Wikibooks euwikibooks https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikibooks Wikibooks eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 2 2652 44020 39754 2026-08-01T23:39:01Z Pathoschild 36 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 44020 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">{{#babel:ko|en-3|eu-0}} [[File:Revi wikimedia image.jpg|thumb|center|middle|If you are here to talk about CommonsDelinker removing a deleted image, please [[:c:User talk:Revi C.|go here]].]] Hello! I am [[:m:User:Revi C.|revi]]. I edit to [[m:SWMT|revert vandals]], do Wikidata stuff<!--(I am a Wikidata Admin! <small>([{{fullurl:wikidata:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])</small>)-->, or do [[:c:COM:FR|Commons Filemoving stuff]] (I am Commons Admin too! <small>([{{fullurl:c:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])</small>). Come to [[:m:User:Revi C.|my Meta userpage]] or [[:c:User:Revi C.|my Commons userpage]] for more information. Thank you.</div> q4l895ovskgdodfpjx3j9yieanqttlj 3 2653 44019 39753 2026-08-01T23:03:50Z Pathoschild 36 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 44019 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] ''' <span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span> Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> esxe13mcstpjlux1bt2hqwxr2v8t8mn 2 2738 44021 40672 2026-08-02T00:16:44Z Pathoschild 36 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Hym411]]) 44021 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User:Revi C.]] 88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut 3 2739 44022 40673 2026-08-02T00:56:36Z Pathoschild 36 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Hym411]]) 44022 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User talk:Revi C.]] o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o 0 7269 44001 43983 2026-08-01T16:59:19Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: Ethernet kableak txirikordatzen */ 44001 wikitext text/x-wiki [[File:Ethernet zahar.png|thumb|Ethernet konektore zahar bat]] [[Fitxategi:Ethernet RJ45 connector p1160054.jpg|thumb|RJ45 konektorea]] '''Ethernet''' konputagailu sareetan erabiltzen den komunikazio-teknologia da, batez ere [[w:Sare_lokal|sare lokaletan]] (LAN). Gailuen artean datuak transmititzeko protokoloak eta formatuak definitzen ditu, eta gaur egun sare kableatu gehienetan erabiltzen den teknologia nagusia da. Ethernet teknologia 1970eko hamarkadan garatu zen, eta geroago [[w:IEEE_802.3|IEEE 802.3]] estandar gisa definitu zen. Denborarekin, abiadura handiagoak eta transmisio-teknologia berriagoak gehitu zaizkio, baina oinarrizko egitura eta funtzionamendu printzipioak mantendu dira. == Historia == Ethernet teknologia 1970eko hamarkadan sortu zen Xerox PARC ikerketa-zentroan, Robert Metcalfe eta bere lankideen eskutik. Helburua ordenagailuak elkarren artean konektatzea zen, fitxategiak eta inprimagailuak partekatzeko abiadura handian. 1973an lehen Ethernet sarea garatu zuten, gaur egungo Ethernetaren oinarrizko ezaugarriak zituena. 1975ean Ethernet deskribatzen zuen lehen artikulua argitaratu zuten, eta 1977an oinarrizko teknologiaren patentea lortu zuten. Hasieran Xeroxek kontrolatzen zuen sistema osoa. 1980an Xerox, Intel eta DEC enpresek lehen zehaztapen komertziala argitaratu zuten, eta 1983an [[w:Ingeniari_Elektriko_eta_Elektroniken_Institutua|IEEE erakundeak]] 802.3 estandarra onartu zuen. Ordutik aurrera, Ethernet sare-teknologia nagusi bihurtu zen, [[w:Token_Ring|Token Ring]] eta ARCNET bezalako beste teknologiak ordezkatuz. [[File:Ethernet trama2.png|erdian|800x800px|Ethernet trama bat]] == Ezaugarri teknikoak == Ethernet sare batean gailuek informazioa [[Trama_(sareak)| trama]] izeneko datu-egituretan bidaltzen dute. Trama bakoitzak hiru atal nagusi ditu: *goiburukoa (helbide fisikoen informazioa eta bestelako informazioa) *datuak (igorleak bidalitako mezua) *erroreak atzemateko atala (erroreak atzemateko kodeak) Helbide fisikoei [[w:MAC_helbide|MAC helbide]] ere deitzen zaie, eta ordenagailuen sareetan txartel bat edo interfaze bati identifikazio bakarra esleitzeko erabiltzen da. Erroreak atzemateko [[w:CRC|CRC]] kodeak (Cyclic Redundancy Check) erabiltzen dira, traman 32 bit gehituz. Hauen erabilera oso hedaturik dago, hardwarean modu erraz batean implementa daitezkeelako eta oso ahaltsuak direlako. Ethernet sareetan [[w:CSMA/CD|CSMA/CD]] (Carrier Sense Multiple Access with Collision Detection) izeneko sarbide-protokoloa erabiltzen zen. Gaur egun, sarea eratzeko [[w:Izar_sare|izar topologia]] erabiltzen da sareko estazio guztiak nodo zentral batekin zuzenean konektatuz. Nodo zentral hauek [[W:Switch|switch]] edo kommutagailuak dira eta aukera ematen dute gailuek aldi berean datuak bidali eta jasotzeko. Ethernet teknologiak urteetan zehar abiadura handiagoak lortu ditu. Gaur egun, [[w:Datu_zentro|datu-zentroetan]] eta sare handietan 40, 100 edo 400 Gbit/s-eko Ethernet estandarrak erabiltzen dira. Etherneten erabilitako [[w:Transmisio-bideak|transmisio-bideak]] ere urteetan zehar aldatuz joan dira. Hasieran, [[w:Kable_ardazkide|kable-ardazkideak]] ohikoak ziren, non gailu guztiak kable bakarrean konektatzen ziren bus-topologia erabiliz. Ondoren, [[w:Pare_txirikordatu|pare kordatua]] erabiltzen hasi ziren, batez ere 10BASE-T eta gero 100BASE-TX estandarrekin, non kable bakoitzak gailu eta switch baten arteko lotura zuzena eskaintzen zuen izar-topologia erabiliz, eta aukera emanez full duplex komunikazioari eta talken desagerpenari. Azkenik, [[w:Zuntz optiko|zuntz optikoak]] erabiltzen dira distantzia handiak edo banda zabalera handia behar den kasuetan, non seinaleak argi bidez transmititzen diren eta Ethernet protokolo modernoen abiadura eta egonkortasuna areagotzen duten. == Informatikan eta Gizartean izan duen eragina == Ethernet sarea teknologia nagusia bihurtu da mundu osoko LANetan. Sare lokalak erraz eta merke eraikitzeko aukera eman du, eta horrek konputagailuen arteko komunikazioa erraztu du. <ref>{{Erreferentzia|abizena=samainstage|izenburua=Ethernet Through the Years: Celebrating the Technology’s 50th Year of Innovation|hizkuntza=en|data=2023-05-24|url=https://standards.ieee.org/beyond-standards/ethernet-50th-anniversary/|aldizkaria=IEEE Standards Association|sartze-data=2026-04-07}}</ref> Etherneten estandarizazioak, IEEE 802.3, fabrikatzaile askok bateragarriak diren gailuak sortzea ahalbidetu du, sare kableatuak zabaltzen eta etxe zein enpresetara iristen lagunduz.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Ethernet is Still Going Strong After 50 Years|hizkuntza=en|url=https://spectrum.ieee.org/ethernet-ieee-milestone|aldizkaria=ieeespectrum|sartze-data=2026-04-07}}</ref> Teknologia honek gaur egun datu-zentroak, Wi-Fi sarbide-puntuak eta bulego sareak konektatzeko oinarria ematen jarraitzen du, eta informatikaren eguneroko erabilera bultzatzen du. Hezkuntza eta ikerketa alorrean, unibertsitate eta ikerketa-zentroetan sare lokalak sortzea erraztu du, ikerketa kolaboratiboa eta baliabideen partekatzea ahalbidetuz. <ref>{{Erreferentzia|abizena=samainstage|izenburua=Ethernet Through the Years: Celebrating the Technology’s 50th Year of Innovation|hizkuntza=en|data=2023-05-24|url=https://standards.ieee.org/beyond-standards/ethernet-50th-anniversary/|aldizkaria=IEEE Standards Association|sartze-data=2026-04-07}}</ref> Ondorioz, Ethernet eguneroko bizitzako informatika eta komunikazio azpiegituraren oinarri bihurtu da, eta teknologia digitalaren sozializazioa eta Interneteko sarerako sarbidea erraztu ditu. == Testu ebakia: Ethernet kableak txirikordatzen == Ethernet konexioak armairuetan, kommutagailuetan eta bideragailuetan, ondo antolatzea eta toki egokian konektatzea da sistemen administrazio-lan astun eta garrantzitsua. Lan prebentiboaren funtsetako bat da. Konexioak ondo planifikatzen eta antolatzen ez badira, arazoak sortuko dira berandu baino lehen. Garai batean ez zitzaion garrantzi berezirik ematen (eta espageti moduko irudiak ikusi ohi ziren), baina, instalazioen tamaina eta konplexutasuna handitu ahala, ezinbestekoa bihurtu da kableen txirikordari arreta ematea anabasa saihesteko. Arazo horren inguruan [http://en.wikipedia.org/wiki/Cable_management cable management] (kablegintza) delako arloa sortu da, non metodologiak eta soluzioak proposatzen diren eskala handiko kableatze-lanei begira. <gallery mode=nolines mode=packed heights=200> Fitxategi:Server Rack with Spaghetti-Like Mass of Network Cables.jpg|Espageti moduko konexioak. Fitxategi:19-inch rackmount Ethernet switches and patch panels.jpg|Ondo antolatutako konexioak. </gallery> == Erreferentziak == <references /> 934yw04lx9toz10qsdefusuc96cftqm 0 7272 44010 43705 2026-08-01T19:10:59Z Inaki.alegria 1649 /* Erreferentziak */ 44010 wikitext text/x-wiki = SSH protokoloa (Secure Shell) = '''SSH''' (Secure Shell) [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Testuinguru historikoa == SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan. Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek, eta horrek eragina izan zuen 2006 urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio horrek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originalari SSH-1 izena esleitzen zaio. [[File:SSH bidezko ataka-birbidaltzea.png|thumb|500px|center|SSH bidezko ataka-birbidaltzea]] == Arkitektura == SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau, eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du). Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira. Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol-informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko, eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH. == Erabilerak == SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira: * Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzea, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta telnet edo rlogin bezalako programa ez seguruak ordezteko balio izan zuen. * Komando bat urruneko gailu batean exekutatzea, rsh programa ordeztuz. * Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzea, sftp edo scp erabiliz. * Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzea (gako publikoko kriptografia erabiliz). * rsync tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egitea. * Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzea. [[File:SSH protokoloa.jpg|thumb|500px|center|SSH erabilera]] == Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik == 1998an SSH 1.5 inplementazioaren ahulezi bat argitaratu zen, non azaltzen baitzen posiblea zela datu gehigarriak txertatzea SSH fluxuan [[CRC-32]] integritatea gaindituta.<ref>{{cite web|url=http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|title=SSH Insertion Attack|website=[[Core Security Technologies]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708192336/http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|archive-date=2011-07-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/13877|title=Vulnerability Note VU#13877 - Weak CRC allows packet injection into SSH sessions encrypted with block ciphers|website=[[US CERT]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100710040357/http://www.kb.cert.org/vuls/id/13877|archive-date=2010-07-10}}</ref> A fix known as SSH Compensation Attack Detector<ref>{{cite web|url=http://www.securityfocus.com/bid/2347/discuss|title=SSH CRC-32 Compensation Attack Detector Vulnerability|website=[[SecurityFocus]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725110345/http://www.securityfocus.com/bid/2347/discuss|archive-date=2008-07-25}}</ref> was introduced into most implementations. Many of these updated implementations contained a new [[integer overflow]] vulnerability<ref>{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/945216|title=Vulnerability Note VU#945216 - SSH CRC32 attack detection code contains remote integer overflow|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20051013074750/http://www.kb.cert.org/vuls/id/945216|archive-date=2005-10-13}}</ref> that allowed attackers to execute arbitrary code with the privileges of the SSH daemon, typically root. In January 2001 a vulnerability was discovered that allows attackers to modify the last block of an [[International Data Encryption Algorithm|IDEA]]-encrypted session.<ref>{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|title=Vulnerability Note VU#315308 - Weak CRC allows last block of IDEA-encrypted SSH packet to be changed without notice|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100711103528/http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|archive-date=2010-07-11}}</ref> The same month, another vulnerability was discovered that allowed a malicious server to forward a client authentication to another server.<ref name="cert1">{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|title=Vulnerability Note VU#684820 - SSH-1 allows client authentication to be forwarded by a malicious server to another server|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901012536/http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|archive-date=2009-09-01}}</ref> Since SSH-1 has inherent design flaws that make it vulnerable, it is now generally considered obsolete and should be avoided by explicitly disabling fallback to SSH-1. Most modern servers and clients support SSH-2.<ref name="cert1" /> ===Suspected decryption by NSA=== On December 28, 2014 ''[[Der Spiegel]]'' published classified information<ref name=Spiegel2014>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|title=Prying Eyes: Inside the NSA's War on Internet Security|date=December 28, 2014|work=[[Spiegel Online]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150124202809/http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|archive-date=January 24, 2015}}</ref> leaked by whistleblower [[Edward Snowden]] which suggests that the [[National Security Agency]] may be able to decrypt some SSH traffic. The technical details associated with such a process were not disclosed. A 2017 analysis of the [[CIA]] hacking tools ''BothanSpy'' and ''Gyrfalcon'' suggested that the SSH protocol was not compromised.<ref>{{cite web|first=Tatu|last=Ylonen|url=https://www.ssh.com/ssh/cia-bothanspy-gyrfalcon|title=BothanSpy & Gyrfalcon - Analysis of CIA hacking tools for SSH|website=ssh.com|date=3 August 2017|access-date=15 July 2018}}</ref> === Terrapin attack === A novel man-in-the-middle attack against most current ssh implementations was discovered in 2023. It was named the [[Terrapin attack]] by its discoverers.<ref>{{Cite web |title=Terrapin Attack |url=https://terrapin-attack.com/ |access-date=2023-12-20 |website=terrapin-attack.com}}</ref><ref name="Jones2023">{{Cite news |last=Jones |first=Connor |date=2023-12-20 |title=SSH shaken, not stirred by Terrapin downgrade vulnerability |url=https://www.theregister.com/2023/12/20/terrapin_attack_ssh/ |website=[[The Register]] |language=en}}</ref> However, the risk is mitigated by the requirement to intercept a genuine ssh session, and that the attack is restricted in its scope, fortuitously resulting mostly in failed connections.