Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/VAX makina, LISP makina

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/VAX makina, LISP makina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7330</id>
    <revision>
      <id>44099</id>
      <parentid>44085</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T22:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ondorioak */</comment>
      <origin>44099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6137" sha1="rjoi07b2np1kr1fepckbsj37lcc67z0" xml:space="preserve">1970eko eta 1980ko hamarkadetan, informatikak bilakaera azkarra izan zuen hardwarearen eta softwarearen arkitektura berrien garapenari esker. Testuinguru horretan, helburu oso desberdinak zituzten bi konputagailu-familia sortu ziren: [[w:VAX|VAX]] makinak, erabilera orokorrerako eta errendimendu handiko sistemak izateko diseinatuak, eta [[w:Lisp makina|LISP makinak]], [[w:Lisp|LISP]] lengoaian idatzitako programak exekutatzeko bereziki diseinatuak eta [[w:Adimen artifizial|adimen artifizialaren]] ikerketara bideratuak.&lt;ref name=&quot;Brookshear2019&quot;&gt;J. G. Brookshear eta D. Brylow, ''Computer Science: An Overview'', 13. ed., Pearson, 2019.&lt;/ref&gt;

== VAX makinak ==

[[Fitxategi:VAX 11-780 intero.jpg|thumb|250px|eskuinera|VAX-11/780 sistema, Digital Equipment Corporation (DEC) enpresak 1977an aurkeztutako lehen VAX eredua.]]

VAX (Virtual Address eXtension) sistemak Digital Equipment Corporation (DEC) enpresak garatu zituen, eta 1977an merkaturatu ziren PDP-11 familiaren ondorengo gisa.&lt;ref name=&quot;VAXManual&quot;&gt;Digital Equipment Corporation, ''VAX Architecture Reference Manual'', Digital Press, 1987.&lt;/ref&gt; Haien berrikuntza nagusia [[w:Alegiazko memoria|memoria birtualaren]] erabilera izan zen; horri esker, aplikazio konplexuagoak exekutatu eta sistemaren baliabideak hobeto aprobetxa zitezkeen.&lt;ref name=&quot;VAXManual&quot; /&gt; Gainera, [[w:Complex instruction set computing|CISC]] (Complex Instruction Set Computer) arkitektura erabiltzen zuten. Arkitektura hori hardwarean zuzenean eragiketa konplexuak egiteko gai den agindu-multzo zabal batean oinarritzen da.&lt;ref name=&quot;Levy1989&quot;&gt;H. M. Levy eta R. H. Eckhouse, ''Computer Programming and Architecture: The VAX'', Digital Press, 1989.&lt;/ref&gt;

VAX sistemak erabiltzaile eta prozesu anitz aldi berean kudeatzeko gaitasunagatik nabarmendu ziren, VMS sistema eragileari esker. Sistema horrek gero [[w:OpenVMS|OpenVMS]] izena hartu zuen, eta haren egonkortasunagatik eta segurtasunagatik ezaguna izan zen.&lt;ref name=&quot;VAXManual&quot; /&gt; Ezaugarri horiek zirela eta, unibertsitateetan, ikerketa-zentroetan, ospitaleetan eta enpresa handietan oso erabiliak izan ziren. Beste abantaila garrantzitsu bat belaunaldi desberdinetako ekipoen arteko bateragarritasuna izan zen; horri esker, aurreko modeloetarako garatutako aplikazioak berrerabili zitezkeen.&lt;ref name=&quot;Levy1989&quot; /&gt;

1980ko hamarkadaren amaieran, prozesadore indartsuagoek eta merkeagoek minikonputagailu espezializatuen beharra murriztu zuten. VAX sistemek pixkanaka protagonismoa galdu bazuten ere, erakunde askok urte luzez erabiltzen jarraitu zuten OpenVMS sistemaren fidagarritasunari esker.&lt;ref name=&quot;Brookshear2019&quot; /&gt;

== LISP makinak ==

[[Fitxategi:Symbolics3640.JPG|thumb|250px|eskuinera|Symbolics 3640 LISP makina, LISP lengoaian idatzitako programak exekutatzeko diseinatutako lan-estazioa.]]

VAX makinen garaikideak dira LISP makinak. LISP programazio-lengoaiaren exekuzioa optimizatzeko sortu ziren. Lengoaia hori [[w:John McCarthy|John McCarthyk]] garatu zuen 1960an, adimen artifizialeko aplikazioetarako.&lt;ref name=&quot;McCarthy1960&quot;&gt;J. McCarthy, &quot;Recursive Functions of Symbolic Expressions and Their Computation by Machine, Part I&quot;, ''Communications of the ACM'', 3(4), 184–195 or., 1960.&lt;/ref&gt; [[w:Massachusetts Institute of Technology|MITeko]] ikertzaileak ohartu ziren arkitektura konbentzionalek LISP ez zutela modu eraginkorrean exekutatzen; horregatik, lengoaiaren oinarrizko eragiketetarako hardware-laguntza zuten konputagailuak diseinatu zituzten.&lt;ref name=&quot;Moon1987&quot;&gt;D. A. Moon, ''Architecture of the Symbolics 3600'', Symbolics Inc., 1987.&lt;/ref&gt;

Makina horiek listen manipulazioa zuzenean hardwarean inplementatzen zituzten, hala nola, datu-moten egiaztapen dinamikoa eta memoriako zabor-bilketa automatikoa. Horri esker, ohiko konputagailuek baino errendimendu handiagoa lortzen zuten aplikazio mota horietan.&lt;ref name=&quot;Moon1987&quot; /&gt; Besteak beste, Symbolics, Lisp Machines Incorporated eta [[w:Texas Instruments|Texas Instruments]] enpresek merkaturatu zituzten sistema horiek 1980ko hamarkadan, eta [[w:Sistema aditu|sistema adituetan]], [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|hizkuntzaren prozesamenduan]] eta adimen artifizialeko beste hainbat arlotan erabili ziren.&lt;ref name=&quot;Steele1990&quot;&gt;G. L. Steele Jr., ''Common Lisp: The Language'', 2. ed., Digital Press, 1990.&lt;/ref&gt;

Beste berrikuntza garrantzitsu bat garapen-ingurune interaktiboa izan zen. Horri esker, programak editatu, exekutatu eta araztu zitezkeen exekuzioa eten gabe. Gainera, sistema eragilearen beraren zati handi bat LISP lengoaian idatzita zegoen, eta hardwarearen eta softwarearen arteko integrazio estua lortu zen.&lt;ref name=&quot;Steele1990&quot; /&gt;

