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da {{xib-trans|ḿ5|dim=25}}ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;
Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun.{{Irulegiko Eskuaren baskonikoa}}Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe. 

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|380x380px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.
== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.</text>
      <sha1>765hbalrjjehw0zm8mdguknp0brs9k6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43998</id>
      <parentid>43997</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T00:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>43998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16768" sha1="oc99muqbcl6gm720gz5kchy2sgkmf1m" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|Sua?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|Goldea?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|Hegazkina?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|Antibiotikoak?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[Zero-puntuko energia|0 puntua]]. Ondoko koadroan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet
Fitxategi:Michel Serres - Espace des sciences - 15-02-2011.JPG|(Michel Serres)
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[Moises]] eta [[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.
== 2. Inprenta ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrek testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|280x280px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

=== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara. ===
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da {{xib-trans|ḿ5|dim=25}}ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;
Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun.{{eu:Irulegiko Eskuaren baskonikoa}}Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe. 

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|380x380px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.
== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.</text>
      <sha1>oc99muqbcl6gm720gz5kchy2sgkmf1m</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>