<ref name="Jones2023" /><ref name="openssh2023">{{Cite web |date=2023-12-18 |title=OpenSSH 9.6 release notes |url=https://www.openssh.com/txt/release-9.6 |website=openssh.com}}</ref> The ssh developers have stated that the major impact of the attack is to degrade the [[Keystroke dynamics|keystroke timing]] obfuscation features of ssh.<ref name="openssh2023" /> The vulnerability was fixed in OpenSSH 9.6, but requires both client and server to be upgraded for the fix to be fully effective. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 2crpf0q1k8wzd725m740u5b0btmd2hg 44011 44010 2026-08-01T19:19:23Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik */ 44011 wikitext text/x-wiki = SSH protokoloa (Secure Shell) = '''SSH''' (Secure Shell) [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Testuinguru historikoa == SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan. Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek, eta horrek eragina izan zuen 2006 urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio horrek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originalari SSH-1 izena esleitzen zaio. [[File:SSH bidezko ataka-birbidaltzea.png|thumb|500px|center|SSH bidezko ataka-birbidaltzea]] == Arkitektura == SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau, eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du). Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira. Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol-informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko, eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH. == Erabilerak == SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira: * Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzea, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta telnet edo rlogin bezalako programa ez seguruak ordezteko balio izan zuen. * Komando bat urruneko gailu batean exekutatzea, rsh programa ordeztuz. * Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzea, sftp edo scp erabiliz. * Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzea (gako publikoko kriptografia erabiliz). * rsync tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egitea. * Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzea. [[File:SSH protokoloa.jpg|thumb|500px|center|SSH erabilera]] == Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik == 1998an SSH 1.5 inplementazioaren ahulezi bat argitaratu zen, non azaltzen baitzen posiblea zela datu gehigarriak txertatzea SSH fluxuan [[CRC-32]] integritatea gaindituta.<ref>{{cite web|url=http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|title=SSH Insertion Attack|website=[[Core Security Technologies]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708192336/http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|archive-date=2011-07-08}}</ref> 2001ean beste ahulezi bar geratu zen agerian: erasotzaileek posiblea zuten zifratutako saioaren azken blokea aldatzea.<ref>{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|title=Vulnerability Note VU#315308 - Weak CRC allows last block of IDEA-encrypted SSH packet to be changed without notice|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100711103528/http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|archive-date=2010-07-11}}</ref> Urte berean detektatu zen bezeroaren autentifikazioa beste zerbitzari batera berbidera zitekeela.<ref name="cert1">{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|title=Vulnerability Note VU#684820 - SSH-1 allows client authentication to be forwarded by a malicious server to another server|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901012536/http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|archive-date=2009-09-01}}</ref> Arazo horiek eta beste batzuk kontuan hartuta SSH-1 zaharkitutzat jotzen da eta bezero zein zerbitzari gehinek SSH-2 erabiltzen dute. ===Suspected decryption by NSA=== On December 28, 2014 ''[[Der Spiegel]]'' published classified information<ref name=Spiegel2014>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|title=Prying Eyes: Inside the NSA's War on Internet Security|date=December 28, 2014|work=[[Spiegel Online]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150124202809/http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|archive-date=January 24, 2015}}</ref> leaked by whistleblower [[Edward Snowden]] which suggests that the [[National Security Agency]] may be able to decrypt some SSH traffic. The technical details associated with such a process were not disclosed. A 2017 analysis of the [[CIA]] hacking tools ''BothanSpy'' and ''Gyrfalcon'' suggested that the SSH protocol was not compromised.<ref>{{cite web|first=Tatu|last=Ylonen|url=https://www.ssh.com/ssh/cia-bothanspy-gyrfalcon|title=BothanSpy & Gyrfalcon - Analysis of CIA hacking tools for SSH|website=ssh.com|date=3 August 2017|access-date=15 July 2018}}</ref> === Terrapin attack === A novel man-in-the-middle attack against most current ssh implementations was discovered in 2023. It was named the [[Terrapin attack]] by its discoverers.<ref>{{Cite web |title=Terrapin Attack |url=https://terrapin-attack.com/ |access-date=2023-12-20 |website=terrapin-attack.com}}</ref><ref name="Jones2023">{{Cite news |last=Jones |first=Connor |date=2023-12-20 |title=SSH shaken, not stirred by Terrapin downgrade vulnerability |url=https://www.theregister.com/2023/12/20/terrapin_attack_ssh/ |website=[[The Register]] |language=en}}</ref> However, the risk is mitigated by the requirement to intercept a genuine ssh session, and that the attack is restricted in its scope, fortuitously resulting mostly in failed connections.<ref name="Jones2023" /><ref name="openssh2023">{{Cite web |date=2023-12-18 |title=OpenSSH 9.6 release notes |url=https://www.openssh.com/txt/release-9.6 |website=openssh.com}}</ref> The ssh developers have stated that the major impact of the attack is to degrade the [[Keystroke dynamics|keystroke timing]] obfuscation features of ssh.<ref name="openssh2023" /> The vulnerability was fixed in OpenSSH 9.6, but requires both client and server to be upgraded for the fix to be fully effective. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 2pdan0jyziza3z6s2m6plg9hxqamgrq 44012 44011 2026-08-01T19:25:39Z Inaki.alegria 1649 /* Suspected decryption by NSA */ 44012 wikitext text/x-wiki = SSH protokoloa (Secure Shell) = '''SSH''' (Secure Shell) [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Testuinguru historikoa == SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan. Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek, eta horrek eragina izan zuen 2006 urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio horrek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originalari SSH-1 izena esleitzen zaio. [[File:SSH bidezko ataka-birbidaltzea.png|thumb|500px|center|SSH bidezko ataka-birbidaltzea]] == Arkitektura == SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau, eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du). Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira. Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol-informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko, eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH. == Erabilerak == SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira: * Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzea, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta telnet edo rlogin bezalako programa ez seguruak ordezteko balio izan zuen. * Komando bat urruneko gailu batean exekutatzea, rsh programa ordeztuz. * Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzea, sftp edo scp erabiliz. * Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzea (gako publikoko kriptografia erabiliz). * rsync tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egitea. * Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzea. [[File:SSH protokoloa.jpg|thumb|500px|center|SSH erabilera]] == Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik == 1998an SSH 1.5 inplementazioaren ahulezi bat argitaratu zen, non azaltzen baitzen posiblea zela datu gehigarriak txertatzea SSH fluxuan [[CRC-32]] integritatea gaindituta.<ref>{{cite web|url=http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|title=SSH Insertion Attack|website=[[Core Security Technologies]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708192336/http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|archive-date=2011-07-08}}</ref> 2001ean beste ahulezi bar geratu zen agerian: erasotzaileek posiblea zuten zifratutako saioaren azken blokea aldatzea.<ref>{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|title=Vulnerability Note VU#315308 - Weak CRC allows last block of IDEA-encrypted SSH packet to be changed without notice|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100711103528/http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|archive-date=2010-07-11}}</ref> Urte berean detektatu zen bezeroaren autentifikazioa beste zerbitzari batera berbidera zitekeela.<ref name="cert1">{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|title=Vulnerability Note VU#684820 - SSH-1 allows client authentication to be forwarded by a malicious server to another server|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901012536/http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|archive-date=2009-09-01}}</ref> Arazo horiek eta beste batzuk kontuan hartuta SSH-1 zaharkitutzat jotzen da eta bezero zein zerbitzari gehinek SSH-2 erabiltzen dute. === NSAren balizko deszifratzea === 2014an ''[[Der Spiegel]]'' aldizkariak informazio klasifikatu bat argitaratu zuen <ref name=Spiegel2014>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|title=Prying Eyes: Inside the NSA's War on Internet Security|date=December 28, 2014|work=[[Spiegel Online]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150124202809/http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|archive-date=January 24, 2015}}</ref> non [[Edward Snowden]]ek iradokitzen baitu [[NSA]]k ahalmena duela SSH trafikoa deszifratzeko. Ez dira zehaztasun teknikoak ezagutu. === Terrapin attack === A novel man-in-the-middle attack against most current ssh implementations was discovered in 2023. It was named the [[Terrapin attack]] by its discoverers.<ref>{{Cite web |title=Terrapin Attack |url=https://terrapin-attack.com/ |access-date=2023-12-20 |website=terrapin-attack.com}}</ref><ref name="Jones2023">{{Cite news |last=Jones |first=Connor |date=2023-12-20 |title=SSH shaken, not stirred by Terrapin downgrade vulnerability |url=https://www.theregister.com/2023/12/20/terrapin_attack_ssh/ |website=[[The Register]] |language=en}}</ref> However, the risk is mitigated by the requirement to intercept a genuine ssh session, and that the attack is restricted in its scope, fortuitously resulting mostly in failed connections.<ref name="Jones2023" /><ref name="openssh2023">{{Cite web |date=2023-12-18 |title=OpenSSH 9.6 release notes |url=https://www.openssh.com/txt/release-9.6 |website=openssh.com}}</ref> The ssh developers have stated that the major impact of the attack is to degrade the [[Keystroke dynamics|keystroke timing]] obfuscation features of ssh.<ref name="openssh2023" /> The vulnerability was fixed in OpenSSH 9.6, but requires both client and server to be upgraded for the fix to be fully effective. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} aua8jaryt8up2u5tm6p17bt4opzqqtn 44013 44012 2026-08-01T19:26:01Z Inaki.alegria 1649 /* NSAren balizko deszifratzea */ 44013 wikitext text/x-wiki = SSH protokoloa (Secure Shell) = '''SSH''' (Secure Shell) [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Testuinguru historikoa == SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan. Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek, eta horrek eragina izan zuen 2006 urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio horrek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originalari SSH-1 izena esleitzen zaio. [[File:SSH bidezko ataka-birbidaltzea.png|thumb|500px|center|SSH bidezko ataka-birbidaltzea]] == Arkitektura == SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau, eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du). Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira. Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol-informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko, eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH. == Erabilerak == SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira: * Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzea, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta telnet edo rlogin bezalako programa ez seguruak ordezteko balio izan zuen. * Komando bat urruneko gailu batean exekutatzea, rsh programa ordeztuz. * Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzea, sftp edo scp erabiliz. * Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzea (gako publikoko kriptografia erabiliz). * rsync tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egitea. * Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzea. [[File:SSH protokoloa.jpg|thumb|500px|center|SSH erabilera]] == Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik == 1998an SSH 1.5 inplementazioaren ahulezi bat argitaratu zen, non azaltzen baitzen posiblea zela datu gehigarriak txertatzea SSH fluxuan [[CRC-32]] integritatea gaindituta.<ref>{{cite web|url=http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|title=SSH Insertion Attack|website=[[Core Security Technologies]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708192336/http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|archive-date=2011-07-08}}</ref> 2001ean beste ahulezi bar geratu zen agerian: erasotzaileek posiblea zuten zifratutako saioaren azken blokea aldatzea.<ref>{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|title=Vulnerability Note VU#315308 - Weak CRC allows last block of IDEA-encrypted SSH packet to be changed without notice|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100711103528/http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|archive-date=2010-07-11}}</ref> Urte berean detektatu zen bezeroaren autentifikazioa beste zerbitzari batera berbidera zitekeela.