Hala ere, makina horien kostu handiak eta ohiko lan-estazioen errendimenduaren hobekuntza azkarrak lehiakortasuna galtzea ekarri zieten LISP makinei. LISP lengoaiarekin lan egiteko konpiladore modernoek hardware estandarrean nahikoa errendimendu eskaintzen zutenez, LISP makinen gainbehera komertziala iritsi zen 1990eko hamarkadan.&lt;ref name=&quot;Tanenbaum2013&quot;&gt;A. S. Tanenbaum eta T. Austin, ''Structured Computer Organization'', 6. ed., Pearson, 2013.&lt;/ref&gt;

== Ondorioak ==

Oro har, VAX eta LISP makinak konputagailuen arkitekturaren bi ikuspegi desberdinen adibide dira. Lehenengoen helburua erabilera orokorrerako plataforma sendo eta moldakorra eskaintzea zen; bigarrenek, berriz, zeregin jakinetarako hardware espezializatua diseinatzearen abantailak erakutsi zituzten. Merkatuan jarraipenik izan ez bazuten ere, bi teknologiek eragin handia izan zuten sistema eragileen, prozesadoreen arkitekturen eta adimen artifizialaren garapenean, eta haien ekarpena gaur egungo informatikan ere nabaria da.&lt;ref name=&quot;Brookshear2019&quot; /&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;VAX 11/750. [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiako Informatika Fakultatea]]n (1988)&quot;&gt;
Fitxategi:VAX 11-750 Donostiako Informatika Fakultatea 1988 03.png|alt=
Fitxategi:VAX 11-750 Donostiako Informatika Fakultatea 1988 01.png|alt=
Fitxategi:VAX 11-750 Donostiako Informatika Fakultatea 1988 04.png|alt=
&lt;/gallery&gt;

== Testu ebakia: Lisp makina eta fakultateko tesiak ==
Esan bezala

== Erreferentziak ==

{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>rjoi07b2np1kr1fepckbsj37lcc67z0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44100</id>
      <parentid>44099</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T23:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>Lisp Makina eta DIFeko tesiak</comment>
      <origin>44100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9077" sha1="9p6g8ywkbdux2rsagow7l1h60a1fgv8" xml:space="preserve">1970eko eta 1980ko hamarkadetan, informatikak bilakaera azkarra izan zuen hardwarearen eta softwarearen arkitektura berrien garapenari esker. Testuinguru horretan, helburu oso desberdinak zituzten bi konputagailu-familia sortu ziren: [[w:VAX|VAX]] makinak, erabilera orokorrerako eta errendimendu handiko sistemak izateko diseinatuak, eta [[w:Lisp makina|LISP makinak]], [[w:Lisp|LISP]] lengoaian idatzitako programak exekutatzeko bereziki diseinatuak eta [[w:Adimen artifizial|adimen artifizialaren]] ikerketara bideratuak.&lt;ref name=&quot;Brookshear2019&quot;&gt;J. G. Brookshear eta D. Brylow, ''Computer Science: An Overview'', 13. ed., Pearson, 2019.&lt;/ref&gt;

== VAX makinak ==

[[Fitxategi:VAX 11-780 intero.jpg|thumb|250px|eskuinera|VAX-11/780 sistema, Digital Equipment Corporation (DEC) enpresak 1977an aurkeztutako lehen VAX eredua.]]

VAX (Virtual Address eXtension) sistemak Digital Equipment Corporation (DEC) enpresak garatu zituen, eta 1977an merkaturatu ziren PDP-11 familiaren ondorengo gisa.&lt;ref name=&quot;VAXManual&quot;&gt;Digital Equipment Corporation, ''VAX Architecture Reference Manual'', Digital Press, 1987.&lt;/ref&gt; Haien berrikuntza nagusia [[w:Alegiazko memoria|memoria birtualaren]] erabilera izan zen; horri esker, aplikazio konplexuagoak exekutatu eta sistemaren baliabideak hobeto aprobetxa zitezkeen.&lt;ref name=&quot;VAXManual&quot; /&gt; Gainera, [[w:Complex instruction set computing|CISC]] (Complex Instruction Set Computer) arkitektura erabiltzen zuten. Arkitektura hori hardwarean zuzenean eragiketa konplexuak egiteko gai den agindu-multzo zabal batean oinarritzen da.&lt;ref name=&quot;Levy1989&quot;&gt;H. M. Levy eta R. H. Eckhouse, ''Computer Programming and Architecture: The VAX'', Digital Press, 1989.&lt;/ref&gt;

VAX sistemak erabiltzaile eta prozesu anitz aldi berean kudeatzeko gaitasunagatik nabarmendu ziren, VMS sistema eragileari esker. Sistema horrek gero [[w:OpenVMS|OpenVMS]] izena hartu zuen, eta haren egonkortasunagatik eta segurtasunagatik ezaguna izan zen.&lt;ref name=&quot;VAXManual&quot; /&gt; Ezaugarri horiek zirela eta, unibertsitateetan, ikerketa-zentroetan, ospitaleetan eta enpresa handietan oso erabiliak izan ziren. Beste abantaila garrantzitsu bat belaunaldi desberdinetako ekipoen arteko bateragarritasuna izan zen; horri esker, aurreko modeloetarako garatutako aplikazioak berrerabili zitezkeen.&lt;ref name=&quot;Levy1989&quot; /&gt;

1980ko hamarkadaren amaieran, prozesadore indartsuagoek eta merkeagoek minikonputagailu espezializatuen beharra murriztu zuten. VAX sistemek pixkanaka protagonismoa galdu bazuten ere, erakunde askok urte luzez erabiltzen jarraitu zuten OpenVMS sistemaren fidagarritasunari esker.&lt;ref name=&quot;Brookshear2019&quot; /&gt;

== LISP makinak ==

[[Fitxategi:Symbolics3640.JPG|thumb|250px|eskuinera|Symbolics 3640 LISP makina, LISP lengoaian idatzitako programak exekutatzeko diseinatutako lan-estazioa.]]

