Darabilbo Zientzia

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7331</id>
    <revision>
      <id>44051</id>
      <parentid>44050</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T12:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Inprenta */</comment>
      <origin>44051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16966" sha1="23v4pd8f13o8nj269eqapd1loq9d0yi" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena? Sua? Gurpila? Goldea? Lurrun-makina? Hegazkina? Antibiotikoak?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|Zero puntua]]. Ondoko irudietan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza.  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;   .    
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}

Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

== Inprenta ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrek testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|220x220px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara ==
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da T ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;

Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.

== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.</text>
      <sha1>23v4pd8f13o8nj269eqapd1loq9d0yi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44052</id>
      <parentid>44051</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T12:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Inprenta */</comment>
      <origin>44052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16975" sha1="7retrl7ryf7dtyg4q6zlun3u2uzn43v" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena? Sua? Gurpila? Goldea? Lurrun-makina? Hegazkina? Antibiotikoak?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|Zero puntua]]. Ondoko irudietan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza.  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;   .    
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}

Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

== Inprenta ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrekin batera testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|220x220px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara ==
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da T ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;

Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.

== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.</text>
      <sha1>7retrl7ryf7dtyg4q6zlun3u2uzn43v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Bideokonferentzia sistemak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7332</id>
    <revision>
      <id>44055</id>
      <parentid>44032</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T18:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Historia eta bilakaera */</comment>
      <origin>44055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7585" sha1="cqirvgf3c35xf3fe8amp76v7dm82uzh" xml:space="preserve">= Bideokonferentzia sistemak=
[[Fitxategi:Tandberg Image Gallery - telepresence-t3-side-view-hires.jpg|thumb|400x400px|Bideokonferentzia-saio bat.]]

'''Bideotelefonia''' [[audio]] eta [[bideo]]a batera transmititzen dituen aldibereko [[komunikazio]]-sistema da.'''Bideokonferentzia''' bilakatzen da taldeko komunikazioa barneratzen duenean. 

== Historia eta bilakaera ==
1970eko hamarkadaren hasieran merkaturatu zen lehen aldiz, [[telefono]]-teknologia baliatuta. Hasieran, oso sistema konplexu eta garestiak ziren eta dispositibo zein sare-protokolo bereziak erabiltzen ziren; gaur egun, berriz, ohiko dispositiboak ([[Telefono adimendun|telefono adimendunak]], [[Tableta (ordenagailua)|tabletak]], [[Ordenagailu|ordenagailuak]], [[Bideo-kamera|bideo-kamerak]]...) erabiltzen dira ohiko sare lokal eta Internet gainean. 

[[Internet|Interneteko]]  eta [[Sare lokal|sare lokaletako]] ahalmenak handitu ahala, azken urtetan asko ugaldu dira bideo-deiak eta bideokonferentziak eta alor askotarako funtsezko tresna bihurtu dira: lan-bilerak, irakaskuntza, [[telemedikuntza]]... [[Telelan|Telelanaren]] funtsezko osagaia ere bihurtu da.
[[Fitxategi:Jitsi Meet gallery view.jpg|thumb|500x500px|Jitsi Meet saio baten galeria ikuspegia]]
Skype izan zen urte askotan, alde handiz, gehien erabili zen programa, baina COVID garaian eztanda bat gertatu zen, eta sistema asko zabaldu ziren, [[Zoom (sofwarea)|Zoom]], Google Meet eta [[Jitsi|Jitsi Meet]] besteak beste.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=Bideokonferentziak nonahi: Skypetik BigBlueButtonera|hizkuntza=eu|data=2020-12-01|url=https://www.sarean.eus/bideokonferentziak-nonahi-skypetik-bigbluebuttonera/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt; Jitsiren kasua aipagarria da, Europan (Estrasburgoko Unibertsitatean) sortua delako eta software librea duelako oinarri.