<ref name="cert1">{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|title=Vulnerability Note VU#684820 - SSH-1 allows client authentication to be forwarded by a malicious server to another server|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901012536/http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|archive-date=2009-09-01}}</ref> Arazo horiek eta beste batzuk kontuan hartuta SSH-1 zaharkitutzat jotzen da eta bezero zein zerbitzari gehinek SSH-2 erabiltzen dute. 2014an ''[[Der Spiegel]]'' aldizkariak informazio klasifikatu bat argitaratu zuen <ref name=Spiegel2014>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|title=Prying Eyes: Inside the NSA's War on Internet Security|date=December 28, 2014|work=[[Spiegel Online]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150124202809/http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|archive-date=January 24, 2015}}</ref> non [[Edward Snowden]]ek iradokitzen baitu [[NSA]]k ahalmena duela SSH trafikoa deszifratzeko. Ez dira zehaztasun teknikoak ezagutu. === Terrapin attack === A novel man-in-the-middle attack against most current ssh implementations was discovered in 2023. It was named the [[Terrapin attack]] by its discoverers.<ref>{{Cite web |title=Terrapin Attack |url=https://terrapin-attack.com/ |access-date=2023-12-20 |website=terrapin-attack.com}}</ref><ref name="Jones2023">{{Cite news |last=Jones |first=Connor |date=2023-12-20 |title=SSH shaken, not stirred by Terrapin downgrade vulnerability |url=https://www.theregister.com/2023/12/20/terrapin_attack_ssh/ |website=[[The Register]] |language=en}}</ref> However, the risk is mitigated by the requirement to intercept a genuine ssh session, and that the attack is restricted in its scope, fortuitously resulting mostly in failed connections.<ref name="Jones2023" /><ref name="openssh2023">{{Cite web |date=2023-12-18 |title=OpenSSH 9.6 release notes |url=https://www.openssh.com/txt/release-9.6 |website=openssh.com}}</ref> The ssh developers have stated that the major impact of the attack is to degrade the [[Keystroke dynamics|keystroke timing]] obfuscation features of ssh.<ref name="openssh2023" /> The vulnerability was fixed in OpenSSH 9.6, but requires both client and server to be upgraded for the fix to be fully effective. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} cvctx509at7g2e6s2ashty3ar6jwwor 44014 44013 2026-08-01T19:32:51Z Inaki.alegria 1649 /* Terrapin attack */ 44014 wikitext text/x-wiki = SSH protokoloa (Secure Shell) = '''SSH''' (Secure Shell) [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Testuinguru historikoa == SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan. Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek, eta horrek eragina izan zuen 2006 urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio horrek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originalari SSH-1 izena esleitzen zaio. [[File:SSH bidezko ataka-birbidaltzea.png|thumb|500px|center|SSH bidezko ataka-birbidaltzea]] == Arkitektura == SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau, eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du). Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira. Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol-informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko, eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH. == Erabilerak == SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira: * Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzea, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta telnet edo rlogin bezalako programa ez seguruak ordezteko balio izan zuen. * Komando bat urruneko gailu batean exekutatzea, rsh programa ordeztuz. * Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzea, sftp edo scp erabiliz. * Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzea (gako publikoko kriptografia erabiliz). * rsync tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egitea. * Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzea. [[File:SSH protokoloa.jpg|thumb|500px|center|SSH erabilera]] == Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik == 1998an SSH 1.5 inplementazioaren ahulezi bat argitaratu zen, non azaltzen baitzen posiblea zela datu gehigarriak txertatzea SSH fluxuan [[CRC-32]] integritatea gaindituta.<ref>{{cite web|url=http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|title=SSH Insertion Attack|website=[[Core Security Technologies]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708192336/http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|archive-date=2011-07-08}}</ref> 2001ean beste ahulezi bar geratu zen agerian: erasotzaileek posiblea zuten zifratutako saioaren azken blokea aldatzea.<ref>{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|title=Vulnerability Note VU#315308 - Weak CRC allows last block of IDEA-encrypted SSH packet to be changed without notice|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100711103528/http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|archive-date=2010-07-11}}</ref> Urte berean detektatu zen bezeroaren autentifikazioa beste zerbitzari batera berbidera zitekeela.<ref name="cert1">{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|title=Vulnerability Note VU#684820 - SSH-1 allows client authentication to be forwarded by a malicious server to another server|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901012536/http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|archive-date=2009-09-01}}</ref> Arazo horiek eta beste batzuk kontuan hartuta SSH-1 zaharkitutzat jotzen da eta bezero zein zerbitzari gehinek SSH-2 erabiltzen dute. 2014an ''[[Der Spiegel]]'' aldizkariak informazio klasifikatu bat argitaratu zuen <ref name=Spiegel2014>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|title=Prying Eyes: Inside the NSA's War on Internet Security|date=December 28, 2014|work=[[Spiegel Online]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150124202809/http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|archive-date=January 24, 2015}}</ref> non [[Edward Snowden]]ek iradokitzen baitu [[NSA]]k ahalmena duela SSH trafikoa deszifratzeko. Ez dira zehaztasun teknikoak ezagutu. === Terrapin attack === 2023n [[man-in-the-middle eraso]] mota detektatu zen ssh gainean. Terrapin eraso deitzen zaion aurkitu zutenei erreferentzia eginez.<ref>{{Cite web |title=Terrapin Attack |url=https://terrapin-attack.com/ |access-date=2023-12-20 |website=terrapin-attack.com}}</ref><ref name="Jones2023">{{Cite news |last=Jones |first=Connor |date=2023-12-20 |title=SSH shaken, not stirred by Terrapin downgrade vulnerability |url=https://www.theregister.com/2023/12/20/terrapin_attack_ssh/ |website=[[The Register]] |language=en}}</ref> Erasoaren larritasuna mugatua da ssh jatorrizko saioa interbenitu behar delako eta eraso gehienak saioaren amaiera baino ez dutelako eragiten.<ref name="Jones2023" /><ref name="openssh2023">{{Cite web |date=2023-12-18 |title=OpenSSH 9.6 release notes |url=https://www.openssh.com/txt/release-9.6 |website=openssh.com}}</ref> The ssh developers have stated that the major impact of the attack is to degrade the [[Keystroke dynamics|keystroke timing]] obfuscation features of ssh.<ref name="openssh2023" /> The vulnerability was fixed in OpenSSH 9.6, but requires both client and server to be upgraded for the fix to be fully effective. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} qfkio2cn30i4ck7h9ny3l9objrnwaye 44015 44014 2026-08-01T19:34:22Z Inaki.alegria 1649 /* Terrapin attack */ 44015 wikitext text/x-wiki = SSH protokoloa (Secure Shell) = '''SSH''' (Secure Shell) [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Testuinguru historikoa == SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan. Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek, eta horrek eragina izan zuen 2006 urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio horrek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originalari SSH-1 izena esleitzen zaio. [[File:SSH bidezko ataka-birbidaltzea.png|thumb|500px|center|SSH bidezko ataka-birbidaltzea]] == Arkitektura == SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau, eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du). Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira. Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol-informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko, eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH. == Erabilerak == SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira: * Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzea, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta telnet edo rlogin bezalako programa ez seguruak ordezteko balio izan zuen. * Komando bat urruneko gailu batean exekutatzea, rsh programa ordeztuz. * Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzea, sftp edo scp erabiliz. * Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzea (gako publikoko kriptografia erabiliz). * rsync tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egitea. * Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzea. [[File:SSH protokoloa.jpg|thumb|500px|center|SSH erabilera]] == Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik == 1998an SSH 1.5 inplementazioaren ahulezi bat argitaratu zen, non azaltzen baitzen posiblea zela datu gehigarriak txertatzea SSH fluxuan [[CRC-32]] integritatea gaindituta.<ref>{{cite web|url=http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|title=SSH Insertion Attack|website=[[Core Security Technologies]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708192336/http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|archive-date=2011-07-08}}</ref> 2001ean beste ahulezi bar geratu zen agerian: erasotzaileek posiblea zuten zifratutako saioaren azken blokea aldatzea.<ref>{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|title=Vulnerability Note VU#315308 - Weak CRC allows last block of IDEA-encrypted SSH packet to be changed without notice|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100711103528/http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|archive-date=2010-07-11}}</ref> Urte berean detektatu zen bezeroaren autentifikazioa beste zerbitzari batera berbidera zitekeela.<ref name="cert1">{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|title=Vulnerability Note VU#684820 - SSH-1 allows client authentication to be forwarded by a malicious server to another server|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901012536/http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|archive-date=2009-09-01}}</ref> Arazo horiek eta beste batzuk kontuan hartuta SSH-1 zaharkitutzat jotzen da eta bezero zein zerbitzari gehinek SSH-2 erabiltzen dute. 2014an ''[[Der Spiegel]]'' aldizkariak informazio klasifikatu bat argitaratu zuen <ref name=Spiegel2014>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|title=Prying Eyes: Inside the NSA's War on Internet Security|date=December 28, 2014|work=[[Spiegel Online]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150124202809/http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|archive-date=January 24, 2015}}</ref> non [[Edward Snowden]]ek iradokitzen baitu [[NSA]]k ahalmena duela SSH trafikoa deszifratzeko. Ez dira zehaztasun teknikoak ezagutu. === Terrapin attack === 2023n [[man-in-the-middle eraso]] mota detektatu zen ssh gainean. Terrapin eraso deitzen zaion aurkitu zutenei erreferentzia eginez.<ref>{{Cite web |title=Terrapin Attack |url=https://terrapin-attack.com/ |access-date=2023-12-20 |website=terrapin-attack.com}}</ref><ref name="Jones2023">{{Cite news |last=Jones |first=Connor |date=2023-12-20 |title=SSH shaken, not stirred by Terrapin downgrade vulnerability |url=https://www.theregister.com/2023/12/20/terrapin_attack_ssh/ |website=[[The Register]] |language=en}}</ref> Erasoaren larritasuna mugatua da ssh jatorrizko saioa interbenitu behar delako eta eraso gehienak saioaren amaiera baino ez dutelako eragiten.<ref name="Jones2023" /><ref name="openssh2023">{{Cite web |date=2023-12-18 |title=OpenSSH 9.6 release notes |url=https://www.openssh.com/txt/release-9.6 |website=openssh.com}}</ref> Ahulezia hori zuzendu zen OpenSSH 9.6 bertsioan. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 1u0zldxpdrl0zz0vfjvtyq6fj6a541n 44016 44015 2026-08-01T19:34:57Z Inaki.alegria 1649 /* Terrapin attack */ 44016 wikitext text/x-wiki = SSH protokoloa (Secure Shell) = '''SSH''' (Secure Shell) [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Testuinguru historikoa == SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan. Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek, eta horrek eragina izan zuen 2006 urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio horrek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originalari SSH-1 izena esleitzen zaio. [[File:SSH bidezko ataka-birbidaltzea.png|thumb|500px|center|SSH bidezko ataka-birbidaltzea]] == Arkitektura == SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau, eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du). Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira. Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol-informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko, eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH. == Erabilerak == SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira: * Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzea, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta telnet edo rlogin bezalako programa ez seguruak ordezteko balio izan zuen. * Komando bat urruneko gailu batean exekutatzea, rsh programa ordeztuz. * Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzea, sftp edo scp erabiliz. * Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzea (gako publikoko kriptografia erabiliz). * rsync tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egitea. * Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzea. [[File:SSH protokoloa.jpg|thumb|500px|center|SSH erabilera]] == Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik == 1998an SSH 1.5 inplementazioaren ahulezi bat argitaratu zen, non azaltzen baitzen posiblea zela datu gehigarriak txertatzea SSH fluxuan [[CRC-32]] integritatea gaindituta.<ref>{{cite web|url=http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|title=SSH Insertion Attack|website=[[Core Security Technologies]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708192336/http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|archive-date=2011-07-08}}</ref> 2001ean beste ahulezi bar geratu zen agerian: erasotzaileek posiblea zuten zifratutako saioaren azken blokea aldatzea.<ref>{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|title=Vulnerability Note VU#315308 - Weak CRC allows last block of IDEA-encrypted SSH packet to be changed without notice|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100711103528/http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|archive-date=2010-07-11}}</ref> Urte berean detektatu zen bezeroaren autentifikazioa beste zerbitzari batera berbidera zitekeela.