Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/SSH protokoloa

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/SSH protokoloa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7272</id>
    <revision>
      <id>44061</id>
      <parentid>44025</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:56:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik */ erreferentziak konpontzea</comment>
      <origin>44061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7285" sha1="jdup6turzhch8o5lfvojmfjh5kz4rjz" xml:space="preserve">= SSH protokoloa (Secure Shell) =
'''SSH''' (Secure Shell) [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko  saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

== Testuinguru historikoa ==
SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan.

Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek, eta horrek eragina izan zuen 2006 urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio horrek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originalari SSH-1 izena esleitzen zaio.
[[File:SSH bidezko ataka-birbidaltzea.png|thumb|500px|center|SSH bidezko ataka-birbidaltzea]]

== Arkitektura ==
SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau, eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du).
Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira.
Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol-informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko, eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH.

== Erabilerak ==
SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira:

* Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzea, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta telnet edo rlogin bezalako programa ez seguruak ordezteko balio izan zuen.
* Komando bat urruneko gailu batean exekutatzea, rsh programa ordeztuz.
* Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzea, sftp edo scp erabiliz.
* Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzea (gako publikoko kriptografia erabiliz).
* rsync tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egitea.
* Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzea.
[[File:SSH protokoloa.jpg|thumb|500px|center|SSH erabilera]]

== Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik ==
1998an SSH 1.5 inplementazioaren ahulezi bat argitaratu zen, non azaltzen baitzen posiblea zela datu gehigarriak txertatzea SSH fluxuan [[CRC-32]] integritate-kontrola gaindituta.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=ssh Insertion Attack|url=https://www.coresecurity.com/core-labs/advisories/ssh-insertion-attack|aldizkaria=www.coresecurity.com|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; 2001ean beste ahulezi bat geratu zen agerian: erasotzaileek posiblea zuten zifratutako saioaren azken blokea aldatzea.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=US-CERT Vulnerability Note VU#315308|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|aldizkaria=www.kb.cert.org|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; Urte berean detektatu zen  bezeroaren autentifikazioa beste zerbitzari batera berbidera zitekeela.&lt;ref name=&quot;cert1&quot;&gt;{{Erreferentzia|izenburua=CERT/CC Vulnerability Note VU#684820|url=https://www.kb.cert.org/|aldizkaria=www.kb.cert.org|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; Arazo horiek eta beste batzuk kontuan hartuta SSH-1 zaharkitutzat jotzen da eta bezero zein zerbitzari gehienek SSH-2 erabiltzen dute.

[[Fitxategi:Man in the middle attack.svg|thumb|Erasotzailea konexioaren erdian ([[w:man-in-the-middle eraso|man-in-the-middle eraso]]a).]]
2014an ''[[w:Der Spiegel|Der Spiegel]]'' aldizkariak informazio klasifikatu bat argitaratu zuenref name=&quot;Spiegel2014&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=SPIEGEL|abizena=Staff|izenburua=Inside the NSA's War on Internet Security|hizkuntza=en|data=2014-12-28|url=https://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|aldizkaria=Der Spiegel|issn=2195-1349|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;non [[w:Edward Snowden|Edward Snowden]]ek iradokitzen baitzuen [[w:NSA|NSA]]k ahalmena zuela SSH trafikoa deszifratzeko. Ez ziren, baina, zehaztasun teknikoak erakutsi.

2023an [[w:man-in-the-middle eraso|man-in-the-middle eraso]] mota (erasotzailea konexioaren erdian) detektatu zen ssh gainean. ''Terrapin'' eraso deitzen zitzaion aurkitu zutenei erreferentzia eginez.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Terrapin Attack|url=https://terrapin-attack.com/|aldizkaria=terrapin-attack.com|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; Erasoaren larritasuna mugatua da ssh jatorrizko saioa interbenitu behar delako eta eraso gehienak saioaren amaiera baino ez dutelako eragiten.&lt;ref name=&quot;Jones2023&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.openssh.com/txt/release-9.6%7Ctitle=OpenSSH OpenSSH  9.6 release notes] 2023-12-18&lt;/ref&gt; Ahulezia hori zuzendu zen geroago OpenSSH 9.6 bertsioan.

== Erreferentziak ==

{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>jdup6turzhch8o5lfvojmfjh5kz4rjz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44062</id>
      <parentid>44061</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik */</comment>
      <origin>44062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7261" sha1="0glimfb04whoqanweowomvjky8wtazf" xml:space="preserve">= SSH protokoloa (Secure Shell) =
'''SSH''' (Secure Shell) [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko  saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

== Testuinguru historikoa ==
SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan.

Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek, eta horrek eragina izan zuen 2006 urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio horrek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originalari SSH-1 izena esleitzen zaio.
[[File:SSH bidezko ataka-birbidaltzea.png|thumb|500px|center|SSH bidezko ataka-birbidaltzea]]

== Arkitektura ==
SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau, eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du).
Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira.
Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol-informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko, eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH.

== Erabilerak ==
SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira:

* Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzea, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta telnet edo rlogin bezalako programa ez seguruak ordezteko balio izan zuen.
* Komando bat urruneko gailu batean exekutatzea, rsh programa ordeztuz.
* Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzea, sftp edo scp erabiliz.
* Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzea (gako publikoko kriptografia erabiliz).
* rsync tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egitea.
* Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzea.
[[File:SSH protokoloa.jpg|thumb|500px|center|SSH erabilera]]

== Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik ==
1998an SSH 1.5 inplementazioaren ahulezi bat argitaratu zen, non azaltzen baitzen posiblea zela datu gehigarriak txertatzea SSH fluxuan [[CRC-32]] integritate-kontrola gaindituta.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=ssh Insertion Attack|url=https://www.coresecurity.com/core-labs/advisories/ssh-insertion-attack|aldizkaria=www.coresecurity.com|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; 2001ean beste ahulezi bat geratu zen agerian: erasotzaileek posiblea zuten zifratutako saioaren azken blokea aldatzea.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=US-CERT Vulnerability Note VU#315308|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|aldizkaria=www.kb.cert.org|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; Urte berean detektatu zen  bezeroaren autentifikazioa beste zerbitzari batera berbidera zitekeela.&lt;ref name=&quot;cert1&quot;&gt;{{Erreferentzia|izenburua=CERT/CC Vulnerability Note VU#684820|url=https://www.kb.cert.org/|aldizkaria=www.kb.cert.org|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; Arazo horiek eta beste batzuk kontuan hartuta SSH-1 zaharkitutzat jotzen da eta bezero zein zerbitzari gehienek SSH-2 erabiltzen dute.

[[Fitxategi:Man in the middle attack.svg|thumb|Erasotzailea konexioaren erdian ([[w:man-in-the-middle eraso|man-in-the-middle eraso]]a).]]
2014an ''[[w:Der Spiegel|Der Spiegel]]'' aldizkariak informazio klasifikatu bat argitaratu zuenref name=&quot;Spiegel2014&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=SPIEGEL|abizena=Staff|izenburua=Inside the NSA's War on Internet Security|hizkuntza=en|data=2014-12-28|url=https://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|aldizkaria=Der Spiegel|issn=2195-1349|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;non [[w:Edward Snowden|Edward Snowden]]ek iradokitzen baitzuen [[w:NSA|NSA]]k ahalmena zuela SSH trafikoa deszifratzeko. Ez ziren, baina, zehaztasun teknikoak erakutsi.

2023an [[w:man-in-the-middle eraso|man-in-the-middle eraso]] mota (erasotzailea konexioaren erdian) detektatu zen ssh gainean. ''Terrapin'' eraso deitzen zitzaion aurkitu zutenei erreferentzia eginez.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Terrapin Attack|url=https://terrapin-attack.com/|aldizkaria=terrapin-attack.com|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; Erasoaren larritasuna mugatua da ssh jatorrizko saioa interbenitu behar delako eta eraso gehienak saioaren amaiera baino ez dutelako eragiten.&lt;ref&gt;[https://www.openssh.com/txt/release-9.6%7Ctitle=OpenSSH OpenSSH  9.6 release notes] 2023-12-18&lt;/ref&gt; Ahulezia hori zuzendu zen geroago OpenSSH 9.6 bertsioan.

== Erreferentziak ==

{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>0glimfb04whoqanweowomvjky8wtazf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44072</id>
      <parentid>44062</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T09:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik */</comment>
      <origin>44072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7263" sha1="b008d7rhiofokqkafuwh9cc5rfeba39" xml:space="preserve">= SSH protokoloa (Secure Shell) =
'''SSH''' (Secure Shell) [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko  saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

== Testuinguru historikoa ==
SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan.

Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek, eta horrek eragina izan zuen 2006 urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio horrek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originalari SSH-1 izena esleitzen zaio.
[[File:SSH bidezko ataka-birbidaltzea.png|thumb|500px|center|SSH bidezko ataka-birbidaltzea]]

== Arkitektura ==
SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau, eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du).
Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira.
Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol-informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko, eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH.

== Erabilerak ==
SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira:

* Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzea, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta telnet edo rlogin bezalako programa ez seguruak ordezteko balio izan zuen.
* Komando bat urruneko gailu batean exekutatzea, rsh programa ordeztuz.
* Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzea, sftp edo scp erabiliz.
* Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzea (gako publikoko kriptografia erabiliz).
* rsync tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egitea.
* Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzea.
[[File:SSH protokoloa.jpg|thumb|500px|center|SSH erabilera]]

== Testu ebakia: SSHren ahuleziak segurtasunaren aldetik ==
1998an SSH 1.5 inplementazioaren ahulezi bat argitaratu zen, non azaltzen baitzen posiblea zela datu gehigarriak txertatzea SSH fluxuan [[CRC-32]] integritate-kontrola gaindituta.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=ssh Insertion Attack|url=https://www.coresecurity.com/core-labs/advisories/ssh-insertion-attack|aldizkaria=www.coresecurity.com|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; 2001ean beste ahulezi bat geratu zen agerian: erasotzaileek posiblea zuten zifratutako saioaren azken blokea aldatzea.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=US-CERT Vulnerability Note VU#315308|url=http://www.kb.cert.org/vuls/id/315308|aldizkaria=www.kb.cert.org|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; Urte berean detektatu zen  bezeroaren autentifikazioa beste zerbitzari batera berbidera zitekeela.&lt;ref name=&quot;cert1&quot;&gt;{{Erreferentzia|izenburua=CERT/CC Vulnerability Note VU#684820|url=https://www.kb.cert.org/|aldizkaria=www.kb.cert.org|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; Arazo horiek eta beste batzuk kontuan hartuta SSH-1 zaharkitutzat jotzen da eta bezero zein zerbitzari gehienek SSH-2 erabiltzen dute.

[[Fitxategi:Man in the middle attack.svg|thumb|Erasotzailea konexioaren erdian ([[w:man-in-the-middle eraso|man-in-the-middle eraso]]a).]]
2014an ''[[w:Der Spiegel|Der Spiegel]]'' aldizkariak informazio klasifikatu bat argitaratu zuen&lt;ref name=&quot;Spiegel2014&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=SPIEGEL|abizena=Staff|izenburua=Inside the NSA's War on Internet Security|hizkuntza=en|data=2014-12-28|url=https://www.spiegel.de/international/germany/inside-the-nsa-s-war-on-internet-security-a-1010361.html|aldizkaria=Der Spiegel|issn=2195-1349|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; non [[w:Edward Snowden|Edward Snowden]]ek iradokitzen baitzuen [[w:NSA|NSA]]k ahalmena zuela SSH trafikoa deszifratzeko. Ez ziren, baina, zehaztasun teknikoak erakutsi.

2023an [[w:man-in-the-middle eraso|man-in-the-middle eraso]] mota (erasotzailea konexioaren erdian) detektatu zen ssh gainean. ''Terrapin'' eraso deitzen zitzaion aurkitu zutenei erreferentzia eginez.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Terrapin Attack|url=https://terrapin-attack.com/|aldizkaria=terrapin-attack.com|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; Erasoaren larritasuna mugatua da ssh jatorrizko saioa interbenitu behar delako eta eraso gehienak saioaren amaiera baino ez dutelako eragiten.&lt;ref&gt;[https://www.openssh.com/txt/release-9.6%7Ctitle=OpenSSH OpenSSH  9.6 release notes] 2023-12-18&lt;/ref&gt; Ahulezia hori zuzendu zen geroago OpenSSH 9.6 bertsioan.

== Erreferentziak ==

{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>b008d7rhiofokqkafuwh9cc5rfeba39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/BitTorrent Protokoloa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7276</id>
    <revision>
      <id>44063</id>
      <parentid>44003</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T22:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: IPFS fitxategi-sistema */ wikiestekak</comment>
      <origin>44063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8585" sha1="tss4f78zr34cq30bsyfobsff5elph8s" xml:space="preserve">=BitTorrent: Parekoen Arteko Fitxategi-Banaketa=
'''BitTorrent''' fitxategiak partekatzeko komunikazio-protokolo bat da, [[w:P2P|Peer-to-peer]] (P2P) edo parekoen arteko sare-ereduan oinarritzen dena. Funtsean, Internet bidez datu-multzo eta fitxategi handiak modu deszentralizatuan banatzeko erabiltzen den teknologia da. [[w:Bram Cohen|Bram Cohen]] programatzaileak diseinatu eta argitaratu zuen 2001ean, ohiko [[w:Bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] ereduaren mugak gainditzeko asmoz.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Igor|abizena=Leturia Azkarate|izenburua=Partekatzea: ekonomiaren aro berri bat?|hizkuntza=eu|data=2014-06-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/partekatzea-ekonomiaren-aro-berri-bat/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

Eredu klasikoan, erabiltzaile guztiek zerbitzari nagusi bati eskatzen diote informazioa, eta horrek kolapsoak eragiten ditu eskaera masiboak daudenean. BitTorrent-en P2P sarean, aldiz, ez dago zerbitzari zentral bateratu baten beharrik; sarera konektatzen den gailu bakoitza bezero eta zerbitzari bihurtzen da aldi berean.

[[File:P2P sarea.jpg|center|500px|P2P sare bat]]

Protokoloa, ezaugarri nagusiak eta hobekuntzak Interneteko [[w:Request_for_Comments|RFC]] bezalako sistema propioan, BEP izenekoa, argitaratzen dira.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=bep_0000.rst_post|url=https://bittorrent.org/beps/bep_0000.html|aldizkaria=bittorrent.org|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; Egunero milioika erabiltzaile aktibok baliatzen dute sare hau, eta protokoloa erabiltzeko software libreko inplementazio ezagunenak [[qBittorrent]], [[Transmission]] edo [[Deluge]] dira.

[[File:Bideo baten deskarga P2PTV-n.png|thumb|center|Bideo baten deskarga P2PTV-n]]

[[Fitxategi:Torrentcomp small.gif|thumb|center|BitTorrent-ek zerbitzariaren karga asko murrizten du, erabiltzaileek normalean fitxategiak euren artean deskargatzen baitituzte, ez zerbitzaritik. Barra koloretsuek bezero bakoitzaren deskargak erakusten dituzte, fitxategia ausazko ordena batean deskargatzen da, ordena sekuentzial bat eraman beharrean]]

==Oinarrizko Terminologia eta Funtzionamendua==
Fitxategiak osorik bidali beharrean, zati txikietan (''pieces'') banatzean datza lortzen den eraginkortasuna. Funtzionamenduaren mekanika ulertzeko, ezinbestekoa da oinarrizko terminologia ezagutzea:

* ''.torrent fitxategia:'' Fitxategi eskaera bat egiteko, erabiltzaileak ''.torrent'' luzapena duen fitxategi txiki bat lortu behar du, normalean proiektu ofizialen webgunetan ([[w:Linux|Linux]] banaketak, esaterako) edo direktorio ataritan. Edukiaren ordez, metadatuak eta zatien [[#Hash Balioiak eta Osotasuna|''hash'']] balioak ditu.

* ''Direktorio ataria (''indexer''):'' .torrent fitxategiak bilatzeko direktorioa edo webgunea. Ez du berezko fitxategirik gordetzen, deskarga hasteko metadatuak (.torrent) ematen ditu soilik.

* ''Hazia (seed):'' Fitxategia osorik daukan eta saretik partekatzen ari den erabiltzailea.

* ''Parekoa (peer):'' Fitxategia deskargatzen ari den erabiltzailea, aldi berean dauzkan zatiak beste erabiltzaileekin partekatzen dituena.

* ''Erlauntza (swarm):'' Une zehatz batean fitxategi bera partekatzen ari diren gailu/erabiltzaile guztien multzoa.

* ''Aztarnaria (tracker):'' Erlauntzako erabiltzaileen [[w:IP_helbide|IP helbideak]] erregistratu eta haien arteko konexioak bideratzen dituen zerbitzaria.

Deskarga bat hastean, lortutako lehen zatiak automatikoki eskaintzen zaizkie gainontzeko parekoei. Horrela, erabiltzaile gehiago egon ahala, deskarga-abiadura eta banaketa-ahalmena handitu egiten dira guztientzat.

==Hash Balioak eta Osotasuna==

Segurtasuna bermatzeko, zati bakoitzak bere hash balioa du, &quot;hatz-marka digital&quot; esklusibo bat ([[w:Hashing|''Hashing'']]). Pareko batengandik zati bat jasotzean, bezero-programak haren hash-a kalkulatu eta .torrent fitxategian datorrenarekin alderatzen du. Bat badatoz, zatia onartu egiten du. Horrela ziurtatzen da inork ezin dituela fitxategiak aldatu edo datu ustelak sartu oharkabean.

==Erabilitako Sareko Protokoloak==

BitTorrentek [[w:Sare-protokolo|Interneteko hainbat geruza]] uztartzen ditu lana egiteko. Garraio-mailan, tradizionalki [[w:Transmission_Control_Protocol|TCP]] (Transmission Control Protocol) erabili da, datu-paketeak era fidagarrian eta ordenean iritsiko direla ziurtatzen baitu. Hala ere, sare lokalak ez saturatzeko, garatzaileek uTP (uTorrent Transport Protocol) inplementatu zuten gerora.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=bep_0015.rst_post|url=https://bittorrent.org/beps/bep_0015.html|aldizkaria=bittorrent.org|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; [[w:User_Datagram_Protocol|UDP]] (User Datagram Protocol) protokoloan oinarritzen da, sareko pilaketak modu dinamikoagoan kudeatuz. Aplikazio-mailari dagokionez, [[w:HTTP|HTTP]] edo [[w:HTTPS|HTTPS]] bezalako protokoloak ere ohikoak dira; izan ere, bezeroak erabiltzen ditu aztarnariekin edo web zerbitzari arruntekin komunikatzeko (''WebSeed'').

== Abantailak, Desabantailak eta Konparazioa==

BitTorrent-en abantaila nagusia bere eskalagarritasuna eta erresilientzia da; sistemak ez du huts egiten nodo bat erortzean. Desabantaila gisa, pribatutasun falta aipatu ohi da (IP helbidea publikoa da erlauntzan VPN bat erabili ezean) eta [[w:Egile-eskubideak|copyright]] urraketekin izan duen lotura historikoa. Beste P2P aplikazio batzuekin alderatuta ([[eDonkey]] edo [[Gnutella]] sareak, esaterako), BitTorrent diseinatu zen kokapen zehatzeko fitxategi oso astunak, ahalik eta azkarren banatzeko eta ez sare barruan fitxategi horiek bilatzeko.