VAX makinen garaikideak dira LISP makinak. LISP programazio-lengoaiaren exekuzioa optimizatzeko sortu ziren. Lengoaia hori [[w:John McCarthy|John McCarthyk]] garatu zuen 1960an, adimen artifizialeko aplikazioetarako.&lt;ref name=&quot;McCarthy1960&quot;&gt;J. McCarthy, &quot;Recursive Functions of Symbolic Expressions and Their Computation by Machine, Part I&quot;, ''Communications of the ACM'', 3(4), 184–195 or., 1960.&lt;/ref&gt; [[w:Massachusetts Institute of Technology|MITeko]] ikertzaileak ohartu ziren arkitektura konbentzionalek LISP ez zutela modu eraginkorrean exekutatzen; horregatik, lengoaiaren oinarrizko eragiketetarako hardware-laguntza zuten konputagailuak diseinatu zituzten.&lt;ref name=&quot;Moon1987&quot;&gt;D. A. Moon, ''Architecture of the Symbolics 3600'', Symbolics Inc., 1987.&lt;/ref&gt;

Makina horiek listen manipulazioa zuzenean hardwarean inplementatzen zituzten, hala nola, datu-moten egiaztapen dinamikoa eta memoriako zabor-bilketa automatikoa. Horri esker, ohiko konputagailuek baino errendimendu handiagoa lortzen zuten aplikazio mota horietan.&lt;ref name=&quot;Moon1987&quot; /&gt; Besteak beste, Symbolics, Lisp Machines Incorporated eta [[w:Texas Instruments|Texas Instruments]] enpresek merkaturatu zituzten sistema horiek 1980ko hamarkadan, eta [[w:Sistema aditu|sistema adituetan]], [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|hizkuntzaren prozesamenduan]] eta adimen artifizialeko beste hainbat arlotan erabili ziren.&lt;ref name=&quot;Steele1990&quot;&gt;G. L. Steele Jr., ''Common Lisp: The Language'', 2. ed., Digital Press, 1990.&lt;/ref&gt;

Beste berrikuntza garrantzitsu bat garapen-ingurune interaktiboa izan zen. Horri esker, programak editatu, exekutatu eta araztu zitezkeen exekuzioa eten gabe. Gainera, sistema eragilearen beraren zati handi bat LISP lengoaian idatzita zegoen, eta hardwarearen eta softwarearen arteko integrazio estua lortu zen.&lt;ref name=&quot;Steele1990&quot; /&gt;

Hala ere, makina horien kostu handiak eta ohiko lan-estazioen errendimenduaren hobekuntza azkarrak lehiakortasuna galtzea ekarri zieten LISP makinei. LISP lengoaiarekin lan egiteko konpiladore modernoek hardware estandarrean nahikoa errendimendu eskaintzen zutenez, LISP makinen gainbehera komertziala iritsi zen 1990eko hamarkadan.&lt;ref name=&quot;Tanenbaum2013&quot;&gt;A. S. Tanenbaum eta T. Austin, ''Structured Computer Organization'', 6. ed., Pearson, 2013.&lt;/ref&gt;

== Ondorioak ==

Oro har, VAX eta LISP makinak konputagailuen arkitekturaren bi ikuspegi desberdinen adibide dira. Lehenengoen helburua erabilera orokorrerako plataforma sendo eta moldakorra eskaintzea zen; bigarrenek, berriz, zeregin jakinetarako hardware espezializatua diseinatzearen abantailak erakutsi zituzten. Merkatuan jarraipenik izan ez bazuten ere, bi teknologiek eragin handia izan zuten sistema eragileen, prozesadoreen arkitekturen eta adimen artifizialaren garapenean, eta haien ekarpena gaur egungo informatikan ere nabaria da.&lt;ref name=&quot;Brookshear2019&quot; /&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;VAX 11/750. [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiako Informatika Fakultatea]]n (1988)&quot;&gt;
Fitxategi:VAX 11-750 Donostiako Informatika Fakultatea 1988 03.png|alt=
Fitxategi:VAX 11-750 Donostiako Informatika Fakultatea 1988 01.png|alt=
Fitxategi:VAX 11-750 Donostiako Informatika Fakultatea 1988 04.png|alt=
&lt;/gallery&gt;

== Testu ebakia: Lisp makina eta fakultateko tesiak (1985-1995)==
Donostiako Informatika Fakultatean symbolics zen Symbolics [[w:Lisp makina|LISP makina]] tresna ezin hobea izan zen gutxienez sei doktore-tesi garatzeko. Mundu mailako [[w:Adimen artifizial|adimen artifizialaren]] hasiera hartan, Fakultateko ikerkuntzaren hasiera hartan, funtsezko tresna izan zen LISP makina hura.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=María Isabel|abizena=Fernández de Castro|izenburua=Estrategias de enseñanza en un sistema inteligente de enseñanza asistida por ordenador|argitaletxea=Universidad del País Vasco - Euskal Herriko Unibertsitatea|data=1989|url=https://ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus/documentos/5ebf1f042999524bdf7a123e?lang=eu|sartze-data=2026-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=José Javier|abizena=Dolado Cosín|izenburua=Diseño de interface para la simulación cualitativa de modelos de dinámica de sistemas. Simulación cualitativa del modelo IS-LM|argitaletxea=Universidad del País Vasco - Euskal Herriko Unibertsitatea|data=1989|url=https://ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus/documentos/5ecb7f64299952131520257e?lang=eu|sartze-data=2026-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Arantza|abizena=Díaz de Ilarraza Sánchez|izenburua=Gestión de diálogos en lenguaje natural para un sistema de enseñanza inteligente|argitaletxea=Universidad del País Vasco - Euskal Herriko Unibertsitatea|data=1990|url=https://ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus/documentos/5ecb7f602999521315202222?lang=eu|sartze-data=2026-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Maite|abizena=Urretavizcaya Loinaz|izenburua=Sistema para la detección, diagnóstico y corrección de errores en un sistema tutor inteligente|argitaletxea=Universidad del País Vasco - Euskal Herriko Unibertsitatea|data=1992|url=https://ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus/documentos/5ecb7f602999521315202207?lang=eu|sartze-data=2026-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Xabier|abizena=Artola Zubillaga|izenburua=Hiztsua: hiztegi-sistema urgazle adimendunaren sorkuntza eta eraikuntza conception et construction d'un systeme intelligent d'aide dictionnariale (siad)|argitaletxea=Universidad del País Vasco - Euskal Herriko Unibertsitatea|data=1993|url=https://ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus/documentos/5ecb7f792999521315203b51?lang=eu|sartze-data=2026-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Xabier|abizena=Arregi Iparragirre|izenburua=Anhitz: sistema diccionarial multilingüe|argitaletxea=Universidad del País Vasco - Euskal Herriko Unibertsitatea|data=1995|url=https://ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus/documentos/5ecb7f65299952131520260f?lang=eu|sartze-data=2026-08-06}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Aitor|abizena=Soroa Etxabe|izenburua=Izaera heterogeneoko baliabide lexikalen integraziorako arkitektura baten proposamena. Datu integrazioaren arlotik egindako ekarpena|argitaletxea=Universidad del País Vasco - Euskal Herriko Unibertsitatea|data=2004|url=https://ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus/documentos/5ecb7f62299952131520243f?lang=eu|sartze-data=2026-08-06}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==

