Lankide eztabaida:Revi C.

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Lankide eztabaida:Revi C.</title>
    <ns>3</ns>
    <id>2653</id>
    <revision>
      <id>44027</id>
      <parentid>44019</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T14:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>36</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]])</comment>
      <origin>44027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1122" sha1="5b8qtz4dnjnrhc9ts3mku14m3gujbq8" xml:space="preserve">__NOINDEX__&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!&lt;/span&gt;]]

'''&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt; BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX &lt;/span&gt;''(Script)''&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.&lt;/span&gt;'''

Instead, please leave your message following site:
&lt;br /&gt;
[[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff &lt;!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--&gt;
&lt;br /&gt;
[[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there)
&lt;br /&gt;
[[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...)

Messages left on this page may be reverted or moved without any response.&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>5b8qtz4dnjnrhc9ts3mku14m3gujbq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lankide:-revi</title>
    <ns>2</ns>
    <id>6815</id>
    <redirect title="Lankide:Revi C." />
    <revision>
      <id>44028</id>
      <parentid>39755</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T14:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>36</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]])</comment>
      <origin>44028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut" xml:space="preserve">#REDIRECT [[User:Revi C.]]</text>
      <sha1>88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lankide eztabaida:-revi</title>
    <ns>3</ns>
    <id>6816</id>
    <redirect title="Lankide eztabaida:Revi C." />
    <revision>
      <id>44029</id>
      <parentid>39756</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T15:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>36</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]])</comment>
      <origin>44029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o" xml:space="preserve">#REDIRECT [[User talk:Revi C.]]</text>
      <sha1>o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Interfaze grafikoa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7308</id>
    <revision>
      <id>44030</id>
      <parentid>43874</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T17:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: Saguak fakultatean lehen Apple txiki haiekin */ argazkia.</comment>
      <origin>44030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7571" sha1="ijeqrh06dcpx1r3kvft85fzmfc792yb" xml:space="preserve">[[Fitxategi:GIMP-GUI.png|thumb|GUI bateko botoiak, erlaitzak, testu-kutxak, menuak, leihoak... [[GIMP|Gimp]] aplikazioan.]]
'''Erabiltzaile interfaze grafiko''' edo '''[[w:GUI|GUI]]''' bat (ingelesezko '''''G'''raphical '''U'''ser '''I'''nterface)'' interfaze mota bat da eta gailu elektronikoak edota aplikazioak era grafiko eta bisualean erabili ahal izatea ahalbidetzen du. Era honetako interfazeek erabiltzaileak gailuekin edo aplikazioekin izan beharreko elkarrekintza elementu grafikoen bidez bideratzen dute; botoiak, leihoak, menuak, ikonoak, desplazamendu-barrak eta horrelako elementuak erabiltzen dituzte aplikazioari aginduak emateko. Horrela, gailua edota aplikazioa era instintiboan erabili ahalko da, eta aginduak emateko kode edo agindu izenak ikasi beharra ekiditen da. Komando-lerro bidezko interfaze batean ('''''[[Komando lerroko interfaze|CLI]]''', '''C'''ommand '''L'''ine '''I'''nterface'' ingelesez) aginduak teklatuan idatzitako testu bidez eman behar dira eta hori ez da hain erosoa erabiltzailearentzat. '''GUI''' bidez errazagoa izaten da.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Command Line vs. GUI|hizkuntza=en|url=https://www.computerhope.com/issues/ch000619.htm|aldizkaria=Computer Hope|sartze-data=2026-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=kexugit|izenburua=The GUI versus the Command Line: Which is better? (Part 1)|hizkuntza=en|url=https://learn.microsoft.com/en-us/archive/blogs/mscom/the-gui-versus-the-command-line-which-is-better-part-1|aldizkaria=learn.microsoft.com|sartze-data=2026-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=kexugit|izenburua=The GUI versus the Command Line: Which is better? (Part 2)|hizkuntza=en|url=https://learn.microsoft.com/en-us/archive/blogs/mscom/the-gui-versus-the-command-line-which-is-better-part-2|aldizkaria=learn.microsoft.com|sartze-data=2026-06-20}}&lt;/ref&gt;

GUI bateko ekintzak bertako elementu grafikoak manipulatuz egiten dira normalean.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Graphical user interface|hizkuntza=en|url=https://www.sciencedaily.com/terms/graphical_user_interface.htm|aldizkaria=ScienceDaily|sartze-data=2026-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Levy, Steven. &quot;[https://www.britannica.com/technology/graphical-user-interface Graphical User Interface (GUI)]&quot;. Britannica.com. Retrieved 2019-06-12.&lt;/ref&gt; Konputagailuez gain, GUIak beste hainbat gailutan ere erabiltzen dira, hala nola telefono adimendunetan, industriako edota bulegoko kontrol gailuetan, kotxeetan eta elkarrekintza eskatzen duen ia edozein tresnetan. Hala ere, elkarrekintza 2Dko bistaratze-pantailetan oinarritzen diren gailuetako interfazeetara mugatzen da GUI terminoa, eta [[w:Gizaki-konputagailu elkarrekintza|Gizaki-Konputagailu elkarrekintza]] izeneko arloan aztertzen da.

== GUI-aren eta interakzioaren diseinua ==
[[Aplikazio informatiko|Software-aplikazioen]] programazioan erabiltzaile interfaze grafikoaren diseinuak eta GUI-aren denbora-portaerak garrantzi hqandia dute. Helburua da programa baten azpian dagoen diseinu logikoaren eraginkortasuna eta erabilerraztasuna hobetzea&lt;ref&gt;{{erreferentzia|izena=Nagore|abizena=Martinez de guereñu|urtea=2021|izenburua=Diseinuaren oinarriak erabiltzaile-interfazeari aplikatuta|hizkuntza=eu|url=https://eteekin.eus/eu/fundamentos-de-diseno-aplicados-a-interfaz-de-usuario-ui-design/}}&lt;/ref&gt;; hau ''[[erabilgarritasun]]'' izeneko diseinu-diziplina bezala ezagutzen da. Erabiltzailea ardatz duten [[diseinu-metodoak]] erabiltzen dira, aplikazioaren atazetara ongi egokituta egon behar baitu diseinatutako agindu multzo bisualak.
== Osagaiak ==
[[File:Interfaze grafikoko geruzak.jpg|thumb|300x300px|Erabiltzaile-interfaze grafiko baten geruzak, leiho-sistema batean oinarrituak]]Interfaze grafikoetan ohikoen diren elementuak dira leihoak, ikonoak, testu-eremuak, marraz-guneak, menuak, botoiak eta erakuslea (sagua edo ukimen pantailako kokapena). Elementu horietan oinarritutako elkarrekintza-estiloak sarrerarako gailu birtual bat erabiltzen du; gailu horrek puntu bat adierazten du, eta puntu horren erakuslea beti ikusgai egon ohi da pantailan. Interfazeko zein elementuri eragingo zaion erakusten du. Gehienetan [[Sagu (ordenagailua)|sagua]] erabiltzen da lan horretarako, baina telefono mugikorretan edota PDAtan pantaila bera ukituz adierazten da erakuslearen kokapena. Erakusleak adierazten duen leihoan, ikonoan edota widgetean eragingo du erabiltzaileak.

Sarrerako gailuak hainbat agindu ezberdin adierazteko ahalmena izan ohi du: botoi bat edo gehiago eduki ditzake, desplazamendu-gurpila ere ohikoa da, edo ekintza ezberdinen bidez portaera ezberdinak onar ditzake, esate baterako, klik bakarra, klik bikoitza edo hirukoitza, arrastaka eramatea... Ekintza horiek menuak irekitzeko, edo aplikazioaren araberako aginduak emateko erabil daitezke.

[[Ordenagailu pertsonal|Ordenagailu]] pertsonalarekin aritzeko ere GUI berezi bat erabili ohi da, leiho-kudeatzailea hain zuzen ere. Sistema eragile bakoitzak bere leiho-kudeatzailea erabiltzen du: [[GNOME]], [[KDE]], [[MacOS X]], [[Microsoft Windows|Windows]]... guztiek daukate leiho-kudeatzailea. Leiho kudeatzaileak sarrerako gailuaren ekintzak erabiltzen ditu mahaigainean leihoak kokatzeko, mugitzeko edota antolatzeko, bai eta beste aplikazioak abiarazteko eta haiei dagozkien leihoekin elkarrekintza bideratzeko ere.
== Adibideak ==
&lt;gallery width=&quot;180px&quot; height=&quot;120&quot; mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Ingurune grafiko batzuk&quot;&gt;
Fitxategi:GNOME Shell.png|[[GNOME]]
Fitxategi:KDE Plasma 5.16.png|[[KDE]]
Fitxategi:XFCE-4.12-Desktop-standard.png|[[Xfce]]
Fitxategi:X-Window-System.png|[[twm]] [[X Window System]] 
&lt;/gallery&gt;

== Testu ebakia: Saguak fakultatean lehen Apple txiki haiekin ==
[[Fitxategi:Macintosh classic.jpg|thumb|[[w:Macintosh 128K|Macintosh]] bat [[w:Sagu (ordenagailua)|saguarekin]] (1984)]]
GUI teknologian garapenean funtsezkoa izan zen [[w:Sagu (ordenagailua)|saguaren]] asmakuntza. Nahiz eta aurrekariak izan lehenago, saguaren erabilera 1984an [[w:Macintosh 128K|Macintosh 128K]] ordenagailuarekin hasi zen zabaltzen, eta 1985ean [[w:Amiga 1000|Amiga 1000]] eta [[w:Atari ST|tari ST]] ordenagailuekin. [[w:Apple Inc.|Apple-ek]] ere patentatu zuen bere sagua.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Cursor control device for use with display systems|hizkuntza=en|data=1982-07-19|url=https://patents.google.com/patent/US4464652A/en|sartze-data=2021-08-01}}&lt;/ref&gt; Patentatu zenean, &quot;Bistaratze-sistemarako X-Y posizio-adierazlea&quot; (''X-Y Position Indicator for a Display System'') izena eman zitzaion arren&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=X-y position indicator for a display system|hizkuntza=en|data=1967-06-21|url=https://patents.google.com/patent/US3541541A/en|sartze-data=2021-08-01}}&lt;/ref&gt;, gailuaren garapenean lan egin zuen [[w:Stanford Unibertsitatea|Stanford unibertsitateko]] ikerlari-taldea &quot;sagu&quot; izena erabiltzen hasi zen, haren formak eta ordenagailura konektatzeko kableak tresnari sagu itxura ematen ziotelako.