== Alderdi teknikoak ==
ITU H.264 estandarra da gakoetako bat teknologia honetan.  MPEG-4n oinarritutako SVC kodeketari (Scalable Video Coding) esker bideo-seinalea modu egokian kodetzen da IP ohiko protokolora zerbitzuaren kalitatea bermatuta.

Segurtasunaren aldetik funtsezkoa da muturretik muturrera [[Zifratze|zifratzea]], eta, hala ere, ohikoak dira saio hasierako erasoak. Hori dela eta, [[Faktore anitzeko kautotze|bi urratseko kautotzea]] erabiltzea komunikazio seguruak ziurtatzeko.

== Telelanaren ondorioak ==
Bideokonferentziak eta telelana sozializatu dira, eta horrek eragin handia izan du eguneroko bizitzan. &lt;blockquote&gt;Telelanaren gako nagusia mugak jartzean dago: ordutegi zehatz bat finkatzean; posta elektronikoa etengabe ez irekitzean; distrakzioak, sakelako notifikazioak ondo antolatzean ezinbestekoak —bizitza ez da gelditzen— edota lanari lotutakoak jasotzeko; ahal dela, lan espazio berezitu bat definitzean; asteburuak eta jai egunak errespetatzean; errutina berriak diseinatzean... ... Horiekin batera, zenbait pertsonak nekea, zailtasunak, ezin egona... sentitzen dute. Bideokonferentzia bat ez da aurrez aurreko komunikazio arrunt bat. Askorentzat, egoera publikoan hitz egitearen parekoa da. Arreta asko eskatzen du ikusle bezala, eta hizlari bezala zer esan, jendearen erreakzioak interpretatzen saiatzea pantaila lau baten aurrean.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Gorka|abizena=Julio|izenburua=Tele-errealitate berria|hizkuntza=eu|data=2020-05-09|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/analisia-komunikazioa/tele-errealitate-berria_1271999_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Testu ebakia: On-line ikaskuntza ==
'''Online ikaskuntza''' edo e-learning, [[1990]]. hamarkadan sortu eta ordutik hona garapen handia izan duen ikas-moldea da. Termino ezberdinen bitartez izendatu ohi da, hala nola on-line irakaskuntza, irakaskuntza birtuala, irakaskuntza telematikoa edo prestakuntza birtuala. Irakasleek eta ikasleek ingurune digital batean parte hartzen dute [[Konputagailu-sare|ordenagailuek]], [[Internet|Internetek]] eta teknologia digitalek eskaintzen dituzten erraztasunak modu intentsiboan erabiliz. [[Urrutiko hezkuntza|Urruneko irakaskuntza]] ordezkatu du, teknologiari esker komunikazioa, irakasle-ikasle zein ikasleen artean, areagotu eta eredu pedagogiko aktiboagoak aplikatu daitezkeelako.

== Abantailak eta mugak ==
Azken urteotan, hezkuntza-erakunde askok informazioaren eta komunikazioaren teknologiak txertatu dituzte, batez ere irakaskuntza-ikaskuntza prozesuak hobetzeko eta modalitate honetan ikastaroak eskaintzeko. Aurrez-aurreko ikaskuntzaren aldetik gabeziak dituen arren, batez ere ikasle gazteei begira, abantailak ere baditu:

* '''Irekiera''': prestakuntzarako sarbidea errazten da, batez ere oztopo geografikoak gaindituz.
* '''Malgutasuna''': komunikazio asinkrono eta nonahikoak dedikazio denboraren autogestioa errazten dute.
* '''Eraginkortasuna''': proposamen horiek ikaslearen autonomia garatzea sustatzen dute
* '''Laguntza pertsonalizatua''': ikaslearen jardueran zentratua da.
* '''Ekonomia''': espazio eta material fisikoen erabilerarekin eta lekualdaketekin lotutako gastuak murriztu egiten dira.
* '''Ikaskuntza-komunitate''' bat eraikitzea.
* '''Aholkularitza''': aholkulari baten laguntza izatea, gidatu eta ikastaroaz aholkuak emango dizkiona.