<ref name="cert1">{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|title=Vulnerability Note VU#684820 - SSH-1 allows client authentication to be forwarded by a malicious server to another server|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901012536/http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|archive-date=2009-09-01}}</ref> Arazo horiek eta beste batzuk kontuan hartuta SSH-1 zaharkitutzat jotzen da eta bezero zein zerbitzari gehinek SSH-2 erabiltzen dute. 2014an ''[[Der Spiegel]]'' aldizkariak informazio klasifikatu bat argitaratu zuen <ref name=Spiegel2014>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|title=Prying Eyes: Inside the NSA's War on Internet Security|date=December 28, 2014|work=[[Spiegel Online]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150124202809/http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|archive-date=January 24, 2015}}</ref> non [[Edward Snowden]]ek iradokitzen baitu [[NSA]]k ahalmena duela SSH trafikoa deszifratzeko. Ez dira zehaztasun teknikoak ezagutu. 2023n [[man-in-the-middle eraso]] mota detektatu zen ssh gainean. Terrapin eraso deitzen zaion aurkitu zutenei erreferentzia eginez.<ref>{{Cite web |title=Terrapin Attack |url=https://terrapin-attack.com/ |access-date=2023-12-20 |website=terrapin-attack.com}}</ref> Erasoaren larritasuna mugatua da ssh jatorrizko saioa interbenitu behar delako eta eraso gehienak saioaren amaiera baino ez dutelako eragiten.<ref name="Jones2023" /><ref name="openssh2023">{{Cite web |date=2023-12-18 |title=OpenSSH 9.6 release notes |url=https://www.openssh.com/txt/release-9.6 |website=openssh.com}}</ref> Ahulezia hori zuzendu zen OpenSSH 9.6 bertsioan. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} eyk0vsqjfdh649ampk24snzkq3fhtjo 44017 44016 2026-08-01T19:36:53Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik */ 44017 wikitext text/x-wiki = SSH protokoloa (Secure Shell) = '''SSH''' (Secure Shell) [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Testuinguru historikoa == SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan. Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek, eta horrek eragina izan zuen 2006 urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio horrek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originalari SSH-1 izena esleitzen zaio. [[File:SSH bidezko ataka-birbidaltzea.png|thumb|500px|center|SSH bidezko ataka-birbidaltzea]] == Arkitektura == SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau, eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du). Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira. Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol-informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko, eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH. == Erabilerak == SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira: * Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzea, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta telnet edo rlogin bezalako programa ez seguruak ordezteko balio izan zuen. * Komando bat urruneko gailu batean exekutatzea, rsh programa ordeztuz. * Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzea, sftp edo scp erabiliz. * Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzea (gako publikoko kriptografia erabiliz). * rsync tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egitea. * Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzea. [[File:SSH protokoloa.jpg|thumb|500px|center|SSH erabilera]] == Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik == 1998an SSH 1.5 inplementazioaren ahulezi bat argitaratu zen, non azaltzen baitzen posiblea zela datu gehigarriak txertatzea SSH fluxuan [[CRC-32]] integritatea gaindituta.<ref>{{cite web|url=http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|title=SSH Insertion Attack|website=[[Core Security Technologies]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708192336/http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|archive-date=2011-07-08}}</ref> 2001ean beste ahulezi bar geratu zen agerian: erasotzaileek posiblea zuten zifratutako saioaren azken blokea aldatzea.<ref>{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|title=Vulnerability Note VU#315308 - Weak CRC allows last block of IDEA-encrypted SSH packet to be changed without notice|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100711103528/http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|archive-date=2010-07-11}}</ref> Urte berean detektatu zen bezeroaren autentifikazioa beste zerbitzari batera berbidera zitekeela.<ref name="cert1">{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|title=Vulnerability Note VU#684820 - SSH-1 allows client authentication to be forwarded by a malicious server to another server|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901012536/http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|archive-date=2009-09-01}}</ref> Arazo horiek eta beste batzuk kontuan hartuta SSH-1 zaharkitutzat jotzen da eta bezero zein zerbitzari gehinek SSH-2 erabiltzen dute. 2014an ''[[Der Spiegel]]'' aldizkariak informazio klasifikatu bat argitaratu zuen <ref name=Spiegel2014>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|title=Prying Eyes: Inside the NSA's War on Internet Security|date=December 28, 2014|work=[[Spiegel Online]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150124202809/http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|archive-date=January 24, 2015}}</ref> non [[Edward Snowden]]ek iradokitzen baitu [[NSA]]k ahalmena duela SSH trafikoa deszifratzeko. Ez dira zehaztasun teknikoak ezagutu. [[Fitxategi:Man in the middle attack.svg|thumb|Erasotzailea konexioaren erdia.]] 2023n [[man-in-the-middle eraso]] mota (erasotzailea konexioaren erdia) detektatu zen ssh gainean. Terrapin eraso deitzen zaion aurkitu zutenei erreferentzia eginez.<ref>{{Cite web |title=Terrapin Attack |url=https://terrapin-attack.com/ |access-date=2023-12-20 |website=terrapin-attack.com}}</ref> Erasoaren larritasuna mugatua da ssh jatorrizko saioa interbenitu behar delako eta eraso gehienak saioaren amaiera baino ez dutelako eragiten.<ref name="Jones2023" /><ref name="openssh2023">{{Cite web |date=2023-12-18 |title=OpenSSH 9.6 release notes |url=https://www.openssh.com/txt/release-9.6 |website=openssh.com}}</ref> Ahulezia hori zuzendu zen OpenSSH 9.6 bertsioan. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 64icvemoie0ka2v6vi4d1emztrnyckb 44018 44017 2026-08-01T19:37:21Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik */ 44018 wikitext text/x-wiki = SSH protokoloa (Secure Shell) = '''SSH''' (Secure Shell) [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Testuinguru historikoa == SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan. Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek, eta horrek eragina izan zuen 2006 urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio horrek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originalari SSH-1 izena esleitzen zaio. [[File:SSH bidezko ataka-birbidaltzea.png|thumb|500px|center|SSH bidezko ataka-birbidaltzea]] == Arkitektura == SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau, eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du). Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira. Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol-informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko, eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH. == Erabilerak == SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira: * Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzea, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta telnet edo rlogin bezalako programa ez seguruak ordezteko balio izan zuen. * Komando bat urruneko gailu batean exekutatzea, rsh programa ordeztuz. * Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzea, sftp edo scp erabiliz. * Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzea (gako publikoko kriptografia erabiliz). * rsync tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egitea. * Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzea. [[File:SSH protokoloa.jpg|thumb|500px|center|SSH erabilera]] == Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik == 1998an SSH 1.5 inplementazioaren ahulezi bat argitaratu zen, non azaltzen baitzen posiblea zela datu gehigarriak txertatzea SSH fluxuan [[CRC-32]] integritatea gaindituta.<ref>{{cite web|url=http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|title=SSH Insertion Attack|website=[[Core Security Technologies]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708192336/http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|archive-date=2011-07-08}}</ref> 2001ean beste ahulezi bar geratu zen agerian: erasotzaileek posiblea zuten zifratutako saioaren azken blokea aldatzea.<ref>{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|title=Vulnerability Note VU#315308 - Weak CRC allows last block of IDEA-encrypted SSH packet to be changed without notice|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100711103528/http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|archive-date=2010-07-11}}</ref> Urte berean detektatu zen bezeroaren autentifikazioa beste zerbitzari batera berbidera zitekeela.<ref name="cert1">{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|title=Vulnerability Note VU#684820 - SSH-1 allows client authentication to be forwarded by a malicious server to another server|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901012536/http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|archive-date=2009-09-01}}</ref> Arazo horiek eta beste batzuk kontuan hartuta SSH-1 zaharkitutzat jotzen da eta bezero zein zerbitzari gehinek SSH-2 erabiltzen dute. [[Fitxategi:Man in the middle attack.svg|thumb|Erasotzailea konexioaren erdia.]] 2014an ''[[Der Spiegel]]'' aldizkariak informazio klasifikatu bat argitaratu zuen <ref name=Spiegel2014>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|title=Prying Eyes: Inside the NSA's War on Internet Security|date=December 28, 2014|work=[[Spiegel Online]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150124202809/http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|archive-date=January 24, 2015}}</ref> non [[Edward Snowden]]ek iradokitzen baitu [[NSA]]k ahalmena duela SSH trafikoa deszifratzeko. Ez dira zehaztasun teknikoak ezagutu. 2023n [[man-in-the-middle eraso]] mota (erasotzailea konexioaren erdia) detektatu zen ssh gainean. Terrapin eraso deitzen zaion aurkitu zutenei erreferentzia eginez.<ref>{{Cite web |title=Terrapin Attack |url=https://terrapin-attack.com/ |access-date=2023-12-20 |website=terrapin-attack.com}}</ref> Erasoaren larritasuna mugatua da ssh jatorrizko saioa interbenitu behar delako eta eraso gehienak saioaren amaiera baino ez dutelako eragiten.<ref name="Jones2023" /><ref name="openssh2023">{{Cite web |date=2023-12-18 |title=OpenSSH 9.6 release notes |url=https://www.openssh.com/txt/release-9.6 |website=openssh.com}}</ref> Ahulezia hori zuzendu zen OpenSSH 9.6 bertsioan. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 9d116k9zqakoeuup548tcocmig2kge4 44023 44018 2026-08-02T09:26:00Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik */ 44023 wikitext text/x-wiki = SSH protokoloa (Secure Shell) = '''SSH''' (Secure Shell) [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Testuinguru historikoa == SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan. Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek, eta horrek eragina izan zuen 2006 urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio horrek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originalari SSH-1 izena esleitzen zaio. [[File:SSH bidezko ataka-birbidaltzea.png|thumb|500px|center|SSH bidezko ataka-birbidaltzea]] == Arkitektura == SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau, eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du). Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira. Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol-informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko, eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH. == Erabilerak == SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira: * Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzea, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta telnet edo rlogin bezalako programa ez seguruak ordezteko balio izan zuen. * Komando bat urruneko gailu batean exekutatzea, rsh programa ordeztuz. * Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzea, sftp edo scp erabiliz. * Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzea (gako publikoko kriptografia erabiliz). * rsync tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egitea. * Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzea. [[File:SSH protokoloa.jpg|thumb|500px|center|SSH erabilera]] == Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik == 1998an SSH 1.5 inplementazioaren ahulezi bat argitaratu zen, non azaltzen baitzen posiblea zela datu gehigarriak txertatzea SSH fluxuan [[CRC-32]] integritate-kontrola gaindituta.<ref>{{cite web|url=http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|title=SSH Insertion Attack|website=[[Core Security Technologies]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708192336/http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|archive-date=2011-07-08}}</ref> 2001ean beste ahulezi bar geratu zen agerian: erasotzaileek posiblea zuten zifratutako saioaren azken blokea aldatzea.<ref>{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|title=Vulnerability Note VU#315308 - Weak CRC allows last block of IDEA-encrypted SSH packet to be changed without notice|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100711103528/http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|archive-date=2010-07-11}}</ref> Urte berean detektatu zen bezeroaren autentifikazioa beste zerbitzari batera berbidera zitekeela.<ref name="cert1">{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|title=Vulnerability Note VU#684820 - SSH-1 allows client authentication to be forwarded by a malicious server to another server|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901012536/http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|archive-date=2009-09-01}}</ref> Arazo horiek eta beste batzuk kontuan hartuta SSH-1 zaharkitutzat jotzen da eta bezero zein zerbitzari gehinek SSH-2 erabiltzen dute. [[Fitxategi:Man in the middle attack.svg|thumb|Erasotzailea konexioaren erdia.]] 2014an ''[[Der Spiegel]]'' aldizkariak informazio klasifikatu bat argitaratu zuen <ref name=Spiegel2014>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|title=Prying Eyes: Inside the NSA's War on Internet Security|date=December 28, 2014|work=[[Spiegel Online]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150124202809/http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|archive-date=January 24, 2015}}</ref> non [[Edward Snowden]]ek iradokitzen baitu [[NSA]]k ahalmena duela SSH trafikoa deszifratzeko. Ez dira zehaztasun teknikoak ezagutu. 