{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>9p6g8ywkbdux2rsagow7l1h60a1fgv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44101</id>
      <parentid>44100</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T23:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: Lisp makina eta fakultateko tesiak (1985-1995) */</comment>
      <origin>44101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9073" sha1="2ywdgmct8ef235topph1yogly50nxi7" xml:space="preserve">1970eko eta 1980ko hamarkadetan, informatikak bilakaera azkarra izan zuen hardwarearen eta softwarearen arkitektura berrien garapenari esker. Testuinguru horretan, helburu oso desberdinak zituzten bi konputagailu-familia sortu ziren: [[w:VAX|VAX]] makinak, erabilera orokorrerako eta errendimendu handiko sistemak izateko diseinatuak, eta [[w:Lisp makina|LISP makinak]], [[w:Lisp|LISP]] lengoaian idatzitako programak exekutatzeko bereziki diseinatuak eta [[w:Adimen artifizial|adimen artifizialaren]] ikerketara bideratuak.&lt;ref name=&quot;Brookshear2019&quot;&gt;J. G. Brookshear eta D. Brylow, ''Computer Science: An Overview'', 13. ed., Pearson, 2019.&lt;/ref&gt;

== VAX makinak ==

[[Fitxategi:VAX 11-780 intero.jpg|thumb|250px|eskuinera|VAX-11/780 sistema, Digital Equipment Corporation (DEC) enpresak 1977an aurkeztutako lehen VAX eredua.]]

VAX (Virtual Address eXtension) sistemak Digital Equipment Corporation (DEC) enpresak garatu zituen, eta 1977an merkaturatu ziren PDP-11 familiaren ondorengo gisa.&lt;ref name=&quot;VAXManual&quot;&gt;Digital Equipment Corporation, ''VAX Architecture Reference Manual'', Digital Press, 1987.&lt;/ref&gt; Haien berrikuntza nagusia [[w:Alegiazko memoria|memoria birtualaren]] erabilera izan zen; horri esker, aplikazio konplexuagoak exekutatu eta sistemaren baliabideak hobeto aprobetxa zitezkeen.&lt;ref name=&quot;VAXManual&quot; /&gt; Gainera, [[w:Complex instruction set computing|CISC]] (Complex Instruction Set Computer) arkitektura erabiltzen zuten. Arkitektura hori hardwarean zuzenean eragiketa konplexuak egiteko gai den agindu-multzo zabal batean oinarritzen da.&lt;ref name=&quot;Levy1989&quot;&gt;H. M. Levy eta R. H. Eckhouse, ''Computer Programming and Architecture: The VAX'', Digital Press, 1989.&lt;/ref&gt;

VAX sistemak erabiltzaile eta prozesu anitz aldi berean kudeatzeko gaitasunagatik nabarmendu ziren, VMS sistema eragileari esker. Sistema horrek gero [[w:OpenVMS|OpenVMS]] izena hartu zuen, eta haren egonkortasunagatik eta segurtasunagatik ezaguna izan zen.&lt;ref name=&quot;VAXManual&quot; /&gt; Ezaugarri horiek zirela eta, unibertsitateetan, ikerketa-zentroetan, ospitaleetan eta enpresa handietan oso erabiliak izan ziren. Beste abantaila garrantzitsu bat belaunaldi desberdinetako ekipoen arteko bateragarritasuna izan zen; horri esker, aurreko modeloetarako garatutako aplikazioak berrerabili zitezkeen.&lt;ref name=&quot;Levy1989&quot; /&gt;

1980ko hamarkadaren amaieran, prozesadore indartsuagoek eta merkeagoek minikonputagailu espezializatuen beharra murriztu zuten. VAX sistemek pixkanaka protagonismoa galdu bazuten ere, erakunde askok urte luzez erabiltzen jarraitu zuten OpenVMS sistemaren fidagarritasunari esker.&lt;ref name=&quot;Brookshear2019&quot; /&gt;

== LISP makinak ==

[[Fitxategi:Symbolics3640.JPG|thumb|250px|eskuinera|Symbolics 3640 LISP makina, LISP lengoaian idatzitako programak exekutatzeko diseinatutako lan-estazioa.]]

VAX makinen garaikideak dira LISP makinak. LISP programazio-lengoaiaren exekuzioa optimizatzeko sortu ziren. Lengoaia hori [[w:John McCarthy|John McCarthyk]] garatu zuen 1960an, adimen artifizialeko aplikazioetarako.&lt;ref name=&quot;McCarthy1960&quot;&gt;J. McCarthy, &quot;Recursive Functions of Symbolic Expressions and Their Computation by Machine, Part I&quot;, ''Communications of the ACM'', 3(4), 184–195 or., 1960.&lt;/ref&gt; [[w:Massachusetts Institute of Technology|MITeko]] ikertzaileak ohartu ziren arkitektura konbentzionalek LISP ez zutela modu eraginkorrean exekutatzen; horregatik, lengoaiaren oinarrizko eragiketetarako hardware-laguntza zuten konputagailuak diseinatu zituzten.&lt;ref name=&quot;Moon1987&quot;&gt;D. A. Moon, ''Architecture of the Symbolics 3600'', Symbolics Inc., 1987.&lt;/ref&gt;

Makina horiek listen manipulazioa zuzenean hardwarean inplementatzen zituzten, hala nola, datu-moten egiaztapen dinamikoa eta memoriako zabor-bilketa automatikoa. Horri esker, ohiko konputagailuek baino errendimendu handiagoa lortzen zuten aplikazio mota horietan.&lt;ref name=&quot;Moon1987&quot; /&gt; Besteak beste, Symbolics, Lisp Machines Incorporated eta [[w:Texas Instruments|Texas Instruments]] enpresek merkaturatu zituzten sistema horiek 1980ko hamarkadan, eta [[w:Sistema aditu|sistema adituetan]], [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|hizkuntzaren prozesamenduan]] eta adimen artifizialeko beste hainbat arlotan erabili ziren.&lt;ref name=&quot;Steele1990&quot;&gt;G. L. Steele Jr., ''Common Lisp: The Language'', 2. ed., Digital Press, 1990.&lt;/ref&gt;