== Testu ebakia: IPFS fitxategi-sistema ==
[[Fitxategi:Ipfs-logo-1024-ice-text.png|alt=IPFS protokoloaren logoa|thumb|IPFS protokoloaren logoa]]
'''InterPlanetary File System''' ('''IPFS''') edo planeten arteko fitxategi-sistema [[w:Sare-protokolo|protokolo]] bat da, [[w:hipermedia|hipermedia]] eta fitxategiak partekatzeko [[w:P2P|peer-to-peer]] (P2P) edo pareen arteko sare bat, datuak fitxategi-sistema banatu batean gordetzeko eta partekatzeko. IPFS-k eduki-helbideratzea erabiltzen du IPFS [[w:Host|ostalariak]] konektatzen dituen izen-espazio global batean fitxategi bakoitza modu esklusiboan identifikatzeko.

IPFSk, besteak beste, http eta [[w:HTTPS|https]] kokapenetan oinarritutako hipermedia-zerbitzariaren protokoloak ordezka ditzake [[w:World Wide Web|World Wide Web]] banatzeko.&lt;ref&gt;Youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=5Uj6uR3fp-U IPFS: Interplanetary file storage!] &lt;/ref&gt;

IPFS alfa bertsio batean merkaturatu zen 2015eko otsailean. [[w:Cloudflare|Cloudflare]] IPFS erabiltzen hasi zen 2018an, eta 2022an sartu zen sisteman. BitTorrent sortu zenean existitzen ez ziren hainbat teknologia berri integratu ditu: bertsioen kontrola, domeinu-izenen sistema propioa, Blockchaineko kontzeptuak, zifratzea...&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=IPFS, webarentzako fitxategi-sistema banatua|hizkuntza=eu|data=2021-03-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/ipfs-webarentzako-fitxategi-sistema-banatua/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

Zentsuraren aurka erabili izan da, adibidez bi kasu hauetan:
* [[w:Kataluniaren independentziarako 2017ko erreferenduma|Kataluniako independentzia erreferenduma]] 2017ko irailean-urrian ospatu zena, legez kanpokotzat jo zuen [[w:Espainiako Konstituzio Auzitegia|Espainiako Auzitegi Konstituzionalak]] eta horrekin lotutako webgune asko blokeatu zituen. Ondoren, Kataluniako Piraten Alderdiak IPFSko webgunea islatu zuen , Kataluniako Justizia Auzitegi Nagusiaren blokeo agindua saihesteko. &lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=324cat|izenburua=El TSJC ordena bloquejar més de 140 webs pel seu suport a l'1-O|hizkuntza=ca|data=2017-09-26|url=https://www.ccma.cat/324/el-tsjc-ordena-bloquejar-mes-de-140-webs-pel-seu-suport-a-l1-o/noticia/2811019/|aldizkaria=CCMA|sartze-data=2023-11-29}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|abizena=Hill|izenburua=Catalan referendum app removed from Google Play Store|hizkuntza=en|izena1=Paul|data=2017-09-30|url=https://www.neowin.net/news/catalan-referendum-app-removed-from-google-play-store|kazeta=[[w:Neowin|Neowin]]|accessdate=2017-10-06}}&lt;/ref&gt;
* Turkiako Wikipediaren blokeoan, IPFS erabili zen Wikipediaren ispilu bat sortzeko, eta horrek debekua izan arren artxibatutako Wikipedia eduki estatikorako sarbidea ahalbidetu zuen. &lt;ref&gt;{{Cite news|abizena=Dale|izenburua=Turkey Can't Block This Copy of Wikipedia|hizkuntza=en|izena1=Brady|data=2017-05-10|url=http://observer.com/2017/05/turkey-wikipedia-ipfs/|kazeta=[[w:The New York Observer|Observer]]|issn=1052-2948|accessdate=2017-12-20}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>tss4f78zr34cq30bsyfobsff5elph8s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44064</id>
      <parentid>44063</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T22:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: IPFS fitxategi-sistema */ erreferentziak</comment>
      <origin>44064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8598" sha1="ssvo8sk1mnozamgtjgynmpp5qvgtyeh" xml:space="preserve">=BitTorrent: Parekoen Arteko Fitxategi-Banaketa=
'''BitTorrent''' fitxategiak partekatzeko komunikazio-protokolo bat da, [[w:P2P|Peer-to-peer]] (P2P) edo parekoen arteko sare-ereduan oinarritzen dena. Funtsean, Internet bidez datu-multzo eta fitxategi handiak modu deszentralizatuan banatzeko erabiltzen den teknologia da. [[w:Bram Cohen|Bram Cohen]] programatzaileak diseinatu eta argitaratu zuen 2001ean, ohiko [[w:Bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] ereduaren mugak gainditzeko asmoz.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Igor|abizena=Leturia Azkarate|izenburua=Partekatzea: ekonomiaren aro berri bat?|hizkuntza=eu|data=2014-06-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/partekatzea-ekonomiaren-aro-berri-bat/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

Eredu klasikoan, erabiltzaile guztiek zerbitzari nagusi bati eskatzen diote informazioa, eta horrek kolapsoak eragiten ditu eskaera masiboak daudenean. BitTorrent-en P2P sarean, aldiz, ez dago zerbitzari zentral bateratu baten beharrik; sarera konektatzen den gailu bakoitza bezero eta zerbitzari bihurtzen da aldi berean.

[[File:P2P sarea.jpg|center|500px|P2P sare bat]]

Protokoloa, ezaugarri nagusiak eta hobekuntzak Interneteko [[w:Request_for_Comments|RFC]] bezalako sistema propioan, BEP izenekoa, argitaratzen dira.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=bep_0000.rst_post|url=https://bittorrent.org/beps/bep_0000.html|aldizkaria=bittorrent.org|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; Egunero milioika erabiltzaile aktibok baliatzen dute sare hau, eta protokoloa erabiltzeko software libreko inplementazio ezagunenak [[qBittorrent]], [[Transmission]] edo [[Deluge]] dira.

[[File:Bideo baten deskarga P2PTV-n.png|thumb|center|Bideo baten deskarga P2PTV-n]]

[[Fitxategi:Torrentcomp small.gif|thumb|center|BitTorrent-ek zerbitzariaren karga asko murrizten du, erabiltzaileek normalean fitxategiak euren artean deskargatzen baitituzte, ez zerbitzaritik. Barra koloretsuek bezero bakoitzaren deskargak erakusten dituzte, fitxategia ausazko ordena batean deskargatzen da, ordena sekuentzial bat eraman beharrean]]

==Oinarrizko Terminologia eta Funtzionamendua==
Fitxategiak osorik bidali beharrean, zati txikietan (''pieces'') banatzean datza lortzen den eraginkortasuna. Funtzionamenduaren mekanika ulertzeko, ezinbestekoa da oinarrizko terminologia ezagutzea:

* ''.torrent fitxategia:'' Fitxategi eskaera bat egiteko, erabiltzaileak ''.torrent'' luzapena duen fitxategi txiki bat lortu behar du, normalean proiektu ofizialen webgunetan ([[w:Linux|Linux]] banaketak, esaterako) edo direktorio ataritan. Edukiaren ordez, metadatuak eta zatien [[#Hash Balioiak eta Osotasuna|''hash'']] balioak ditu.

* ''Direktorio ataria (''indexer''):'' .torrent fitxategiak bilatzeko direktorioa edo webgunea. Ez du berezko fitxategirik gordetzen, deskarga hasteko metadatuak (.torrent) ematen ditu soilik.

* ''Hazia (seed):'' Fitxategia osorik daukan eta saretik partekatzen ari den erabiltzailea.

* ''Parekoa (peer):'' Fitxategia deskargatzen ari den erabiltzailea, aldi berean dauzkan zatiak beste erabiltzaileekin partekatzen dituena.

* ''Erlauntza (swarm):'' Une zehatz batean fitxategi bera partekatzen ari diren gailu/erabiltzaile guztien multzoa.

* ''Aztarnaria (tracker):'' Erlauntzako erabiltzaileen [[w:IP_helbide|IP helbideak]] erregistratu eta haien arteko konexioak bideratzen dituen zerbitzaria.

Deskarga bat hastean, lortutako lehen zatiak automatikoki eskaintzen zaizkie gainontzeko parekoei. Horrela, erabiltzaile gehiago egon ahala, deskarga-abiadura eta banaketa-ahalmena handitu egiten dira guztientzat.

==Hash Balioak eta Osotasuna==

Segurtasuna bermatzeko, zati bakoitzak bere hash balioa du, &quot;hatz-marka digital&quot; esklusibo bat ([[w:Hashing|''Hashing'']]). Pareko batengandik zati bat jasotzean, bezero-programak haren hash-a kalkulatu eta .torrent fitxategian datorrenarekin alderatzen du. Bat badatoz, zatia onartu egiten du. Horrela ziurtatzen da inork ezin dituela fitxategiak aldatu edo datu ustelak sartu oharkabean.

==Erabilitako Sareko Protokoloak==

BitTorrentek [[w:Sare-protokolo|Interneteko hainbat geruza]] uztartzen ditu lana egiteko. Garraio-mailan, tradizionalki [[w:Transmission_Control_Protocol|TCP]] (Transmission Control Protocol) erabili da, datu-paketeak era fidagarrian eta ordenean iritsiko direla ziurtatzen baitu. Hala ere, sare lokalak ez saturatzeko, garatzaileek uTP (uTorrent Transport Protocol) inplementatu zuten gerora.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=bep_0015.rst_post|url=https://bittorrent.org/beps/bep_0015.html|aldizkaria=bittorrent.org|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; [[w:User_Datagram_Protocol|UDP]] (User Datagram Protocol) protokoloan oinarritzen da, sareko pilaketak modu dinamikoagoan kudeatuz. Aplikazio-mailari dagokionez, [[w:HTTP|HTTP]] edo [[w:HTTPS|HTTPS]] bezalako protokoloak ere ohikoak dira; izan ere, bezeroak erabiltzen ditu aztarnariekin edo web zerbitzari arruntekin komunikatzeko (''WebSeed'').

== Abantailak, Desabantailak eta Konparazioa==

BitTorrent-en abantaila nagusia bere eskalagarritasuna eta erresilientzia da; sistemak ez du huts egiten nodo bat erortzean. Desabantaila gisa, pribatutasun falta aipatu ohi da (IP helbidea publikoa da erlauntzan VPN bat erabili ezean) eta [[w:Egile-eskubideak|copyright]] urraketekin izan duen lotura historikoa. Beste P2P aplikazio batzuekin alderatuta ([[eDonkey]] edo [[Gnutella]] sareak, esaterako), BitTorrent diseinatu zen kokapen zehatzeko fitxategi oso astunak, ahalik eta azkarren banatzeko eta ez sare barruan fitxategi horiek bilatzeko.

== Testu ebakia: IPFS fitxategi-sistema ==
[[Fitxategi:Ipfs-logo-1024-ice-text.png|alt=IPFS protokoloaren logoa|thumb|IPFS protokoloaren logoa]]
'''InterPlanetary File System''' ('''IPFS''') edo planeten arteko fitxategi-sistema [[w:Sare-protokolo|protokolo]] bat da, [[w:hipermedia|hipermedia]] eta fitxategiak partekatzeko [[w:P2P|peer-to-peer]] (P2P) edo pareen arteko sare bat, datuak fitxategi-sistema banatu batean gordetzeko eta partekatzeko. IPFS-k eduki-helbideratzea erabiltzen du IPFS [[w:Host|ostalariak]] konektatzen dituen izen-espazio global batean fitxategi bakoitza modu esklusiboan identifikatzeko.

IPFSk, besteak beste, http eta [[w:HTTPS|https]] kokapenetan oinarritutako hipermedia-zerbitzariaren protokoloak ordezka ditzake [[w:World Wide Web|World Wide Web]] banatzeko.&lt;ref&gt;Youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=5Uj6uR3fp-U IPFS: Interplanetary file storage!] &lt;/ref&gt;

IPFS alfa bertsio batean merkaturatu zen 2015eko otsailean. [[w:Cloudflare|Cloudflare]] IPFS erabiltzen hasi zen 2018an, eta 2022an sartu zen sisteman. BitTorrent sortu zenean existitzen ez ziren hainbat teknologia berri integratu ditu: bertsioen kontrola, domeinu-izenen sistema propioa, Blockchaineko kontzeptuak, zifratzea...&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=IPFS, webarentzako fitxategi-sistema banatua|hizkuntza=eu|data=2021-03-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/ipfs-webarentzako-fitxategi-sistema-banatua/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

Zentsuraren aurka erabili izan da, adibidez bi kasu hauetan:
* [[w:Kataluniaren independentziarako 2017ko erreferenduma|Kataluniako independentzia erreferenduma]] 2017ko irailean-urrian ospatu zena, legez kanpokotzat jo zuen [[w:Espainiako Konstituzio Auzitegia|Espainiako Auzitegi Konstituzionalak]] eta horrekin lotutako webgune asko blokeatu zituen. Ondoren, Kataluniako Piraten Alderdiak IPFSko webgunea islatu zuen , Kataluniako Justizia Auzitegi Nagusiaren blokeo agindua saihesteko. &lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=324cat|izenburua=El TSJC ordena bloquejar més de 140 webs pel seu suport a l'1-O|hizkuntza=Català|data=2017-09-26|url=https://www.ccma.cat/324/el-tsjc-ordena-bloquejar-mes-de-140-webs-pel-seu-suport-a-l1-o/noticia/2811019/|aldizkaria=CCMA|sartze-data=2023-11-29}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Hill|izenburua=Catalan referendum app removed from Google Play Store|hizkuntza=en|izena1=Paul|data=2017-09-30|url=https://www.neowin.net/news/catalan-referendum-app-removed-from-google-play-store|kazeta=[[w:Neowin|Neowin]]|accessdate=2017-10-06}}&lt;/ref&gt;
* Turkiako Wikipediaren blokeoan, IPFS erabili zen Wikipediaren ispilu bat sortzeko, eta horrek debekua izan arren artxibatutako Wikipedia eduki estatikorako sarbidea ahalbidetu zuen. &lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Dale|izenburua=Turkey Can't Block This Copy of Wikipedia|hizkuntza=en|izena1=Brady|data=2017-05-10|url=http://observer.com/2017/05/turkey-wikipedia-ipfs/|kazeta=[[w:The New York Observer|Observer]]|issn=1052-2948|accessdate=2017-12-20}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>ssvo8sk1mnozamgtjgynmpp5qvgtyeh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44065</id>
      <parentid>44064</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T22:13:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: IPFS fitxategi-sistema */ estekak</comment>
      <origin>44065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8646" sha1="gl41nev5124jzbz8m8pdfcv6z1wmfxp" xml:space="preserve">=BitTorrent: Parekoen Arteko Fitxategi-Banaketa=
'''BitTorrent''' fitxategiak partekatzeko komunikazio-protokolo bat da, [[w:P2P|Peer-to-peer]] (P2P) edo parekoen arteko sare-ereduan oinarritzen dena. Funtsean, Internet bidez datu-multzo eta fitxategi handiak modu deszentralizatuan banatzeko erabiltzen den teknologia da. [[w:Bram Cohen|Bram Cohen]] programatzaileak diseinatu eta argitaratu zuen 2001ean, ohiko [[w:Bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] ereduaren mugak gainditzeko asmoz.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Igor|abizena=Leturia Azkarate|izenburua=Partekatzea: ekonomiaren aro berri bat?|hizkuntza=eu|data=2014-06-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/partekatzea-ekonomiaren-aro-berri-bat/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

Eredu klasikoan, erabiltzaile guztiek zerbitzari nagusi bati eskatzen diote informazioa, eta horrek kolapsoak eragiten ditu eskaera masiboak daudenean. BitTorrent-en P2P sarean, aldiz, ez dago zerbitzari zentral bateratu baten beharrik; sarera konektatzen den gailu bakoitza bezero eta zerbitzari bihurtzen da aldi berean.

[[File:P2P sarea.jpg|center|500px|P2P sare bat]]

Protokoloa, ezaugarri nagusiak eta hobekuntzak Interneteko [[w:Request_for_Comments|RFC]] bezalako sistema propioan, BEP izenekoa, argitaratzen dira.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=bep_0000.rst_post|url=https://bittorrent.org/beps/bep_0000.html|aldizkaria=bittorrent.org|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; Egunero milioika erabiltzaile aktibok baliatzen dute sare hau, eta protokoloa erabiltzeko software libreko inplementazio ezagunenak [[qBittorrent]], [[Transmission]] edo [[Deluge]] dira.

[[File:Bideo baten deskarga P2PTV-n.png|thumb|center|Bideo baten deskarga P2PTV-n]]

[[Fitxategi:Torrentcomp small.gif|thumb|center|BitTorrent-ek zerbitzariaren karga asko murrizten du, erabiltzaileek normalean fitxategiak euren artean deskargatzen baitituzte, ez zerbitzaritik. Barra koloretsuek bezero bakoitzaren deskargak erakusten dituzte, fitxategia ausazko ordena batean deskargatzen da, ordena sekuentzial bat eraman beharrean]]

==Oinarrizko Terminologia eta Funtzionamendua==
Fitxategiak osorik bidali beharrean, zati txikietan (''pieces'') banatzean datza lortzen den eraginkortasuna. Funtzionamenduaren mekanika ulertzeko, ezinbestekoa da oinarrizko terminologia ezagutzea:

* ''.torrent fitxategia:'' Fitxategi eskaera bat egiteko, erabiltzaileak ''.torrent'' luzapena duen fitxategi txiki bat lortu behar du, normalean proiektu ofizialen webgunetan ([[w:Linux|Linux]] banaketak, esaterako) edo direktorio ataritan. Edukiaren ordez, metadatuak eta zatien [[#Hash Balioiak eta Osotasuna|''hash'']] balioak ditu.

* ''Direktorio ataria (''indexer''):'' .torrent fitxategiak bilatzeko direktorioa edo webgunea. Ez du berezko fitxategirik gordetzen, deskarga hasteko metadatuak (.torrent) ematen ditu soilik.

* ''Hazia (seed):'' Fitxategia osorik daukan eta saretik partekatzen ari den erabiltzailea.

* ''Parekoa (peer):'' Fitxategia deskargatzen ari den erabiltzailea, aldi berean dauzkan zatiak beste erabiltzaileekin partekatzen dituena.

* ''Erlauntza (swarm):'' Une zehatz batean fitxategi bera partekatzen ari diren gailu/erabiltzaile guztien multzoa.

* ''Aztarnaria (tracker):'' Erlauntzako erabiltzaileen [[w:IP_helbide|IP helbideak]] erregistratu eta haien arteko konexioak bideratzen dituen zerbitzaria.

Deskarga bat hastean, lortutako lehen zatiak automatikoki eskaintzen zaizkie gainontzeko parekoei. Horrela, erabiltzaile gehiago egon ahala, deskarga-abiadura eta banaketa-ahalmena handitu egiten dira guztientzat.

==Hash Balioak eta Osotasuna==

Segurtasuna bermatzeko, zati bakoitzak bere hash balioa du, &quot;hatz-marka digital&quot; esklusibo bat ([[w:Hashing|''Hashing'']]). Pareko batengandik zati bat jasotzean, bezero-programak haren hash-a kalkulatu eta .torrent fitxategian datorrenarekin alderatzen du. Bat badatoz, zatia onartu egiten du. Horrela ziurtatzen da inork ezin dituela fitxategiak aldatu edo datu ustelak sartu oharkabean.