Bestalde, mugak hor daude: &lt;blockquote&gt;
Aurrez aurrekoan ñabardura pila bat daude: begiradak, keinuak... Hitzezkoa ez den komunikazioak garrantzi handia hartzen du. Zer gertatzen da ''online'' ingurunean? Hori dena galdu edo lausotu egiten da. Hortaz, eskatzen diguna ez da bakarrik arreta berezia jartzea: joko eremuaren arauak ulertzea eta benetan ''online'' inguruneetan gertatzen den komunikazioa zer den ulertzea ere bai.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Irati Urdalleta|abizena=Lete|izenburua=«'Online' ingurunean, nolabait itsutu egiten gara gailuekin»|hizkuntza=eu|data=2021-06-26|url=https://www.berria.eus/euskal-herria/online-ingurunean-nolabait-itsutu-egiten-gara-gailuekin_1296390_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Aukerak ==
Online ikaskuntzak aurrez aurrekoa ordezkatu dezake, baina askotan modu osagarrian erabiltzen da. &quot;Blended&quot; terminoa erabiltzen da bi modalitateen konbinazioari.

Online irakasteko bi bide nagusi daude, '''sinkronoa''' eta '''asinkronoa'''. Modu sinkronoan irakaslea eta denbora berean aritzen dira elkarrekin, asinkronoan, berriz, norberak bere ordutegia antolatzen du beste parte-hartzaileengandik modu independentea. IKT tresnak erabiltzen dira bi bideetan, baina bideokonferentzia-sistema dira lehen bidearen ezinbesteko lanabesa. Biak konbinatu ohi dira, baina asinkronoa nagusia da autoikaskuntzan eta etengabeko ikaskuntzan.

== Tresnak ==
Online ikaskuntza bideratzeko aplikazioei LMS (Learning Management System) izena ematen zaie, eta helburu nagusia ikasgela birtualak kudeatzea da. Eduki mota guztiak kudeatzen dituzte, komunikazioa, bideoak, ikastaroak eta dokumentuak barne. 
[[Fitxategi:MoodleMobile 3.3.1 Released-1.png|thumb|500x500px|Moodle bezeroa ]]
[[Moodle]] Europan gehien erabiltzen den LMSa da, software librea da, eta hizkuntza askotara dago lokalizatuta (euskarara ere). Moodle-k planteatzen duena hezkuntza konstruktibo sozial bat da, eta bertan ikasleek ere hezkuntzako esperientzian ekarpen garrantzitsuak egin ditzaketela azpimarratzen da: ikasleek forotan galdetu eta erantzun dezakete, glosarioan terminoak gehitu ditzakete, tailerretan elkarlanean aritu eta autoebaluatu eta koebaluatu dezakete edo wiki batean elkarrekin lan egin dezakete.

Beste LMS ezagun batzuk Canvas, Blackboard eta D2L Brightspace dira.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>cqirvgf3c35xf3fe8amp76v7dm82uzh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Txantiloi:Xib-trans</title>
    <ns>10</ns>
    <id>7335</id>
    <revision>
      <id>44053</id>
      <parentid>44045</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T13:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>44053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144" sha1="nlt3au6srize4fgiln5aa06uf83aly1" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;span style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;{{#invoke:Xib-trans|tr}}&lt;/span&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{txantiloi dokumentazioa}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nlt3au6srize4fgiln5aa06uf83aly1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44054</id>
      <parentid>44053</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T13:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>berridatzi edukia</comment>
      <origin>44054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144" sha1="ekcejwainufoy6uwzsnijc2sww43s3h" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;span style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;{{#invoke:Xib-trans|tr}}&lt;/span&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Txantiloi dokumentazioa}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ekcejwainufoy6uwzsnijc2sww43s3h</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>