2023n [[man-in-the-middle eraso]] mota (erasotzailea konexioaren erdia) detektatu zen ssh gainean. Terrapin eraso deitzen zaion aurkitu zutenei erreferentzia eginez.<ref>{{Cite web |title=Terrapin Attack |url=https://terrapin-attack.com/ |access-date=2023-12-20 |website=terrapin-attack.com}}</ref> Erasoaren larritasuna mugatua da ssh jatorrizko saioa interbenitu behar delako eta eraso gehienak saioaren amaiera baino ez dutelako eragiten.<ref name="Jones2023" /><ref name="openssh2023">{{Cite web |date=2023-12-18 |title=OpenSSH 9.6 release notes |url=https://www.openssh.com/txt/release-9.6 |website=openssh.com}}</ref> Ahulezia hori zuzendu zen OpenSSH 9.6 bertsioan. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} fgttivpl42zm2v8n4ze68jf8ocdoh27 44024 44023 2026-08-02T09:27:33Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik */ 44024 wikitext text/x-wiki = SSH protokoloa (Secure Shell) = '''SSH''' (Secure Shell) [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Testuinguru historikoa == SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan. Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek, eta horrek eragina izan zuen 2006 urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio horrek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originalari SSH-1 izena esleitzen zaio. [[File:SSH bidezko ataka-birbidaltzea.png|thumb|500px|center|SSH bidezko ataka-birbidaltzea]] == Arkitektura == SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau, eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du). Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira. Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol-informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko, eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH. == Erabilerak == SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira: * Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzea, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta telnet edo rlogin bezalako programa ez seguruak ordezteko balio izan zuen. * Komando bat urruneko gailu batean exekutatzea, rsh programa ordeztuz. * Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzea, sftp edo scp erabiliz. * Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzea (gako publikoko kriptografia erabiliz). * rsync tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egitea. * Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzea. [[File:SSH protokoloa.jpg|thumb|500px|center|SSH erabilera]] == Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik == 1998an SSH 1.5 inplementazioaren ahulezi bat argitaratu zen, non azaltzen baitzen posiblea zela datu gehigarriak txertatzea SSH fluxuan [[CRC-32]] integritate-kontrola gaindituta.<ref>{{cite web|url=http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|title=SSH Insertion Attack|website=[[Core Security Technologies]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708192336/http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|archive-date=2011-07-08}}</ref> 2001ean beste ahulezi bar geratu zen agerian: erasotzaileek posiblea zuten zifratutako saioaren azken blokea aldatzea.<ref>{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|title=Vulnerability Note VU#315308 - Weak CRC allows last block of IDEA-encrypted SSH packet to be changed without notice|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100711103528/http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|archive-date=2010-07-11}}</ref> Urte berean detektatu zen bezeroaren autentifikazioa beste zerbitzari batera berbidera zitekeela.<ref name="cert1">{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|title=Vulnerability Note VU#684820 - SSH-1 allows client authentication to be forwarded by a malicious server to another server|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901012536/http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|archive-date=2009-09-01}}</ref> Arazo horiek eta beste batzuk kontuan hartuta SSH-1 zaharkitutzat jotzen da eta bezero zein zerbitzari gehinek SSH-2 erabiltzen dute. [[Fitxategi:Man in the middle attack.svg|thumb|Erasotzailea konexioaren erdia.]] 2014an ''[[Der Spiegel]]'' aldizkariak informazio klasifikatu bat argitaratu zuen <ref name=Spiegel2014>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|title=Prying Eyes: Inside the NSA's War on Internet Security|date=December 28, 2014|work=[[Spiegel Online]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150124202809/http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|archive-date=January 24, 2015}}</ref> non [[Edward Snowden]]ek iradokitzen baitzuen [[NSA]]k ahalmena zuela SSH trafikoa deszifratzeko. Ez dira zehaztasun teknikoak ezagutu. 2023n [[man-in-the-middle eraso]] mota (erasotzailea konexioaren erdia) detektatu zen ssh gainean. Terrapin eraso deitzen zaion aurkitu zutenei erreferentzia eginez.<ref>{{Cite web |title=Terrapin Attack |url=https://terrapin-attack.com/ |access-date=2023-12-20 |website=terrapin-attack.com}}</ref> Erasoaren larritasuna mugatua da ssh jatorrizko saioa interbenitu behar delako eta eraso gehienak saioaren amaiera baino ez dutelako eragiten.<ref name="Jones2023" /><ref name="openssh2023">{{Cite web |date=2023-12-18 |title=OpenSSH 9.6 release notes |url=https://www.openssh.com/txt/release-9.6 |website=openssh.com}}</ref> Ahulezia hori zuzendu zen OpenSSH 9.6 bertsioan. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} gd83k3jpzyxfmi4jfjlgmxg8xm6xj7r 44025 44024 2026-08-02T09:28:59Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik */ 44025 wikitext text/x-wiki = SSH protokoloa (Secure Shell) = '''SSH''' (Secure Shell) [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Testuinguru historikoa == SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan. Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek, eta horrek eragina izan zuen 2006 urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio horrek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originalari SSH-1 izena esleitzen zaio. [[File:SSH bidezko ataka-birbidaltzea.png|thumb|500px|center|SSH bidezko ataka-birbidaltzea]] == Arkitektura == SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau, eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du). Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira. Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol-informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko, eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH. == Erabilerak == SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira: * Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzea, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta telnet edo rlogin bezalako programa ez seguruak ordezteko balio izan zuen. * Komando bat urruneko gailu batean exekutatzea, rsh programa ordeztuz. * Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzea, sftp edo scp erabiliz. * Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzea (gako publikoko kriptografia erabiliz). * rsync tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egitea. * Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzea. [[File:SSH protokoloa.jpg|thumb|500px|center|SSH erabilera]] == Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik == 1998an SSH 1.5 inplementazioaren ahulezi bat argitaratu zen, non azaltzen baitzen posiblea zela datu gehigarriak txertatzea SSH fluxuan [[CRC-32]] integritate-kontrola gaindituta.<ref>{{cite web|url=http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|title=SSH Insertion Attack|website=[[Core Security Technologies]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708192336/http://www.coresecurity.com/content/ssh-insertion-attack|archive-date=2011-07-08}}</ref> 2001ean beste ahulezi bar geratu zen agerian: erasotzaileek posiblea zuten zifratutako saioaren azken blokea aldatzea.<ref>{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|title=Vulnerability Note VU#315308 - Weak CRC allows last block of IDEA-encrypted SSH packet to be changed without notice|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100711103528/http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|archive-date=2010-07-11}}</ref> Urte berean detektatu zen bezeroaren autentifikazioa beste zerbitzari batera berbidera zitekeela.<ref name="cert1">{{cite web|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|title=Vulnerability Note VU#684820 - SSH-1 allows client authentication to be forwarded by a malicious server to another server|website=US CERT|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901012536/http://www.kb.cert.org/vuls/id/684820|archive-date=2009-09-01}}</ref> Arazo horiek eta beste batzuk kontuan hartuta SSH-1 zaharkitutzat jotzen da eta bezero zein zerbitzari gehinek SSH-2 erabiltzen dute. [[Fitxategi:Man in the middle attack.svg|thumb|Erasotzailea konexioaren erdia.]] 2014an ''[[Der Spiegel]]'' aldizkariak informazio klasifikatu bat argitaratu zuen <ref name=Spiegel2014>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|title=Prying Eyes: Inside the NSA's War on Internet Security|date=December 28, 2014|work=[[Spiegel Online]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150124202809/http://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|archive-date=January 24, 2015}}</ref> non [[Edward Snowden]]ek iradokitzen baitzuen [[NSA]]k ahalmena zuela SSH trafikoa deszifratzeko. Ez dira zehaztasun teknikoak ezagutu. 2023an [[man-in-the-middle eraso]] mota (erasotzailea konexioaren erdia) detektatu zen ssh gainean. Terrapin eraso deitzen zaion aurkitu zutenei erreferentzia eginez.<ref>{{Cite web |title=Terrapin Attack |url=https://terrapin-attack.com/ |access-date=2023-12-20 |website=terrapin-attack.com}}</ref> Erasoaren larritasuna mugatua da ssh jatorrizko saioa interbenitu behar delako eta eraso gehienak saioaren amaiera baino ez dutelako eragiten.<ref name="Jones2023" /><ref name="openssh2023">{{Cite web |date=2023-12-18 |title=OpenSSH 9.6 release notes |url=https://www.openssh.com/txt/release-9.6 |website=openssh.com}}</ref> Ahulezia hori zuzendu zen OpenSSH 9.6 bertsioan. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} t4919gtvtr68s8qqc9dvzpe41hcwr8k 0 7276 44002 43711 2026-08-01T17:31:59Z Inaki.alegria 1649 /* Abantailak, Desabantailak eta Konparazioa */ 44002 wikitext text/x-wiki =BitTorrent: Parekoen Arteko Fitxategi-Banaketa= '''BitTorrent''' fitxategiak partekatzeko komunikazio-protokolo bat da, [[w:P2P|Peer-to-peer]] (P2P) edo parekoen arteko sare-ereduan oinarritzen dena. Funtsean, Internet bidez datu-multzo eta fitxategi handiak modu deszentralizatuan banatzeko erabiltzen den teknologia da. [[w:Bram Cohen|Bram Cohen]] programatzaileak diseinatu eta argitaratu zuen 2001ean, ohiko [[w:Bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] ereduaren mugak gainditzeko asmoz.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor|abizena=Leturia Azkarate|izenburua=Partekatzea: ekonomiaren aro berri bat?|hizkuntza=eu|data=2014-06-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/partekatzea-ekonomiaren-aro-berri-bat/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> Eredu klasikoan, erabiltzaile guztiek zerbitzari nagusi bati eskatzen diote informazioa, eta horrek kolapsoak eragiten ditu eskaera masiboak daudenean. BitTorrent-en P2P sarean, aldiz, ez dago zerbitzari zentral bateratu baten beharrik; sarera konektatzen den gailu bakoitza bezero eta zerbitzari bihurtzen da aldi berean. [[File:P2P sarea.jpg|center|500px|P2P sare bat]] Protokoloa, ezaugarri nagusiak eta hobekuntzak Interneteko [[w:Request_for_Comments|RFC]] bezalako sistema propioan, BEP izenekoa, argitaratzen dira.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=bep_0000.rst_post|url=https://bittorrent.org/beps/bep_0000.html|aldizkaria=bittorrent.org|sartze-data=2026-06-06}}</ref> Egunero milioika erabiltzaile aktibok baliatzen dute sare hau, eta protokoloa erabiltzeko software libreko inplementazio ezagunenak [[qBittorrent]], [[Transmission]] edo [[Deluge]] dira. [[File:Bideo baten deskarga P2PTV-n.png|thumb|center|Bideo baten deskarga P2PTV-n]] [[Fitxategi:Torrentcomp small.gif|thumb|center|BitTorrent-ek zerbitzariaren karga asko murrizten du, erabiltzaileek normalean fitxategiak euren artean deskargatzen baitituzte, ez zerbitzaritik. Barra koloretsuek bezero bakoitzaren deskargak erakusten dituzte, fitxategia ausazko ordena batean deskargatzen da, ordena sekuentzial bat eraman beharrean]] ==Oinarrizko Terminologia eta Funtzionamendua== Fitxategiak osorik bidali beharrean, zati txikietan (''pieces'') banatzean datza lortzen den eraginkortasuna. Funtzionamenduaren mekanika ulertzeko, ezinbestekoa da oinarrizko terminologia ezagutzea: * ''.torrent fitxategia:'' Fitxategi eskaera bat egiteko, erabiltzaileak ''.torrent'' luzapena duen fitxategi txiki bat lortu behar du, normalean proiektu ofizialen webgunetan ([[w:Linux|Linux]] banaketak, esaterako) edo direktorio ataritan. Edukiaren ordez, metadatuak eta zatien [[#Hash Balioiak eta Osotasuna|''hash'']] balioak ditu. * ''Direktorio ataria (''indexer''):'' .torrent fitxategiak bilatzeko direktorioa edo webgunea. Ez du berezko fitxategirik gordetzen, deskarga hasteko metadatuak (.torrent) ematen ditu soilik. * ''Hazia (seed):'' Fitxategia osorik daukan eta saretik partekatzen ari den erabiltzailea. * ''Parekoa (peer):'' Fitxategia deskargatzen ari den erabiltzailea, aldi berean dauzkan zatiak beste erabiltzaileekin partekatzen dituena. * ''Erlauntza (swarm):'' Une zehatz batean fitxategi bera partekatzen ari diren gailu/erabiltzaile guztien multzoa. * ''Aztarnaria (tracker):'' Erlauntzako erabiltzaileen [[w:IP_helbide|IP helbideak]] erregistratu eta haien arteko konexioak bideratzen dituen zerbitzaria. Deskarga bat hastean, lortutako lehen zatiak automatikoki eskaintzen zaizkie gainontzeko parekoei. Horrela, erabiltzaile gehiago egon ahala, deskarga-abiadura eta banaketa-ahalmena handitu egiten dira guztientzat. ==Hash Balioak eta Osotasuna== Segurtasuna bermatzeko, zati bakoitzak bere hash balioa du, "hatz-marka digital" esklusibo bat ([[w:Hashing|''Hashing'']]). Pareko batengandik zati bat jasotzean, bezero-programak haren hash-a kalkulatu eta .torrent fitxategian datorrenarekin alderatzen du. Bat badatoz, zatia onartu egiten du. Horrela ziurtatzen da inork ezin dituela fitxategiak aldatu edo datu ustelak sartu oharkabean. ==Erabilitako Sareko Protokoloak== BitTorrentek [[w:Sare-protokolo|Interneteko hainbat geruza]] uztartzen ditu lana egiteko. Garraio-mailan, tradizionalki [[w:Transmission_Control_Protocol|TCP]] (Transmission Control Protocol) erabili da, datu-paketeak era fidagarrian eta ordenean iritsiko direla ziurtatzen baitu. Hala ere, sare lokalak ez saturatzeko, garatzaileek uTP (uTorrent Transport Protocol) inplementatu zuten gerora.