==Erabilitako Sareko Protokoloak==

BitTorrentek [[w:Sare-protokolo|Interneteko hainbat geruza]] uztartzen ditu lana egiteko. Garraio-mailan, tradizionalki [[w:Transmission_Control_Protocol|TCP]] (Transmission Control Protocol) erabili da, datu-paketeak era fidagarrian eta ordenean iritsiko direla ziurtatzen baitu. Hala ere, sare lokalak ez saturatzeko, garatzaileek uTP (uTorrent Transport Protocol) inplementatu zuten gerora.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=bep_0015.rst_post|url=https://bittorrent.org/beps/bep_0015.html|aldizkaria=bittorrent.org|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt; [[w:User_Datagram_Protocol|UDP]] (User Datagram Protocol) protokoloan oinarritzen da, sareko pilaketak modu dinamikoagoan kudeatuz. Aplikazio-mailari dagokionez, [[w:HTTP|HTTP]] edo [[w:HTTPS|HTTPS]] bezalako protokoloak ere ohikoak dira; izan ere, bezeroak erabiltzen ditu aztarnariekin edo web zerbitzari arruntekin komunikatzeko (''WebSeed'').

== Abantailak, Desabantailak eta Konparazioa==

BitTorrent-en abantaila nagusia bere eskalagarritasuna eta erresilientzia da; sistemak ez du huts egiten nodo bat erortzean. Desabantaila gisa, pribatutasun falta aipatu ohi da (IP helbidea publikoa da erlauntzan VPN bat erabili ezean) eta [[w:Egile-eskubideak|copyright]] urraketekin izan duen lotura historikoa. Beste P2P aplikazio batzuekin alderatuta ([[eDonkey]] edo [[Gnutella]] sareak, esaterako), BitTorrent diseinatu zen kokapen zehatzeko fitxategi oso astunak, ahalik eta azkarren banatzeko eta ez sare barruan fitxategi horiek bilatzeko.

== Testu ebakia: IPFS fitxategi-sistema ==
[[Fitxategi:Ipfs-logo-1024-ice-text.png|alt=IPFS protokoloaren logoa|thumb|IPFS protokoloaren logoa]]
'''[[w:InterPlanetary File System|InterPlanetary File System]]''' ('''IPFS''') edo planeten arteko fitxategi-sistema [[w:Sare-protokolo|protokolo]] bat da, [[w:hipermedia|hipermedia]] eta fitxategiak partekatzeko [[w:P2P|peer-to-peer]] (P2P) edo pareen arteko sare bat, datuak fitxategi-sistema banatu batean gordetzeko eta partekatzeko. IPFSk eduki-helbideratzea erabiltzen du IPFS [[w:Host|ostalariak]] konektatzen dituen izen-espazio global batean fitxategi bakoitza modu esklusiboan identifikatzeko.

IPFSk, besteak beste, http eta [[w:HTTPS|https]] kokapenetan oinarritutako hipermedia-zerbitzariaren protokoloak ordezka ditzake [[w:World Wide Web|World Wide Web]] banatzeko.&lt;ref&gt;Youtube: [https://www.youtube.com/watch?v=5Uj6uR3fp-U IPFS: Interplanetary file storage!] &lt;/ref&gt;

IPFS sistema hori alfa bertsio batean merkaturatu zen 2015eko otsailean. [[w:Cloudflare|Cloudflare]] 2018an  hasi zen IPFS erabiltzen, eta 2022an sartu zen sisteman. '''BitTorrent''' sortu zenean existitzen ez ziren hainbat teknologia berri integratu ditu: bertsioen kontrola, domeinu-izenen sistema propioa, Blockchaineko kontzeptuak, zifratzea...&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=IPFS, webarentzako fitxategi-sistema banatua|hizkuntza=eu|data=2021-03-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/ipfs-webarentzako-fitxategi-sistema-banatua/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

Zentsuraren aurka erabili izan da, adibidez bi kasu hauetan:
* [[w:Kataluniaren independentziarako 2017ko erreferenduma|Kataluniako independentzia erreferenduma]] 2017ko irail-urrian ospatu zena, legez kanpokotzat jo zuen [[w:Espainiako Konstituzio Auzitegia|Espainiako Auzitegi Konstituzionalak]] eta horrekin lotutako webgune asko blokeatu zituen. Ondoren, Kataluniako Piraten Alderdiak IPFSko webgunea islatu zuen, Kataluniako Justizia Auzitegi Nagusiaren blokeo agindua saihesteko. &lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=324cat|izenburua=El TSJC ordena bloquejar més de 140 webs pel seu suport a l'1-O|hizkuntza=Català|data=2017-09-26|url=https://www.ccma.cat/324/el-tsjc-ordena-bloquejar-mes-de-140-webs-pel-seu-suport-a-l1-o/noticia/2811019/|aldizkaria=CCMA|sartze-data=2023-11-29}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Hill|izenburua=Catalan referendum app removed from Google Play Store|hizkuntza=en|izena1=Paul|data=2017-09-30|url=https://www.neowin.net/news/catalan-referendum-app-removed-from-google-play-store|kazeta=[[w:Neowin|Neowin]]|accessdate=2017-10-06}}&lt;/ref&gt;
* Turkiako Wikipediaren blokeoan, IPFS erabili zen Wikipediaren ispilu bat sortzeko, eta horrek debekua izan arren artxibatutako Wikipedia eduki estatikorako sarbidea ahalbidetu zuen. &lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Dale|izenburua=Turkey Can't Block This Copy of Wikipedia|hizkuntza=en|izena1=Brady|data=2017-05-10|url=http://observer.com/2017/05/turkey-wikipedia-ipfs/|kazeta=[[w:The New York Observer|Observer]]|issn=1052-2948|accessdate=2017-12-20}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>gl41nev5124jzbz8m8pdfcv6z1wmfxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7279</id>
    <revision>
      <id>44060</id>
      <parentid>43990</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: Transistoreak eta Moore-ren legea */</comment>
      <origin>44060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7594" sha1="2pu5lovo209d1r9sh6v0p1pj4a0v833" xml:space="preserve">==RISC arkitektura==
[[File:RISC diagrama.jpg|thumb|300x300px|RISC prozesadore baten bloke diagrama]]
'''[[w:RISC|RISC]]''' arkitektura (Reduced Instruction Set Computer; euskaraz: [[w:RISC|RISC: Instrukzio multzo txikiko konputagailua]]) 1970eko hamarkadaren amaieran garatutako ordenagailu-arkitektura bat da, helburu nagusitzat eraginkortasuna eta sinpletasuna dituena. Hori lortzeko agindu-multzo txiki eta sinple bat erabiltzen du, ordura arte erabiltzen zenaren kontrakoa, non agindu-multzoa konplexua zen ‒CISC ([[w: Complex Instruction Set Computer|Complex Instruction Set Computer]])‒. 

RISC konputagailuen beste ezaugarrietako bat da helburu orokorreko erregistro-multzo handi bat dutela. Erregistro hauen atzipena oso azkarra da, eta ondorioz, datuak erregistroetan baldin badaude, eragiketa aritmetiko-logikoak oso azkar egin daitezke datuak beti eskura daudelako. Hala ere, datuak memoriatik erregistroetara (''load'') edota erregistroetatik memoriara (''store'') eramateko ere aginduak behar dira. Hori dela eta, RISC konputagailuak  [[w:Load–store arkitektura|''load-store'' arkitekturan]] oinarritzen direla esaten da. Hau da, aginduak bi motatakoak izan daitezke, memoriakoak edo aritmetiko-logikoak. Memoriako aginduek bakarrik memoria eta erregistroen arteko mugimenduak egiten dituzte, eta agindu aritmetiko-logikoak gainerako eragiketa guztiez arduratuko dira. Azken eragiketa horiek beti erregistroen artean egiten dira. Eredu honek exekuzio oso azkarrak ahalbidetzen ditu. 

RISC konputagailu batek CISC batek baino agindu gehiago behar izan ditzake ataza bat egiteko, banakako aginduek eragiketa sinpleagoak egiten dituztelako, baina agindu sinpleek, oso azkar exekutatzeaz gain,  [[w:Instruzio-mailako paralelismo|instruzio-mailako paralelismoa]] (ILP) ahalbidetzen dute, eta ondorioz, atazaren exekuzioa azkartzen da agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuz. Ikus dezagun adibide bat:

Demagun 3 agindu aritmetiko (+, x eta /) burutu behar dituen programa bat daukagula. Suposatuko dugu eragingaiak erregistroetan (ri) gordeta daudela (horretarako dagozkien ''load'' aginduak exekutatu dira aurretik) eta emaitza ere erregistro batean gordeko dugula (bukaeran, azkeneko emaitza memoriara eramango da ''store'' agindu baten bidez):

Agindu horietako bakoitzean egin beharrekoa sinplea da eta lau urratsetan banatzen ohi da:
# Agindua memoriatik CPUra eraman (if – ''instruction fetch'').
# Agindua deskodetu eta eragingaiak irakurri erregistroetatik (id – ''instruction decode'').
# Eragiketa egin (ex –''execution'').
# Emaitza erregistro batean gorde (wr – ''register write'').

Suposatuko dugu hori egiteko 4 erloju-ziklo behar direla agindu bakoitzeko, hau da, urrats bakoitzeko bat. Beraz, programa hori seriean exekutatzeko, hiru aginduak bata bestearen atzetik, 3 x 4 = 12 ziklo beharko genituzke.

Baina agindu mailako paralelismoari esker, agindu bat memoriatik CPUra eramaten den bitartean, beste agindu batzuk deskodetzen, eragiketa egiten edota emaitza idazten egon daitezke, denak aldi berean. Hau horrela izanik, agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuko litzateke, eta programa osoa exekutatzeko 6 ziklo beharko genituzke 12ren ordez. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| &lt;code&gt;r1 = r2 + r3;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt; ||  ||
|-
| &lt;code&gt;r4 = r5 x r6;&lt;/code&gt; ||  ||&lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;||
|-
| &lt;code&gt;r7 = r8 / r9;&lt;/code&gt; ||  ||  || &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;id&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;ex&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;wr&lt;/code&gt;
|-
| '''&lt;code&gt;zikloak&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;1&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;3&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;4&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;5&lt;/code&gt;''' || '''&lt;code&gt;6&lt;/code&gt;''' 
|}

==Ezaugarri teknikoak==
Laburbilduz, hauek dira RISC prozesadoreen ezaugarri nagusiak:
# Agindu-multzo txikia eta uniformea: agindu kopuru mugatua eta agindu guztiek luzera bera, horrela deskodetze-fasea sinpleagoa da.
# Exekuzio-ziklo bakarra: agindu bakoitza erloju-ziklo bakar batean exekutatzeko (bukatzeko) diseinatua dago.
# ''Load-store'' arkitektura: memoriako aginduak bi besterik ez dira, ''load'' eta ''store''. Gainerako eragiketa guztiak erregistroen artean egiten dira.
# Erregistro-multzo handia: erregistro ugari dago memoriara sarbide-kopurua murrizteko.
# Hardwarearen sinpletasuna: aginduak zuzenean hardwarean inplementatzen dira eta horrek diseinua sinpletzen du.

==Historia==
[[Fitxategi:CDC 6600.jc.jpg|thumb|CDC 6600]] 60ko hamarkadan sortutako sistema batzuk —[[w:Mikroprozesadore#RISC_mikroprozesadoreak|CDC 6600]]— RISC arkitekturaren aitzindari hartu badira ere, [[w:Michael J. Flynn|Michel J. Flynn-en]] arabera, lehenengo RISC sistema IBM 801 izan zen, John Cock-ek 1975ean hasi eta 1980an amaitu zena.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=IBM 801|hizkuntza=en|data=2026-02-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=IBM_801&amp;oldid=1336989051|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Hala ere, RISC terminoa [[w:  David Patterson (informatikaria)|David Patterson-ek]] sortu zuen Berkeley RISC proiektuan (1980 – 1984).&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=|izenburua=Berkeley RISC|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-01-24|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Berkeley_RISC&amp;oldid=1334583651|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Proiektu horren ondorioz, RISC-I (1982) eta RISC-II (1983) prozesadoreak diseinatu ziren eta, nahiz eta zuzenean komertzializatu ez baziren ere, esan daiteke gaur egungo prozesadore modernoak azken horren kopiak direla.

==Testu ebakia: Transistoreak eta Moore-ren legea==
[[Fitxategi:Transistorer (cropped).jpg|thumb|Transistoreak]]Transistoreak prozesadoreen oinarrizko osagaiak dira eta horien kopurua handitzean, memoria handiagoak eta exekuzio-unitate gehiago egin daitezke, prozesadore azkarragoak lortuz.
1971eko [[w:Mikroprozesadore#Intel_4004_(1971)|Intel 4004]] mikroprozesadoreak —kalkulagailu baterako diseinatua— 2.300 transistore zituen eta segundoko 60.000 eragiketa egiteko gai zen. Bestalde, RISC-I prozesadoreak 44.429 transistoreekin, garai hartako CISC prozesadore sinpleen (100.000 transistore) errendimendua erraz gainditzen zuen. Gaur egungo prozesadore batek, berriz, milaka milioi transistore ditu, eta ondorioz, mila milioika aldiz eraginkorragoa da, esaterako, 2025ko Apple M5 sistemak, 28 mila milioi transistore ditu.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Apple unleashes M5, the next big leap in AI performance for Apple silicon|hizkuntza=en-US|url=https://www.apple.com/newsroom/2025/10/apple-unleashes-m5-the-next-big-leap-in-ai-performance-for-apple-silicon/|aldizkaria=Apple Newsroom|sartze-data=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

[[Fitxategi:Lei de moore 2006.png|thumb|450px|Mooreren legea Intelen mikroprozesadoreen bilakaerarekin alderatuta.]]
'''[[w:Mooreren legea|Mooreren legea]]''' zirkuitu integratu trinko berrietan transistore kopurua bi urtean behin bikoizten doala dioen aurreikuspen edo behaketa da. Iragarpenaren egilea [[w:Gordon Moore|Gordon Moore]] estatubatuar ingeniari eta enpresaburua da, Fairchild Semiconductor eta [[w:Intel|Intel]] enpresen sortzaileetako bat. 

Hala ere, hasieran ([[w:1965|1965]]ean) Mooreren  aurreikuspenak zioen zirkuitu integratu trinkoen transistore kopurua urtez urte bikoizten joango zela. [[w:1975|1975]]ean, ordea, iragarpena zuzendu zuenean, transistore kopurua bi urtero bikoiztuz joango zela iragarri zuen. Iragarpenaren azken zuzenketa hori da oraindik gaur egun betetzen dena.

==  Erreferentziak  ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>2pu5lovo209d1r9sh6v0p1pj4a0v833</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Streaming</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7306</id>
    <revision>
      <id>44066</id>
      <parentid>44026</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T22:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: streaming, p2p etab. */ erre</comment>
      <origin>44066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6542" sha1="j814om70208la5py9214y3ppc6bqoez" xml:space="preserve">=Streaming=

'''Streaming'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;.
&lt;br&gt;
Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana.

[[File:Streaming Osagaiak.svg|thumb|center|650px|Oinarrizko streaming-sistema baten osagaiak]]

==== Streamingaren erronka teknikoa ====
Multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon.

== Oinarri teknikoak ==
Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak, [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa trinkotzeko sistemen hobekuntzak. &lt;br&gt;

Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: bufferizazioa eta [[w:Edukien banaketarako sarea|CDN]] sareak (Content Delivery Networks). &lt;br&gt;

[[File:Streaming Bufferizazioa.svg|thumb|650px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]]

Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (stream bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu; baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatearen kalterako da.&lt;br&gt;

[[File:Streaming CDNak.svg|thumb|650px|center|CDNak streaming-sistema batean.]]

CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta  eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke.

== Teknologiaren bilakaera ==

* 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko [[w:en:Progressive download|progressive downloading]] eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean [[w:en:Real-Time Messaging ProtocolRTMP]] nagusituko da. [[w:en:Adobe Flash Player|Flash]] erreproduzitzailearen garaia da hau.

* 2. Belaunaldia (~2010-2025): streaming moldagarria ([[w:en:Adaptive bitrate streaming|''adaptative streaming'']]). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak HLS eta MEPG-DASH izango dira. 

* 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC).

== Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: streaming, p2p etab. ==

[[Fitxategi:InternetPenetrationWorldMap.svg||500px|thumb|Interneterako sarbidea munduan herrialdearen arabera (2015)]]
Estimazioen arabera 2025 urtean 6 mila milioi pertsonak erabiltzen zuten Internet munduan, munduko populazioaren % 74a gutxi gorabehera.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia |title=Statistics |url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/2025/10/15/ff25-internet-use |access-date=2026-02-18 |website=www.itu.int |language=en}}&lt;/ref&gt; Hala ere, irudian ikus daitekeenez (2015eko datuak dira), arrakala handia dago herrialdeen artean.

Trafikoaren parte handi bat ikus-entzunezko edukiek hartzen dute. 2011 urtean, Interneteko trafikoaren ia %60 BitTorrent fitxategiak ziren baina 2015erako asko jaitsi zen, streaming plataformen arrakastaren ondorioz besteak (geroxeago berriro handitu da).&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Edu|abizena=Lartzanguren|izenburua=Torrent trafikoa berriz areagotu da, 'streaming' zerbitzuek eraginda|hizkuntza=eu|data=2018-10-18|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/torrent-trafikoa-berriz-areagotu-da-streaming-zerbitzuek-eraginda_1230389_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

Plataforma horiek hartzen duten banda-zabalera handiak erabaki argigarri bat eragin zuen COVID garaian: Netflixek murriztu zuen bideoen kalitatea, sarean gertatutako trafiko-handitzeari aurre egin ahal izateko.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Netflix to cut streaming quality in Europe for 30 days|hizkuntza=en|data=2020-03-19|url=https://www.bbc.com/news/technology-51968302|aldizkaria=www.bbc.com|sartze-data=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>j814om70208la5py9214y3ppc6bqoez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44067</id>
      <parentid>44066</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T22:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Streaming */ erreferentzia</comment>
      <origin>44067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6562" sha1="hbrngsfwb3nwqjflhv2p5hdeibdgs5x" xml:space="preserve">=Streaming=

'''[[w:Streaming|Streaming]]'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;.
&lt;br&gt;
Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana.

[[File:Streaming Osagaiak.svg|thumb|center|650px|Oinarrizko streaming-sistema baten osagaiak]]

==== Streamingaren erronka teknikoa ====
Multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon.

== Oinarri teknikoak ==
Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak, [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa trinkotzeko sistemen hobekuntzak. &lt;br&gt;

Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: bufferizazioa eta [[w:Edukien banaketarako sarea|CDN]] sareak (Content Delivery Networks). &lt;br&gt;

[[File:Streaming Bufferizazioa.svg|thumb|650px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]]

Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (stream bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu; baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatearen kalterako da.&lt;br&gt;

[[File:Streaming CDNak.svg|thumb|650px|center|CDNak streaming-sistema batean.]]

CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta  eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke.

== Teknologiaren bilakaera ==

* 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko [[w:en:Progressive download|progressive downloading]] eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean [[w:en:Real-Time Messaging ProtocolRTMP]] nagusituko da. [[w:en:Adobe Flash Player|Flash]] erreproduzitzailearen garaia da hau.

* 2. Belaunaldia (~2010-2025): streaming moldagarria ([[w:en:Adaptive bitrate streaming|''adaptative streaming'']]). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak HLS eta MEPG-DASH izango dira. 

* 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC).

== Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: streaming, p2p etab. ==

[[Fitxategi:InternetPenetrationWorldMap.svg||500px|thumb|Interneterako sarbidea munduan herrialdearen arabera (2015)]]
Estimazioen arabera 2025 urtean 6 mila milioi pertsonak erabiltzen zuten Internet munduan, munduko populazioaren % 74a gutxi gorabehera.&lt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Statistics|hizkuntza=en|url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/2025/10/15/ff25-internet-use|aldizkaria=www.itu.int|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; Hala ere, irudian ikus daitekeenez (2015eko datuak dira), arrakala handia dago herrialdeen artean.