Beste berrikuntza garrantzitsu bat garapen-ingurune interaktiboa izan zen. Horri esker, programak editatu, exekutatu eta araztu zitezkeen exekuzioa eten gabe. Gainera, sistema eragilearen beraren zati handi bat LISP lengoaian idatzita zegoen, eta hardwarearen eta softwarearen arteko integrazio estua lortu zen.&lt;ref name=&quot;Steele1990&quot; /&gt;

Hala ere, makina horien kostu handiak eta ohiko lan-estazioen errendimenduaren hobekuntza azkarrak lehiakortasuna galtzea ekarri zieten LISP makinei. LISP lengoaiarekin lan egiteko konpiladore modernoek hardware estandarrean nahikoa errendimendu eskaintzen zutenez, LISP makinen gainbehera komertziala iritsi zen 1990eko hamarkadan.&lt;ref name=&quot;Tanenbaum2013&quot;&gt;A. S. Tanenbaum eta T. Austin, ''Structured Computer Organization'', 6. ed., Pearson, 2013.&lt;/ref&gt;

== Ondorioak ==

Oro har, VAX eta LISP makinak konputagailuen arkitekturaren bi ikuspegi desberdinen adibide dira. Lehenengoen helburua erabilera orokorrerako plataforma sendo eta moldakorra eskaintzea zen; bigarrenek, berriz, zeregin jakinetarako hardware espezializatua diseinatzearen abantailak erakutsi zituzten. Merkatuan jarraipenik izan ez bazuten ere, bi teknologiek eragin handia izan zuten sistema eragileen, prozesadoreen arkitekturen eta adimen artifizialaren garapenean, eta haien ekarpena gaur egungo informatikan ere nabaria da.&lt;ref name=&quot;Brookshear2019&quot; /&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;VAX 11/750. [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiako Informatika Fakultatea]]n (1988)&quot;&gt;
Fitxategi:VAX 11-750 Donostiako Informatika Fakultatea 1988 03.png|alt=
Fitxategi:VAX 11-750 Donostiako Informatika Fakultatea 1988 01.png|alt=
Fitxategi:VAX 11-750 Donostiako Informatika Fakultatea 1988 04.png|alt=
&lt;/gallery&gt;

== Testu ebakia: Lisp makina eta fakultateko tesiak (1985-1995)==
Donostiako Informatika Fakultatean lortu zen Symbolics [[w:Lisp makina|LISP makina]] tresna ezin hobea izan zen gutxienez sei doktore-tesi garatzeko. Mundu mailako [[w:Adimen artifizial|adimen artifizialaren]] hasiera hartan, Fakultateko ikerkuntzaren hasiera hartan, funtsezko tresna izan zen LISP makina hura.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=María Isabel|abizena=Fernández de Castro|izenburua=Estrategias de enseñanza en un sistema inteligente de enseñanza asistida por ordenador|argitaletxea=Universidad del País Vasco - Euskal Herriko Unibertsitatea|data=1989|url=https://ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus/documentos/5ebf1f042999524bdf7a123e?lang=eu|sartze-data=2026-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=José Javier|abizena=Dolado Cosín|izenburua=Diseño de interface para la simulación cualitativa de modelos de dinámica de sistemas. Simulación cualitativa del modelo IS-LM|argitaletxea=Universidad del País Vasco - Euskal Herriko Unibertsitatea|data=1989|url=https://ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus/documentos/5ecb7f64299952131520257e?lang=eu|sartze-data=2026-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Arantza|abizena=Díaz de Ilarraza Sánchez|izenburua=Gestión de diálogos en lenguaje natural para un sistema de enseñanza inteligente|argitaletxea=Universidad del País Vasco - Euskal Herriko Unibertsitatea|data=1990|url=https://ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus/documentos/5ecb7f602999521315202222?lang=eu|sartze-data=2026-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Maite|abizena=Urretavizcaya Loinaz|izenburua=Sistema para la detección, diagnóstico y corrección de errores en un sistema tutor inteligente|argitaletxea=Universidad del País Vasco - Euskal Herriko Unibertsitatea|data=1992|url=https://ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus/documentos/5ecb7f602999521315202207?lang=eu|sartze-data=2026-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Xabier|abizena=Artola Zubillaga|izenburua=Hiztsua: hiztegi-sistema urgazle adimendunaren sorkuntza eta eraikuntza conception et construction d'un systeme intelligent d'aide dictionnariale (siad)|argitaletxea=Universidad del País Vasco - Euskal Herriko Unibertsitatea|data=1993|url=https://ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus/documentos/5ecb7f792999521315203b51?lang=eu|sartze-data=2026-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Xabier|abizena=Arregi Iparragirre|izenburua=Anhitz: sistema diccionarial multilingüe|argitaletxea=Universidad del País Vasco - Euskal Herriko Unibertsitatea|data=1995|url=https://ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus/documentos/5ecb7f65299952131520260f?lang=eu|sartze-data=2026-08-06}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Aitor|abizena=Soroa Etxabe|izenburua=Izaera heterogeneoko baliabide lexikalen integraziorako arkitektura baten proposamena. Datu integrazioaren arlotik egindako ekarpena|argitaletxea=Universidad del País Vasco - Euskal Herriko Unibertsitatea|data=2004|url=https://ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus/documentos/5ecb7f62299952131520243f?lang=eu|sartze-data=2026-08-06}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==

{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>2ywdgmct8ef235topph1yogly50nxi7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7331</id>
    <revision>
      <id>44090</id>
      <parentid>44077</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T17:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43346-76</username>
        <id>2753</id>
      </contributor>
      <comment>/* Irudiak */</comment>
      <origin>44090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21883" sha1="6c9kt41vlah4ed0zfixiyztu4e6qqgv" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena? Sua? Gurpila? Goldea? Lurrun-makina? Hegazkina? Antibiotikoak?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|Zero puntua]]. Ondoko irudietan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza  →
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  →       
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|→ 2. Inprenta →
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|→  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}

Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

== Inprenta ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrekin batera testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|220x220px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara ==
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da T ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;

Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.

== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.