[[File:Typewriters 1990s - Cité des Sciences - Paris.jpg|thumb|1990eko hamarkadako 'idazmakinak']]Donostiako Informatika Fakultatera [[w:Macintosh 128K|Macintosh-ekin]] heldu ziren saguak 1984an. Ordenagailu pertsonalak ziren eta berehala nagusitu ziren testu-dokumentazioa edizioan. Epe motz batean ikasgaietako apunteak, bileretako aktak, ikerketa-artikuluak eta doktore-tesietako txosten guztiak Macintosh-etan egin ziren. Erraza zen saguaren bitartez GUI pantaila batean testuetako letren tamaina, fonta, kolorea eta bat ikonoetan klik eginez, txt luzapeneko fitxategietako testu hutsak baino erakargarriagoak ziren dokumentu haiekin lan egitea.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia_zerrenda}}</text>
      <sha1>ijeqrh06dcpx1r3kvft85fzmfc792yb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7331</id>
    <revision>
      <id>44033</id>
      <parentid>43998</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T21:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) */</comment>
      <origin>44033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16782" sha1="ay8oh4tvgcam3q113x7qsge3nv3i8ib" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|Sua?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|Goldea?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|Hegazkina?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|Antibiotikoak?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[Zero-puntuko energia|0 puntua]]. Ondoko koadroan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet
Fitxategi:Michel Serres - Espace des sciences - 15-02-2011.JPG|(Michel Serres)
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[Moises]] eta [[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.
== 2. Inprenta ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrek testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|280x280px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

=== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara. ===
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da {{xib-trans|ḿ5|dim=25}}ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;
Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun.{{eu:Irulegiko Eskuaren baskonikoa}}Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe. 

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|380x380px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.
== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.</text>
      <sha1>ay8oh4tvgcam3q113x7qsge3nv3i8ib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44034</id>
      <parentid>44033</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T22:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>wikiestekak</comment>
      <origin>44034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16925" sha1="hakdak7kb62vbd8v6ch0wuvh08yq2c5" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|Sua?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|Goldea?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina]|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|Hegazkina?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|Antibiotikoak?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|0 puntua]]. Ondoko koadroan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet
Fitxategi:Michel Serres - Espace des sciences - 15-02-2011.JPG|(Michel Serres)
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.
== 2. Inprenta ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrek testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|280x280px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

=== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara. ===
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da {{xib-trans|ḿ5|dim=25}}ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;
Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun.{{eu:Irulegiko Eskuaren baskonikoa}}Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe. 

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|380x380px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.
== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.</text>
      <sha1>hakdak7kb62vbd8v6ch0wuvh08yq2c5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44035</id>
      <parentid>44034</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T22:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>estekak</comment>
      <origin>44035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16904" sha1="6dqw3u3x3m7qi3mwa0qjyncawhm9wgz" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|0 puntua]]. Ondoko koadroan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.
=== Inprenta ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrek testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|280x280px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

=== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara. ===
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da {{xib-trans|ḿ5|dim=25}}ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;
Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe. 

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.
== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.</text>
      <sha1>6dqw3u3x3m7qi3mwa0qjyncawhm9wgz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44036</id>
      <parentid>44035</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T22:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>44036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16921" sha1="9hz49x0bhno27ujbx2efygqz7zqiq2n" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|0 puntua]]. Ondoko koadroan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza.  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;   .    
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.
=== Inprenta ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrek testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|280x280px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

=== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara. ===
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da {{xib-trans|ḿ5|dim=25}}ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;
Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe. 

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.
== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.</text>
      <sha1>9hz49x0bhno27ujbx2efygqz7zqiq2n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44037</id>
      <parentid>44036</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T22:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hizkuntza idatziak eta grafiak */</comment>
      <origin>44037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16935" sha1="r4d6ao5t6p6704ofcj6nvp37fcq4wg2" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|0 puntua]]. Ondoko koadroan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza.  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;   .    
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; Height=&quot;140&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

=== Inprenta ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrek testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|280x280px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

=== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara. ===
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da {{xib-trans|ḿ5|dim=25}}ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;
Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe. 

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.
== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.</text>
      <sha1>r4d6ao5t6p6704ofcj6nvp37fcq4wg2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44038</id>
      <parentid>44037</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T22:28:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>44038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16937" sha1="2mu924ldc2kt7qjvcq07a1e9x0xzu56" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|0 puntua]]. Ondoko koadroan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza.  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;   .    
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

=== Inprenta ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrek testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|280x280px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

=== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara. ===
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da {{xib-trans|ḿ5|dim=25}}ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;
Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe. 

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.
== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.</text>
      <sha1>2mu924ldc2kt7qjvcq07a1e9x0xzu56</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44039</id>
      <parentid>44038</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T22:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan */</comment>
      <origin>44039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16936" sha1="rpqso5c0qwel3sqx1ez23en3hyavilr" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|0 puntua]]. Ondoko koadroan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza.  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;   .    
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

=== Inprenta ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrek testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|280x280px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

=== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara. ===
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da {{xib-trans|ḿ5|dim=25}}ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;
Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.
== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.</text>
      <sha1>rpqso5c0qwel3sqx1ez23en3hyavilr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44040</id>
      <parentid>44039</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T22:29:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan */</comment>
      <origin>44040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16936" sha1="ascik1lmlfa7sbn6fcd96fqlkhqbqcr" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|0 puntua]]. Ondoko koadroan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza.  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;   .    
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

=== Inprenta ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrek testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|280x280px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

=== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara. ===
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da {{xib-trans|ḿ5|dim=25}}ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;
Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.
== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.</text>
      <sha1>ascik1lmlfa7sbn6fcd96fqlkhqbqcr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44047</id>
      <parentid>44040</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T10:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>44047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16999" sha1="65s62gz83zuju9ndayv64exveyg7yky" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena? Sua? Gurpila? Goldea? Lurrun-makina? Hegazkina? Antibiotikoak?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|0 puntua]]. Ondoko koadroan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza.  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;   .    
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

=== Inprenta ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrek testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|280x280px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

=== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara. ===
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da {{xib-trans|ḿ5|dim=25}}ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;
Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.
== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.</text>
      <sha1>65s62gz83zuju9ndayv64exveyg7yky</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44048</id>
      <parentid>44047</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T10:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>44048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16968" sha1="lecrgsnjuqk4urb2dlnbqry6q5du3wf" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena? Sua? Gurpila? Goldea? Lurrun-makina? Hegazkina? Antibiotikoak?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|Zero puntua]]. Ondoko irudietan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza.  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;   .    
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}

Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

=== Inprenta ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrek testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|280x280px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara. ==
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da T ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;

Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.
== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.</text>
      <sha1>lecrgsnjuqk4urb2dlnbqry6q5du3wf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44049</id>
      <parentid>44048</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T10:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet */</comment>
      <origin>44049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16968" sha1="9mfpx8l0erctwx0rvbsqmpayick51ww" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena? Sua? Gurpila? Goldea? Lurrun-makina? Hegazkina? Antibiotikoak?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|Zero puntua]]. Ondoko irudietan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza.  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;   .    
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}

Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

=== Inprenta ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrek testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|220x220px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara. ==
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da T ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;

Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.
== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.</text>
      <sha1>9mfpx8l0erctwx0rvbsqmpayick51ww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44050</id>
      <parentid>44049</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T10:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara. */</comment>
      <origin>44050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16968" sha1="ksnhefyxw6w664ce97a6dvd0an4d6iz" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena? Sua? Gurpila? Goldea? Lurrun-makina? Hegazkina? Antibiotikoak?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|Zero puntua]]. Ondoko irudietan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza.  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;   .    
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}

Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

=== Inprenta ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrek testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|220x220px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara ==
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da T ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;

Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.

== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.</text>
      <sha1>ksnhefyxw6w664ce97a6dvd0an4d6iz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Bideokonferentzia sistemak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7332</id>
    <revision>
      <id>44031</id>
      <timestamp>2026-08-02T20:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>Orria sortu da. Edukia: = Bideokonferentzia = [[Fitxategi:Tandberg Image Gallery - telepresence-t3-side-view-hires.jpg|thumb|400x400px|Bideokonferentzia-saio bat.]]  '''Bideotelefonia''' [[audio]] eta [[bideo]]a batera transmititzen dituen aldibereko [[komunikazio]]-sistema da.'''Bideokonferentzia''' bilakatzen da taldeko komunikazioa barneratzen duenean.   == Historia eta bilakaera == 1970eko hamarkadaren hasieran merkaturatu zen lehen aldiz, [[telefono]]-teknologia baliatuta. Hasieran, os...</comment>
      <origin>44031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7578" sha1="ko1hkvyjl5lvqclrua2mqcofze3sub4" xml:space="preserve">= Bideokonferentzia =
[[Fitxategi:Tandberg Image Gallery - telepresence-t3-side-view-hires.jpg|thumb|400x400px|Bideokonferentzia-saio bat.]]

'''Bideotelefonia''' [[audio]] eta [[bideo]]a batera transmititzen dituen aldibereko [[komunikazio]]-sistema da.'''Bideokonferentzia''' bilakatzen da taldeko komunikazioa barneratzen duenean. 

== Historia eta bilakaera ==
1970eko hamarkadaren hasieran merkaturatu zen lehen aldiz, [[telefono]]-teknologia baliatuta. Hasieran, oso sistema konplexu eta garestiak ziren, eta dispositibo zein sare-protokolo bereziak erabiltzen ziren, gaur egun, berriz, ohiko dispositiboak ([[Telefono adimendun|telefono adimendunak]], [[Tableta (ordenagailua)|tabletak]], [[Ordenagailu|ordenagailuak]], [[Bideo-kamera|bideo-kamerak]]...) erabiltzen dira ohiko sare lokal eta Internet gainean. 

[[Internet|Interneteko]]  eta [[Sare lokal|sare lokaletako]] ahalmenak handitu ahala, azken urtetan asko ugaldu dira bideo-deiak eta bideokonferentziak eta alor askotarako funtsezko tresna bihurtu dira: lan-bilerak, irakaskuntza, [[telemedikuntza]]... [[Telelan|Telelanaren]] funtsezko osagaia ere bihurtu da.
[[Fitxategi:Jitsi Meet gallery view.jpg|thumb|500x500px|Jitsi Meet saio baten galeria ikuspegia]]
Skype izan zen urte askotan, alde handiz, gehien erabili zen programa, baina COVID garaian eztanda bat gertatu zen, eta sistema asko zabaldu ziren, [[Zoom (sofwarea)|Zoom]], Google Meet eta [[Jitsi|Jitsi Meet]] besteak beste.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=Bideokonferentziak nonahi: Skypetik BigBlueButtonera|hizkuntza=eu|data=2020-12-01|url=https://www.sarean.eus/bideokonferentziak-nonahi-skypetik-bigbluebuttonera/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt; Jitsiren kasua aipagarria da, Europan (Estrasburgoko Unibertsitatean) sortua delako eta software librea duelako oinarri.

== Alderdi teknikoak ==
ITU H.264 estandarra da gakoetako bat teknologia honetan.  MPEG-4n oinarritutako SVC kodeketari (Scalable Video Coding) esker bideo-seinalea modu egokian kodetzen da IP ohiko protokolora zerbitzuaren kalitatea bermatuta.

Segurtasunaren aldetik funtsezkoa da muturretik muturrera [[Zifratze|zifratzea]], eta, hala ere, ohikoak dira saio hasierako erasoak. Hori dela eta, [[Faktore anitzeko kautotze|bi urratseko kautotzea]] erabiltzea komunikazio seguruak ziurtatzeko.

== Telelanaren ondorioak ==
Bideokonferentziak eta telelana sozializatu dira, eta horrek eragin handia izan du eguneroko bizitzan. &lt;blockquote&gt;Telelanaren gako nagusia mugak jartzean dago: ordutegi zehatz bat finkatzean; posta elektronikoa etengabe ez irekitzean; distrakzioak, sakelako notifikazioak ondo antolatzean ezinbestekoak —bizitza ez da gelditzen— edota lanari lotutakoak jasotzeko; ahal dela, lan espazio berezitu bat definitzean; asteburuak eta jai egunak errespetatzean; errutina berriak diseinatzean... ... Horiekin batera, zenbait pertsonak nekea, zailtasunak, ezin egona... sentitzen dute. Bideokonferentzia bat ez da aurrez aurreko komunikazio arrunt bat. Askorentzat, egoera publikoan hitz egitearen parekoa da. Arreta asko eskatzen du ikusle bezala, eta hizlari bezala zer esan, jendearen erreakzioak interpretatzen saiatzea pantaila lau baten aurrean.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Gorka|abizena=Julio|izenburua=Tele-errealitate berria|hizkuntza=eu|data=2020-05-09|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/analisia-komunikazioa/tele-errealitate-berria_1271999_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Testu ebakia: On-line ikaskuntza ==
'''Online ikaskuntza''' edo e-learning, [[1990]]. hamarkadan sortu eta ordutik hona garapen handia izan duen ikas-moldea da. Termino ezberdinen bitartez izendatu ohi da, hala nola on-line irakaskuntza, irakaskuntza birtuala, irakaskuntza telematikoa edo prestakuntza birtuala. Irakasleek eta ikasleek ingurune digital batean parte hartzen dute [[Konputagailu-sare|ordenagailuek]], [[Internet|Internetek]] eta teknologia digitalek eskaintzen dituzten erraztasunak modu intentsiboan erabiliz. [[Urrutiko hezkuntza|Urruneko irakaskuntza]] ordezkatu du, teknologiari esker komunikazioa, irakasle-ikasle zein ikasleen artean, areagotu eta eredu pedagogiko aktiboagoak aplikatu daitezkeelako.

== Abantailak eta mugak ==
Azken urteotan, hezkuntza-erakunde askok informazioaren eta komunikazioaren teknologiak txertatu dituzte, batez ere irakaskuntza-ikaskuntza prozesuak hobetzeko eta modalitate honetan ikastaroak eskaintzeko. Aurrez-aurreko ikaskuntzaren aldetik gabeziak dituen arren, batez ere ikasle gazteei begira, abantailak ere baditu:

* '''Irekiera''': prestakuntzarako sarbidea errazten da, batez ere oztopo geografikoak gaindituz.
* '''Malgutasuna''': komunikazio asinkrono eta nonahikoak dedikazio denboraren autogestioa errazten dute.
* '''Eraginkortasuna''': proposamen horiek ikaslearen autonomia garatzea sustatzen dute
* '''Laguntza pertsonalizatua''': ikaslearen jardueran zentratua da.
* '''Ekonomia''': espazio eta material fisikoen erabilerarekin eta lekualdaketekin lotutako gastuak murriztu egiten dira.
* '''Ikaskuntza-komunitate''' bat eraikitzea.
* '''Aholkularitza''': aholkulari baten laguntza izatea, gidatu eta ikastaroaz aholkuak emango dizkiona.


Bestalde, mugak hor daude: &lt;blockquote&gt;
Aurrez aurrekoan ñabardura pila bat daude: begiradak, keinuak... Hitzezkoa ez den komunikazioak garrantzi handia hartzen du. Zer gertatzen da ''online'' ingurunean? Hori dena galdu edo lausotu egiten da. Hortaz, eskatzen diguna ez da bakarrik arreta berezia jartzea: joko eremuaren arauak ulertzea eta benetan ''online'' inguruneetan gertatzen den komunikazioa zer den ulertzea ere bai.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Irati Urdalleta|abizena=Lete|izenburua=«'Online' ingurunean, nolabait itsutu egiten gara gailuekin»|hizkuntza=eu|data=2021-06-26|url=https://www.berria.eus/euskal-herria/online-ingurunean-nolabait-itsutu-egiten-gara-gailuekin_1296390_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Aukerak ==
Online ikaskuntzak aurrez aurrekoa ordezkatu dezake, baina askotan modu osagarrian erabiltzen da. &quot;Blended&quot; terminoa erabiltzen da bi modalitateen konbinazioari.

Online irakasteko bi bide nagusi daude, '''sinkronoa''' eta '''asinkronoa'''. Modu sinkronoan irakaslea eta denbora berean aritzen dira elkarrekin, asinkronoan, berriz, norberak bere ordutegia antolatzen du beste parte-hartzaileengandik modu independentea. IKT tresnak erabiltzen dira bi bideetan, baina bideokonferentzia-sistema dira lehen bidearen ezinbesteko lanabesa. Biak konbinatu ohi dira, baina asinkronoa nagusia da autoikaskuntzan eta etengabeko ikaskuntzan.

== Tresnak ==
Online ikaskuntza bideratzeko aplikazioei LMS (Learning Management System) izena ematen zaie, eta helburu nagusia ikasgela birtualak kudeatzea da. Eduki mota guztiak kudeatzen dituzte, komunikazioa, bideoak, ikastaroak eta dokumentuak barne. 
[[Fitxategi:MoodleMobile 3.3.1 Released-1.png|thumb|500x500px|Moodle bezeroa ]]
[[Moodle]] Europan gehien erabiltzen den LMSa da, software librea da, eta hizkuntza askotara dago lokalizatuta (euskarara ere). Moodle-k planteatzen duena hezkuntza konstruktibo sozial bat da, eta bertan ikasleek ere hezkuntzako esperientzian ekarpen garrantzitsuak egin ditzaketela azpimarratzen da: ikasleek forotan galdetu eta erantzun dezakete, glosarioan terminoak gehitu ditzakete, tailerretan elkarlanean aritu eta autoebaluatu eta koebaluatu dezakete edo wiki batean elkarrekin lan egin dezakete.