Trafikoaren parte handi bat ikus-entzunezko edukiek hartzen dute. 2011 urtean, Interneteko trafikoaren ia %60 BitTorrent fitxategiak ziren baina 2015erako asko jaitsi zen, streaming plataformen arrakastaren ondorioz besteak (geroxeago berriro handitu da).&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Edu|abizena=Lartzanguren|izenburua=Torrent trafikoa berriz areagotu da, 'streaming' zerbitzuek eraginda|hizkuntza=eu|data=2018-10-18|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/torrent-trafikoa-berriz-areagotu-da-streaming-zerbitzuek-eraginda_1230389_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

Plataforma horiek hartzen duten banda-zabalera handiak erabaki argigarri bat eragin zuen COVID garaian: Netflixek murriztu zuen bideoen kalitatea, sarean gertatutako trafiko-handitzeari aurre egin ahal izateko.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Netflix to cut streaming quality in Europe for 30 days|hizkuntza=en|data=2020-03-19|url=https://www.bbc.com/news/technology-51968302|aldizkaria=www.bbc.com|sartze-data=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>hbrngsfwb3nwqjflhv2p5hdeibdgs5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44068</id>
      <parentid>44067</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T22:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: streaming, p2p etab. */</comment>
      <origin>44068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6567" sha1="8iqegjadj9kpeflk19x5bvd64f4cwtb" xml:space="preserve">=Streaming=

'''[[w:Streaming|Streaming]]'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;.
&lt;br&gt;
Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana.

[[File:Streaming Osagaiak.svg|thumb|center|650px|Oinarrizko streaming-sistema baten osagaiak]]

==== Streamingaren erronka teknikoa ====
Multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon.

== Oinarri teknikoak ==
Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak, [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa trinkotzeko sistemen hobekuntzak. &lt;br&gt;

Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: bufferizazioa eta [[w:Edukien banaketarako sarea|CDN]] sareak (Content Delivery Networks). &lt;br&gt;

[[File:Streaming Bufferizazioa.svg|thumb|650px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]]

Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (stream bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu; baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatearen kalterako da.&lt;br&gt;

[[File:Streaming CDNak.svg|thumb|650px|center|CDNak streaming-sistema batean.]]

CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta  eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke.

== Teknologiaren bilakaera ==

* 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko [[w:en:Progressive download|progressive downloading]] eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean [[w:en:Real-Time Messaging ProtocolRTMP]] nagusituko da. [[w:en:Adobe Flash Player|Flash]] erreproduzitzailearen garaia da hau.

* 2. Belaunaldia (~2010-2025): streaming moldagarria ([[w:en:Adaptive bitrate streaming|''adaptative streaming'']]). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak HLS eta MEPG-DASH izango dira. 

* 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC).

== Testu ebakia: Interneteko trafiko globala: streaming, p2p etab. ==

[[Fitxategi:InternetPenetrationWorldMap.svg||500px|thumb|Interneterako sarbidea munduan herrialdearen arabera (2015)]]
Estimazioen arabera 2025 urtean 6 mila milioi pertsonak erabiltzen zuten Internet munduan, munduko populazioaren % 74a gutxi gorabehera.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Statistics|hizkuntza=en|url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/2025/10/15/ff25-internet-use|aldizkaria=www.itu.int|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; Hala ere, irudian ikus daitekeenez (2015eko datuak dira), arrakala handia dago herrialdeen artean.

Trafikoaren parte handi bat ikus-entzunezko edukiek hartzen dute. 2011 urtean, Interneteko trafikoaren ia %60 BitTorrent fitxategiak ziren baina 2015erako asko jaitsi zen, streaming plataformen arrakastaren ondorioz besteak beste (geroxeago berriro handitu da).&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Edu|abizena=Lartzanguren|izenburua=Torrent trafikoa berriz areagotu da, 'streaming' zerbitzuek eraginda|hizkuntza=eu|data=2018-10-18|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/torrent-trafikoa-berriz-areagotu-da-streaming-zerbitzuek-eraginda_1230389_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

Plataforma horiek hartzen duten banda-zabalera handiak erabaki argigarri bat eragin zuen COVID garaian: Netflixek murriztu zuen bideoen kalitatea, sarean gertatutako trafiko-handitzeari aurre egin ahal izateko.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Netflix to cut streaming quality in Europe for 30 days|hizkuntza=en|data=2020-03-19|url=https://www.bbc.com/news/technology-51968302|aldizkaria=www.bbc.com|sartze-data=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>8iqegjadj9kpeflk19x5bvd64f4cwtb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC-V</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7307</id>
    <revision>
      <id>44069</id>
      <parentid>44000</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T22:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: Calista Redmond */ esteka</comment>
      <origin>44069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9641" sha1="f0bz0w2hepawjf8grrvcqifj8ty5bhk" xml:space="preserve">[[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|400px|RISC-V logoa]]
'''RISC-V''' [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[RISC]] filosofian oinarritzen dena eta [[w:Kode irekiko hardware|kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64|X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabili edo alda dezakeela, eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela.

Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, [[w:Calista Redmond|Redmond-en]] hitzetan &quot;hardware irekiaren nukleoa&quot; izan nahi baitu, [[w:Linux|Linux]] software librearentzat den moduan.

== Historia == 

[[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V  prototipo baten gertuko irudia]]
Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen zuen, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz.

Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean [[w:Google|Google]], [[w:Nvidia|Nvidia]] eta [[w:Western Digital|Western Digital]] bezalako enpresa erraldoiak.

== Diseinua eta modularitatea == 

RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da.

Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-biltegiratze arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}&lt;/ref&gt;:

* Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena.
* Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: 
** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. 
** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. 
** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. 
** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. 
** V: Bektore-eragiketetarako luzapena.

Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet|Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, horrela agindu multzoa asko sinplifikatuz.


&lt;div style=&quot;overflow: auto&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ RISC-V: 32 biteko aginduen formatua
|-
! rowspan=2  | Formatua
! colspan=32 | Bit
|-
! 31 !! 30 !! 29 !! 28 !! 27 !! 26 !! 25 !! 24 !! 23 !! 22 !! 21 !! 20 !! 19 !! 18 !! 17 !! 16 !! 15 !! 14 !! 13 !! 12 !! 11 !! 10 !! 9 !! 8 !! 7 !! 6 !! 5 !! 4 !! 3  !! 2 !! 1 !! 0
|-
| Store
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[11:5]
| colspan=&quot;5&quot; rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#dfd;&quot; | rs2
| colspan=&quot;5&quot; rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#dfd;&quot; | rs1
| colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFCBDB;&quot; | funct3
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[4:0]
| colspan=&quot;7&quot; rowspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#FFFDD0;&quot; | [[opcode]]
|-
| Branch
| style=&quot;background:#def; font-size: 75%;&quot; | [12]
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[10:5]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[4:1]
| style=&quot;background:#def; font-size: 75%;&quot; | [11]
|-
| Register/register
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#FFCBDB;&quot; | funct7
| colspan=&quot;5&quot; rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#ffb7b7;&quot; | rd
|-
| Immediate
| colspan=&quot;12&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[11:0]
|-
| Upper immediate
| colspan=&quot;20&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[31:12]
|-
| Jump
| style=&quot;background:#def; font-size: 75%;&quot; | [20]
| colspan=&quot;10&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[10:1]
| style=&quot;background:#def; font-size: 75%;&quot; | [11]
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[19:12]
|-
| colspan=&quot;33&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:85%;&quot; |
* '''''opcode'' (7 bit):''' 6 moten artean ''eragiketaren formatua'' adierazteko.
* '''''funct7'' (7 bit) eta ''funct3'' (3 bit):''' ''opcode'' eremua zabaltzen du eragiketa zehazteko.
* '''''rs1'' (5 bits) eta ''rs2'' (5 bits):''' indizeen bitartez 2 eragigaien erregistroak zehazteko.
* '''''rd'' (5 bits):''' indizearen bitartez emaitzaren erregistroa zehazteko.
|}
&lt;/div&gt;

== Sinpletasuna eta eraginkortasuna == 

RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du (&quot;Simplicity favors regularity&quot;). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun horrek ahalbidetzen du hardwarea merkeagoa izatea, energia gutxiago kontsumitzea eta errendimendu hobea lortzea.

Softwareari dagokionez, azkar hazten ari da ekosistema: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako.

== Merkatua ==

RISC-V Merkatuaren Tamaina 1,1 mila milioi dolarretan baloratu zen 2025ean, eta 2032rako 4.850 milioi dolarrera iritsiko dela aurreikusten da. Adimen artifiziala, autogintza, automatizazio industriala eta Gauzen Internet arloetan pertsonaliza daitezkeen eta irekiak diren prozesadoreen arkitekturen eskaera handitzea funtsezko faktorea da hazkunde horretarako.
[[https://www.marketsandmarkets.com/Market-Reports/risc-v-market-263639200.html]]

2023an, Europar Batasunak 270 milioi euro ematekoa zen superkonputagailuei, zerbitzariei eta datu-zentroei zuzendutako RISC-V CPU garapen-proiektu bat egiteko gai zen eta prest zegoen enpresa bakar bati
&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-12-21 |title=270 Millionen Euro für CPUs und Beschleuniger: EuroHPC fördert RISC-V-Technik |url=https://www.heise.de/news/EuroHPC-foerdert-RISC-V-Technik-270-Millionen-Euro-fuer-CPUs-und-Beschleuniger-7434898.html |access-date=2024-08-13 |website=heise online |language=de}}&lt;/ref&gt; 
Horrekin Europar Batasunaren helburua da beste herrialdeetako garapen politikoetatik independente bihurtzea, eta «bere subiranotasun digitala eta estandarrak indartzea, besteenak jarraitu beharrean»
&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-02-19 |title=A Europe fit for the digital age - European Commission |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/europe-fit-digital-age_en |access-date=2024-08-13 |website=commission.europa.eu |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Testu ebakia: Calista Redmond == 

[[w:Calista Redmond|Calista Redmond]] emakume estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan.

Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-Vra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen.
Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak == 
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>f0bz0w2hepawjf8grrvcqifj8ty5bhk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44070</id>
      <parentid>44069</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T22:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>44070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9796" sha1="by9ej8u1ssxq5fewvpkeumnsc6vs165" xml:space="preserve">[[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|400px|RISC-V logoa]]
'''RISC-V''' [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[RISC]] filosofian oinarritzen dena eta [[w:Kode irekiko hardware|kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;. 

Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64|X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabili edo alda dezakeela, eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela.

Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, [[w:Calista Redmond|Redmond-en]] hitzetan &quot;hardware irekiaren nukleoa&quot; izan nahi baitu, [[w:Linux|Linux]] software librearentzat den moduan.

== Historia == 

[[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V  prototipo baten gertuko irudia]]
Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen zuen, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz.

Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean [[w:Google|Google]], [[w:Nvidia|Nvidia]] eta [[w:Western Digital|Western Digital]] bezalako enpresa erraldoiak.

== Diseinua eta modularitatea == 

RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da.

Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-biltegiratze arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}&lt;/ref&gt;:

* Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena.
* Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: 
** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. 
** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. 
** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. 
** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. 
** V: Bektore-eragiketetarako luzapena.

Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet|Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, horrela agindu multzoa asko sinplifikatuz.


&lt;div style=&quot;overflow: auto&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ RISC-V: 32 biteko aginduen formatua
|-
! rowspan=2  | Formatua
! colspan=32 | Bit
|-
! 31 !! 30 !! 29 !! 28 !! 27 !! 26 !! 25 !! 24 !! 23 !! 22 !! 21 !! 20 !! 19 !! 18 !! 17 !! 16 !! 15 !! 14 !! 13 !! 12 !! 11 !! 10 !! 9 !! 8 !! 7 !! 6 !! 5 !! 4 !! 3  !! 2 !! 1 !! 0
|-
| Store
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[11:5]
| colspan=&quot;5&quot; rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#dfd;&quot; | rs2
| colspan=&quot;5&quot; rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#dfd;&quot; | rs1
| colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFCBDB;&quot; | funct3
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[4:0]
| colspan=&quot;7&quot; rowspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#FFFDD0;&quot; | [[opcode]]
|-
| Branch
| style=&quot;background:#def; font-size: 75%;&quot; | [12]
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[10:5]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[4:1]
| style=&quot;background:#def; font-size: 75%;&quot; | [11]
|-
| Register/register
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#FFCBDB;&quot; | funct7
| colspan=&quot;5&quot; rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#ffb7b7;&quot; | rd
|-
| Immediate
| colspan=&quot;12&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[11:0]
|-
| Upper immediate
| colspan=&quot;20&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[31:12]
|-
| Jump
| style=&quot;background:#def; font-size: 75%;&quot; | [20]
| colspan=&quot;10&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[10:1]
| style=&quot;background:#def; font-size: 75%;&quot; | [11]
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background:#def;&quot; | imm[19:12]
|-
| colspan=&quot;33&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:85%;&quot; |
* '''''opcode'' (7 bit):''' 6 moten artean ''eragiketaren formatua'' adierazteko.
* '''''funct7'' (7 bit) eta ''funct3'' (3 bit):''' ''opcode'' eremua zabaltzen du eragiketa zehazteko.
* '''''rs1'' (5 bits) eta ''rs2'' (5 bits):''' indizeen bitartez 2 eragigaien erregistroak zehazteko.
* '''''rd'' (5 bits):''' indizearen bitartez emaitzaren erregistroa zehazteko.
|}
&lt;/div&gt;

== Sinpletasuna eta eraginkortasuna == 

RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du (&quot;Simplicity favors regularity&quot;). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun horrek ahalbidetzen du hardwarea merkeagoa izatea, energia gutxiago kontsumitzea eta errendimendu hobea lortzea.

Softwareari dagokionez, azkar hazten ari da ekosistema: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako.

== Merkatua ==

RISC-V Merkatuaren Tamaina 1,1 mila milioi dolarretan baloratu zen 2025ean, eta 2032rako 4.850 milioi dolarrera iritsiko dela aurreikusten da. Adimen artifiziala, autogintza, automatizazio industriala eta Gauzen Internet arloetan pertsonaliza daitezkeen eta irekiak diren prozesadoreen arkitekturen eskaera handitzea funtsezko faktorea da hazkunde horretarako.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=RISC-V Market Size, Share, Latest Trends &amp; Growth Analysis, 2025-2032|hizkuntza=en|url=https://www.marketsandmarkets.com/Market-Reports/risc-v-market-263639200.html|aldizkaria=MarketsandMarkets|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;

2023an, Europar Batasunak 270 milioi euro ematekoa zen superkonputagailuei, zerbitzariei eta datu-zentroei zuzendutako RISC-V CPU garapen-proiektu bat egiteko gai zen eta prest zegoen enpresa bakar bati.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Heise|abizena=Online|izenburua=270 Millionen Euro für CPUs und Beschleuniger: EuroHPC fördert RISC-V-Technik|hizkuntza=|url=https://www.heise.de/news/EuroHPC-foerdert-RISC-V-Technik-270-Millionen-Euro-fuer-CPUs-und-Beschleuniger-7434898.html|aldizkaria=heise online|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;
Horrekin Europar Batasunaren helburua da beste herrialdeetako garapen politikoetatik independente bihurtzea, eta «bere subiranotasun digitala eta estandarrak indartzea, besteenak jarraitu beharrean»&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=A Europe fit for the digital age|hizkuntza=en|url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/europe-fit-digital-age_en|aldizkaria=European Commission|sartze-data=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;

== Testu ebakia: Calista Redmond == 

[[w:Calista Redmond|Calista Redmond]] emakume estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan.

Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-Vra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen.
Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak == 
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>by9ej8u1ssxq5fewvpkeumnsc6vs165</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7331</id>
    <revision>
      <id>44056</id>
      <parentid>44052</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>irudien zerrenda egile eta lizentziarekin</comment>
      <origin>44056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25673" sha1="8ksjfjvyoww37trlltkgm28xjrdn3i2" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena? Sua? Gurpila? Goldea? Lurrun-makina? Hegazkina? Antibiotikoak?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|Zero puntua]]. Ondoko irudietan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza.  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;   .    
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}

Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

== Inprenta ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrekin batera testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|220x220px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara ==
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da T ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;

Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.

== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.

== Irudiak ==
[1/34]  Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[2/34]  Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png
* Egilea: Ezezaguna&lt;span style=&quot;display: none;&quot;&gt;Unknown author&lt;/span&gt;
* Lizentzia: Public domain

[3/34]  Galileo.arp.300pix.jpg
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Justus_Sustermans&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Justus Sustermans&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Flemish painter (1597-1681)&quot;&gt;Justus Sustermans&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[4/34]  Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg
* Egilea: &lt;div class=&quot;fn value&quot;&gt;
Ministry of Information Photo Division Photographer&lt;/div&gt;
* Lizentzia: Public domain

[5/34]  Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[6/34]  Euskara-san-millan-yuso.jpg
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Cenobio&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;User:Cenobio (page does not exist)&quot;&gt;Cenobio&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[7/34]  Steam locomotive work.gif
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Panther&quot; title=&quot;User:Panther&quot;&gt;Panther&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/)

[8/34]  Egbert codex.jpg
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Palauenc05&quot; title=&quot;User:Palauenc05&quot;&gt;Palauenc05&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[9/34]  Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
* Egilea: unknown &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_ancient_Egyptian_scribes&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;en:List of ancient Egyptian scribes&quot;&gt; Egyptian scribe&lt;/a&gt;
* Lizentzia: Copyrighted free use

[10/34]  Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:SpeakingArch&quot; title=&quot;User:SpeakingArch&quot;&gt;SpeakingArch&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[11/34]  Leizarraga biblia 01.png
* Egilea: Ezezaguna&lt;span style=&quot;display: none;&quot;&gt;Unknown author&lt;/span&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[12/34]  Acer Aspire 6920.jpg
* Egilea: Wikiman2020
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[13/34]  Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://openclipart.org/user-detail/AJ&quot;&gt;AJ&lt;/a&gt; from &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://openclipart.org/&quot;&gt;openclipart.org&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[14/34]  Antibiotics.jpg
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://www.flickr.com/people/38411862@N00&quot;&gt;Rob Brewer&lt;/a&gt; from Bristol, England
* Lizentzia: CC BY-SA 2.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0)

[15/34]  Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Julian_Herzog&quot; title=&quot;User:Julian Herzog&quot;&gt;Julian Herzog&lt;/a&gt; (&lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;http://julianherzog.com&quot;&gt;Website&lt;/a&gt;)&lt;br&gt;
* Lizentzia: CC BY 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0)

[16/34]  ROC24 SC2.jpg
* Egilea: Department of Education, Republic of China
* Lizentzia: Public domain

[17/34]  Mengxi bitan.jpg
* Egilea: &lt;p&gt;.
&lt;/p&gt;
The original uploader was &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/it:User:Mtiovinelli&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:it:User:Mtiovinelli&quot;&gt;Mtiovinelli&lt;/a&gt; at &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/it:&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:it:&quot;&gt;italiera Wikipedia&lt;/a&gt;.
* Lizentzia: Public domain