== Irudiak ==
[1/34] Candle-light-animated.gif 
* Egilea: Andrikkos
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[2/34] Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg 
* Egilea: Chepry
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[3/34] Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg 
* Egilea: Ministry of Information Photo Division Photographer
* Lizentzia: Public domain

[4/34] Steam locomotive work.gif 
* Egilea: Panther
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/)

[5/34] Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg 
* Egilea:Julian_Herzog
* Lizentzia: CC BY 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0)

[6/34] Antibiotics.jpg 
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://www.flickr.com/people/38411862@N00&quot;&gt;Rob Brewer&lt;/a&gt; from Bristol, England
* Lizentzia: CC BY-SA 2.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0)

[7/34] 16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG 
* Egilea: Briand
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[8/34] Big Bang Theory.webp 
* Egilea: Unknown_person_987
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[9/34] P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG 
* Egilea: Mbzt
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[10/34] Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg 
* Egilea: Philippe de Champaigne
* Lizentzia: Public domain

[11/34] Printer in 1568-ce.png 
* Egilea: Jost_Amman
* Lizentzia: Public domain

[12/34] Acer Aspire 6920.jpg 
* Egilea: Wikiman2020
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[13/34] Internet map 1024.jpg 
* Egilea: Barrett_Lyon - The Opte Project
* Lizentzia: CC BY 2.5 (https://creativecommons.org/licenses/by/2.5)

[14/34] Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg 
* Egilea:  Egyptian scribe
* Lizentzia: Copyrighted free use

[15/34] ROC24 SC2.jpg 
* Egilea: Department of Education, Republic of China
* Lizentzia: Public domain

[16/34] Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg 
* Egilea: SpeakingArch
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[17/34] Egbert codex.jpg 
* Egilea: Palauenc05
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[18/34] Mengxi bitan.jpg 
* Egilea: Mtiovinelli
* Lizentzia: Public domain

[19/34] Gutenberg.jpg 
* Egilea: 217students/sgm8660
* Lizentzia: Public domain

[20/34] Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg 
* Egilea: Lucas_Cranach_Zaharra
* Lizentzia: Public domain

[21/34] Galileo.arp.300pix.jpg 
* Egilea:Justus_Sustermans
* Lizentzia: Public domain

[22/34] Desktop computer clipart - Yellow theme.svg 
* Egilea: openclipart.org
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[23/34] Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg 
* Egilea: Léon Bonnat
* Lizentzia: Public domain

[24/34] UMMESAHARF.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua - Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[25/34] Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[26/34] Irulegiko eskuko inskripzioa.png 
* Egilea: ARGIA 
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[27/34] Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[28/34] Euskara-san-millan-yuso.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Cenobio&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;User:Cenobio (page does not exist)&quot;&gt;Cenobio&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[29/34] Lingue vasconum primitiae.gif 
* Egilea: A book is written by Bernard Etxepare, an author of the title page is unknown.
* Lizentzia: Public domain

[30/34] Leizarraga biblia 01.png 
* Egilea: Ezezaguna
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[31/34] Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png 
* Egilea: Ezezaguna
* Lizentzia: Public domain

[32/34] Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png 
* Egilea: Theklan
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[33/34] Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg 
* Egilea: Antonio Ramiro- Escarlati
* Lizentzia: Public domain

[34/34] Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg 
* Egilea: Félix Badillo y Rodrigo - Arturo Carretero
* Lizentzia: Public domain</text>
      <sha1>6c9kt41vlah4ed0zfixiyztu4e6qqgv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44091</id>
      <parentid>44090</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T18:47:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>44091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3238" sha1="e919u1fb0jyjcgdudvlog1yn8zst9g3" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}

: [[/SARRERA/]] (?)

# [[Eredua|Nola idatzi? - Eredu bat]]
== 1. Zientziaren historiako garapeneko urratsak ==
# [[/Gizateriaren lau asmakizunik handienak/]]
# [[/1.2.Zifra eta zenbakien inperioa. Matematikariek asmaturiko zenbakien historia/]]
# [[/1.3. Gnomona, lehen neurgailu zientifikoa/]]
# [[/1.4.Arkimedes, zientzialarien kanona/]]
# [[/1.5.Hipatia, matematikari, zientzialari, filosofo eta irakaslea/]]
# [[/1.6.Leonardo da Vinci, ingeniaria/]]
# [[/1.7.Dmitri Mendeleiev eta Taula Periodikoa.  Elementu kimikoen apalategia/]]
# [[/1.8.Teoria berriak arriskugarriak dira. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresioa/]]

== 2. Fisikaren garapeneko historia puntualak ==
# [[/2.1.Katedralaren eraikuntza. UEUren historia laburra/]]
# [[/2.2.Borroka antinuklearra Euskal Herrian/]]
# [[/2.3.Elektrizitatearen eta Magnetismoaren histohistoriako lehenengo pausoak/]]
# [[/2.5.Albert Einstein eta Mileva Maric. Nori berea da zuzenbidea/]]
# [[/2.6.Fisio nuklearriako lehenengo pausoak/]]
# [[/2.4.Erradioaktibitatearen aurkikuntza, historia eta erabilera/]]raren aurkikuntza/]]
# [[/2.7.Transistoreak. Elektronikaren garapena/]]
# [[/2.8.XXI. mendeko megalopolien hiru zutabe nagusiak/]]

== 3. Solido eta likidoen istorio eta historia harrigarriak ==
# [[/3.1.Karbonoa, ikatza bezain beltz, diamantea bezain distiratsu/]]
# [[/3.2.Beira, Optikaren eta Kimikaren funtsezko ekaia/]]
# [[/3.3.Hainbat motatako paperak/]]
# [[/3.4.Zeramika, fintasun txinatarraren adierazlea/]]
# [[/3.5.Izarren hautsa biltzeko sarea/]]
# [[/3.6.Ura, biziaren eta heriotzaren iturria/]]
# [[/3.7.Aladinoren lanpara eta likidoen bitxikeriak/]]
# [[/3.8.Soldadurak baino itsaskorragoak/]]

== 4. Espazioa eta denbora Fisikan. Absolutuak? Erlatiboak? ==
# [[/4.1.Espazioari eta denborari buruzko oinarrizko kontzeptuak/]]
# [[/4.2.Galileoren Erlatibitateko espazioa eta denbora/]]
# [[/4.3.Einsteinen Erlatibitate Bereziko espazio-denbora/]]
# [[/4.4.Mekanika Kuantikoaren mundua/]]
# [[/4.5.Einsteinen Erlatibitate Orokorra eta Kosmologia/]]


== Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak ==
* [[/Egileak/]]
* [[/Erabilitako irudiak/]]

[[Kategoria:Fisika]]


3.8. Soldadurak baino itsaskorragoak
Baldintza batzuetan likidoak itsasi egiten dira solidoetan. Adibidez, olioa, zopa, eztia… itsatsi egiten dira gure azalean eta gure arropetan, eta zikin-orbanak uzten dituzte bertan. Ura ere bai: horrexegatik bustitzen gaitu. 
Baina urak itsasgarritasun txikia du; gainera, ura jariatu egiten da gure gorputzaren gainetik; hori bai, azalari itsatsita. Dutxatzen ari garenean, goitik erortzen diren tantek gorputz osoa bustitzen dute; bestela, azalean errebotatu eta salto egingo lukete.  