Beste LMS ezagun batzuk Canvas, Blackboard eta D2L Brightspace dira.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>ko1hkvyjl5lvqclrua2mqcofze3sub4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44032</id>
      <parentid>44031</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>44032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7586" sha1="637f3hk8wk7r8q0b8jghuvjyh5onphs" xml:space="preserve">= Bideokonferentzia sistemak=
[[Fitxategi:Tandberg Image Gallery - telepresence-t3-side-view-hires.jpg|thumb|400x400px|Bideokonferentzia-saio bat.]]

'''Bideotelefonia''' [[audio]] eta [[bideo]]a batera transmititzen dituen aldibereko [[komunikazio]]-sistema da.'''Bideokonferentzia''' bilakatzen da taldeko komunikazioa barneratzen duenean. 

== Historia eta bilakaera ==
1970eko hamarkadaren hasieran merkaturatu zen lehen aldiz, [[telefono]]-teknologia baliatuta. Hasieran, oso sistema konplexu eta garestiak ziren, eta dispositibo zein sare-protokolo bereziak erabiltzen ziren, gaur egun, berriz, ohiko dispositiboak ([[Telefono adimendun|telefono adimendunak]], [[Tableta (ordenagailua)|tabletak]], [[Ordenagailu|ordenagailuak]], [[Bideo-kamera|bideo-kamerak]]...) erabiltzen dira ohiko sare lokal eta Internet gainean. 

[[Internet|Interneteko]]  eta [[Sare lokal|sare lokaletako]] ahalmenak handitu ahala, azken urtetan asko ugaldu dira bideo-deiak eta bideokonferentziak eta alor askotarako funtsezko tresna bihurtu dira: lan-bilerak, irakaskuntza, [[telemedikuntza]]... [[Telelan|Telelanaren]] funtsezko osagaia ere bihurtu da.
[[Fitxategi:Jitsi Meet gallery view.jpg|thumb|500x500px|Jitsi Meet saio baten galeria ikuspegia]]
Skype izan zen urte askotan, alde handiz, gehien erabili zen programa, baina COVID garaian eztanda bat gertatu zen, eta sistema asko zabaldu ziren, [[Zoom (sofwarea)|Zoom]], Google Meet eta [[Jitsi|Jitsi Meet]] besteak beste.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=Bideokonferentziak nonahi: Skypetik BigBlueButtonera|hizkuntza=eu|data=2020-12-01|url=https://www.sarean.eus/bideokonferentziak-nonahi-skypetik-bigbluebuttonera/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt; Jitsiren kasua aipagarria da, Europan (Estrasburgoko Unibertsitatean) sortua delako eta software librea duelako oinarri.

== Alderdi teknikoak ==
ITU H.264 estandarra da gakoetako bat teknologia honetan.  MPEG-4n oinarritutako SVC kodeketari (Scalable Video Coding) esker bideo-seinalea modu egokian kodetzen da IP ohiko protokolora zerbitzuaren kalitatea bermatuta.

Segurtasunaren aldetik funtsezkoa da muturretik muturrera [[Zifratze|zifratzea]], eta, hala ere, ohikoak dira saio hasierako erasoak. Hori dela eta, [[Faktore anitzeko kautotze|bi urratseko kautotzea]] erabiltzea komunikazio seguruak ziurtatzeko.

== Telelanaren ondorioak ==
Bideokonferentziak eta telelana sozializatu dira, eta horrek eragin handia izan du eguneroko bizitzan. &lt;blockquote&gt;Telelanaren gako nagusia mugak jartzean dago: ordutegi zehatz bat finkatzean; posta elektronikoa etengabe ez irekitzean; distrakzioak, sakelako notifikazioak ondo antolatzean ezinbestekoak —bizitza ez da gelditzen— edota lanari lotutakoak jasotzeko; ahal dela, lan espazio berezitu bat definitzean; asteburuak eta jai egunak errespetatzean; errutina berriak diseinatzean... ... Horiekin batera, zenbait pertsonak nekea, zailtasunak, ezin egona... sentitzen dute. Bideokonferentzia bat ez da aurrez aurreko komunikazio arrunt bat. Askorentzat, egoera publikoan hitz egitearen parekoa da. Arreta asko eskatzen du ikusle bezala, eta hizlari bezala zer esan, jendearen erreakzioak interpretatzen saiatzea pantaila lau baten aurrean.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Gorka|abizena=Julio|izenburua=Tele-errealitate berria|hizkuntza=eu|data=2020-05-09|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/analisia-komunikazioa/tele-errealitate-berria_1271999_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Testu ebakia: On-line ikaskuntza ==
'''Online ikaskuntza''' edo e-learning, [[1990]]. hamarkadan sortu eta ordutik hona garapen handia izan duen ikas-moldea da. Termino ezberdinen bitartez izendatu ohi da, hala nola on-line irakaskuntza, irakaskuntza birtuala, irakaskuntza telematikoa edo prestakuntza birtuala. Irakasleek eta ikasleek ingurune digital batean parte hartzen dute [[Konputagailu-sare|ordenagailuek]], [[Internet|Internetek]] eta teknologia digitalek eskaintzen dituzten erraztasunak modu intentsiboan erabiliz. [[Urrutiko hezkuntza|Urruneko irakaskuntza]] ordezkatu du, teknologiari esker komunikazioa, irakasle-ikasle zein ikasleen artean, areagotu eta eredu pedagogiko aktiboagoak aplikatu daitezkeelako.

== Abantailak eta mugak ==
Azken urteotan, hezkuntza-erakunde askok informazioaren eta komunikazioaren teknologiak txertatu dituzte, batez ere irakaskuntza-ikaskuntza prozesuak hobetzeko eta modalitate honetan ikastaroak eskaintzeko. Aurrez-aurreko ikaskuntzaren aldetik gabeziak dituen arren, batez ere ikasle gazteei begira, abantailak ere baditu:

* '''Irekiera''': prestakuntzarako sarbidea errazten da, batez ere oztopo geografikoak gaindituz.
* '''Malgutasuna''': komunikazio asinkrono eta nonahikoak dedikazio denboraren autogestioa errazten dute.
* '''Eraginkortasuna''': proposamen horiek ikaslearen autonomia garatzea sustatzen dute
* '''Laguntza pertsonalizatua''': ikaslearen jardueran zentratua da.
* '''Ekonomia''': espazio eta material fisikoen erabilerarekin eta lekualdaketekin lotutako gastuak murriztu egiten dira.
* '''Ikaskuntza-komunitate''' bat eraikitzea.
* '''Aholkularitza''': aholkulari baten laguntza izatea, gidatu eta ikastaroaz aholkuak emango dizkiona.


Bestalde, mugak hor daude: &lt;blockquote&gt;
Aurrez aurrekoan ñabardura pila bat daude: begiradak, keinuak... Hitzezkoa ez den komunikazioak garrantzi handia hartzen du. Zer gertatzen da ''online'' ingurunean? Hori dena galdu edo lausotu egiten da. Hortaz, eskatzen diguna ez da bakarrik arreta berezia jartzea: joko eremuaren arauak ulertzea eta benetan ''online'' inguruneetan gertatzen den komunikazioa zer den ulertzea ere bai.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Irati Urdalleta|abizena=Lete|izenburua=«'Online' ingurunean, nolabait itsutu egiten gara gailuekin»|hizkuntza=eu|data=2021-06-26|url=https://www.berria.eus/euskal-herria/online-ingurunean-nolabait-itsutu-egiten-gara-gailuekin_1296390_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Aukerak ==
Online ikaskuntzak aurrez aurrekoa ordezkatu dezake, baina askotan modu osagarrian erabiltzen da. &quot;Blended&quot; terminoa erabiltzen da bi modalitateen konbinazioari.

Online irakasteko bi bide nagusi daude, '''sinkronoa''' eta '''asinkronoa'''. Modu sinkronoan irakaslea eta denbora berean aritzen dira elkarrekin, asinkronoan, berriz, norberak bere ordutegia antolatzen du beste parte-hartzaileengandik modu independentea. IKT tresnak erabiltzen dira bi bideetan, baina bideokonferentzia-sistema dira lehen bidearen ezinbesteko lanabesa. Biak konbinatu ohi dira, baina asinkronoa nagusia da autoikaskuntzan eta etengabeko ikaskuntzan.

== Tresnak ==
Online ikaskuntza bideratzeko aplikazioei LMS (Learning Management System) izena ematen zaie, eta helburu nagusia ikasgela birtualak kudeatzea da. Eduki mota guztiak kudeatzen dituzte, komunikazioa, bideoak, ikastaroak eta dokumentuak barne. 
[[Fitxategi:MoodleMobile 3.3.1 Released-1.png|thumb|500x500px|Moodle bezeroa ]]
[[Moodle]] Europan gehien erabiltzen den LMSa da, software librea da, eta hizkuntza askotara dago lokalizatuta (euskarara ere). Moodle-k planteatzen duena hezkuntza konstruktibo sozial bat da, eta bertan ikasleek ere hezkuntzako esperientzian ekarpen garrantzitsuak egin ditzaketela azpimarratzen da: ikasleek forotan galdetu eta erantzun dezakete, glosarioan terminoak gehitu ditzakete, tailerretan elkarlanean aritu eta autoebaluatu eta koebaluatu dezakete edo wiki batean elkarrekin lan egin dezakete.