[18/34]  P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Mbzt&quot; title=&quot;User:Mbzt&quot;&gt;Mbzt&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[19/34]  Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Theklan&quot; title=&quot;User:Theklan&quot;&gt;Theklan&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[20/34]  UMMESAHARF.jpg
* Egilea: Nafarroako Gobernua - Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[21/34]  Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Philippe_de_Champaigne&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Philippe de Champaigne&quot;&gt;&lt;span title=&quot;French painter (1602–1674)&quot;&gt;Philippe de Champaigne&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[22/34]  Gutenberg.jpg
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external free&quot; href=&quot;http://www.sru.edu/depts/cisba/compsci/dailey/217students/sgm8660/Final/&quot;&gt;http://www.sru.edu/depts/cisba/compsci/dailey/217students/sgm8660/Final/&lt;/a&gt;&lt;i&gt;&lt;/i&gt;
* Lizentzia: Public domain

[23/34]  Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Lucas_Cranach_Zaharra&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Lucas Cranach Zaharra&quot;&gt;&lt;span title=&quot;German painter and printmaker (1472–1553)&quot;&gt;Lucas Cranach Zaharra&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[24/34]  Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://www.wikidata.org/wiki/Q17378177&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;d:Q17378177&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Spanish painter, draughtsperson and lithographer&quot;&gt;Félix Badillo y Rodrigo&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt; / &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://www.wikidata.org/wiki/Q15982477&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;d:Q15982477&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Spanish engraver&quot;&gt;Arturo Carretero&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[25/34]  Candle-light-animated.gif
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Andrikkos&quot; title=&quot;User:Andrikkos&quot;&gt;Andrikkos&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[26/34]  Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg
* Egilea: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/File:Antonio_de_Nebrija.jpg&quot; title=&quot;File:Antonio de Nebrija.jpg&quot;&gt;Antonio_de_Nebrija.jpg&lt;/a&gt;: Antonio Ramiro&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;derivative work: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Escarlati&quot; title=&quot;User:Escarlati&quot;&gt;Escarlati&lt;/a&gt; (&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Escarlati&quot; title=&quot;User talk:Escarlati&quot;&gt;&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;talk&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;)&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;
* Lizentzia: Public domain

[27/34]  Irulegiko eskuko inskripzioa.png
* Egilea: &lt;p&gt;ARGIA 
&lt;/p&gt;
See CC BY-SA below
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[28/34]  Lingue vasconum primitiae.gif
* Egilea: A book is written by Bernard Etxepare, an author of the title page is unknown.
* Lizentzia: Public domain

[29/34]  16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG
* Egilea: Briand
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[30/34]  Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Chepry&quot; title=&quot;User:Chepry&quot;&gt;Chepry&lt;/a&gt; &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Chepry&quot; title=&quot;User talk:Chepry&quot;&gt;💬&lt;/a&gt; (&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Andrzej_Barabasz&quot; title=&quot;Category:Andrzej Barabasz&quot;&gt;Andrzej Barabasz&lt;/a&gt;) &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Photographs_by_Chepry&quot; title=&quot;Category:Photographs by Chepry&quot;&gt;📷&lt;/a&gt; &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Poland&quot; class=&quot;mw-redirect&quot; title=&quot;Poland&quot;&gt;🇵🇱&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[31/34]  Internet map 1024.jpg
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Barrett_Lyon&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;Barrett Lyon (page does not exist)&quot;&gt; The Opte Project&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 2.5 (https://creativecommons.org/licenses/by/2.5)

[32/34]  Printer in 1568-ce.png
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Jost_Amman&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Jost Amman&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Swiss printmaker (1539-1591)&quot;&gt;Jost Amman&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[33/34]  Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg
* Egilea: Léon Bonnat
* Lizentzia: Public domain

[34/34]  Big Bang Theory.webp
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Unknown_person_987&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;User:Unknown person 987 (page does not exist)&quot;&gt;Unknown person 987&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)</text>
      <sha1>8ksjfjvyoww37trlltkgm28xjrdn3i2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44057</id>
      <parentid>44056</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T19:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Irudiak */ ordena</comment>
      <origin>44057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26296" sha1="09sfmn5d1lofp4fm8154vj7qadyire0" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena? Sua? Gurpila? Goldea? Lurrun-makina? Hegazkina? Antibiotikoak?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|Zero puntua]]. Ondoko irudietan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza.  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;   .    
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}

Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

== Inprenta ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrekin batera testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|220x220px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara ==
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da T ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;

Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.

== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.

[1/34] 🔍 Candle-light-animated.gif (posizioa: 1)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Andrikkos&quot; title=&quot;User:Andrikkos&quot;&gt;Andrikkos&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[2/34] 🔍 Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg (posizioa: 2)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Chepry&quot; title=&quot;User:Chepry&quot;&gt;Chepry&lt;/a&gt; &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Chepry&quot; title=&quot;User talk:Chepry&quot;&gt;💬&lt;/a&gt; (&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Andrzej_Barabasz&quot; title=&quot;Category:Andrzej Barabasz&quot;&gt;Andrzej Barabasz&lt;/a&gt;) &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Photographs_by_Chepry&quot; title=&quot;Category:Photographs by Chepry&quot;&gt;📷&lt;/a&gt; &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Poland&quot; class=&quot;mw-redirect&quot; title=&quot;Poland&quot;&gt;🇵🇱&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[3/34] 🔍 Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg (posizioa: 3)
* Egilea: &lt;div class=&quot;fn value&quot;&gt;
Ministry of Information Photo Division Photographer&lt;/div&gt;
* Lizentzia: Public domain

[4/34] 🔍 Steam locomotive work.gif (posizioa: 4)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Panther&quot; title=&quot;User:Panther&quot;&gt;Panther&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/)

[5/34] 🔍 Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg (posizioa: 5)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Julian_Herzog&quot; title=&quot;User:Julian Herzog&quot;&gt;Julian Herzog&lt;/a&gt; (&lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;http://julianherzog.com&quot;&gt;Website&lt;/a&gt;)&lt;br&gt;
* Lizentzia: CC BY 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0)

[6/34] 🔍 Antibiotics.jpg (posizioa: 6)
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://www.flickr.com/people/38411862@N00&quot;&gt;Rob Brewer&lt;/a&gt; from Bristol, England
* Lizentzia: CC BY-SA 2.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0)

[7/34] 🔍 16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG (posizioa: 7)
* Egilea: Briand
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[8/34] 🔍 Big Bang Theory.webp (posizioa: 8)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Unknown_person_987&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;User:Unknown person 987 (page does not exist)&quot;&gt;Unknown person 987&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[9/34] 🔍 P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG (posizioa: 9)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Mbzt&quot; title=&quot;User:Mbzt&quot;&gt;Mbzt&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[10/34] 🔍 Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg (posizioa: 10)
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Philippe_de_Champaigne&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Philippe de Champaigne&quot;&gt;&lt;span title=&quot;French painter (1602–1674)&quot;&gt;Philippe de Champaigne&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[11/34] 🔍 Printer in 1568-ce.png (posizioa: 11)
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Jost_Amman&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Jost Amman&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Swiss printmaker (1539-1591)&quot;&gt;Jost Amman&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[12/34] 🔍 Acer Aspire 6920.jpg (posizioa: 12)
* Egilea: Wikiman2020
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[13/34] 🔍 Internet map 1024.jpg (posizioa: 13)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Barrett_Lyon&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;Barrett Lyon (page does not exist)&quot;&gt; The Opte Project&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 2.5 (https://creativecommons.org/licenses/by/2.5)

[14/34] 🔍 Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg (posizioa: 14)
* Egilea: unknown &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_ancient_Egyptian_scribes&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;en:List of ancient Egyptian scribes&quot;&gt; Egyptian scribe&lt;/a&gt;
* Lizentzia: Copyrighted free use

[15/34] 🔍 ROC24 SC2.jpg (posizioa: 15)
* Egilea: Department of Education, Republic of China
* Lizentzia: Public domain

[16/34] 🔍 Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg (posizioa: 16)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:SpeakingArch&quot; title=&quot;User:SpeakingArch&quot;&gt;SpeakingArch&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[17/34] 🔍 Egbert codex.jpg (posizioa: 17)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Palauenc05&quot; title=&quot;User:Palauenc05&quot;&gt;Palauenc05&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[18/34] 🔍 Mengxi bitan.jpg (posizioa: 18)
* Egilea: &lt;p&gt;.
&lt;/p&gt;
The original uploader was &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/it:User:Mtiovinelli&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:it:User:Mtiovinelli&quot;&gt;Mtiovinelli&lt;/a&gt; at &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/it:&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:it:&quot;&gt;italiera Wikipedia&lt;/a&gt;.
* Lizentzia: Public domain

[19/34] 🔍 Gutenberg.jpg (posizioa: 19)
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external free&quot; href=&quot;http://www.sru.edu/depts/cisba/compsci/dailey/217students/sgm8660/Final/&quot;&gt;http://www.sru.edu/depts/cisba/compsci/dailey/217students/sgm8660/Final/&lt;/a&gt;&lt;i&gt;&lt;/i&gt;
* Lizentzia: Public domain

[20/34] 🔍 Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg (posizioa: 20)
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Lucas_Cranach_Zaharra&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Lucas Cranach Zaharra&quot;&gt;&lt;span title=&quot;German painter and printmaker (1472–1553)&quot;&gt;Lucas Cranach Zaharra&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[21/34] 🔍 Galileo.arp.300pix.jpg (posizioa: 21)
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Justus_Sustermans&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Justus Sustermans&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Flemish painter (1597-1681)&quot;&gt;Justus Sustermans&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[22/34] 🔍 Desktop computer clipart - Yellow theme.svg (posizioa: 22)
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://openclipart.org/user-detail/AJ&quot;&gt;AJ&lt;/a&gt; from &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://openclipart.org/&quot;&gt;openclipart.org&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[23/34] 🔍 Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg (posizioa: 23)
* Egilea: Léon Bonnat
* Lizentzia: Public domain

[24/34] 🔍 UMMESAHARF.jpg (posizioa: 24)
* Egilea: Nafarroako Gobernua - Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[25/34] 🔍 Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg (posizioa: 25)
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[26/34] 🔍 Irulegiko eskuko inskripzioa.png (posizioa: 26)
* Egilea: &lt;p&gt;ARGIA 
&lt;/p&gt;
See CC BY-SA below
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[27/34] 🔍 Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg (posizioa: 27)
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[28/34] 🔍 Euskara-san-millan-yuso.jpg (posizioa: 28)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Cenobio&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;User:Cenobio (page does not exist)&quot;&gt;Cenobio&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[29/34] 🔍 Lingue vasconum primitiae.gif (posizioa: 29)
* Egilea: A book is written by Bernard Etxepare, an author of the title page is unknown.
* Lizentzia: Public domain

[30/34] 🔍 Leizarraga biblia 01.png (posizioa: 30)
* Egilea: Ezezaguna&lt;span style=&quot;display: none;&quot;&gt;Unknown author&lt;/span&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[31/34] 🔍 Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png (posizioa: 31)
* Egilea: Ezezaguna&lt;span style=&quot;display: none;&quot;&gt;Unknown author&lt;/span&gt;
* Lizentzia: Public domain

[32/34] 🔍 Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png (posizioa: 32)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Theklan&quot; title=&quot;User:Theklan&quot;&gt;Theklan&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[33/34] 🔍 Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg (posizioa: 33)
* Egilea: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/File:Antonio_de_Nebrija.jpg&quot; title=&quot;File:Antonio de Nebrija.jpg&quot;&gt;Antonio_de_Nebrija.jpg&lt;/a&gt;: Antonio Ramiro&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;derivative work: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Escarlati&quot; title=&quot;User:Escarlati&quot;&gt;Escarlati&lt;/a&gt; (&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Escarlati&quot; title=&quot;User talk:Escarlati&quot;&gt;&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;talk&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;)&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;
* Lizentzia: Public domain

[34/34] 🔍 Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg (posizioa: 34)
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://www.wikidata.org/wiki/Q17378177&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;d:Q17378177&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Spanish painter, draughtsperson and lithographer&quot;&gt;Félix Badillo y Rodrigo&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt; / &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://www.wikidata.org/wiki/Q15982477&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;d:Q15982477&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Spanish engraver&quot;&gt;Arturo Carretero&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain</text>
      <sha1>09sfmn5d1lofp4fm8154vj7qadyire0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44058</id>
      <parentid>44057</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T19:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Epilogoa */ Irudiak</comment>
      <origin>44058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26310" sha1="lcvrpuwfiy7g4dnf1hrqsrj6i1210rw" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena? Sua? Gurpila? Goldea? Lurrun-makina? Hegazkina? Antibiotikoak?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|Zero puntua]]. Ondoko irudietan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza.  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;   .    
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}

Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

== Inprenta ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrekin batera testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|220x220px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara ==
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da T ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;

Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.

== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.

== Irudiak ==
[1/34] 🔍 Candle-light-animated.gif (posizioa: 1)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Andrikkos&quot; title=&quot;User:Andrikkos&quot;&gt;Andrikkos&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[2/34] 🔍 Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg (posizioa: 2)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Chepry&quot; title=&quot;User:Chepry&quot;&gt;Chepry&lt;/a&gt; &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Chepry&quot; title=&quot;User talk:Chepry&quot;&gt;💬&lt;/a&gt; (&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Andrzej_Barabasz&quot; title=&quot;Category:Andrzej Barabasz&quot;&gt;Andrzej Barabasz&lt;/a&gt;) &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Photographs_by_Chepry&quot; title=&quot;Category:Photographs by Chepry&quot;&gt;📷&lt;/a&gt; &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Poland&quot; class=&quot;mw-redirect&quot; title=&quot;Poland&quot;&gt;🇵🇱&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[3/34] 🔍 Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg (posizioa: 3)
* Egilea: &lt;div class=&quot;fn value&quot;&gt;
Ministry of Information Photo Division Photographer&lt;/div&gt;
* Lizentzia: Public domain

[4/34] 🔍 Steam locomotive work.gif (posizioa: 4)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Panther&quot; title=&quot;User:Panther&quot;&gt;Panther&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/)

[5/34] 🔍 Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg (posizioa: 5)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Julian_Herzog&quot; title=&quot;User:Julian Herzog&quot;&gt;Julian Herzog&lt;/a&gt; (&lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;http://julianherzog.com&quot;&gt;Website&lt;/a&gt;)&lt;br&gt;
* Lizentzia: CC BY 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0)

[6/34] 🔍 Antibiotics.jpg (posizioa: 6)
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://www.flickr.com/people/38411862@N00&quot;&gt;Rob Brewer&lt;/a&gt; from Bristol, England
* Lizentzia: CC BY-SA 2.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0)

[7/34] 🔍 16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG (posizioa: 7)
* Egilea: Briand
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[8/34] 🔍 Big Bang Theory.webp (posizioa: 8)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Unknown_person_987&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;User:Unknown person 987 (page does not exist)&quot;&gt;Unknown person 987&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[9/34] 🔍 P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG (posizioa: 9)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Mbzt&quot; title=&quot;User:Mbzt&quot;&gt;Mbzt&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[10/34] 🔍 Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg (posizioa: 10)
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Philippe_de_Champaigne&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Philippe de Champaigne&quot;&gt;&lt;span title=&quot;French painter (1602–1674)&quot;&gt;Philippe de Champaigne&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[11/34] 🔍 Printer in 1568-ce.png (posizioa: 11)
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Jost_Amman&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Jost Amman&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Swiss printmaker (1539-1591)&quot;&gt;Jost Amman&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[12/34] 🔍 Acer Aspire 6920.jpg (posizioa: 12)
* Egilea: Wikiman2020
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[13/34] 🔍 Internet map 1024.jpg (posizioa: 13)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Barrett_Lyon&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;Barrett Lyon (page does not exist)&quot;&gt; The Opte Project&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 2.5 (https://creativecommons.org/licenses/by/2.5)

[14/34] 🔍 Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg (posizioa: 14)
* Egilea: unknown &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_ancient_Egyptian_scribes&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;en:List of ancient Egyptian scribes&quot;&gt; Egyptian scribe&lt;/a&gt;
* Lizentzia: Copyrighted free use

[15/34] 🔍 ROC24 SC2.jpg (posizioa: 15)
* Egilea: Department of Education, Republic of China
* Lizentzia: Public domain

[16/34] 🔍 Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg (posizioa: 16)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:SpeakingArch&quot; title=&quot;User:SpeakingArch&quot;&gt;SpeakingArch&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[17/34] 🔍 Egbert codex.jpg (posizioa: 17)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Palauenc05&quot; title=&quot;User:Palauenc05&quot;&gt;Palauenc05&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[18/34] 🔍 Mengxi bitan.jpg (posizioa: 18)
* Egilea: &lt;p&gt;.
&lt;/p&gt;
The original uploader was &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/it:User:Mtiovinelli&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:it:User:Mtiovinelli&quot;&gt;Mtiovinelli&lt;/a&gt; at &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/it:&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:it:&quot;&gt;italiera Wikipedia&lt;/a&gt;.
* Lizentzia: Public domain

[19/34] 🔍 Gutenberg.jpg (posizioa: 19)
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external free&quot; href=&quot;http://www.sru.edu/depts/cisba/compsci/dailey/217students/sgm8660/Final/&quot;&gt;http://www.sru.edu/depts/cisba/compsci/dailey/217students/sgm8660/Final/&lt;/a&gt;&lt;i&gt;&lt;/i&gt;
* Lizentzia: Public domain

[20/34] 🔍 Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg (posizioa: 20)
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Lucas_Cranach_Zaharra&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Lucas Cranach Zaharra&quot;&gt;&lt;span title=&quot;German painter and printmaker (1472–1553)&quot;&gt;Lucas Cranach Zaharra&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[21/34] 🔍 Galileo.arp.300pix.jpg (posizioa: 21)
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Justus_Sustermans&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Justus Sustermans&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Flemish painter (1597-1681)&quot;&gt;Justus Sustermans&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[22/34] 🔍 Desktop computer clipart - Yellow theme.svg (posizioa: 22)
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://openclipart.org/user-detail/AJ&quot;&gt;AJ&lt;/a&gt; from &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://openclipart.org/&quot;&gt;openclipart.org&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[23/34] 🔍 Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg (posizioa: 23)
* Egilea: Léon Bonnat
* Lizentzia: Public domain

[24/34] 🔍 UMMESAHARF.jpg (posizioa: 24)
* Egilea: Nafarroako Gobernua - Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[25/34] 🔍 Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg (posizioa: 25)
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[26/34] 🔍 Irulegiko eskuko inskripzioa.png (posizioa: 26)
* Egilea: &lt;p&gt;ARGIA 
&lt;/p&gt;
See CC BY-SA below
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[27/34] 🔍 Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg (posizioa: 27)
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[28/34] 🔍 Euskara-san-millan-yuso.jpg (posizioa: 28)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Cenobio&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;User:Cenobio (page does not exist)&quot;&gt;Cenobio&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[29/34] 🔍 Lingue vasconum primitiae.gif (posizioa: 29)
* Egilea: A book is written by Bernard Etxepare, an author of the title page is unknown.
* Lizentzia: Public domain

[30/34] 🔍 Leizarraga biblia 01.png (posizioa: 30)
* Egilea: Ezezaguna&lt;span style=&quot;display: none;&quot;&gt;Unknown author&lt;/span&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[31/34] 🔍 Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png (posizioa: 31)
* Egilea: Ezezaguna&lt;span style=&quot;display: none;&quot;&gt;Unknown author&lt;/span&gt;
* Lizentzia: Public domain

[32/34] 🔍 Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png (posizioa: 32)
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Theklan&quot; title=&quot;User:Theklan&quot;&gt;Theklan&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[33/34] 🔍 Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg (posizioa: 33)
* Egilea: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/File:Antonio_de_Nebrija.jpg&quot; title=&quot;File:Antonio de Nebrija.jpg&quot;&gt;Antonio_de_Nebrija.jpg&lt;/a&gt;: Antonio Ramiro&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;derivative work: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Escarlati&quot; title=&quot;User:Escarlati&quot;&gt;Escarlati&lt;/a&gt; (&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Escarlati&quot; title=&quot;User talk:Escarlati&quot;&gt;&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;talk&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;)&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;
* Lizentzia: Public domain

[34/34] 🔍 Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg (posizioa: 34)
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://www.wikidata.org/wiki/Q17378177&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;d:Q17378177&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Spanish painter, draughtsperson and lithographer&quot;&gt;Félix Badillo y Rodrigo&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt; / &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://www.wikidata.org/wiki/Q15982477&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;d:Q15982477&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Spanish engraver&quot;&gt;Arturo Carretero&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain</text>
      <sha1>lcvrpuwfiy7g4dnf1hrqsrj6i1210rw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44059</id>
      <parentid>44058</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T19:35:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Irudiak */</comment>
      <origin>44059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25673" sha1="rs49het15num8zmon15x95a6jd3ya6p" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena? Sua? Gurpila? Goldea? Lurrun-makina? Hegazkina? Antibiotikoak?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|Zero puntua]]. Ondoko irudietan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza.  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)1. Hizkuntza idatzia --&gt;|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;   .    
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}

Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

== Inprenta ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrekin batera testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|220x220px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara ==
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da T ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;

Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.

== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.

== Irudiak ==
[1/34] Candle-light-animated.gif 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Andrikkos&quot; title=&quot;User:Andrikkos&quot;&gt;Andrikkos&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[2/34] Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Chepry&quot; title=&quot;User:Chepry&quot;&gt;Chepry&lt;/a&gt; &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Chepry&quot; title=&quot;User talk:Chepry&quot;&gt;💬&lt;/a&gt; (&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Andrzej_Barabasz&quot; title=&quot;Category:Andrzej Barabasz&quot;&gt;Andrzej Barabasz&lt;/a&gt;) &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Photographs_by_Chepry&quot; title=&quot;Category:Photographs by Chepry&quot;&gt;📷&lt;/a&gt; &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Poland&quot; class=&quot;mw-redirect&quot; title=&quot;Poland&quot;&gt;🇵🇱&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[3/34] Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg 
* Egilea: &lt;div class=&quot;fn value&quot;&gt;
Ministry of Information Photo Division Photographer&lt;/div&gt;
* Lizentzia: Public domain

[4/34] Steam locomotive work.gif 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Panther&quot; title=&quot;User:Panther&quot;&gt;Panther&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/)

[5/34] Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Julian_Herzog&quot; title=&quot;User:Julian Herzog&quot;&gt;Julian Herzog&lt;/a&gt; (&lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;http://julianherzog.com&quot;&gt;Website&lt;/a&gt;)&lt;br&gt;
* Lizentzia: CC BY 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0)

[6/34] Antibiotics.jpg 
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://www.flickr.com/people/38411862@N00&quot;&gt;Rob Brewer&lt;/a&gt; from Bristol, England
* Lizentzia: CC BY-SA 2.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0)

[7/34] 16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG 
* Egilea: Briand
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[8/34] Big Bang Theory.webp 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Unknown_person_987&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;User:Unknown person 987 (page does not exist)&quot;&gt;Unknown person 987&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[9/34] P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Mbzt&quot; title=&quot;User:Mbzt&quot;&gt;Mbzt&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[10/34] Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Philippe_de_Champaigne&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Philippe de Champaigne&quot;&gt;&lt;span title=&quot;French painter (1602–1674)&quot;&gt;Philippe de Champaigne&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[11/34] Printer in 1568-ce.png 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Jost_Amman&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Jost Amman&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Swiss printmaker (1539-1591)&quot;&gt;Jost Amman&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[12/34] Acer Aspire 6920.jpg 
* Egilea: Wikiman2020
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[13/34] Internet map 1024.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Barrett_Lyon&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;Barrett Lyon (page does not exist)&quot;&gt; The Opte Project&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 2.5 (https://creativecommons.org/licenses/by/2.5)

[14/34] Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg 
* Egilea: unknown &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_ancient_Egyptian_scribes&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;en:List of ancient Egyptian scribes&quot;&gt; Egyptian scribe&lt;/a&gt;
* Lizentzia: Copyrighted free use

[15/34] ROC24 SC2.jpg 
* Egilea: Department of Education, Republic of China
* Lizentzia: Public domain

[16/34] Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:SpeakingArch&quot; title=&quot;User:SpeakingArch&quot;&gt;SpeakingArch&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[17/34] Egbert codex.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Palauenc05&quot; title=&quot;User:Palauenc05&quot;&gt;Palauenc05&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[18/34] Mengxi bitan.jpg 
* Egilea: &lt;p&gt;.
&lt;/p&gt;
The original uploader was &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/it:User:Mtiovinelli&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:it:User:Mtiovinelli&quot;&gt;Mtiovinelli&lt;/a&gt; at &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/it:&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:it:&quot;&gt;italiera Wikipedia&lt;/a&gt;.
* Lizentzia: Public domain

[19/34] Gutenberg.jpg 
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external free&quot; href=&quot;http://www.sru.edu/depts/cisba/compsci/dailey/217students/sgm8660/Final/&quot;&gt;http://www.sru.edu/depts/cisba/compsci/dailey/217students/sgm8660/Final/&lt;/a&gt;&lt;i&gt;&lt;/i&gt;
* Lizentzia: Public domain

[20/34] Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Lucas_Cranach_Zaharra&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Lucas Cranach Zaharra&quot;&gt;&lt;span title=&quot;German painter and printmaker (1472–1553)&quot;&gt;Lucas Cranach Zaharra&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[21/34] Galileo.arp.300pix.jpg 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Justus_Sustermans&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Justus Sustermans&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Flemish painter (1597-1681)&quot;&gt;Justus Sustermans&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[22/34] Desktop computer clipart - Yellow theme.svg 
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://openclipart.org/user-detail/AJ&quot;&gt;AJ&lt;/a&gt; from &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://openclipart.org/&quot;&gt;openclipart.org&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[23/34] Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg 
* Egilea: Léon Bonnat
* Lizentzia: Public domain

[24/34] UMMESAHARF.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua - Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[25/34] Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[26/34] Irulegiko eskuko inskripzioa.png 
* Egilea: &lt;p&gt;ARGIA 
&lt;/p&gt;
See CC BY-SA below
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[27/34] Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[28/34] Euskara-san-millan-yuso.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Cenobio&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;User:Cenobio (page does not exist)&quot;&gt;Cenobio&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[29/34] Lingue vasconum primitiae.gif 
* Egilea: A book is written by Bernard Etxepare, an author of the title page is unknown.
* Lizentzia: Public domain

[30/34] Leizarraga biblia 01.png 
* Egilea: Ezezaguna&lt;span style=&quot;display: none;&quot;&gt;Unknown author&lt;/span&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[31/34] Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png 
* Egilea: Ezezaguna&lt;span style=&quot;display: none;&quot;&gt;Unknown author&lt;/span&gt;
* Lizentzia: Public domain

[32/34] Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Theklan&quot; title=&quot;User:Theklan&quot;&gt;Theklan&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[33/34] Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg 
* Egilea: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/File:Antonio_de_Nebrija.jpg&quot; title=&quot;File:Antonio de Nebrija.jpg&quot;&gt;Antonio_de_Nebrija.jpg&lt;/a&gt;: Antonio Ramiro&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;derivative work: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Escarlati&quot; title=&quot;User:Escarlati&quot;&gt;Escarlati&lt;/a&gt; (&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Escarlati&quot; title=&quot;User talk:Escarlati&quot;&gt;&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;talk&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;)&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;
* Lizentzia: Public domain

[34/34] Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://www.wikidata.org/wiki/Q17378177&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;d:Q17378177&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Spanish painter, draughtsperson and lithographer&quot;&gt;Félix Badillo y Rodrigo&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt; / &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://www.wikidata.org/wiki/Q15982477&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;d:Q15982477&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Spanish engraver&quot;&gt;Arturo Carretero&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain</text>
      <sha1>rs49het15num8zmon15x95a6jd3ya6p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44075</id>
      <parentid>44059</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T11:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) */</comment>
      <origin>44075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25655" sha1="kq9fcj0e4wpazx5jtomrxkrh2e0wh9b" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena? Sua? Gurpila? Goldea? Lurrun-makina? Hegazkina? Antibiotikoak?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|Zero puntua]]. Ondoko irudietan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza   --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|--&gt;   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;       
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|--&gt; 2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}

Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

== Inprenta ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrekin batera testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|220x220px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara ==
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da T ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;

Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.

== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.

== Irudiak ==
[1/34] Candle-light-animated.gif 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Andrikkos&quot; title=&quot;User:Andrikkos&quot;&gt;Andrikkos&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[2/34] Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Chepry&quot; title=&quot;User:Chepry&quot;&gt;Chepry&lt;/a&gt; &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Chepry&quot; title=&quot;User talk:Chepry&quot;&gt;💬&lt;/a&gt; (&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Andrzej_Barabasz&quot; title=&quot;Category:Andrzej Barabasz&quot;&gt;Andrzej Barabasz&lt;/a&gt;) &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Photographs_by_Chepry&quot; title=&quot;Category:Photographs by Chepry&quot;&gt;📷&lt;/a&gt; &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Poland&quot; class=&quot;mw-redirect&quot; title=&quot;Poland&quot;&gt;🇵🇱&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[3/34] Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg 
* Egilea: &lt;div class=&quot;fn value&quot;&gt;
Ministry of Information Photo Division Photographer&lt;/div&gt;
* Lizentzia: Public domain

[4/34] Steam locomotive work.gif 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Panther&quot; title=&quot;User:Panther&quot;&gt;Panther&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/)

[5/34] Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Julian_Herzog&quot; title=&quot;User:Julian Herzog&quot;&gt;Julian Herzog&lt;/a&gt; (&lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;http://julianherzog.com&quot;&gt;Website&lt;/a&gt;)&lt;br&gt;
* Lizentzia: CC BY 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0)

[6/34] Antibiotics.jpg 
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://www.flickr.com/people/38411862@N00&quot;&gt;Rob Brewer&lt;/a&gt; from Bristol, England
* Lizentzia: CC BY-SA 2.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0)

[7/34] 16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG 
* Egilea: Briand
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[8/34] Big Bang Theory.webp 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Unknown_person_987&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;User:Unknown person 987 (page does not exist)&quot;&gt;Unknown person 987&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[9/34] P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Mbzt&quot; title=&quot;User:Mbzt&quot;&gt;Mbzt&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[10/34] Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Philippe_de_Champaigne&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Philippe de Champaigne&quot;&gt;&lt;span title=&quot;French painter (1602–1674)&quot;&gt;Philippe de Champaigne&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[11/34] Printer in 1568-ce.png 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Jost_Amman&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Jost Amman&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Swiss printmaker (1539-1591)&quot;&gt;Jost Amman&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[12/34] Acer Aspire 6920.jpg 
* Egilea: Wikiman2020
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[13/34] Internet map 1024.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Barrett_Lyon&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;Barrett Lyon (page does not exist)&quot;&gt; The Opte Project&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 2.5 (https://creativecommons.org/licenses/by/2.5)

[14/34] Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg 
* Egilea: unknown &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_ancient_Egyptian_scribes&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;en:List of ancient Egyptian scribes&quot;&gt; Egyptian scribe&lt;/a&gt;
* Lizentzia: Copyrighted free use

[15/34] ROC24 SC2.jpg 
* Egilea: Department of Education, Republic of China
* Lizentzia: Public domain

[16/34] Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:SpeakingArch&quot; title=&quot;User:SpeakingArch&quot;&gt;SpeakingArch&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[17/34] Egbert codex.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Palauenc05&quot; title=&quot;User:Palauenc05&quot;&gt;Palauenc05&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[18/34] Mengxi bitan.jpg 
* Egilea: &lt;p&gt;.
&lt;/p&gt;
The original uploader was &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/it:User:Mtiovinelli&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:it:User:Mtiovinelli&quot;&gt;Mtiovinelli&lt;/a&gt; at &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/it:&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:it:&quot;&gt;italiera Wikipedia&lt;/a&gt;.
* Lizentzia: Public domain

[19/34] Gutenberg.jpg 
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external free&quot; href=&quot;http://www.sru.edu/depts/cisba/compsci/dailey/217students/sgm8660/Final/&quot;&gt;http://www.sru.edu/depts/cisba/compsci/dailey/217students/sgm8660/Final/&lt;/a&gt;&lt;i&gt;&lt;/i&gt;
* Lizentzia: Public domain

[20/34] Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Lucas_Cranach_Zaharra&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Lucas Cranach Zaharra&quot;&gt;&lt;span title=&quot;German painter and printmaker (1472–1553)&quot;&gt;Lucas Cranach Zaharra&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[21/34] Galileo.arp.300pix.jpg 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Justus_Sustermans&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Justus Sustermans&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Flemish painter (1597-1681)&quot;&gt;Justus Sustermans&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[22/34] Desktop computer clipart - Yellow theme.svg 
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://openclipart.org/user-detail/AJ&quot;&gt;AJ&lt;/a&gt; from &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://openclipart.org/&quot;&gt;openclipart.org&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[23/34] Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg 
* Egilea: Léon Bonnat
* Lizentzia: Public domain

[24/34] UMMESAHARF.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua - Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[25/34] Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[26/34] Irulegiko eskuko inskripzioa.png 
* Egilea: &lt;p&gt;ARGIA 
&lt;/p&gt;
See CC BY-SA below
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[27/34] Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[28/34] Euskara-san-millan-yuso.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Cenobio&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;User:Cenobio (page does not exist)&quot;&gt;Cenobio&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[29/34] Lingue vasconum primitiae.gif 
* Egilea: A book is written by Bernard Etxepare, an author of the title page is unknown.
* Lizentzia: Public domain

[30/34] Leizarraga biblia 01.png 
* Egilea: Ezezaguna&lt;span style=&quot;display: none;&quot;&gt;Unknown author&lt;/span&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[31/34] Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png 
* Egilea: Ezezaguna&lt;span style=&quot;display: none;&quot;&gt;Unknown author&lt;/span&gt;
* Lizentzia: Public domain

[32/34] Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Theklan&quot; title=&quot;User:Theklan&quot;&gt;Theklan&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[33/34] Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg 
* Egilea: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/File:Antonio_de_Nebrija.jpg&quot; title=&quot;File:Antonio de Nebrija.jpg&quot;&gt;Antonio_de_Nebrija.jpg&lt;/a&gt;: Antonio Ramiro&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;derivative work: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Escarlati&quot; title=&quot;User:Escarlati&quot;&gt;Escarlati&lt;/a&gt; (&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Escarlati&quot; title=&quot;User talk:Escarlati&quot;&gt;&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;talk&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;)&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;
* Lizentzia: Public domain

[34/34] Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://www.wikidata.org/wiki/Q17378177&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;d:Q17378177&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Spanish painter, draughtsperson and lithographer&quot;&gt;Félix Badillo y Rodrigo&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt; / &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://www.wikidata.org/wiki/Q15982477&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;d:Q15982477&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Spanish engraver&quot;&gt;Arturo Carretero&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain</text>
      <sha1>kq9fcj0e4wpazx5jtomrxkrh2e0wh9b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44076</id>
      <parentid>44075</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T11:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>44076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25651" sha1="ahe3bffg316je1s1vlo00v56cbcxtio" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena? Sua? Gurpila? Goldea? Lurrun-makina? Hegazkina? Antibiotikoak?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|Zero puntua]]. Ondoko irudietan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza  --&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  --&gt;       
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|--&gt; 2. Inprenta --&gt;
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|--&gt;  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}

Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

== Inprenta ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrekin batera testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|220x220px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara ==
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da T ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;

Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.

== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.

== Irudiak ==
[1/34] Candle-light-animated.gif 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Andrikkos&quot; title=&quot;User:Andrikkos&quot;&gt;Andrikkos&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[2/34] Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Chepry&quot; title=&quot;User:Chepry&quot;&gt;Chepry&lt;/a&gt; &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Chepry&quot; title=&quot;User talk:Chepry&quot;&gt;💬&lt;/a&gt; (&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Andrzej_Barabasz&quot; title=&quot;Category:Andrzej Barabasz&quot;&gt;Andrzej Barabasz&lt;/a&gt;) &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Photographs_by_Chepry&quot; title=&quot;Category:Photographs by Chepry&quot;&gt;📷&lt;/a&gt; &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Poland&quot; class=&quot;mw-redirect&quot; title=&quot;Poland&quot;&gt;🇵🇱&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[3/34] Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg 
* Egilea: &lt;div class=&quot;fn value&quot;&gt;
Ministry of Information Photo Division Photographer&lt;/div&gt;
* Lizentzia: Public domain

[4/34] Steam locomotive work.gif 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Panther&quot; title=&quot;User:Panther&quot;&gt;Panther&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/)

[5/34] Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Julian_Herzog&quot; title=&quot;User:Julian Herzog&quot;&gt;Julian Herzog&lt;/a&gt; (&lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;http://julianherzog.com&quot;&gt;Website&lt;/a&gt;)&lt;br&gt;
* Lizentzia: CC BY 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0)

[6/34] Antibiotics.jpg 
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://www.flickr.com/people/38411862@N00&quot;&gt;Rob Brewer&lt;/a&gt; from Bristol, England
* Lizentzia: CC BY-SA 2.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0)

[7/34] 16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG 
* Egilea: Briand
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[8/34] Big Bang Theory.webp 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Unknown_person_987&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;User:Unknown person 987 (page does not exist)&quot;&gt;Unknown person 987&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[9/34] P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Mbzt&quot; title=&quot;User:Mbzt&quot;&gt;Mbzt&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[10/34] Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Philippe_de_Champaigne&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Philippe de Champaigne&quot;&gt;&lt;span title=&quot;French painter (1602–1674)&quot;&gt;Philippe de Champaigne&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[11/34] Printer in 1568-ce.png 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Jost_Amman&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Jost Amman&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Swiss printmaker (1539-1591)&quot;&gt;Jost Amman&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[12/34] Acer Aspire 6920.jpg 
* Egilea: Wikiman2020
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[13/34] Internet map 1024.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Barrett_Lyon&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;Barrett Lyon (page does not exist)&quot;&gt; The Opte Project&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 2.5 (https://creativecommons.org/licenses/by/2.5)

[14/34] Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg 
* Egilea: unknown &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_ancient_Egyptian_scribes&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;en:List of ancient Egyptian scribes&quot;&gt; Egyptian scribe&lt;/a&gt;
* Lizentzia: Copyrighted free use

[15/34] ROC24 SC2.jpg 
* Egilea: Department of Education, Republic of China
* Lizentzia: Public domain

[16/34] Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:SpeakingArch&quot; title=&quot;User:SpeakingArch&quot;&gt;SpeakingArch&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[17/34] Egbert codex.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Palauenc05&quot; title=&quot;User:Palauenc05&quot;&gt;Palauenc05&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[18/34] Mengxi bitan.jpg 
* Egilea: &lt;p&gt;.
&lt;/p&gt;
The original uploader was &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/it:User:Mtiovinelli&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:it:User:Mtiovinelli&quot;&gt;Mtiovinelli&lt;/a&gt; at &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/it:&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:it:&quot;&gt;italiera Wikipedia&lt;/a&gt;.
* Lizentzia: Public domain

[19/34] Gutenberg.jpg 
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external free&quot; href=&quot;http://www.sru.edu/depts/cisba/compsci/dailey/217students/sgm8660/Final/&quot;&gt;http://www.sru.edu/depts/cisba/compsci/dailey/217students/sgm8660/Final/&lt;/a&gt;&lt;i&gt;&lt;/i&gt;
* Lizentzia: Public domain