Zorionez, ura askoz errazago itsasten da beste material batzuetan gure azalean baino, hala nola toalla edo eskuoihaletan. Toallaren zuntzekiko kontaktuan dagoenean, ura zurrupatuta geratzen da, oihalari itsatsita, olio-lanparetako metxetan olioa bezalaxe. Horri esker, dutxatu ondoren, ondo lehortu dezakegu gorputza toallarekin, gorputza sikatuz eta xukadera bustiz. Lehortzea uraren eta toallaren arteko gainazal-tentsio txikiaren ondorioz gertatzen da; izan ere, itsasgarritasuna ez da likido jakin baten propietate intrint</text>
      <sha1>e919u1fb0jyjcgdudvlog1yn8zst9g3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44094</id>
      <parentid>44091</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T18:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak */</comment>
      <origin>44094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2177" sha1="tcglomeq33sdreb76xmufme7cdheoqt" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}

: [[/SARRERA/]] (?)

# [[Eredua|Nola idatzi? - Eredu bat]]
== 1. Zientziaren historiako garapeneko urratsak ==
# [[/Gizateriaren lau asmakizunik handienak/]]
# [[/1.2.Zifra eta zenbakien inperioa. Matematikariek asmaturiko zenbakien historia/]]
# [[/1.3. Gnomona, lehen neurgailu zientifikoa/]]
# [[/1.4.Arkimedes, zientzialarien kanona/]]
# [[/1.5.Hipatia, matematikari, zientzialari, filosofo eta irakaslea/]]
# [[/1.6.Leonardo da Vinci, ingeniaria/]]
# [[/1.7.Dmitri Mendeleiev eta Taula Periodikoa.  Elementu kimikoen apalategia/]]
# [[/1.8.Teoria berriak arriskugarriak dira. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresioa/]]

== 2. Fisikaren garapeneko historia puntualak ==
# [[/2.1.Katedralaren eraikuntza. UEUren historia laburra/]]
# [[/2.2.Borroka antinuklearra Euskal Herrian/]]
# [[/2.3.Elektrizitatearen eta Magnetismoaren histohistoriako lehenengo pausoak/]]
# [[/2.5.Albert Einstein eta Mileva Maric. Nori berea da zuzenbidea/]]
# [[/2.6.Fisio nuklearriako lehenengo pausoak/]]
# [[/2.4.Erradioaktibitatearen aurkikuntza, historia eta erabilera/]]raren aurkikuntza/]]
# [[/2.7.Transistoreak. Elektronikaren garapena/]]
# [[/2.8.XXI. mendeko megalopolien hiru zutabe nagusiak/]]

== 3. Solido eta likidoen istorio eta historia harrigarriak ==
# [[/3.1.Karbonoa, ikatza bezain beltz, diamantea bezain distiratsu/]]
# [[/3.2.Beira, Optikaren eta Kimikaren funtsezko ekaia/]]
# [[/3.3.Hainbat motatako paperak/]]
# [[/3.4.Zeramika, fintasun txinatarraren adierazlea/]]
# [[/3.5.Izarren hautsa biltzeko sarea/]]
# [[/3.6.Ura, biziaren eta heriotzaren iturria/]]
# [[/3.7.Aladinoren lanpara eta likidoen bitxikeriak/]]
# [[/3.8.Soldadurak baino itsaskorragoak/]]

== 4. Espazioa eta denbora Fisikan. Absolutuak? Erlatiboak? ==
# [[/4.1.Espazioari eta denborari buruzko oinarrizko kontzeptuak/]]
# [[/4.2.Galileoren Erlatibitateko espazioa eta denbora/]]
# [[/4.3.Einsteinen Erlatibitate Bereziko espazio-denbora/]]
# [[/4.4.Mekanika Kuantikoaren mundua/]]
# [[/4.5.Einsteinen Erlatibitate Orokorra eta Kosmologia/]]


== Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak ==
* [[/Egileak/]]
* [[/Erabilitako irudiak/]]

[[Kategoria:Fisika]]</text>
      <sha1>tcglomeq33sdreb76xmufme7cdheoqt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44096</id>
      <parentid>44094</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T19:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* 3. Solido eta likidoen istorio eta historia harrigarriak */</comment>
      <origin>44096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2186" sha1="jsqiuhbfjiaiez7pz6ha9c2viv7nehf" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}

: [[/SARRERA/]] (?)

# [[Eredua|Nola idatzi? - Eredu bat]]
== 1. Zientziaren historiako garapeneko urratsak ==
# [[/Gizateriaren lau asmakizunik handienak/]]
# [[/1.2.Zifra eta zenbakien inperioa. Matematikariek asmaturiko zenbakien historia/]]
# [[/1.3. Gnomona, lehen neurgailu zientifikoa/]]
# [[/1.4.Arkimedes, zientzialarien kanona/]]
# [[/1.5.Hipatia, matematikari, zientzialari, filosofo eta irakaslea/]]
# [[/1.6.Leonardo da Vinci, ingeniaria/]]
# [[/1.7.Dmitri Mendeleiev eta Taula Periodikoa.  Elementu kimikoen apalategia/]]
# [[/1.8.Teoria berriak arriskugarriak dira. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresioa/]]

== 2. Fisikaren garapeneko historia puntualak ==
# [[/2.1.Katedralaren eraikuntza. UEUren historia laburra/]]
# [[/2.2.Borroka antinuklearra Euskal Herrian/]]
# [[/2.3.Elektrizitatearen eta Magnetismoaren histohistoriako lehenengo pausoak/]]
# [[/2.5.Albert Einstein eta Mileva Maric. Nori berea da zuzenbidea/]]
# [[/2.6.Fisio nuklearriako lehenengo pausoak/]]
# [[/2.4.Erradioaktibitatearen aurkikuntza, historia eta erabilera/]]raren aurkikuntza/]]
# [[/2.7.Transistoreak. Elektronikaren garapena/]]
# [[/2.8.XXI. mendeko megalopolien hiru zutabe nagusiak/]]