Beste LMS ezagun batzuk Canvas, Blackboard eta D2L Brightspace dira.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>637f3hk8wk7r8q0b8jghuvjyh5onphs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Txantiloi:Irulegiko Eskuaren baskonikoa</title>
    <ns>10</ns>
    <id>7333</id>
    <revision>
      <id>44041</id>
      <timestamp>2026-08-02T22:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>Orria sortu da. Edukia: {|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |+Baskonikoa |- ! colspan=&quot;2&quot; | &amp;nbsp; ! g/k  ! b ! d/t ! colspan=&quot;4&quot; | &amp;nbsp; |- ! a | {{xib-trans|a201|dim=25}} | {{xib-trans|ka1|dim=25}} | style=&quot;background-color:#fbd9d3;&quot; |{{xib-trans|ba1|dim=25}} | {{xib-trans|ta1|dim=25}} | style=&quot;background-color:#ededed;&quot; |'''s''' | {{xib-trans|s102|dim=25}} | style=&quot;background-color:#ededed;&quot; |'''ś''' | {{xib-trans|ś1|dim=25}} |- ! e | {{xib-trans|e1|dim=25}} | {{xib-trans|k...</comment>
      <origin>44041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1866" sha1="9mmv8u8hg4j79dz2wntacq43bcevq9q" xml:space="preserve">{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+Baskonikoa
|-
! colspan=&quot;2&quot; | &amp;nbsp;
! g/k 
! b
! d/t
! colspan=&quot;4&quot; | &amp;nbsp;
|-
! a
| {{xib-trans|a201|dim=25}}
| {{xib-trans|ka1|dim=25}}
| style=&quot;background-color:#fbd9d3;&quot; |{{xib-trans|ba1|dim=25}}
| {{xib-trans|ta1|dim=25}}
| style=&quot;background-color:#ededed;&quot; |'''s'''
| {{xib-trans|s102|dim=25}}
| style=&quot;background-color:#ededed;&quot; |'''ś'''
| {{xib-trans|ś1|dim=25}}
|-
! e
| {{xib-trans|e1|dim=25}}
| {{xib-trans|ke2|dim=25}}
| style=&quot;background-color:#fbd9d3;&quot; |{{xib-trans|be1|dim=25}}
| &lt;span style=&quot;{{Transform-rotate|135}}&quot;&gt;{{xib-trans|te15|dim=25}}
| style=&quot;background-color:#ededed;&quot; |'''ŕ'''
| {{xib-trans|ŕ3|dim=25}}
| style=&quot;background-color:#ededed;&quot; |'''ř'''
| [[Fitxategi:2 Pallas symbol.svg|12px]]
|-
! i
| {{xib-trans|i102|dim=25}}
| {{xib-trans|ki1|dim=25}}
| style=&quot;background-color:#fbd9d3;&quot; |[[Fitxategi:Greek Pi 03.svg|20px]]
| style=&quot;background-color:#fbd9d3;&quot; |{{xib-trans|ti4|dim=25}}
| style=&quot;background-color:#ededed;&quot; |'''l'''
| style=&quot;background-color:#fbd9d3;&quot; |{{xib-trans|l1|dim=25}}
| style=&quot;background-color:#ededed;&quot; |'''r'''
| {{xib-trans|r1|dim=25}}
|-

! o
| {{xib-trans|o1|dim=25}}
| {{xib-trans|ko1|dim=25}}
| style=&quot;background-color:#fbd9d3;&quot; |{{xib-trans|bo2|dim=25}}
| style=&quot;background-color:#fbd9d3;&quot; |{{xib-trans|to2|dim=25}}
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#ededed;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;background-color:#ededed;&quot; |'''n'''
| {{xib-trans|n102|dim=25}}
|-
! u
| {{xib-trans|u1|dim=25}}
| {{xib-trans|ku1|dim=25}}
| style=&quot;background-color:#fbd9d3;&quot; |{{xib-trans|bu1|dim=25}}
| style=&quot;background-color:#fbd9d3;&quot; |{{xib-trans|tu1|dim=25}}
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:#ededed;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;background-color:#ededed;&quot; |'''ń?'''
| {{xib-trans|ḿ5|dim=25}}
|}&lt;noinclude&gt;
{{txantiloi dokumentazioa}}
[[Kategoria:Hizkuntza txantiloiak]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9mmv8u8hg4j79dz2wntacq43bcevq9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modulu:Xib-trans</title>
    <ns>828</ns>
    <id>7334</id>
    <revision>
      <id>44042</id>
      <timestamp>2026-08-02T22:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>Orria sortu da. Edukia: &lt;includeonly&gt;&lt;span style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;{{#invoke:xib-trans|tr}}&lt;/span&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; {{txantiloi dokumentazioa}} &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>44042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144" sha1="8qhb0235b3hq76wjlitx5g7y0tllx4k" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;span style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;{{#invoke:xib-trans|tr}}&lt;/span&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{txantiloi dokumentazioa}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8qhb0235b3hq76wjlitx5g7y0tllx4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44043</id>
      <parentid>44042</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T22:46:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ksarasola wikilariak «[[Txantiloi:Xib-trans]]» orria «[[Modulu:Xib-trans]]» izenera aldatu du</comment>
      <origin>44042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144" sha1="8qhb0235b3hq76wjlitx5g7y0tllx4k" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;span style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;{{#invoke:xib-trans|tr}}&lt;/span&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{txantiloi dokumentazioa}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8qhb0235b3hq76wjlitx5g7y0tllx4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44046</id>
      <parentid>44043</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T23:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>44046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11940" sha1="4kou9dz8x9b4ejfolowvf3k0ppf1r3n" xml:space="preserve">local p = {}