[20/34] Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Lucas_Cranach_Zaharra&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Lucas Cranach Zaharra&quot;&gt;&lt;span title=&quot;German painter and printmaker (1472–1553)&quot;&gt;Lucas Cranach Zaharra&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[21/34] Galileo.arp.300pix.jpg 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Justus_Sustermans&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Justus Sustermans&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Flemish painter (1597-1681)&quot;&gt;Justus Sustermans&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[22/34] Desktop computer clipart - Yellow theme.svg 
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://openclipart.org/user-detail/AJ&quot;&gt;AJ&lt;/a&gt; from &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://openclipart.org/&quot;&gt;openclipart.org&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[23/34] Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg 
* Egilea: Léon Bonnat
* Lizentzia: Public domain

[24/34] UMMESAHARF.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua - Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[25/34] Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[26/34] Irulegiko eskuko inskripzioa.png 
* Egilea: &lt;p&gt;ARGIA 
&lt;/p&gt;
See CC BY-SA below
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[27/34] Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[28/34] Euskara-san-millan-yuso.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Cenobio&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;User:Cenobio (page does not exist)&quot;&gt;Cenobio&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[29/34] Lingue vasconum primitiae.gif 
* Egilea: A book is written by Bernard Etxepare, an author of the title page is unknown.
* Lizentzia: Public domain

[30/34] Leizarraga biblia 01.png 
* Egilea: Ezezaguna&lt;span style=&quot;display: none;&quot;&gt;Unknown author&lt;/span&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[31/34] Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png 
* Egilea: Ezezaguna&lt;span style=&quot;display: none;&quot;&gt;Unknown author&lt;/span&gt;
* Lizentzia: Public domain

[32/34] Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Theklan&quot; title=&quot;User:Theklan&quot;&gt;Theklan&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[33/34] Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg 
* Egilea: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/File:Antonio_de_Nebrija.jpg&quot; title=&quot;File:Antonio de Nebrija.jpg&quot;&gt;Antonio_de_Nebrija.jpg&lt;/a&gt;: Antonio Ramiro&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;derivative work: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Escarlati&quot; title=&quot;User:Escarlati&quot;&gt;Escarlati&lt;/a&gt; (&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Escarlati&quot; title=&quot;User talk:Escarlati&quot;&gt;&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;talk&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;)&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;
* Lizentzia: Public domain

[34/34] Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://www.wikidata.org/wiki/Q17378177&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;d:Q17378177&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Spanish painter, draughtsperson and lithographer&quot;&gt;Félix Badillo y Rodrigo&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt; / &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://www.wikidata.org/wiki/Q15982477&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;d:Q15982477&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Spanish engraver&quot;&gt;Arturo Carretero&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain</text>
      <sha1>ahe3bffg316je1s1vlo00v56cbcxtio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44077</id>
      <parentid>44076</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T11:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>44077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25651" sha1="0oxrxys157mg3n60xk8gdrt531rucir" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena? Sua? Gurpila? Goldea? Lurrun-makina? Hegazkina? Antibiotikoak?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|Zero puntua]]. Ondoko irudietan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza  →
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  →       
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|→ 2. Inprenta →
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|→  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}

Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

== Inprenta ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrekin batera testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|220x220px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara ==
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da T ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;

Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.

== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.

== Irudiak ==
[1/34] Candle-light-animated.gif 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Andrikkos&quot; title=&quot;User:Andrikkos&quot;&gt;Andrikkos&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[2/34] Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Chepry&quot; title=&quot;User:Chepry&quot;&gt;Chepry&lt;/a&gt; &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Chepry&quot; title=&quot;User talk:Chepry&quot;&gt;💬&lt;/a&gt; (&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Andrzej_Barabasz&quot; title=&quot;Category:Andrzej Barabasz&quot;&gt;Andrzej Barabasz&lt;/a&gt;) &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Photographs_by_Chepry&quot; title=&quot;Category:Photographs by Chepry&quot;&gt;📷&lt;/a&gt; &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/Poland&quot; class=&quot;mw-redirect&quot; title=&quot;Poland&quot;&gt;🇵🇱&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[3/34] Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg 
* Egilea: &lt;div class=&quot;fn value&quot;&gt;
Ministry of Information Photo Division Photographer&lt;/div&gt;
* Lizentzia: Public domain

[4/34] Steam locomotive work.gif 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Panther&quot; title=&quot;User:Panther&quot;&gt;Panther&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/)

[5/34] Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Julian_Herzog&quot; title=&quot;User:Julian Herzog&quot;&gt;Julian Herzog&lt;/a&gt; (&lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;http://julianherzog.com&quot;&gt;Website&lt;/a&gt;)&lt;br&gt;
* Lizentzia: CC BY 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0)

[6/34] Antibiotics.jpg 
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://www.flickr.com/people/38411862@N00&quot;&gt;Rob Brewer&lt;/a&gt; from Bristol, England
* Lizentzia: CC BY-SA 2.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0)

[7/34] 16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG 
* Egilea: Briand
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[8/34] Big Bang Theory.webp 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Unknown_person_987&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;User:Unknown person 987 (page does not exist)&quot;&gt;Unknown person 987&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[9/34] P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Mbzt&quot; title=&quot;User:Mbzt&quot;&gt;Mbzt&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[10/34] Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Philippe_de_Champaigne&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Philippe de Champaigne&quot;&gt;&lt;span title=&quot;French painter (1602–1674)&quot;&gt;Philippe de Champaigne&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[11/34] Printer in 1568-ce.png 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Jost_Amman&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Jost Amman&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Swiss printmaker (1539-1591)&quot;&gt;Jost Amman&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[12/34] Acer Aspire 6920.jpg 
* Egilea: Wikiman2020
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[13/34] Internet map 1024.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Barrett_Lyon&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;Barrett Lyon (page does not exist)&quot;&gt; The Opte Project&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 2.5 (https://creativecommons.org/licenses/by/2.5)

[14/34] Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg 
* Egilea: unknown &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_ancient_Egyptian_scribes&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;en:List of ancient Egyptian scribes&quot;&gt; Egyptian scribe&lt;/a&gt;
* Lizentzia: Copyrighted free use

[15/34] ROC24 SC2.jpg 
* Egilea: Department of Education, Republic of China
* Lizentzia: Public domain

[16/34] Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:SpeakingArch&quot; title=&quot;User:SpeakingArch&quot;&gt;SpeakingArch&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[17/34] Egbert codex.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Palauenc05&quot; title=&quot;User:Palauenc05&quot;&gt;Palauenc05&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[18/34] Mengxi bitan.jpg 
* Egilea: &lt;p&gt;.
&lt;/p&gt;
The original uploader was &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/it:User:Mtiovinelli&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:it:User:Mtiovinelli&quot;&gt;Mtiovinelli&lt;/a&gt; at &lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/it:&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:it:&quot;&gt;italiera Wikipedia&lt;/a&gt;.
* Lizentzia: Public domain

[19/34] Gutenberg.jpg 
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external free&quot; href=&quot;http://www.sru.edu/depts/cisba/compsci/dailey/217students/sgm8660/Final/&quot;&gt;http://www.sru.edu/depts/cisba/compsci/dailey/217students/sgm8660/Final/&lt;/a&gt;&lt;i&gt;&lt;/i&gt;
* Lizentzia: Public domain

[20/34] Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Lucas_Cranach_Zaharra&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Lucas Cranach Zaharra&quot;&gt;&lt;span title=&quot;German painter and printmaker (1472–1553)&quot;&gt;Lucas Cranach Zaharra&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[21/34] Galileo.arp.300pix.jpg 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Justus_Sustermans&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:eu:Justus Sustermans&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Flemish painter (1597-1681)&quot;&gt;Justus Sustermans&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain

[22/34] Desktop computer clipart - Yellow theme.svg 
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://openclipart.org/user-detail/AJ&quot;&gt;AJ&lt;/a&gt; from &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://openclipart.org/&quot;&gt;openclipart.org&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[23/34] Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg 
* Egilea: Léon Bonnat
* Lizentzia: Public domain

[24/34] UMMESAHARF.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua - Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[25/34] Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[26/34] Irulegiko eskuko inskripzioa.png 
* Egilea: &lt;p&gt;ARGIA 
&lt;/p&gt;
See CC BY-SA below
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[27/34] Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[28/34] Euskara-san-millan-yuso.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Cenobio&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;User:Cenobio (page does not exist)&quot;&gt;Cenobio&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[29/34] Lingue vasconum primitiae.gif 
* Egilea: A book is written by Bernard Etxepare, an author of the title page is unknown.
* Lizentzia: Public domain

[30/34] Leizarraga biblia 01.png 
* Egilea: Ezezaguna&lt;span style=&quot;display: none;&quot;&gt;Unknown author&lt;/span&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[31/34] Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png 
* Egilea: Ezezaguna&lt;span style=&quot;display: none;&quot;&gt;Unknown author&lt;/span&gt;
* Lizentzia: Public domain

[32/34] Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Theklan&quot; title=&quot;User:Theklan&quot;&gt;Theklan&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[33/34] Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg 
* Egilea: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/File:Antonio_de_Nebrija.jpg&quot; title=&quot;File:Antonio de Nebrija.jpg&quot;&gt;Antonio_de_Nebrija.jpg&lt;/a&gt;: Antonio Ramiro&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;derivative work: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User:Escarlati&quot; title=&quot;User:Escarlati&quot;&gt;Escarlati&lt;/a&gt; (&lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Escarlati&quot; title=&quot;User talk:Escarlati&quot;&gt;&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;talk&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;)&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;
* Lizentzia: Public domain

[34/34] Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg 
* Egilea: &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://www.wikidata.org/wiki/Q17378177&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;d:Q17378177&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Spanish painter, draughtsperson and lithographer&quot;&gt;Félix Badillo y Rodrigo&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt; / &lt;bdi&gt;&lt;a href=&quot;https://www.wikidata.org/wiki/Q15982477&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;d:Q15982477&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Spanish engraver&quot;&gt;Arturo Carretero&lt;/span&gt;&lt;/a&gt;&lt;/bdi&gt;
* Lizentzia: Public domain</text>
      <sha1>0oxrxys157mg3n60xk8gdrt531rucir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Bideokonferentzia sistemak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7332</id>
    <revision>
      <id>44071</id>
      <parentid>44055</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T22:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>wikiestekak</comment>
      <origin>44071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7678" sha1="ffyt93xis592xc6nhpxo36bf5ku5dav" xml:space="preserve">= Bideokonferentzia sistemak=
[[Fitxategi:Tandberg Image Gallery - telepresence-t3-side-view-hires.jpg|thumb|400x400px|Bideokonferentzia-saio bat.]]

'''Bideotelefonia''' [[w:audio|audio]] eta [[w:bideo|bideo]]a batera transmititzen dituen aldibereko [[w:komunikazio|komunikazio]]-sistema da.'''Bideokonferentzia''' bilakatzen da taldeko komunikazioa barneratzen duenean. 

== Historia eta bilakaera ==
1970eko hamarkadaren hasieran merkaturatu zen lehen aldiz, [[w:telefono|telefono]]-teknologia baliatuta. Hasieran, oso sistema konplexu eta garestiak ziren eta dispositibo zein sare-protokolo bereziak erabiltzen ziren; gaur egun, berriz, ohiko dispositiboak ([[w:Telefono adimendun|telefono adimendunak]], [[w:Tableta (ordenagailua)|tabletak]], [[w:Ordenagailu|ordenagailuak]], [[w:Bideo-kamera|bideo-kamerak]]...) erabiltzen dira ohiko sare lokal eta Internet gainean. 

[[w:Internet|Interneteko]]  eta [[w:Sare lokal|sare lokaletako]] ahalmenak handitu ahala, azken urtetan asko ugaldu dira bideo-deiak eta bideokonferentziak eta alor askotarako funtsezko tresna bihurtu dira: lan-bilerak, irakaskuntza, [[w:telemedikuntza|telemedikuntza]]... [[w:Telelan|Telelanaren]] funtsezko osagaia ere bihurtu da.
[[Fitxategi:Jitsi Meet gallery view.jpg|thumb|500x500px|Jitsi Meet saio baten galeria ikuspegia]]
Skype izan zen urte askotan, alde handiz, gehien erabili zen programa, baina COVID garaian eztanda bat gertatu zen, eta sistema asko zabaldu ziren, [[w:Zoom (sofwarea)|Zoom]], Google Meet eta [[w:Jitsi|Jitsi Meet]] besteak beste.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=Bideokonferentziak nonahi: Skypetik BigBlueButtonera|hizkuntza=eu|data=2020-12-01|url=https://www.sarean.eus/bideokonferentziak-nonahi-skypetik-bigbluebuttonera/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt; Jitsiren kasua aipagarria da, Europan (Estrasburgoko Unibertsitatean) sortua delako eta software librea duelako oinarri.

== Alderdi teknikoak ==
ITU H.264 estandarra da gakoetako bat teknologia honetan.  MPEG-4n oinarritutako SVC kodeketari (Scalable Video Coding) esker bideo-seinalea modu egokian kodetzen da IP ohiko protokolora zerbitzuaren kalitatea bermatuta.

Segurtasunaren aldetik funtsezkoa da muturretik muturrera [[Zifratze|zifratzea]], eta, hala ere, ohikoak dira saio hasierako erasoak. Hori dela eta, [[w:Faktore anitzeko kautotze|bi urratseko kautotzea]] erabiltzea komunikazio seguruak ziurtatzeko.

== Telelanaren ondorioak ==
Bideokonferentziak eta telelana sozializatu dira, eta horrek eragin handia izan du eguneroko bizitzan. &lt;blockquote&gt;Telelanaren gako nagusia mugak jartzean dago: ordutegi zehatz bat finkatzean; posta elektronikoa etengabe ez irekitzean; distrakzioak, sakelako notifikazioak ondo antolatzean ezinbestekoak —bizitza ez da gelditzen— edota lanari lotutakoak jasotzeko; ahal dela, lan espazio berezitu bat definitzean; asteburuak eta jai egunak errespetatzean; errutina berriak diseinatzean... ... Horiekin batera, zenbait pertsonak nekea, zailtasunak, ezin egona... sentitzen dute. Bideokonferentzia bat ez da aurrez aurreko komunikazio arrunt bat. Askorentzat, egoera publikoan hitz egitearen parekoa da. Arreta asko eskatzen du ikusle bezala, eta hizlari bezala zer esan, jendearen erreakzioak interpretatzen saiatzea pantaila lau baten aurrean.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Gorka|abizena=Julio|izenburua=Tele-errealitate berria|hizkuntza=eu|data=2020-05-09|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/analisia-komunikazioa/tele-errealitate-berria_1271999_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Testu ebakia: On-line ikaskuntza ==
'''Online ikaskuntza''' edo e-learning, [[1990]]. hamarkadan sortu eta ordutik hona garapen handia izan duen ikas-moldea da. Termino ezberdinen bitartez izendatu ohi da, hala nola on-line irakaskuntza, irakaskuntza birtuala, irakaskuntza telematikoa edo prestakuntza birtuala. Irakasleek eta ikasleek ingurune digital batean parte hartzen dute [[w:Konputagailu-sare|ordenagailuek]], [[w:Internet|Internetek]] eta teknologia digitalek eskaintzen dituzten erraztasunak modu intentsiboan erabiliz. [[w:Urrutiko hezkuntza|Urruneko irakaskuntza]] ordezkatu du, teknologiari esker komunikazioa, irakasle-ikasle zein ikasleen artean, areagotu eta eredu pedagogiko aktiboagoak aplikatu daitezkeelako.

== Abantailak eta mugak ==
Azken urteotan, hezkuntza-erakunde askok informazioaren eta komunikazioaren teknologiak txertatu dituzte, batez ere irakaskuntza-ikaskuntza prozesuak hobetzeko eta modalitate honetan ikastaroak eskaintzeko. Aurrez-aurreko ikaskuntzaren aldetik gabeziak dituen arren, batez ere ikasle gazteei begira, abantailak ere baditu:

* '''Irekiera''': prestakuntzarako sarbidea errazten da, batez ere oztopo geografikoak gaindituz.
* '''Malgutasuna''': komunikazio asinkrono eta nonahikoak dedikazio denboraren autogestioa errazten dute.
* '''Eraginkortasuna''': proposamen horiek ikaslearen autonomia garatzea sustatzen dute
* '''Laguntza pertsonalizatua''': ikaslearen jardueran zentratua da.
* '''Ekonomia''': espazio eta material fisikoen erabilerarekin eta lekualdaketekin lotutako gastuak murriztu egiten dira.
* '''Ikaskuntza-komunitate''' bat eraikitzea.
* '''Aholkularitza''': aholkulari baten laguntza izatea, gidatu eta ikastaroaz aholkuak emango dizkiona.


Bestalde, mugak hor daude: &lt;blockquote&gt;
Aurrez aurrekoan ñabardura pila bat daude: begiradak, keinuak... Hitzezkoa ez den komunikazioak garrantzi handia hartzen du. Zer gertatzen da ''online'' ingurunean? Hori dena galdu edo lausotu egiten da. Hortaz, eskatzen diguna ez da bakarrik arreta berezia jartzea: joko eremuaren arauak ulertzea eta benetan ''online'' inguruneetan gertatzen den komunikazioa zer den ulertzea ere bai.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Irati Urdalleta|abizena=Lete|izenburua=«'Online' ingurunean, nolabait itsutu egiten gara gailuekin»|hizkuntza=eu|data=2021-06-26|url=https://www.berria.eus/euskal-herria/online-ingurunean-nolabait-itsutu-egiten-gara-gailuekin_1296390_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Aukerak ==
Online ikaskuntzak aurrez aurrekoa ordezkatu dezake, baina askotan modu osagarrian erabiltzen da. &quot;Blended&quot; terminoa erabiltzen da bi modalitateen konbinazioari.

Online irakasteko bi bide nagusi daude, '''sinkronoa''' eta '''asinkronoa'''. Modu sinkronoan irakaslea eta denbora berean aritzen dira elkarrekin, asinkronoan, berriz, norberak bere ordutegia antolatzen du beste parte-hartzaileengandik modu independentea. IKT tresnak erabiltzen dira bi bideetan, baina bideokonferentzia-sistema dira lehen bidearen ezinbesteko lanabesa. Biak konbinatu ohi dira, baina asinkronoa nagusia da autoikaskuntzan eta etengabeko ikaskuntzan.

== Tresnak ==
Online ikaskuntza bideratzeko aplikazioei LMS (Learning Management System) izena ematen zaie, eta helburu nagusia ikasgela birtualak kudeatzea da. Eduki mota guztiak kudeatzen dituzte, komunikazioa, bideoak, ikastaroak eta dokumentuak barne. 
[[Fitxategi:MoodleMobile 3.3.1 Released-1.png|thumb|500x500px|Moodle bezeroa ]]
[[w:Moodle|Moodle]] Europan gehien erabiltzen den LMSa da, software librea da, eta hizkuntza askotara dago lokalizatuta (euskarara ere). Moodle-k planteatzen duena hezkuntza konstruktibo sozial bat da, eta bertan ikasleek ere hezkuntzako esperientzian ekarpen garrantzitsuak egin ditzaketela azpimarratzen da: ikasleek forotan galdetu eta erantzun dezakete, glosarioan terminoak gehitu ditzakete, tailerretan elkarlanean aritu eta autoebaluatu eta koebaluatu dezakete edo wiki batean elkarrekin lan egin dezakete.

Beste LMS ezagun batzuk Canvas, Blackboard eta D2L Brightspace dira.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>ffyt93xis592xc6nhpxo36bf5ku5dav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44073</id>
      <parentid>44071</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T10:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>aldaketatxoak</comment>
      <origin>44073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7976" sha1="9cbtypt504pg6ki5grijrro3vp1rorb" xml:space="preserve">= Bideokonferentzia sistemak=
[[Fitxategi:Tandberg Image Gallery - telepresence-t3-side-view-hires.jpg|thumb|400x400px|Bideokonferentzia-saio bat.]]