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=bep_0015.rst_post|url=https://bittorrent.org/beps/bep_0015.html|aldizkaria=bittorrent.org|sartze-data=2026-06-06}}</ref> [[w:User_Datagram_Protocol|UDP]] (User Datagram Protocol) protokoloan oinarritzen da, sareko pilaketak modu dinamikoagoan kudeatuz. Aplikazio-mailari dagokionez, [[w:HTTP|HTTP]] edo [[w:HTTPS|HTTPS]] bezalako protokoloak ere ohikoak dira; izan ere, bezeroak erabiltzen ditu aztarnariekin edo web zerbitzari arruntekin komunikatzeko (''WebSeed''). == Abantailak, Desabantailak eta Konparazioa== BitTorrent-en abantaila nagusia bere eskalagarritasuna eta erresilientzia da; sistemak ez du huts egiten nodo bat erortzean. Desabantaila gisa, pribatutasun falta aipatu ohi da (IP helbidea publikoa da erlauntzan VPN bat erabili ezean) eta [[w:Egile-eskubideak|copyright]] urraketekin izan duen lotura historikoa. Beste P2P aplikazio batzuekin alderatuta ([[eDonkey]] edo [[Gnutella]] sareak, esaterako), BitTorrent diseinatu zen kokapen zehatzeko fitxategi oso astunak, ahalik eta azkarren banatzeko eta ez sare barruan fitxategi horiek bilatzeko. == Testu ebakia: IPFS fitxategi-sistema == [[Fitxategi:Ipfs-logo-1024-ice-text.png|alt=IPFS protokoloaren logoa|thumb|IPFS protokoloaren logoa]] '''InterPlanetary File System''' ('''IPFS''') edo planeten arteko fitxategi-sistema [[Sare-protokolo|protokolo]] bat da, [[hipermedia]] eta fitxategiak partekatzeko [[P2P|peer-to-peer]] (P2P) edo pareen arteko sare bat, datuak fitxategi-sistema banatu batean gordetzeko eta partekatzeko. IPFS-k eduki-helbideratzea erabiltzen du IPFS [[Host|ostalariak]] konektatzen dituen izen-espazio global batean fitxategi bakoitza modu esklusiboan identifikatzeko. IPFSk, besteak beste, http eta [[HTTPS|https]] kokapenetan oinarritutako hipermedia-zerbitzariaren protokoloak ordezka ditzake [[World Wide Web]] banatzeko.<ref>Youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=5Uj6uR3fp-U IPFS: Interplanetary file storage!] </ref> IPFS alfa bertsio batean merkaturatu zen 2015eko otsailean. [[Cloudflare]] IPFS erabiltzen hasi zen 2018an, eta 2022an sartu zen sisteman. BitTorrent sortu zenean existitzen ez ziren hainbat teknologia berri integratu ditu: bertsioen kontrola, domeinu-izenen sistema propioa, Blockchaineko kontzeptuak, zifratzea...<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=IPFS, webarentzako fitxategi-sistema banatua|hizkuntza=eu|data=2021-03-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/ipfs-webarentzako-fitxategi-sistema-banatua/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-08-01}}</ref> Zentsuraren aurka erabili izan da, adibidez bi kasu hauetan: * [[Kataluniaren independentziarako 2017ko erreferenduma|Kataluniako independentzia erreferenduma]] 2017ko irailean-urrian ospatu zena, legez kanpokotzat jo zuen [[Espainiako Konstituzio Auzitegia|Espainiako Auzitegi Konstituzionalak]] eta horrekin lotutako webgune asko blokeatu zituen. Ondoren, Kataluniako Piraten Alderdiak IPFSko webgunea islatu zuen , Kataluniako Justizia Auzitegi Nagusiaren blokeo agindua saihesteko. <ref>{{Erreferentzia|abizena=324cat|izenburua=El TSJC ordena bloquejar més de 140 webs pel seu suport a l'1-O|hizkuntza=ca|data=2017-09-26|url=https://www.ccma.cat/324/el-tsjc-ordena-bloquejar-mes-de-140-webs-pel-seu-suport-a-l1-o/noticia/2811019/|aldizkaria=CCMA|sartze-data=2023-11-29}}</ref> <ref>{{Cite news|abizena=Hill|izenburua=Catalan referendum app removed from Google Play Store|hizkuntza=en|izena1=Paul|data=2017-09-30|url=https://www.neowin.net/news/catalan-referendum-app-removed-from-google-play-store|kazeta=[[Neowin]]|accessdate=2017-10-06}}</ref> * Turkiako Wikipediaren blokeoan, IPFS erabili zen Wikipediaren ispilu bat sortzeko, eta horrek debekua izan arren artxibatutako Wikipedia eduki estatikorako sarbidea ahalbidetu zuen. <ref>{{Cite news|abizena=Dale|izenburua=Turkey Can't Block This Copy of Wikipedia|hizkuntza=en|izena1=Brady|data=2017-05-10|url=http://observer.com/2017/05/turkey-wikipedia-ipfs/|kazeta=[[The New York Observer|Observer]]|issn=1052-2948|accessdate=2017-12-20}}</ref> Ispilua hizkuntza gehiagotara zabaldu da orain, hala nola [[ingeles]]era, [[ukrainera]], [[errusiera]], [[arabiera]] eta [[txinera]] . Ispiluen bilduma bat ikus daiteke bere CID erabiliz IPFS pasabide batean. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} ffdeafp8sgtzzad15tpu4kjlsyk4wc4 44003 44002 2026-08-01T17:33:46Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: IPFS fitxategi-sistema */ 44003 wikitext text/x-wiki =BitTorrent: Parekoen Arteko Fitxategi-Banaketa= '''BitTorrent''' fitxategiak partekatzeko komunikazio-protokolo bat da, [[w:P2P|Peer-to-peer]] (P2P) edo parekoen arteko sare-ereduan oinarritzen dena. Funtsean, Internet bidez datu-multzo eta fitxategi handiak modu deszentralizatuan banatzeko erabiltzen den teknologia da. [[w:Bram Cohen|Bram Cohen]] programatzaileak diseinatu eta argitaratu zuen 2001ean, ohiko [[w:Bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] ereduaren mugak gainditzeko asmoz.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor|abizena=Leturia Azkarate|izenburua=Partekatzea: ekonomiaren aro berri bat?|hizkuntza=eu|data=2014-06-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/partekatzea-ekonomiaren-aro-berri-bat/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> Eredu klasikoan, erabiltzaile guztiek zerbitzari nagusi bati eskatzen diote informazioa, eta horrek kolapsoak eragiten ditu eskaera masiboak daudenean. BitTorrent-en P2P sarean, aldiz, ez dago zerbitzari zentral bateratu baten beharrik; sarera konektatzen den gailu bakoitza bezero eta zerbitzari bihurtzen da aldi berean. [[File:P2P sarea.jpg|center|500px|P2P sare bat]] Protokoloa, ezaugarri nagusiak eta hobekuntzak Interneteko [[w:Request_for_Comments|RFC]] bezalako sistema propioan, BEP izenekoa, argitaratzen dira.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=bep_0000.rst_post|url=https://bittorrent.org/beps/bep_0000.html|aldizkaria=bittorrent.org|sartze-data=2026-06-06}}</ref> Egunero milioika erabiltzaile aktibok baliatzen dute sare hau, eta protokoloa erabiltzeko software libreko inplementazio ezagunenak [[qBittorrent]], [[Transmission]] edo [[Deluge]] dira. [[File:Bideo baten deskarga P2PTV-n.png|thumb|center|Bideo baten deskarga P2PTV-n]] [[Fitxategi:Torrentcomp small.gif|thumb|center|BitTorrent-ek zerbitzariaren karga asko murrizten du, erabiltzaileek normalean fitxategiak euren artean deskargatzen baitituzte, ez zerbitzaritik. Barra koloretsuek bezero bakoitzaren deskargak erakusten dituzte, fitxategia ausazko ordena batean deskargatzen da, ordena sekuentzial bat eraman beharrean]] ==Oinarrizko Terminologia eta Funtzionamendua== Fitxategiak osorik bidali beharrean, zati txikietan (''pieces'') banatzean datza lortzen den eraginkortasuna. Funtzionamenduaren mekanika ulertzeko, ezinbestekoa da oinarrizko terminologia ezagutzea: * ''.torrent fitxategia:'' Fitxategi eskaera bat egiteko, erabiltzaileak ''.torrent'' luzapena duen fitxategi txiki bat lortu behar du, normalean proiektu ofizialen webgunetan ([[w:Linux|Linux]] banaketak, esaterako) edo direktorio ataritan. Edukiaren ordez, metadatuak eta zatien [[#Hash Balioiak eta Osotasuna|''hash'']] balioak ditu. * ''Direktorio ataria (''indexer''):'' .torrent fitxategiak bilatzeko direktorioa edo webgunea. Ez du berezko fitxategirik gordetzen, deskarga hasteko metadatuak (.torrent) ematen ditu soilik. * ''Hazia (seed):'' Fitxategia osorik daukan eta saretik partekatzen ari den erabiltzailea. * ''Parekoa (peer):'' Fitxategia deskargatzen ari den erabiltzailea, aldi berean dauzkan zatiak beste erabiltzaileekin partekatzen dituena. * ''Erlauntza (swarm):'' Une zehatz batean fitxategi bera partekatzen ari diren gailu/erabiltzaile guztien multzoa. * ''Aztarnaria (tracker):'' Erlauntzako erabiltzaileen [[w:IP_helbide|IP helbideak]] erregistratu eta haien arteko konexioak bideratzen dituen zerbitzaria. Deskarga bat hastean, lortutako lehen zatiak automatikoki eskaintzen zaizkie gainontzeko parekoei. Horrela, erabiltzaile gehiago egon ahala, deskarga-abiadura eta banaketa-ahalmena handitu egiten dira guztientzat. ==Hash Balioak eta Osotasuna== Segurtasuna bermatzeko, zati bakoitzak bere hash balioa du, "hatz-marka digital" esklusibo bat ([[w:Hashing|''Hashing'']]). Pareko batengandik zati bat jasotzean, bezero-programak haren hash-a kalkulatu eta .torrent fitxategian datorrenarekin alderatzen du. Bat badatoz, zatia onartu egiten du. Horrela ziurtatzen da inork ezin dituela fitxategiak aldatu edo datu ustelak sartu oharkabean. ==Erabilitako Sareko Protokoloak== BitTorrentek [[w:Sare-protokolo|Interneteko hainbat geruza]] uztartzen ditu lana egiteko. Garraio-mailan, tradizionalki [[w:Transmission_Control_Protocol|TCP]] (Transmission Control Protocol) erabili da, datu-paketeak era fidagarrian eta ordenean iritsiko direla ziurtatzen baitu. Hala ere, sare lokalak ez saturatzeko, garatzaileek uTP (uTorrent Transport Protocol) inplementatu zuten gerora.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=bep_0015.rst_post|url=https://bittorrent.org/beps/bep_0015.html|aldizkaria=bittorrent.org|sartze-data=2026-06-06}}</ref> [[w:User_Datagram_Protocol|UDP]] (User Datagram Protocol) protokoloan oinarritzen da, sareko pilaketak modu dinamikoagoan kudeatuz. Aplikazio-mailari dagokionez, [[w:HTTP|HTTP]] edo [[w:HTTPS|HTTPS]] bezalako protokoloak ere ohikoak dira; izan ere, bezeroak erabiltzen ditu aztarnariekin edo web zerbitzari arruntekin komunikatzeko (''WebSeed''). == Abantailak, Desabantailak eta Konparazioa== BitTorrent-en abantaila nagusia bere eskalagarritasuna eta erresilientzia da; sistemak ez du huts egiten nodo bat erortzean. Desabantaila gisa, pribatutasun falta aipatu ohi da (IP helbidea publikoa da erlauntzan VPN bat erabili ezean) eta [[w:Egile-eskubideak|copyright]] urraketekin izan duen lotura historikoa. Beste P2P aplikazio batzuekin alderatuta ([[eDonkey]] edo [[Gnutella]] sareak, esaterako), BitTorrent diseinatu zen kokapen zehatzeko fitxategi oso astunak, ahalik eta azkarren banatzeko eta ez sare barruan fitxategi horiek bilatzeko. == Testu ebakia: IPFS fitxategi-sistema == [[Fitxategi:Ipfs-logo-1024-ice-text.png|alt=IPFS protokoloaren logoa|thumb|IPFS protokoloaren logoa]] '''InterPlanetary File System''' ('''IPFS''') edo planeten arteko fitxategi-sistema [[Sare-protokolo|protokolo]] bat da, [[hipermedia]] eta fitxategiak partekatzeko [[P2P|peer-to-peer]] (P2P) edo pareen arteko sare bat, datuak fitxategi-sistema banatu batean gordetzeko eta partekatzeko. IPFS-k eduki-helbideratzea erabiltzen du IPFS [[Host|ostalariak]] konektatzen dituen izen-espazio global batean fitxategi bakoitza modu esklusiboan identifikatzeko. IPFSk, besteak beste, http eta [[HTTPS|https]] kokapenetan oinarritutako hipermedia-zerbitzariaren protokoloak ordezka ditzake [[World Wide Web]] banatzeko.<ref>Youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=5Uj6uR3fp-U IPFS: Interplanetary file storage!] </ref> IPFS alfa bertsio batean merkaturatu zen 2015eko otsailean. [[Cloudflare]] IPFS erabiltzen hasi zen 2018an, eta 2022an sartu zen sisteman. BitTorrent sortu zenean existitzen ez ziren hainbat teknologia berri integratu ditu: bertsioen kontrola, domeinu-izenen sistema propioa, Blockchaineko kontzeptuak, zifratzea...<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=IPFS, webarentzako fitxategi-sistema banatua|hizkuntza=eu|data=2021-03-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/ipfs-webarentzako-fitxategi-sistema-banatua/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-08-01}}</ref> Zentsuraren aurka erabili izan da, adibidez bi kasu hauetan: * [[Kataluniaren independentziarako 2017ko erreferenduma|Kataluniako independentzia erreferenduma]] 2017ko irailean-urrian ospatu zena, legez kanpokotzat jo zuen [[Espainiako Konstituzio Auzitegia|Espainiako Auzitegi Konstituzionalak]] eta horrekin lotutako webgune asko blokeatu zituen. Ondoren, Kataluniako Piraten Alderdiak IPFSko webgunea islatu zuen , Kataluniako Justizia Auzitegi Nagusiaren blokeo agindua saihesteko. <ref>{{Erreferentzia|abizena=324cat|izenburua=El TSJC ordena bloquejar més de 140 webs pel seu suport a l'1-O|hizkuntza=ca|data=2017-09-26|url=https://www.ccma.cat/324/el-tsjc-ordena-bloquejar-mes-de-140-webs-pel-seu-suport-a-l1-o/noticia/2811019/|aldizkaria=CCMA|sartze-data=2023-11-29}}</ref> <ref>{{Cite news|abizena=Hill|izenburua=Catalan referendum app removed from Google Play Store|hizkuntza=en|izena1=Paul|data=2017-09-30|url=https://www.neowin.net/news/catalan-referendum-app-removed-from-google-play-store|kazeta=[[Neowin]]|accessdate=2017-10-06}}</ref> * Turkiako Wikipediaren blokeoan, IPFS erabili zen Wikipediaren ispilu bat sortzeko, eta horrek debekua izan arren artxibatutako Wikipedia eduki estatikorako sarbidea ahalbidetu zuen. <ref>{{Cite news|abizena=Dale|izenburua=Turkey Can't Block This Copy of Wikipedia|hizkuntza=en|izena1=Brady|data=2017-05-10|url=http://observer.com/2017/05/turkey-wikipedia-ipfs/|kazeta=[[The New York Observer|Observer]]|issn=1052-2948|accessdate=2017-12-20}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} cvngoaq7e5ihqjh6s4ubtffnz8pliva 0 7306 44004 43715 2026-08-01T17:52:22Z Inaki.alegria 1649 /* Teknologiaren bilakaera */ 44004 wikitext text/x-wiki =Streaming= '''Streaming'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. <br> Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. [[File:Streaming Osagaiak.svg|thumb|center|650px|Oinarrizko streaming-sistema baten osagaiak]] ==== Streamingaren erronka teknikoa ==== Multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak, [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa trinkotzeko sistemen hobekuntzak. <br> Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: bufferizazioa eta [[w:Edukien banaketarako sarea|CDN]] sareak (Content Delivery Networks). <br> [[File:Streaming Bufferizazioa.svg|thumb|650px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (stream bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu; baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatearen kalterako da.<br> [[File:Streaming CDNak.svg|thumb|650px|center|CDNak streaming-sistema batean.]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke. == Teknologiaren bilakaera == * 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko [[w:en:Progressive download|progressive downloading]] eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean [[w:en:Real-Time Messaging ProtocolRTMP]] nagusituko da. [[w:en:Adobe Flash Player|Flash]] erreproduzitzailearen garaia da hau. * 2. Belaunaldia (~2010-2025): streaming moldagarria ([[w:en:Adaptive bitrate streaming|''adaptative streaming'']]). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak HLS eta MEPG-DASH izango dira. * 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: Streaming, p2p etab. == Estimazioen arabera 2025 urtean 6 mila milioi pertsonak erabiltzen zuten Internet munduan,munduko populazioaren % 74a gutxi gorabehera. percent of the global population. This figure shows continued growth compared with the previous year's estimate of around 5.8 billion users.