local table_epigraphy = {
	[&quot;a1&quot;] = &quot;NE Iberian a1a.svg&quot;,
	[&quot;a101&quot;] = &quot;NE Iberian a1a.svg&quot;,
	[&quot;a102&quot;] = &quot;NE Iberian a1b.svg&quot;,
	[&quot;a103&quot;] = &quot;NE Iberian a1c.svg&quot;,
	[&quot;a2&quot;] = &quot;NE Iberian a2a.svg&quot;,
	[&quot;a201&quot;] = &quot;NE Iberian a2a.svg&quot;,
	[&quot;a202&quot;] = &quot;NE Iberian a2b.svg&quot;,
	[&quot;a3&quot;] = &quot;NE Iberian a3.svg&quot;,
	[&quot;a4&quot;] = &quot;NE Iberian r5.svg&quot;, -- equal to r5
	[&quot;a5&quot;] = &quot;NE Iberian a5a.svg&quot;,
	[&quot;a501&quot;] = &quot;NE Iberian a5a.svg&quot;,
	[&quot;a502&quot;] = &quot;NE Iberian a5b.svg&quot;,
	[&quot;a6&quot;] = &quot;NE Iberian a6a.svg&quot;,
	[&quot;a601&quot;] = &quot;NE Iberian a6a.svg&quot;,
	[&quot;a602&quot;] = &quot;NE Iberian a6b.svg&quot;,
	[&quot;a7&quot;] = &quot;NE Iberian a7.svg&quot;, -- equal to r4
	[&quot;ba1&quot;] = &quot;NE Iberian ba1.svg&quot;,
	--[&quot;ba2&quot;] =
	--[&quot;ba3&quot;] = 
	[&quot;ba4&quot;] = &quot;Greek Gamma pointed.svg&quot;,
	[&quot;ba401&quot;] = &quot;Greek Gamma pointed.svg&quot;,
	--[&quot;ba402&quot;] = 
	[&quot;ba5&quot;] = &quot;NE Iberian ba5a.svg&quot;,
	[&quot;ba501&quot;] = &quot;NE Iberian ba5a.svg&quot;,
	--[&quot;ba502&quot;] = 
	[&quot;be1&quot;] = &quot;NE Iberian be1.svg&quot;,
	[&quot;be2&quot;] = &quot;NE Iberian be2a.svg&quot;,
	[&quot;be201&quot;] = &quot;NE Iberian be2a.svg&quot;,
	[&quot;be202&quot;] = &quot;NE Iberian be2b.svg&quot;,
	[&quot;be3&quot;] = &quot;NE Iberian be3a.svg&quot;,
	[&quot;be301&quot;] = &quot;NE Iberian be3a.svg&quot;,
	[&quot;be302&quot;] = &quot;NE Iberian be3b.svg&quot;,
	[&quot;be4&quot;] = &quot;NE Iberian be4.svg&quot;,
	[&quot;be5&quot;] = &quot;NE Iberian be5.svg&quot;,
	[&quot;be6&quot;] = &quot;NE Iberian be6.svg&quot;,
	[&quot;be7&quot;] = &quot;NE Iberian be7a.svg&quot;,
	[&quot;be701&quot;] = &quot;NE Iberian be7a.svg&quot;,
	--[&quot;be702&quot;] = 
	--[&quot;be703&quot;] = 
	[&quot;be8&quot;] = &quot;NE Iberian be8a.svg&quot;,
	[&quot;be801&quot;] = &quot;NE Iberian be8a.svg&quot;,
	--[&quot;be802&quot;] = 
	[&quot;be9&quot;] = &quot;NE Iberian be9.svg&quot;,
	[&quot;be10&quot;] = &quot;NE Iberian be10.svg&quot;,
	[&quot;be11&quot;] = &quot;NE Iberian be11.svg&quot;,
	[&quot;bi1&quot;] = &quot;NE Iberian bi1.svg&quot;,
	[&quot;bi2&quot;] = &quot;NE Iberian bi2.svg&quot;,
	[&quot;bi3&quot;] = &quot;NE Iberian bi3.svg&quot;,
	[&quot;bi4&quot;] = &quot;NE Iberian bi4.svg&quot;,
	[&quot;bi5&quot;] = &quot;NE Iberian bi5.svg&quot;,
	--[&quot;bi6&quot;] = 
	--[&quot;bi7&quot;] = 
	[&quot;bo1&quot;] = &quot;NE Iberian ta2.svg&quot;, -- renamed to ta2
	[&quot;bo2&quot;] = &quot;NE Iberian bo2.svg&quot;,
	[&quot;bo3&quot;] = &quot;NE Iberian ta3.svg&quot;, -- renamed to ta3
	[&quot;bo4&quot;] = &quot;NE Iberian bo4.svg&quot;,
	[&quot;bu1&quot;] = &quot;NE Iberian bu1.svg&quot;,
	[&quot;bu2&quot;] = &quot;NE Iberian bu2.svg&quot;,
	[&quot;e1&quot;] = &quot;NE Iberian e1.svg&quot;,
	[&quot;e2&quot;] = &quot;NE Iberian e2.svg&quot;,
	--[&quot;e3&quot;] = 
	[&quot;e4&quot;] = &quot;NE Iberian e4.svg&quot;,
	--[&quot;e5&quot;] = 
	--[&quot;e6&quot;] =
	--[&quot;e601&quot;] = 
	--[&quot;e602&quot;] = 
	[&quot;e7&quot;] = &quot;Greek Digamma oblique.svg&quot;,
	[&quot;e8&quot;] = &quot;Greek Epsilon 04.svg&quot;,
	--[&quot;e9&quot;] = 
	[&quot;e10&quot;] = &quot;Greek Epsilon 10.svg&quot;,
	[&quot;e1001&quot;] = &quot;Greek Epsilon 10.svg&quot;,
	--[&quot;e1002&quot;] = 
	--[&quot;e11&quot;] = 
	[&quot;i1&quot;] = &quot;NE Iberian i1a.svg&quot;,
	[&quot;i101&quot;] = &quot;NE Iberian i1a.svg&quot;,
	[&quot;i102&quot;] = &quot;NE Iberian i1b.svg&quot;,
	[&quot;i2&quot;] = &quot;NE Iberian i2.svg&quot;,
	[&quot;i3&quot;] = &quot;NE Iberian i3.svg&quot;,
	[&quot;i4&quot;] = &quot;NE Iberian i4.svg&quot;,
	[&quot;i5&quot;] = &quot;NE Iberian i5.svg&quot;,
	[&quot;i6&quot;] = &quot;NE Iberian i6.svg&quot;,
	--[&quot;i7&quot;] = 
	[&quot;i8&quot;] = &quot;NE Iberian i8.svg&quot;,
	[&quot;ka1&quot;] = &quot;NE Iberian ka1.svg&quot;,
	[&quot;ka2&quot;] = &quot;NE Iberian ka2.svg&quot;,
	[&quot;ka3&quot;] = &quot;NE Iberian ka3.svg&quot;,
	[&quot;ka4&quot;] = &quot;NE Iberian ka4.svg&quot;,
	[&quot;ka5&quot;] = &quot;Greek Alpha 03.svg&quot;,
	[&quot;ka501&quot;] = &quot;Greek Alpha 03.svg&quot;,
	[&quot;ka502&quot;] = &quot;Greek Alpha 06.svg&quot;,
	[&quot;ka503&quot;] = &quot;Greek Alpha 09.svg&quot;,
	[&quot;ka6&quot;] = &quot;NE Iberian ka6.svg&quot;,
	--[&quot;ka7&quot;] = 
	[&quot;ke1&quot;] = &quot;NE Iberian ke1.svg&quot;,
	[&quot;ke2&quot;] = &quot;NE Iberian ke2.svg&quot;,
	[&quot;ke3&quot;] = &quot;NE Iberian ke3.svg&quot;,
	[&quot;ke4&quot;] = &quot;NE Iberian ke4.svg&quot;,
	[&quot;ke5&quot;] = &quot;NE Iberian ke5.svg&quot;,
	[&quot;ke6&quot;] = &quot;NE Iberian ke6.svg&quot;,
	[&quot;ke7&quot;] = &quot;NE Iberian ke7.svg&quot;,
	[&quot;ke8&quot;] = &quot;NE Iberian ke8.svg&quot;,
	[&quot;ke9&quot;] = &quot;NE Iberian ke9.svg&quot;,
	[&quot;ke10&quot;] = &quot;NE Iberian ke10.svg&quot;,
	[&quot;ke11&quot;] = &quot;NE Iberian ke11.svg&quot;,
	[&quot;ke12&quot;] = &quot;NE Iberian ke12.svg&quot;,
	[&quot;ke13&quot;] = &quot;NE Iberian ke13.svg&quot;,
	[&quot;ke14&quot;] = &quot;NE Iberian ke14a.svg&quot;,
	[&quot;ke1401&quot;] = &quot;NE Iberian ke14a.svg&quot;,
	--[&quot;ke1402&quot;] = 
	[&quot;ki1&quot;] = &quot;NE Iberian ki1.svg&quot;,
	--[&quot;ki2&quot;] =
	--[&quot;ki201&quot;] = 
	--[&quot;ki202&quot;] = 
	[&quot;ki3&quot;] = &quot;NE Iberian ki3.svg&quot;,
	[&quot;ki4&quot;] = &quot;NE Iberian ki4.svg&quot;,
	[&quot;ki5&quot;] = &quot;NE Iberian ki5.svg&quot;,
	[&quot;ki6&quot;] = &quot;NE Iberian ki6.svg&quot;,
	[&quot;ki7&quot;] = &quot;NE Iberian ki7.svg&quot;,
	[&quot;ki8&quot;] = &quot;NE Iberian ki8.svg&quot;,
	[&quot;ki9&quot;] = &quot;NE Iberian ki9.svg&quot;,
	[&quot;ko1&quot;] = &quot;Greek Epsilon X-shaped.svg&quot;,
	[&quot;ko2&quot;] = &quot;NE Iberian ko2.svg&quot;,
	[&quot;ko3&quot;] = &quot;Greek Punct 06.svg&quot;,
	--[&quot;ko4&quot;] = 
	[&quot;ku1&quot;] = &quot;Greek Theta 01.svg&quot;,
	[&quot;ku2&quot;] = &quot;Greek Omicron 06.svg&quot;,
	[&quot;ku3&quot;] = &quot;Greek Omicron 01.svg&quot;,
	[&quot;ku301&quot;] = &quot;Greek Omicron 01.svg&quot;,
	[&quot;ku302&quot;] = &quot;Greek Theta 09.svg&quot;,
	--[&quot;ku4&quot;] = 
	[&quot;l1&quot;] = &quot;Greek Lambda normal.svg&quot;,
	[&quot;l2&quot;] = &quot;Greek Lambda Gamma-shaped.svg&quot;,
	[&quot;m1&quot;] = &quot;NE Iberian m1.svg&quot;,
	[&quot;ḿ1&quot;] = &quot;Greek Upsilon V-shaped.svg&quot;,
	[&quot;ḿ2&quot;] = &quot;Greek Upsilon normal.svg&quot;,
	--[&quot;ḿ3&quot;] =
	--[&quot;ḿ301&quot;] = 
	--[&quot;ḿ302&quot;] = 
	[&quot;ḿ4&quot;] = &quot;Greek Upsilon Twig-shaped.svg&quot;,
	--[&quot;ḿ401&quot;] = 
	[&quot;ḿ402&quot;] = &quot;Greek Upsilon Twig-shaped.svg&quot;,
	[&quot;ḿ5&quot;] = &quot;Greek Tau normal.svg&quot;,
	[&quot;ḿ501&quot;] = &quot;Greek Tau normal.svg&quot;,
	[&quot;ḿ502&quot;] = &quot;Greek Zeta archaic.svg&quot;,
	[&quot;n1&quot;] = &quot;Greek Nu 01.svg&quot;,
	[&quot;n101&quot;] = &quot;Greek Nu 01.svg&quot;,
	[&quot;n102&quot;] = &quot;Greek Nu 05.svg&quot;,
	[&quot;n2&quot;] = &quot;NE Iberian n2.svg&quot;,
	--[&quot;n3&quot;] = 
	[&quot;o1&quot;] = &quot;NE Iberian o1.svg&quot;,
	[&quot;o2&quot;] = &quot;Greek Eta diagonal.svg&quot;,
	[&quot;o3&quot;] = &quot;Greek Heta 07.svg&quot;,
	[&quot;o4&quot;] = &quot;Greek Eta diagonal-2-bars.svg&quot;,
	[&quot;o401&quot;] = &quot;Greek Eta diagonal-2-bars.svg&quot;,
	[&quot;o402&quot;] = &quot;Greek Eta 2-bars.svg&quot;,
	[&quot;o5&quot;] = &quot;Greek Eta archaic.svg&quot;,
	--[&quot;o6&quot;] = 
	--[&quot;o7&quot;] = 
	[&quot;r1&quot;] = &quot;NE Iberian r1a.svg&quot;,
	[&quot;r101&quot;] = &quot;NE Iberian r1a.svg&quot;,
	[&quot;r102&quot;] = &quot;NE Iberian r1b.svg&quot;,
	[&quot;r2&quot;] = &quot;NE Iberian r2a.svg&quot;,
	[&quot;r201&quot;] = &quot;NE Iberian r2a.svg&quot;,
	[&quot;r202&quot;] = &quot;NE Iberian r2b.svg&quot;,
	[&quot;r3&quot;] = &quot;NE Iberian r3.svg&quot;,
	[&quot;r4&quot;] = &quot;NE Iberian a7.svg&quot;, -- equal to a7
	[&quot;r5&quot;] = &quot;NE Iberian r5.svg&quot;, -- equal to a4
	[&quot;r6&quot;] = &quot;NE Iberian a2a.svg&quot;, -- equal to a2
	--[&quot;ŕ1&quot;] = 
	[&quot;ŕ3&quot;] = &quot;Greek Koppa 05.svg&quot;,
	--[&quot;ŕ4&quot;] = 
	[&quot;ŕ5&quot;] = &quot;Greek Koppa normal.svg&quot;,
	[&quot;ŕ6&quot;] = &quot;Greek Koppa 04.svg&quot;,
	[&quot;ŕ7&quot;] = &quot;Greek Koppa strikethrough.svg&quot;,
	[&quot;ŕ8&quot;] = &quot;NE Iberian ŕ8.svg&quot;,
	--[&quot;ŕ9&quot;] =
	--[&quot;ŕ901&quot;] = 
	--[&quot;ŕ902&quot;] = 
	[&quot;s1&quot;] = &quot;NE Iberian s1b.svg&quot;,
	[&quot;s101&quot;] = &quot;NE Iberian s1a.svg&quot;,
	[&quot;s102&quot;] = &quot;NE Iberian s1b.svg&quot;,
	[&quot;s2&quot;] = &quot;NE Iberian s2a.svg&quot;,
	[&quot;s201&quot;] = &quot;NE Iberian s2a.svg&quot;,
	[&quot;s202&quot;] = &quot;NE Iberian s2b.svg&quot;,
	[&quot;s3&quot;] = &quot;NE Iberian s3.svg&quot;,
	[&quot;s4&quot;] = &quot;NE Iberian s4a.svg&quot;,
	[&quot;s401&quot;] = &quot;NE Iberian s4a.svg&quot;,
	[&quot;s402&quot;] = &quot;NE Iberian s4b.svg&quot;,
	[&quot;s5&quot;] = &quot;NE Iberian s5.svg&quot;,
	[&quot;s6&quot;] = &quot;NE Iberian s6.svg&quot;,
	[&quot;s7&quot;] = &quot;NE Iberian s7.svg&quot;,
	[&quot;s8&quot;] = &quot;NE Iberian s8.svg&quot;,
	[&quot;s9&quot;] = &quot;NE Iberian s9.svg&quot;,
	[&quot;s10&quot;] = &quot;NE Iberian s10a.svg&quot;,
	[&quot;s1001&quot;] = &quot;NE Iberian s10a.svg&quot;,
	[&quot;s1002&quot;] = &quot;NE Iberian s10b.svg&quot;,
	[&quot;ś1&quot;] = &quot;NE Iberian ś1.svg&quot;,
	[&quot;ś2&quot;] = &quot;Greek Mu classical.svg&quot;,
	--[&quot;ś3&quot;] = 
	[&quot;T1&quot;] = &quot;NE Iberian t1.svg&quot;,
	[&quot;ta1&quot;] = &quot;NE Iberian ta1.svg&quot;,
	[&quot;ta2&quot;] = &quot;NE Iberian ta2.svg&quot;, -- former bo1
	[&quot;ta3&quot;] = &quot;NE Iberian ta3.svg&quot;, -- former bo3
	[&quot;te1&quot;] = &quot;NE Iberian te1.svg&quot;,
	--[&quot;te2&quot;] = 
	--[&quot;te3&quot;] = 
	[&quot;te4&quot;] = &quot;Greek Phi 08.svg&quot;,
	--[&quot;te5&quot;] = 
	[&quot;te6&quot;] = &quot;Greek Theta 03.svg&quot;,
	[&quot;te7&quot;] = &quot;Greek Theta 02.svg&quot;,
	[&quot;te8&quot;] = &quot;NE Iberian te8.svg&quot;,
	[&quot;te9&quot;] = &quot;NE Iberian te9.svg&quot;,
	[&quot;te10&quot;] = &quot;NE Iberian te10.svg&quot;,
	[&quot;te11&quot;] = &quot;NE Iberian te11.svg&quot;,
	[&quot;te12&quot;] = &quot;NE Iberian te12.svg&quot;,
	[&quot;te13&quot;] = &quot;NE Iberian te13.svg&quot;,
	[&quot;te14&quot;] = &quot;NE Iberian te14.svg&quot;,
	[&quot;te15&quot;] = &quot;PhoenicianH-01.svg&quot;,
	[&quot;te16&quot;] = &quot;Greek Phi square.svg&quot;,
	[&quot;ti1&quot;] = &quot;NE Iberian ti1a.svg&quot;,
	[&quot;ti101&quot;] = &quot;NE Iberian ti1a.svg&quot;,
	[&quot;ti102&quot;] = &quot;NE Iberian ti1b.svg&quot;,
	[&quot;ti2&quot;] = &quot;NE Iberian ti2a.svg&quot;,
	[&quot;ti201&quot;] = &quot;NE Iberian ti2a.svg&quot;,
	[&quot;ti202&quot;] = &quot;NE Iberian ti2b.svg&quot;,
	[&quot;ti3&quot;] = &quot;NE Iberian ti3.svg&quot;,
	[&quot;ti4&quot;] = &quot;NE Iberian ti4.svg&quot;,
	[&quot;ti5&quot;] = &quot;NE Iberian ti5.svg&quot;,
	[&quot;ti6&quot;] = &quot;NE Iberian ti6.svg&quot;,
	[&quot;ti7&quot;] = &quot;NE Iberian ti7.svg&quot;,
	[&quot;ti8&quot;] = &quot;NE Iberian ti8.svg&quot;,
	[&quot;ti9&quot;] = &quot;NE Iberian ti9.svg&quot;,
	[&quot;to1&quot;] = &quot;NE Iberian to1.svg&quot;,
	[&quot;to2&quot;] = &quot;NE Iberian to2.svg&quot;,
	[&quot;to3&quot;] = &quot;NE Iberian to3.svg&quot;,
	[&quot;to4&quot;] = &quot;NE Iberian to4.svg&quot;,
	[&quot;tu1&quot;] = &quot;NE Iberian tu1.svg&quot;,
	[&quot;tu2&quot;] = &quot;NE Iberian tu2a.svg&quot;,
	[&quot;tu201&quot;] = &quot;NE Iberian tu2a.svg&quot;,
	[&quot;tu202&quot;] = &quot;NE Iberian tu2b.svg&quot;,
	[&quot;tu3&quot;] = &quot;NE Iberian tu3.svg&quot;,
	[&quot;tu4&quot;] = &quot;NE Iberian tu4.svg&quot;,
	[&quot;tu5&quot;] = &quot;NE Iberian tu5.svg&quot;,
	[&quot;tu6&quot;] = &quot;NE Iberian tu6.svg&quot;,
	[&quot;u1&quot;] = &quot;NE Iberian u1.svg&quot;,
	[&quot;u2&quot;] = &quot;NE Iberian u2.svg&quot;,
	[&quot;u3&quot;] = &quot;NE Iberian u3.svg&quot;,
	[&quot;u4&quot;] = &quot;NE Iberian u4.svg&quot;,
	[&quot;u5&quot;] = &quot;NE Iberian u5.svg&quot;,
	[&quot;p1&quot;] = &quot;Greek Punct 09.svg&quot;,
	[&quot;p2&quot;] = &quot;NE Iberian pun2.svg&quot;,
	[&quot;p3&quot;] = &quot;NE Iberian pun3.svg&quot;,
	[&quot;p4&quot;] = &quot;Greek Punct 12.svg&quot;,
	[&quot;p5&quot;] = &quot;Greek Punct 13.svg&quot;,
}