'''Bideokonferentzia''' bilakatzen da bideotelefoniazko sistema bat mintzakideen arteko komunikazioa ere barneratzen duenean. Bideotelefonia mugatuagoa da, [[w:audio|audio]]a eta [[w:bideo|bideo]]a bakarrik transmititzen ditu aldibereko [[w:komunikazio|komunikazioan]].

== Historia eta bilakaera ==
1970eko hamarkadaren hasieran merkaturatu zen lehen aldiz, [[w:telefono|telefono]]-teknologia baliatuta. Hasieran, oso sistema konplexu eta garestiak ziren eta dispositibo zein sare-protokolo bereziak erabiltzen ziren; gaur egun, berriz, ohiko dispositiboak ([[w:Telefono adimendun|telefono adimendunak]], [[w:Tableta (ordenagailua)|tabletak]], [[w:Ordenagailu|ordenagailuak]], [[w:Bideo-kamera|bideo-kamerak]]...) erabiltzen dira ohiko sare lokal eta Internet gainean. 

[[w:Internet|Interneteko]]  eta [[w:Sare lokal|sare lokaletako]] ahalmenak handitu ahala, azken urtetan asko ugaldu dira bideo-deiak eta bideokonferentziak eta alor askotarako funtsezko tresna bihurtu dira: lan-bilerak, irakaskuntza, [[w:telemedikuntza|telemedikuntza]]... [[w:Telelan|Telelanaren]] funtsezko osagaia ere bihurtu da.
[[Fitxategi:Jitsi Meet gallery view.jpg|thumb|500x500px|Jitsi Meet saio baten galeria ikuspegia]]
[[w:Skype|Skype]] izan zen urte askotan, alde handiz, gehien erabili zen programa, baina COVID garaian eztanda bat gertatu zen, eta sistema asko zabaldu ziren, [[w:Zoom (sofwarea)|Zoom]], Google Meet eta [[w:Jitsi|Jitsi Meet]] besteak beste.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=Bideokonferentziak nonahi: Skypetik BigBlueButtonera|hizkuntza=eu|data=2020-12-01|url=https://www.sarean.eus/bideokonferentziak-nonahi-skypetik-bigbluebuttonera/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt; Jitsiren kasua aipagarria da, Europan ([[w:Estrasburgoko Unibertsitatea|Estrasburgoko Unibertsitatean]]) sortua delako eta software librea duelako oinarri.

== Alderdi teknikoak ==
[[w:ITU H.264|ITU H.264]] estandarra da gakoetako bat teknologia honetan.  [[w:MPEG-4|MPEG-4n]] oinarritutako SVC kodeketari ([[w:Scalable Video Coding|Scalable Video Coding]]) esker bideo-seinalea modu egokian kodetzen da [[w:Internet Protokolo|IP ohiko protokoloan]] zerbitzuaren kalitatea bermatuta.

Segurtasunaren aldetik funtsezkoa da muturretik muturrera [[w:Zifratze|zifratzea]], eta, hala ere, ohikoak dira saio hasierako erasoak. Hori dela eta, komeni da [[w:Faktore anitzeko kautotze|bi urratseko kautotzea]] erabiltzea komunikazio seguruak ziurtatzeko.

== Telelanaren ondorioak ==
Bideokonferentziak eta telelana sozializatu egin  dira, eta horrek eragin handia izan du eguneroko bizitzan. &lt;blockquote&gt;Telelanaren gako nagusia mugak jartzean dago: ordutegi zehatz bat finkatzean; posta elektronikoa etengabe ez irekitzean; distrakzioak, sakelako notifikazioak ondo antolatzean ezinbestekoak edota lanari lotutakoak baino ez jasotzeko; ahal dela, lan espazio berezitu bat definitzean; asteburuak eta jai egunak errespetatzean; errutina berriak diseinatzean... Horiekin batera, zenbait pertsonak nekea, zailtasunak, ezin egona... sentitzen dute. Bideokonferentzia bat ez da aurrez aurreko komunikazio arrunt bat. Askorentzat, publikoan hitz egitearen parekoa da. Arreta asko eskatzen du ikusle bezala, eta hizlari bezala zer esan, jendearen erreakzioak interpretatzen saiatu behar baita pantaila lau baten aurrean.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Gorka|abizena=Julio|izenburua=Tele-errealitate berria|hizkuntza=eu|data=2020-05-09|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/analisia-komunikazioa/tele-errealitate-berria_1271999_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Testu ebakia: On-line ikaskuntza ==
[[w:E-learning|Online ikaskuntza]] edo e-learning, [[w:1990|1990.eko]] hamarkadan sortu eta ordutik hona garapen handia izan duen ikas-moldea da. Termino ezberdinen bitartez izendatu ohi da, hala nola on-line irakaskuntza, irakaskuntza birtuala, irakaskuntza telematikoa edo prestakuntza birtuala. Irakasleek eta ikasleek ingurune digital batean parte hartzen dute [[w:Konputagailu-sare|ordenagailuek]], [[w:Internet|Internetek]] eta teknologia digitalek eskaintzen dituzten erraztasunak modu intentsiboan erabiliz. [[w:Urrutiko hezkuntza|Urruneko irakaskuntza]] zena ordezkatu du, teknologiari esker komunikazioa, irakasle-ikasle zein ikasleen artean, hobetu eta eredu pedagogiko aktiboagoak aplikatu daitezkeelako.

== Abantailak eta mugak ==
Azken urteotan, hezkuntza-erakunde askok txertatu dituzte informazioaren eta komunikazioaren teknologiak beren jardueran, batez ere irakaskuntza-ikaskuntza prozesuak hobetzeko eta online ikastaroak eskaintzeko. Aurrez-aurreko ikaskuntzarekin konparatuta gabeziak dituen arren, batez ere ikasle gazteei begira, abantailak ere baditu:

* '''Irekiera''': prestakuntzarako sarbidea errazten da, batez ere oztopo geografikoak gaindituz.
* '''Malgutasuna''': komunikazio asinkrono eta nonahikoak dedikazio denboraren autogestioa errazten dute.
* '''Eraginkortasuna''': ikaslearen autonomia garatzea sustatzen dute
* '''Laguntza pertsonalizatua''': ikaslearen jardueran zentratua da.
* '''Ekonomia''': espazio eta material fisikoen erabilerarekin eta garraioarekin lotutako gastuak murriztu egiten dira.
* '''Ikaskuntza-komunitate''' bat eraikitzea.
* '''Aholkularitza''': aholkulari baten laguntza izatea, gidatu eta ikastaroaz aholkuak emango dizkiona.


Bestalde, mugak ere badira: &lt;blockquote&gt;
Aurrez aurrekoan ñabardura pila bat daude: begiradak, keinuak... Hitzezkoa ez den komunikazioak garrantzi handia hartzen du. Zer gertatzen da ''online'' ingurunean? Hori dena galdu edo lausotu egiten da. Hortaz, eskatzen diguna ez da bakarrik arreta berezia jartzea: joko eremuaren arauak ulertzea eta benetan ''online'' inguruneetan gertatzen den komunikazioa zer den ulertzea ere bai.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Irati|abizena=Urdalleta Lete|izenburua=«'Online' ingurunean, nolabait itsutu egiten gara gailuekin»|hizkuntza=eu|data=2021-06-26|url=https://www.berria.eus/euskal-herria/online-ingurunean-nolabait-itsutu-egiten-gara-gailuekin_1296390_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Aukerak ==
Online ikaskuntzak aurrez aurrekoa ordezkatu dezake, baina askotan modu osagarrian erabiltzen da. '''''Blended''''' terminoa erabiltzen da bi modalitateen konbinazioari.

Online irakasteko bi bide nagusi daude, '''sinkronoa''' eta '''asinkronoa'''. Modu sinkronoan irakaslea eta ikaslea denbora berean aritzen dira elkarrekin. Asinkronoan, berriz, norberak bere ordutegia antolatzen du beste parte-hartzaileengandik modu independentean. [[w:Informazioaren eta komunikazioaren teknologiak|IKT]] tresnak bi bideetan erabiltzen dira, baina bideokonferentzia-sistema dira lehen bidearen ezinbesteko lanabesa. Biak konbinatu ohi dira, baina asinkronoa nagusia da autoikaskuntzan eta etengabeko ikaskuntzan.

== Tresnak ==
Online ikaskuntza bideratzeko aplikazioei LMS ([[w:Learning Management System|Learning Management System]]) izena ematen zaie, eta helburu nagusia ikasgela birtualak kudeatzea da. Eduki mota guztiak kudeatzen dituzte, komunikazioa, bideoak, ikastaroak eta dokumentuak barne. 
[[Fitxategi:MoodleMobile 3.3.1 Released-1.png|thumb|500x500px|Moodle bezeroa ]]
[[w:Moodle|Moodle]] Europan gehien erabiltzen den LMSa da, software librea da, eta hizkuntza askotara dago lokalizatuta (euskarara ere bai). Moodle-k planteatzen duena hezkuntza konstruktibo sozial bat da, eta bertan ikasleak ere hezkuntzako esperientzian ekarpen garrantzitsuak egin dezakeela azpimarratzen da: ikasleak forotan galdetu eta erantzun dezake, glosarioan terminoak gehitu ditzake, tailerretan ikaskideekin elkarlanean aritu, autoebaluatu eta koebaluatu dezakete edo wiki batean elkarrekin lan egin dezakete.

Beste LMS ezagun batzuk Canvas, Blackboard eta D2L Brightspace dira.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>9cbtypt504pg6ki5grijrro3vp1rorb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44074</id>
      <parentid>44073</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T11:12:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tresnak */</comment>
      <origin>44074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8014" sha1="ruympy5mmk9fxarvjtvewt011vdxzcy" xml:space="preserve">= Bideokonferentzia sistemak=
[[Fitxategi:Tandberg Image Gallery - telepresence-t3-side-view-hires.jpg|thumb|400x400px|Bideokonferentzia-saio bat.]]

'''Bideokonferentzia''' bilakatzen da bideotelefoniazko sistema bat mintzakideen arteko komunikazioa ere barneratzen duenean. Bideotelefonia mugatuagoa da, [[w:audio|audio]]a eta [[w:bideo|bideo]]a bakarrik transmititzen ditu aldibereko [[w:komunikazio|komunikazioan]].

== Historia eta bilakaera ==
1970eko hamarkadaren hasieran merkaturatu zen lehen aldiz, [[w:telefono|telefono]]-teknologia baliatuta. Hasieran, oso sistema konplexu eta garestiak ziren eta dispositibo zein sare-protokolo bereziak erabiltzen ziren; gaur egun, berriz, ohiko dispositiboak ([[w:Telefono adimendun|telefono adimendunak]], [[w:Tableta (ordenagailua)|tabletak]], [[w:Ordenagailu|ordenagailuak]], [[w:Bideo-kamera|bideo-kamerak]]...) erabiltzen dira ohiko sare lokal eta Internet gainean. 

[[w:Internet|Interneteko]]  eta [[w:Sare lokal|sare lokaletako]] ahalmenak handitu ahala, azken urtetan asko ugaldu dira bideo-deiak eta bideokonferentziak eta alor askotarako funtsezko tresna bihurtu dira: lan-bilerak, irakaskuntza, [[w:telemedikuntza|telemedikuntza]]... [[w:Telelan|Telelanaren]] funtsezko osagaia ere bihurtu da.
[[Fitxategi:Jitsi Meet gallery view.jpg|thumb|500x500px|Jitsi Meet saio baten galeria ikuspegia]]
[[w:Skype|Skype]] izan zen urte askotan, alde handiz, gehien erabili zen programa, baina COVID garaian eztanda bat gertatu zen, eta sistema asko zabaldu ziren, [[w:Zoom (sofwarea)|Zoom]], Google Meet eta [[w:Jitsi|Jitsi Meet]] besteak beste.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=Bideokonferentziak nonahi: Skypetik BigBlueButtonera|hizkuntza=eu|data=2020-12-01|url=https://www.sarean.eus/bideokonferentziak-nonahi-skypetik-bigbluebuttonera/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt; Jitsiren kasua aipagarria da, Europan ([[w:Estrasburgoko Unibertsitatea|Estrasburgoko Unibertsitatean]]) sortua delako eta software librea duelako oinarri.

== Alderdi teknikoak ==
[[w:ITU H.264|ITU H.264]] estandarra da gakoetako bat teknologia honetan.  [[w:MPEG-4|MPEG-4n]] oinarritutako SVC kodeketari ([[w:Scalable Video Coding|Scalable Video Coding]]) esker bideo-seinalea modu egokian kodetzen da [[w:Internet Protokolo|IP ohiko protokoloan]] zerbitzuaren kalitatea bermatuta.

Segurtasunaren aldetik funtsezkoa da muturretik muturrera [[w:Zifratze|zifratzea]], eta, hala ere, ohikoak dira saio hasierako erasoak. Hori dela eta, komeni da [[w:Faktore anitzeko kautotze|bi urratseko kautotzea]] erabiltzea komunikazio seguruak ziurtatzeko.

== Telelanaren ondorioak ==
Bideokonferentziak eta telelana sozializatu egin  dira, eta horrek eragin handia izan du eguneroko bizitzan. &lt;blockquote&gt;Telelanaren gako nagusia mugak jartzean dago: ordutegi zehatz bat finkatzean; posta elektronikoa etengabe ez irekitzean; distrakzioak, sakelako notifikazioak ondo antolatzean ezinbestekoak edota lanari lotutakoak baino ez jasotzeko; ahal dela, lan espazio berezitu bat definitzean; asteburuak eta jai egunak errespetatzean; errutina berriak diseinatzean... Horiekin batera, zenbait pertsonak nekea, zailtasunak, ezin egona... sentitzen dute. Bideokonferentzia bat ez da aurrez aurreko komunikazio arrunt bat. Askorentzat, publikoan hitz egitearen parekoa da. Arreta asko eskatzen du ikusle bezala, eta hizlari bezala zer esan, jendearen erreakzioak interpretatzen saiatu behar baita pantaila lau baten aurrean.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Gorka|abizena=Julio|izenburua=Tele-errealitate berria|hizkuntza=eu|data=2020-05-09|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/analisia-komunikazioa/tele-errealitate-berria_1271999_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Testu ebakia: On-line ikaskuntza ==
[[w:E-learning|Online ikaskuntza]] edo e-learning, [[w:1990|1990.eko]] hamarkadan sortu eta ordutik hona garapen handia izan duen ikas-moldea da. Termino ezberdinen bitartez izendatu ohi da, hala nola on-line irakaskuntza, irakaskuntza birtuala, irakaskuntza telematikoa edo prestakuntza birtuala. Irakasleek eta ikasleek ingurune digital batean parte hartzen dute [[w:Konputagailu-sare|ordenagailuek]], [[w:Internet|Internetek]] eta teknologia digitalek eskaintzen dituzten erraztasunak modu intentsiboan erabiliz. [[w:Urrutiko hezkuntza|Urruneko irakaskuntza]] zena ordezkatu du, teknologiari esker komunikazioa, irakasle-ikasle zein ikasleen artean, hobetu eta eredu pedagogiko aktiboagoak aplikatu daitezkeelako.

== Abantailak eta mugak ==
Azken urteotan, hezkuntza-erakunde askok txertatu dituzte informazioaren eta komunikazioaren teknologiak beren jardueran, batez ere irakaskuntza-ikaskuntza prozesuak hobetzeko eta online ikastaroak eskaintzeko. Aurrez-aurreko ikaskuntzarekin konparatuta gabeziak dituen arren, batez ere ikasle gazteei begira, abantailak ere baditu:

* '''Irekiera''': prestakuntzarako sarbidea errazten da, batez ere oztopo geografikoak gaindituz.
* '''Malgutasuna''': komunikazio asinkrono eta nonahikoak dedikazio denboraren autogestioa errazten dute.
* '''Eraginkortasuna''': ikaslearen autonomia garatzea sustatzen dute
* '''Laguntza pertsonalizatua''': ikaslearen jardueran zentratua da.
* '''Ekonomia''': espazio eta material fisikoen erabilerarekin eta garraioarekin lotutako gastuak murriztu egiten dira.
* '''Ikaskuntza-komunitate''' bat eraikitzea.
* '''Aholkularitza''': aholkulari baten laguntza izatea, gidatu eta ikastaroaz aholkuak emango dizkiona.


Bestalde, mugak ere badira: &lt;blockquote&gt;
Aurrez aurrekoan ñabardura pila bat daude: begiradak, keinuak... Hitzezkoa ez den komunikazioak garrantzi handia hartzen du. Zer gertatzen da ''online'' ingurunean? Hori dena galdu edo lausotu egiten da. Hortaz, eskatzen diguna ez da bakarrik arreta berezia jartzea: joko eremuaren arauak ulertzea eta benetan ''online'' inguruneetan gertatzen den komunikazioa zer den ulertzea ere bai.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Irati|abizena=Urdalleta Lete|izenburua=«'Online' ingurunean, nolabait itsutu egiten gara gailuekin»|hizkuntza=eu|data=2021-06-26|url=https://www.berria.eus/euskal-herria/online-ingurunean-nolabait-itsutu-egiten-gara-gailuekin_1296390_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Aukerak ==
Online ikaskuntzak aurrez aurrekoa ordezkatu dezake, baina askotan modu osagarrian erabiltzen da. '''''Blended''''' terminoa erabiltzen da bi modalitateen konbinazioari.

Online irakasteko bi bide nagusi daude, '''sinkronoa''' eta '''asinkronoa'''. Modu sinkronoan irakaslea eta ikaslea denbora berean aritzen dira elkarrekin. Asinkronoan, berriz, norberak bere ordutegia antolatzen du beste parte-hartzaileengandik modu independentean. [[w:Informazioaren eta komunikazioaren teknologiak|IKT]] tresnak bi bideetan erabiltzen dira, baina bideokonferentzia-sistema dira lehen bidearen ezinbesteko lanabesa. Biak konbinatu ohi dira, baina asinkronoa nagusia da autoikaskuntzan eta etengabeko ikaskuntzan.

== Tresnak ==
Online ikaskuntza bideratzeko aplikazioei LMS ([[w:Ikaskuntza Kudeatzeko Sistema|''Learning Management System'']], Ikaskuntza Kudeatzeko Sistema) izena ematen zaie, eta helburu nagusia ikasgela birtualak kudeatzea da. Eduki mota guztiak kudeatzen dituzte, komunikazioa, bideoak, ikastaroak eta dokumentuak barne. 
[[Fitxategi:MoodleMobile 3.3.1 Released-1.png|thumb|500x500px|Moodle bezeroa ]]
[[w:Moodle|Moodle]] Europan gehien erabiltzen den LMSa da, software librea da, eta hizkuntza askotara dago lokalizatuta (euskarara ere bai). Moodle-k planteatzen duena hezkuntza konstruktibo sozial bat da, eta bertan ikasleak ere hezkuntzako esperientzian ekarpen garrantzitsuak egin dezakeela azpimarratzen da: ikasleak forotan galdetu eta erantzun dezake, glosarioan terminoak gehitu ditzake, tailerretan ikaskideekin elkarlanean aritu, autoebaluatu eta koebaluatu dezakete edo wiki batean elkarrekin lan egin dezakete.

Beste LMS ezagun batzuk Canvas, Blackboard eta D2L Brightspace dira.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>ruympy5mmk9fxarvjtvewt011vdxzcy</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>