<ref>{{Cite web |title=Statistics |url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/2025/10/15/ff25-internet-use |access-date=2026-02-18 |website=www.itu.int |language=en}}</ref> Despite this progress, significant disparities remain with about 2.2 billion people still offline, underscoring persistent digital divides related to economic development, affordability and infrastructure.<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.itu.int/en/mediacentre/Pages/PR-2025-11-17-Facts-and-Figures.aspx |access-date=2026-02-18 |website=ITU |language=en-US}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} cqywgddy145i8b0p8xazu54yg4yyx5n 44005 44004 2026-08-01T18:00:21Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: Streaming, p2p etab. */ 44005 wikitext text/x-wiki =Streaming= '''Streaming'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. <br> Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. [[File:Streaming Osagaiak.svg|thumb|center|650px|Oinarrizko streaming-sistema baten osagaiak]] ==== Streamingaren erronka teknikoa ==== Multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak, [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa trinkotzeko sistemen hobekuntzak. <br> Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: bufferizazioa eta [[w:Edukien banaketarako sarea|CDN]] sareak (Content Delivery Networks). <br> [[File:Streaming Bufferizazioa.svg|thumb|650px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (stream bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu; baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatearen kalterako da.<br> [[File:Streaming CDNak.svg|thumb|650px|center|CDNak streaming-sistema batean.]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke. == Teknologiaren bilakaera == * 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko [[w:en:Progressive download|progressive downloading]] eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean [[w:en:Real-Time Messaging ProtocolRTMP]] nagusituko da. [[w:en:Adobe Flash Player|Flash]] erreproduzitzailearen garaia da hau. * 2. Belaunaldia (~2010-2025): streaming moldagarria ([[w:en:Adaptive bitrate streaming|''adaptative streaming'']]). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak HLS eta MEPG-DASH izango dira. * 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: Streaming, p2p etab. == [[Fitxategi:InternetPenetrationWorldMap.svg|thumb| Interneteko sarbidea munduan herrialdearen arabera (2015)]] Estimazioen arabera 2025 urtean 6 mila milioi pertsonak erabiltzen zuten Internet munduan,munduko populazioaren % 74a gutxi gorabehera.<ref>{{Cite web |title=Statistics |url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/2025/10/15/ff25-internet-use |access-date=2026-02-18 |website=www.itu.int |language=en}}</ref> Hala ere,, irudian ikus daitekeenez (2015eko datuak dira), arrakala handia dago herrialdeen artean. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} tbjpw7gwe83u29juihb3uhdzd02w7iq 44006 44005 2026-08-01T18:01:41Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: Streaming, p2p etab. */ 44006 wikitext text/x-wiki =Streaming= '''Streaming'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. <br> Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. [[File:Streaming Osagaiak.svg|thumb|center|650px|Oinarrizko streaming-sistema baten osagaiak]] ==== Streamingaren erronka teknikoa ==== Multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak, [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa trinkotzeko sistemen hobekuntzak. <br> Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: bufferizazioa eta [[w:Edukien banaketarako sarea|CDN]] sareak (Content Delivery Networks). <br> [[File:Streaming Bufferizazioa.svg|thumb|650px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (stream bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu; baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatearen kalterako da.<br> [[File:Streaming CDNak.svg|thumb|650px|center|CDNak streaming-sistema batean.]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke. == Teknologiaren bilakaera == * 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko [[w:en:Progressive download|progressive downloading]] eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean [[w:en:Real-Time Messaging ProtocolRTMP]] nagusituko da. [[w:en:Adobe Flash Player|Flash]] erreproduzitzailearen garaia da hau. * 2. Belaunaldia (~2010-2025): streaming moldagarria ([[w:en:Adaptive bitrate streaming|''adaptative streaming'']]). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak HLS eta MEPG-DASH izango dira. * 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: Streaming, p2p etab. == [[Fitxategi:InternetPenetrationWorldMap.svg||350px|thumb|Interneterako sarbidea munduan herrialdearen arabera (2015)]] Estimazioen arabera 2025 urtean 6 mila milioi pertsonak erabiltzen zuten Internet munduan,munduko populazioaren % 74a gutxi gorabehera.<ref>{{Cite web |title=Statistics |url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/2025/10/15/ff25-internet-use |access-date=2026-02-18 |website=www.itu.int |language=en}}</ref> Hala ere,, irudian ikus daitekeenez (2015eko datuak dira), arrakala handia dago herrialdeen artean. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} otmr4ounv9rbspju00oexoapfp7xlgv 44007 44006 2026-08-01T18:01:54Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: Streaming, p2p etab. */ 44007 wikitext text/x-wiki =Streaming= '''Streaming'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. <br> Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. [[File:Streaming Osagaiak.svg|thumb|center|650px|Oinarrizko streaming-sistema baten osagaiak]] ==== Streamingaren erronka teknikoa ==== Multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak, [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa trinkotzeko sistemen hobekuntzak. <br> Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: bufferizazioa eta [[w:Edukien banaketarako sarea|CDN]] sareak (Content Delivery Networks). <br> [[File:Streaming Bufferizazioa.svg|thumb|650px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (stream bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu; baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatearen kalterako da.<br> [[File:Streaming CDNak.svg|thumb|650px|center|CDNak streaming-sistema batean.]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke. == Teknologiaren bilakaera == * 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko [[w:en:Progressive download|progressive downloading]] eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean [[w:en:Real-Time Messaging ProtocolRTMP]] nagusituko da. [[w:en:Adobe Flash Player|Flash]] erreproduzitzailearen garaia da hau. * 2. Belaunaldia (~2010-2025): streaming moldagarria ([[w:en:Adaptive bitrate streaming|''adaptative streaming'']]). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak HLS eta MEPG-DASH izango dira. * 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: Streaming, p2p etab. == [[Fitxategi:InternetPenetrationWorldMap.svg||500px|thumb|Interneterako sarbidea munduan herrialdearen arabera (2015)]] Estimazioen arabera 2025 urtean 6 mila milioi pertsonak erabiltzen zuten Internet munduan,munduko populazioaren % 74a gutxi gorabehera.<ref>{{Cite web |title=Statistics |url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/2025/10/15/ff25-internet-use |access-date=2026-02-18 |website=www.itu.int |language=en}}</ref> Hala ere,, irudian ikus daitekeenez (2015eko datuak dira), arrakala handia dago herrialdeen artean. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 116ifi6xx59wyv8mh3x7qzb42puz2f7 44008 44007 2026-08-01T18:06:50Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: Streaming, p2p etab. */ 44008 wikitext text/x-wiki =Streaming= '''Streaming'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. <br> Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. [[File:Streaming Osagaiak.svg|thumb|center|650px|Oinarrizko streaming-sistema baten osagaiak]] ==== Streamingaren erronka teknikoa ==== Multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak, [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa trinkotzeko sistemen hobekuntzak. <br> Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: bufferizazioa eta [[w:Edukien banaketarako sarea|CDN]] sareak (Content Delivery Networks). <br> [[File:Streaming Bufferizazioa.svg|thumb|650px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (stream bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu; baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatearen kalterako da.<br> [[File:Streaming CDNak.svg|thumb|650px|center|CDNak streaming-sistema batean.]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke. == Teknologiaren bilakaera == * 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko [[w:en:Progressive download|progressive downloading]] eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean [[w:en:Real-Time Messaging ProtocolRTMP]] nagusituko da. [[w:en:Adobe Flash Player|Flash]] erreproduzitzailearen garaia da hau. * 2. Belaunaldia (~2010-2025): streaming moldagarria ([[w:en:Adaptive bitrate streaming|''adaptative streaming'']]). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak HLS eta MEPG-DASH izango dira. * 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: Streaming, p2p etab. == [[Fitxategi:InternetPenetrationWorldMap.svg||500px|thumb|Interneterako sarbidea munduan herrialdearen arabera (2015)]] Estimazioen arabera 2025 urtean 6 mila milioi pertsonak erabiltzen zuten Internet munduan,munduko populazioaren % 74a gutxi gorabehera.<ref>{{Cite web |title=Statistics |url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/2025/10/15/ff25-internet-use |access-date=2026-02-18 |website=www.itu.int |language=en}}</ref> Hala ere,, irudian ikus daitekeenez (2015eko datuak dira), arrakala handia dago herrialdeen artean. Trafikoaren parte handi bat ikus-entzunezko edukiek hartzen dute. 2011 urtean, Interneteko trafikoaren ia %60 BitTorrent fitxategiak ziren baina 2015erako asko jaitsi zen, Streaming plataformen arrakastaren ondorioz besteak.<ref>{{Erreferentzia|izena=Edu|abizena=Lartzanguren|izenburua=Torrent trafikoa berriz areagotu da, 'streaming' zerbitzuek eraginda|hizkuntza=eu|data=2018-10-18|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/torrent-trafikoa-berriz-areagotu-da-streaming-zerbitzuek-eraginda_1230389_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-01}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 9qo54xmnrhzm1ibenizikw3o0gbjrrx 44009 44008 2026-08-01T18:19:56Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: Streaming, p2p etab. */ 44009 wikitext text/x-wiki =Streaming= '''Streaming'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. <br> Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. [[File:Streaming Osagaiak.svg|thumb|center|650px|Oinarrizko streaming-sistema baten osagaiak]] ==== Streamingaren erronka teknikoa ==== Multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak, [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa trinkotzeko sistemen hobekuntzak. <br> Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: bufferizazioa eta [[w:Edukien banaketarako sarea|CDN]] sareak (Content Delivery Networks). <br> [[File:Streaming Bufferizazioa.svg|thumb|650px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (stream bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu; baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatearen kalterako da.<br> [[File:Streaming CDNak.svg|thumb|650px|center|CDNak streaming-sistema batean.]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke. == Teknologiaren bilakaera == * 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko [[w:en:Progressive download|progressive downloading]] eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean [[w:en:Real-Time Messaging ProtocolRTMP]] nagusituko da. [[w:en:Adobe Flash Player|Flash]] erreproduzitzailearen garaia da hau. * 2. Belaunaldia (~2010-2025): streaming moldagarria ([[w:en:Adaptive bitrate streaming|''adaptative streaming'']]). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak HLS eta MEPG-DASH izango dira. * 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: streaming, p2p etab. == [[Fitxategi:InternetPenetrationWorldMap.svg||500px|thumb|Interneterako sarbidea munduan herrialdearen arabera (2015)]] Estimazioen arabera 2025 urtean 6 mila milioi pertsonak erabiltzen zuten Internet munduan,munduko populazioaren % 74a gutxi gorabehera.<ref>{{Cite web |title=Statistics |url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/2025/10/15/ff25-internet-use |access-date=2026-02-18 |website=www.itu.int |language=en}}</ref> Hala ere,, irudian ikus daitekeenez (2015eko datuak dira), arrakala handia dago herrialdeen artean. Trafikoaren parte handi bat ikus-entzunezko edukiek hartzen dute. 2011 urtean, Interneteko trafikoaren ia %60 BitTorrent fitxategiak ziren baina 2015erako asko jaitsi zen, Streaming plataformen arrakastaren ondorioz besteak.<ref>{{Erreferentzia|izena=Edu|abizena=Lartzanguren|izenburua=Torrent trafikoa berriz areagotu da, 'streaming' zerbitzuek eraginda|hizkuntza=eu|data=2018-10-18|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/torrent-trafikoa-berriz-areagotu-da-streaming-zerbitzuek-eraginda_1230389_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-01}}</ref> Plataforma horiek hartzen duten banda-zabalera handiak erabaki deigarri bat eragin zuen COVID garaian: Netflixek murriztu zuen bideoen kalitatea sarean gertatutako trafiko-handitzeari aurre egiteko.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Netflix to cut streaming quality in Europe for 30 days|hizkuntza=en-GB|data=2020-03-19|url=https://www.bbc.com/news/technology-51968302|aldizkaria=www.bbc.com|sartze-data=2026-08-01}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 0xg6f6gun29vvkw60mj5buml9bt8jij 44026 44009 2026-08-02T09:33:33Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: streaming, p2p etab. */ 44026 wikitext text/x-wiki =Streaming= '''Streaming'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. <br> Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. [[File:Streaming Osagaiak.svg|thumb|center|650px|Oinarrizko streaming-sistema baten osagaiak]] ==== Streamingaren erronka teknikoa ==== Multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak, [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa trinkotzeko sistemen hobekuntzak. <br> Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: bufferizazioa eta [[w:Edukien banaketarako sarea|CDN]] sareak (Content Delivery Networks). <br> [[File:Streaming Bufferizazioa.svg|thumb|650px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (stream bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu; baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatearen kalterako da.