local table_no_dual = {
	[&quot;a&quot;] = table_epigraphy[&quot;a201&quot;],
	[&quot;e&quot;] = table_epigraphy[&quot;e1&quot;],
	[&quot;i&quot;] = table_epigraphy[&quot;i2&quot;],
	[&quot;o&quot;] = table_epigraphy[&quot;o1&quot;],
	[&quot;u&quot;] = table_epigraphy[&quot;u3&quot;],
	[&quot;ba&quot;] = table_epigraphy[&quot;ba1&quot;],
	[&quot;be&quot;] = table_epigraphy[&quot;be1&quot;],
	[&quot;bi&quot;] = table_epigraphy[&quot;bi1&quot;],
	[&quot;bo&quot;] = table_epigraphy[&quot;bo2&quot;],
	[&quot;bu&quot;] = table_epigraphy[&quot;bu1&quot;],
	[&quot;ka&quot;] = table_epigraphy[&quot;ka1&quot;],
	[&quot;ke&quot;] = table_epigraphy[&quot;ke1&quot;],
	[&quot;ki&quot;] = table_epigraphy[&quot;ki1&quot;],
	[&quot;ko&quot;] = table_epigraphy[&quot;ko1&quot;],
	[&quot;ku&quot;] = table_epigraphy[&quot;ku1&quot;],
	[&quot;ta&quot;] = table_epigraphy[&quot;ta1&quot;],
	[&quot;te&quot;] = table_epigraphy[&quot;te1&quot;],
	[&quot;ti&quot;] = table_epigraphy[&quot;ti4&quot;],
	[&quot;to&quot;] = table_epigraphy[&quot;to2&quot;],
	[&quot;tu&quot;] = table_epigraphy[&quot;tu1&quot;],
	[&quot;l&quot;] = table_epigraphy[&quot;l1&quot;],
	[&quot;m&quot;] = table_epigraphy[&quot;m1&quot;],
	[&quot;n&quot;] = table_epigraphy[&quot;n2&quot;],
	[&quot;ḿ&quot;] = table_epigraphy[&quot;ḿ1&quot;],
	[&quot;m̌&quot; ]= table_epigraphy[&quot;ḿ501&quot;],
	[&quot;r&quot;] = table_epigraphy[&quot;r1&quot;],
	[&quot;ŕ&quot;] = table_epigraphy[&quot;ŕ3&quot;],
	[&quot;s&quot;] = table_epigraphy[&quot;s102&quot;],
	[&quot;ś&quot;] = table_epigraphy[&quot;ś1&quot;],
	[&quot; &quot;] = table_epigraphy[&quot;p2&quot;],
	[&quot;I&quot;] = table_epigraphy[&quot;ba1&quot;],
}