<br> [[File:Streaming CDNak.svg|thumb|650px|center|CDNak streaming-sistema batean.]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke. == Teknologiaren bilakaera == * 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko [[w:en:Progressive download|progressive downloading]] eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean [[w:en:Real-Time Messaging ProtocolRTMP]] nagusituko da. [[w:en:Adobe Flash Player|Flash]] erreproduzitzailearen garaia da hau. * 2. Belaunaldia (~2010-2025): streaming moldagarria ([[w:en:Adaptive bitrate streaming|''adaptative streaming'']]). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak HLS eta MEPG-DASH izango dira. * 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: streaming, p2p etab. == [[Fitxategi:InternetPenetrationWorldMap.svg||500px|thumb|Interneterako sarbidea munduan herrialdearen arabera (2015)]] Estimazioen arabera 2025 urtean 6 mila milioi pertsonak erabiltzen zuten Internet munduan, munduko populazioaren % 74a gutxi gorabehera.<ref>{{Cite web |title=Statistics |url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/2025/10/15/ff25-internet-use |access-date=2026-02-18 |website=www.itu.int |language=en}}</ref> Hala ere, irudian ikus daitekeenez (2015eko datuak dira), arrakala handia dago herrialdeen artean. Trafikoaren parte handi bat ikus-entzunezko edukiek hartzen dute. 2011 urtean, Interneteko trafikoaren ia %60 BitTorrent fitxategiak ziren baina 2015erako asko jaitsi zen, streaming plataformen arrakastaren ondorioz besteak (geroxeago berriro handitu da).<ref>{{Erreferentzia|izena=Edu|abizena=Lartzanguren|izenburua=Torrent trafikoa berriz areagotu da, 'streaming' zerbitzuek eraginda|hizkuntza=eu|data=2018-10-18|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/torrent-trafikoa-berriz-areagotu-da-streaming-zerbitzuek-eraginda_1230389_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-01}}</ref> Plataforma horiek hartzen duten banda-zabalera handiak erabaki argigarri bat eragin zuen COVID garaian: Netflixek murriztu zuen bideoen kalitatea, sarean gertatutako trafiko-handitzeari aurre egin ahal izateko.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Netflix to cut streaming quality in Europe for 30 days|hizkuntza=en-GB|data=2020-03-19|url=https://www.bbc.com/news/technology-51968302|aldizkaria=www.bbc.com|sartze-data=2026-08-01}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} ov02h89h7shcv23ysrujlaa7t971yw1 0 7307 43999 43996 2026-08-01T16:15:42Z Inaki.alegria 1649 /* Diseinua eta modularitatea */ 43999 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|400px|RISC-V logoa]] '''RISC-V''' [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[RISC]] filosofian oinarritzen dena eta [[w:Kode irekiko hardware|kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena<ref name=":1">{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}</ref>. Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64|X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabili edo alda dezakeela, eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela. Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar<ref name=":2">{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}</ref>, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, [[w:Calista Redmond|Redmond-en]] hitzetan "hardware irekiaren nukleoa" izan nahi baitu, [[w:Linux|Linux]] software librearentzat den moduan. == Historia == [[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V prototipo baten gertuko irudia]] Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen zuen, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz. Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean [[w:Google|Google]], [[w:Nvidia|Nvidia]] eta [[w:Western Digital|Western Digital]] bezalako enpresa erraldoiak. == Diseinua eta modularitatea == RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da. Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-biltegiratze arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira<ref name=":3">{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}</ref>: * Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena. * Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: ** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. ** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. ** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. ** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. ** V: Bektore-eragiketetarako luzapena. Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet|Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, horrela agindu multzoa asko sinplifikatuz. <div style="overflow: auto"> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ RISC-V: 32 biteko aginduen formatua |- ! rowspan=2 | Formatua ! colspan=32 | Bit |- ! 31 !! 30 !! 29 !! 28 !! 27 !! 26 !! 25 !! 24 !! 23 !! 22 !! 21 !! 20 !! 19 !! 18 !! 17 !! 16 !! 15 !! 14 !! 13 !! 12 !! 11 !! 10 !! 9 !! 8 !! 7 !! 6 !! 5 !! 4 !! 3 !! 2 !! 1 !! 0 |- | Store | colspan="7" style="background:#def;" | imm[11:5] | colspan="5" rowspan="3" style="background:#dfd;" | rs2 | colspan="5" rowspan="4" style="background:#dfd;" | rs1 | colspan="3" rowspan="4" style="background:#FFCBDB;" | funct3 | colspan="5" style="background:#def;" | imm[4:0] | colspan="7" rowspan="6" style="background:#FFFDD0;" | [[opcode]] |- | Branch | style="background:#def; font-size: 75%;" | [12] | colspan="6" style="background:#def;" | imm[10:5] | colspan="4" style="background:#def;" | imm[4:1] | style="background:#def; font-size: 75%;" | [11] |- | Register/register | colspan="7" style="background:#FFCBDB;" | funct7 | colspan="5" rowspan="4" style="background:#ffb7b7;" | rd |- | Immediate | colspan="12" style="background:#def;" | imm[11:0] |- | Upper immediate | colspan="20" style="background:#def;" | imm[31:12] |- | Jump | style="background:#def; font-size: 75%;" | [20] | colspan="10" style="background:#def;" | imm[10:1] | style="background:#def; font-size: 75%;" | [11] | colspan="8" style="background:#def;" | imm[19:12] |- | colspan="33" style="text-align:left; font-size:85%;" | * '''''opcode'' (7 bit):''' 6 moten artean ''eragiketaren formatua'' adierazten du. * '''''funct7'' (7 bit) eta ''funct3'' (3 bit):''' ''opcode'' eremua zabaltzen du eragiketa zehazteko. * '''''rs1'' (5 bits) eta ''rs2'' (5 bits):''' indizeen bitartez 2 eragigaien erregistroak zehazteko. * '''''rd'' (5 bits):''' indizearen bitartez emaitzaren erregistroa zehazteko. |} </div> == Sinpletasuna eta eraginkortasuna == RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du ("Simplicity favors regularity"). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun horrek ahalbidetzen du hardwarea merkeagoa izatea, energia gutxiago kontsumitzea eta errendimendu hobea lortzea. Softwareari dagokionez, azkar hazten ari da ekosistema: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako. == Merkatua == RISC-V Merkatuaren Tamaina 1,1 mila milioi dolarretan baloratu zen 2025ean, eta 2032rako 4.850 milioi dolarrera iritsiko dela aurreikusten da. Adimen artifiziala, autogintza, automatizazio industriala eta Gauzen Internet arloetan pertsonaliza daitezkeen eta irekiak diren prozesadoreen arkitekturen eskaera handitzea funtsezko faktorea da hazkunde horretarako. [[https://www.marketsandmarkets.com/Market-Reports/risc-v-market-263639200.html]] 2023an, Europar Batasunak 270 milioi euro ematekoa zen superkonputagailuei, zerbitzariei eta datu-zentroei zuzendutako RISC-V CPU garapen-proiektu bat egiteko gai zen eta prest zegoen enpresa bakar bati <ref>{{Cite web |date=2022-12-21 |title=270 Millionen Euro für CPUs und Beschleuniger: EuroHPC fördert RISC-V-Technik |url=https://www.heise.de/news/EuroHPC-foerdert-RISC-V-Technik-270-Millionen-Euro-fuer-CPUs-und-Beschleuniger-7434898.html |access-date=2024-08-13 |website=heise online |language=de}}</ref> Horrekin Europar Batasunaren helburua da beste herrialdeetako garapen politikoetatik independente bihurtzea, eta «bere subiranotasun digitala eta estandarrak indartzea, besteenak jarraitu beharrean» <ref>{{Cite web |date=2020-02-19 |title=A Europe fit for the digital age - European Commission |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/europe-fit-digital-age_en |access-date=2024-08-13 |website=commission.europa.eu |language=en}}</ref> == Testu ebakia: Calista Redmond == [[w:en:Calista Redmond|Calista Redmond]] emakume estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan. Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-Vra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen. Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du.<ref name=":4">{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} svugrryhl1nuqsny5aguxmk9tvl52cw 44000 43999 2026-08-01T16:16:41Z Inaki.alegria 1649 /* Diseinua eta modularitatea */ 44000 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|400px|RISC-V logoa]] '''RISC-V''' [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[RISC]] filosofian oinarritzen dena eta [[w:Kode irekiko hardware|kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena<ref name=":1">{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}</ref>. Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64|X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabili edo alda dezakeela, eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela. Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar<ref name=":2">{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}</ref>, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, [[w:Calista Redmond|Redmond-en]] hitzetan "hardware irekiaren nukleoa" izan nahi baitu, [[w:Linux|Linux]] software librearentzat den moduan. == Historia == [[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V prototipo baten gertuko irudia]] Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen zuen, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz. Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean [[w:Google|Google]], [[w:Nvidia|Nvidia]] eta [[w:Western Digital|Western Digital]] bezalako enpresa erraldoiak. == Diseinua eta modularitatea == RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da. Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-biltegiratze arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira<ref name=":3">{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}</ref>: * Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena. * Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: ** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. ** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. ** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. ** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. ** V: Bektore-eragiketetarako luzapena. Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet|Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, horrela agindu multzoa asko sinplifikatuz. <div style="overflow: auto"> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ RISC-V: 32 biteko aginduen formatua |- ! rowspan=2 | Formatua ! colspan=32 | Bit |- ! 31 !! 30 !! 29 !! 28 !! 27 !! 26 !! 25 !! 24 !! 23 !! 22 !! 21 !! 20 !! 19 !! 18 !! 17 !! 16 !! 15 !! 14 !! 13 !! 12 !! 11 !! 10 !! 9 !! 8 !! 7 !! 6 !! 5 !! 4 !! 3 !! 2 !! 1 !! 0 |- | Store | colspan="7" style="background:#def;" | imm[11:5] | colspan="5" rowspan="3" style="background:#dfd;" | rs2 | colspan="5" rowspan="4" style="background:#dfd;" | rs1 | colspan="3" rowspan="4" style="background:#FFCBDB;" | funct3 | colspan="5" style="background:#def;" | imm[4:0] | colspan="7" rowspan="6" style="background:#FFFDD0;" | [[opcode]] |- | Branch | style="background:#def; font-size: 75%;" | [12] | colspan="6" style="background:#def;" | imm[10:5] | colspan="4" style="background:#def;" | imm[4:1] | style="background:#def; font-size: 75%;" | [11] |- | Register/register | colspan="7" style="background:#FFCBDB;" | funct7 | colspan="5" rowspan="4" style="background:#ffb7b7;" | rd |- | Immediate | colspan="12" style="background:#def;" | imm[11:0] |- | Upper immediate | colspan="20" style="background:#def;" | imm[31:12] |- | Jump | style="background:#def; font-size: 75%;" | [20] | colspan="10" style="background:#def;" | imm[10:1] | style="background:#def; font-size: 75%;" | [11] | colspan="8" style="background:#def;" | imm[19:12] |- | colspan="33" style="text-align:left; font-size:85%;" | * '''''opcode'' (7 bit):''' 6 moten artean ''eragiketaren formatua'' adierazteko. * '''''funct7'' (7 bit) eta ''funct3'' (3 bit):''' ''opcode'' eremua zabaltzen du eragiketa zehazteko. * '''''rs1'' (5 bits) eta ''rs2'' (5 bits):''' indizeen bitartez 2 eragigaien erregistroak zehazteko. * '''''rd'' (5 bits):''' indizearen bitartez emaitzaren erregistroa zehazteko. |} </div> == Sinpletasuna eta eraginkortasuna == RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du ("Simplicity favors regularity"). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun horrek ahalbidetzen du hardwarea merkeagoa izatea, energia gutxiago kontsumitzea eta errendimendu hobea lortzea. Softwareari dagokionez, azkar hazten ari da ekosistema: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako. == Merkatua == RISC-V Merkatuaren Tamaina 1,1 mila milioi dolarretan baloratu zen 2025ean, eta 2032rako 4.850 milioi dolarrera iritsiko dela aurreikusten da. Adimen artifiziala, autogintza, automatizazio industriala eta Gauzen Internet arloetan pertsonaliza daitezkeen eta irekiak diren prozesadoreen arkitekturen eskaera handitzea funtsezko faktorea da hazkunde horretarako. [[https://www.marketsandmarkets.com/Market-Reports/risc-v-market-263639200.html]] 2023an, Europar Batasunak 270 milioi euro ematekoa zen superkonputagailuei, zerbitzariei eta datu-zentroei zuzendutako RISC-V CPU garapen-proiektu bat egiteko gai zen eta prest zegoen enpresa bakar bati <ref>{{Cite web |date=2022-12-21 |title=270 Millionen Euro für CPUs und Beschleuniger: EuroHPC fördert RISC-V-Technik |url=https://www.heise.de/news/EuroHPC-foerdert-RISC-V-Technik-270-Millionen-Euro-fuer-CPUs-und-Beschleuniger-7434898.html |access-date=2024-08-13 |website=heise online |language=de}}</ref> Horrekin Europar Batasunaren helburua da beste herrialdeetako garapen politikoetatik independente bihurtzea, eta «bere subiranotasun digitala eta estandarrak indartzea, besteenak jarraitu beharrean» <ref>{{Cite web |date=2020-02-19 |title=A Europe fit for the digital age - European Commission |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/europe-fit-digital-age_en |access-date=2024-08-13 |website=commission.europa.eu |language=en}}</ref> == Testu ebakia: Calista Redmond == [[w:en:Calista Redmond|Calista Redmond]] emakume estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan. Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-Vra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen. Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du.<ref name=":4">{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} flc1az2opg8zd8x32n09e1sxb433gkm