local table_dual = {
	[&quot;á&quot;] = table_epigraphy[&quot;a3&quot;],
	[&quot;a&quot;] = table_epigraphy[&quot;a3&quot;],
	[&quot;é&quot;] = table_epigraphy[&quot;e4&quot;],
	[&quot;e&quot;] = table_epigraphy[&quot;e4&quot;],
	[&quot;í&quot;] = table_epigraphy[&quot;i3&quot;],
	[&quot;i&quot;] = table_epigraphy[&quot;i101&quot;],
	[&quot;ó&quot;] = table_epigraphy[&quot;o4&quot;],
	[&quot;o&quot;] = table_epigraphy[&quot;o3&quot;],
	[&quot;ú&quot;] = table_epigraphy[&quot;u5&quot;],
	[&quot;u&quot;] = table_epigraphy[&quot;u3&quot;],
	[&quot;ba&quot;] = table_epigraphy[&quot;ba1&quot;],
	[&quot;be&quot;] = table_epigraphy[&quot;be801&quot;],
	[&quot;bi&quot;] = table_epigraphy[&quot;bi3&quot;],
	[&quot;bo&quot;] = table_epigraphy[&quot;bo4&quot;],
	[&quot;bu&quot;] = table_epigraphy[&quot;bu2&quot;],
	[&quot;ka&quot;] = table_epigraphy[&quot;ka3&quot;],
	[&quot;ga&quot;] = table_epigraphy[&quot;ka2&quot;],
	[&quot;ḱa&quot;] = table_epigraphy[&quot;ka4&quot;],
	[&quot;ke&quot;] = table_epigraphy[&quot;ke8&quot;],
	[&quot;ge&quot;] = table_epigraphy[&quot;ke7&quot;],
	[&quot;ḱe&quot;] = table_epigraphy[&quot;ke11&quot;],
	[&quot;ki&quot;] = table_epigraphy[&quot;ki5&quot;],
	[&quot;gi&quot;] = table_epigraphy[&quot;ki1&quot;],
	[&quot;ko&quot;] = table_epigraphy[&quot;ko2&quot;],
	[&quot;go&quot;] = table_epigraphy[&quot;ko1&quot;],
	[&quot;ku&quot;] = table_epigraphy[&quot;ku2&quot;],
	[&quot;gu&quot;] = table_epigraphy[&quot;ŕ8&quot;],
	[&quot;ta&quot;] = table_epigraphy[&quot;ta3&quot;],
	[&quot;da&quot;] = table_epigraphy[&quot;ta1&quot;],
	[&quot;te&quot;] = table_epigraphy[&quot;te14&quot;],
	[&quot;de&quot;] = table_epigraphy[&quot;te8&quot;],
	[&quot;ti&quot;] = table_epigraphy[&quot;ti7&quot;],
	[&quot;di&quot;] = table_epigraphy[&quot;ti101&quot;],
	[&quot;to&quot;] = table_epigraphy[&quot;to3&quot;],
	[&quot;do&quot;] = table_epigraphy[&quot;to1&quot;],
	[&quot;tu&quot;] = table_epigraphy[&quot;tu201&quot;],
	[&quot;du&quot;] = table_epigraphy[&quot;tu1&quot;],
	[&quot;l&quot;] = table_epigraphy[&quot;l2&quot;],
	[&quot;â&quot;] = table_epigraphy[&quot;e7&quot;],
	[&quot;m&quot;] = table_epigraphy[&quot;m1&quot;],
	[&quot;n&quot;] = table_epigraphy[&quot;n101&quot;],
	[&quot;ḿ&quot;] = table_epigraphy[&quot;ḿ402&quot;],
	[&quot;m̌&quot; ] = table_epigraphy[&quot;ḿ502&quot;],
	[&quot;r&quot;] = table_epigraphy[&quot;r5&quot;],
	[&quot;ř&quot;] = table_epigraphy[&quot;ŕ5&quot;],
	[&quot;ŕ&quot;] = table_epigraphy[&quot;ŕ7&quot;],
	[&quot;ŝ&quot;] = table_epigraphy[&quot;s6&quot;],
	[&quot;s&quot;] = table_epigraphy[&quot;s8&quot;],
	[&quot;ś&quot;] = table_epigraphy[&quot;ś1&quot;],
	[&quot; &quot;] = table_epigraphy[&quot;p3&quot;],
	[&quot;I&quot;] = table_epigraphy[&quot;ba1&quot;],
}

function p.tr(text, dual, dim)
	if type(text) == &quot;table&quot; then
		local args = text:getParent().args
		text = args[1]
		dual = args[2]
		dim = args.dim
	end
	
	if dual == nil and mw.ustring.find(text, &quot;[áéíóúgḱdâřŝ]&quot;) then
		dual = &quot;dual&quot;
	end
	
	if dim == nil then
		dim = &quot;x20px&quot;
	elseif tonumber(dim) then
		dim = &quot;x&quot; .. dim .. &quot;px&quot;
	end
	
	local table_tr
	if mw.ustring.find(text, &quot;[123456789]&quot;) ~= nil then
		table_tr = table_epigraphy
	elseif dual == &quot;dual&quot; then
		table_tr = table_dual
	else
		table_tr = table_no_dual
	end
	
	local syllabic = {[&quot;b&quot;] = true, [&quot;k&quot;] = true, [&quot;g&quot;] = true, [&quot;t&quot;] = true, [&quot;d&quot;] = true}
	
	local sign = ''
	local tr = {}
	for i = 1, mw.ustring.len(text) do
		local letter = mw.ustring.sub(text, i, i)
		if letter ~= &quot;-&quot; then -- no sign for afixes mark
			sign = sign .. letter
			if not (tonumber(mw.ustring.sub(text, i+1, i+1)) or syllabic[letter]) then
				if not table_tr[sign] then
					do return end
				else
					tr[#tr+1] = &quot;[[File:&quot; .. table_tr[sign] .. &quot;|&quot; .. dim .. &quot;|&quot; .. sign .. &quot;]]&quot;
					sign = ''
				end
			end
		end
	end
	
	return table.concat(tr)
end

return p</text>
      <sha1>4kou9dz8x9b4ejfolowvf3k0ppf1r3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Txantiloi:Xib-trans</title>
    <ns>10</ns>
    <id>7335</id>
    <revision>
      <id>44044</id>
      <timestamp>2026-08-02T22:46:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>Ksarasola wikilariak «[[Txantiloi:Xib-trans]]» orria «[[Modulu:Xib-trans]]» izenera aldatu du</comment>
      <origin>44044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="dvt4fvq65046vi8a8zgzps2a5v59n7y" xml:space="preserve">#BIRZUZENDU [[Modulu:Xib-trans]]</text>
      <sha1>dvt4fvq65046vi8a8zgzps2a5v59n7y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44045</id>
      <parentid>44044</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T23:22:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Modulu:Xib-trans]]» orrira zeraman birbideratzea ezabatu da</comment>
      <origin>44045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144" sha1="8qhb0235b3hq76wjlitx5g7y0tllx4k" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;span style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;{{#invoke:xib-trans|tr}}&lt;/span&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{txantiloi dokumentazioa}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8qhb0235b3hq76wjlitx5g7y0tllx4k</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>