== 3. Solido eta likidoen istorio eta historia harrigarriak ==
# [[/3.1.Karbonoa, ikatza bezain beltz, diamantea bezain distiratsu/]]
# [[/3.2.Beira, Optikaren eta Kimikaren funtsezko ekaia/]]
# [[/3.3.Hainbat motatako paperak/]]
# [[/3.4.Zeramika, fintasun txinatarraren adierazlea/]]
# [[/3.5.Izarren hautsa biltzeko sarea/]]
# [[/3.6.Ura, biziaren eta heriotzaren iturria/]]
# [[/3.7.Aladinoren lanpara eta likidoen bitxikeriak/]]
# [[/3.8.Soldadurak baino itsaskorragoak/]] (lanean)

== 4. Espazioa eta denbora Fisikan. Absolutuak? Erlatiboak? ==
# [[/4.1.Espazioari eta denborari buruzko oinarrizko kontzeptuak/]]
# [[/4.2.Galileoren Erlatibitateko espazioa eta denbora/]]
# [[/4.3.Einsteinen Erlatibitate Bereziko espazio-denbora/]]
# [[/4.4.Mekanika Kuantikoaren mundua/]]
# [[/4.5.Einsteinen Erlatibitate Orokorra eta Kosmologia/]]


== Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak ==
* [[/Egileak/]]
* [[/Erabilitako irudiak/]]

[[Kategoria:Fisika]]</text>
      <sha1>jsqiuhbfjiaiez7pz6ha9c2viv7nehf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44097</id>
      <parentid>44096</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T19:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* 4. Espazioa eta denbora Fisikan. Absolutuak? Erlatiboak? */</comment>
      <origin>44097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2185" sha1="0ngcymbn25xn10vfdiy3gbcc31oi1kg" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}

: [[/SARRERA/]] (?)

# [[Eredua|Nola idatzi? - Eredu bat]]
== 1. Zientziaren historiako garapeneko urratsak ==
# [[/Gizateriaren lau asmakizunik handienak/]]
# [[/1.2.Zifra eta zenbakien inperioa. Matematikariek asmaturiko zenbakien historia/]]
# [[/1.3. Gnomona, lehen neurgailu zientifikoa/]]
# [[/1.4.Arkimedes, zientzialarien kanona/]]
# [[/1.5.Hipatia, matematikari, zientzialari, filosofo eta irakaslea/]]
# [[/1.6.Leonardo da Vinci, ingeniaria/]]
# [[/1.7.Dmitri Mendeleiev eta Taula Periodikoa.  Elementu kimikoen apalategia/]]
# [[/1.8.Teoria berriak arriskugarriak dira. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresioa/]]

== 2. Fisikaren garapeneko historia puntualak ==
# [[/2.1.Katedralaren eraikuntza. UEUren historia laburra/]]
# [[/2.2.Borroka antinuklearra Euskal Herrian/]]
# [[/2.3.Elektrizitatearen eta Magnetismoaren histohistoriako lehenengo pausoak/]]
# [[/2.5.Albert Einstein eta Mileva Maric. Nori berea da zuzenbidea/]]
# [[/2.6.Fisio nuklearriako lehenengo pausoak/]]
# [[/2.4.Erradioaktibitatearen aurkikuntza, historia eta erabilera/]]raren aurkikuntza/]]
# [[/2.7.Transistoreak. Elektronikaren garapena/]]
# [[/2.8.XXI. mendeko megalopolien hiru zutabe nagusiak/]]

== 3. Solido eta likidoen istorio eta historia harrigarriak ==
# [[/3.1.Karbonoa, ikatza bezain beltz, diamantea bezain distiratsu/]]
# [[/3.2.Beira, Optikaren eta Kimikaren funtsezko ekaia/]]
# [[/3.3.Hainbat motatako paperak/]]
# [[/3.4.Zeramika, fintasun txinatarraren adierazlea/]]
# [[/3.5.Izarren hautsa biltzeko sarea/]]
# [[/3.6.Ura, biziaren eta heriotzaren iturria/]]
# [[/3.7.Aladinoren lanpara eta likidoen bitxikeriak/]]
# [[/3.8.Soldadurak baino itsaskorragoak/]] (lanean)

== 4. Espazioa eta denbora Fisikan. Absolutuak? Erlatiboak? ==
# [[/4.1.Espazioari eta denborari buruzko oinarrizko kontzeptuak/]]
# [[/4.2.Galileoren Erlatibitateko espazioa eta denbora/]]
# [[/4.3.Einsteinen Erlatibitate Bereziko espazio-denbora/]]
# [[/4.4.Mekanika Kuantikoaren mundua/]]
# [[/4.5.Einsteinen Erlatibitate Orokorra eta Kosmologia/]]

== Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak ==
* [[/Egileak/]]
* [[/Erabilitako irudiak/]]

[[Kategoria:Fisika]]</text>
      <sha1>0ngcymbn25xn10vfdiy3gbcc31oi1kg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44098</id>
      <parentid>44097</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T19:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>44098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2213" sha1="bcbg35sg896cw5dd68c0y9zm6kvc2nf" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}

: [[/SARRERA/]] (?)

# [[Eredua|Nola idatzi? - Eredu bat]] (Lanean - egokitu behar da)
== 1. Zientziaren historiako garapeneko urratsak ==
# [[/Gizateriaren lau asmakizunik handienak/]]
# [[/1.2.Zifra eta zenbakien inperioa. Matematikariek asmaturiko zenbakien historia/]]
# [[/1.3. Gnomona, lehen neurgailu zientifikoa/]]
# [[/1.4.Arkimedes, zientzialarien kanona/]]
# [[/1.5.Hipatia, matematikari, zientzialari, filosofo eta irakaslea/]]
# [[/1.6.Leonardo da Vinci, ingeniaria/]]
# [[/1.7.Dmitri Mendeleiev eta Taula Periodikoa.  Elementu kimikoen apalategia/]]
# [[/1.8.Teoria berriak arriskugarriak dira. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresioa/]]

== 2. Fisikaren garapeneko historia puntualak ==
# [[/2.1.Katedralaren eraikuntza. UEUren historia laburra/]]
# [[/2.2.Borroka antinuklearra Euskal Herrian/]]
# [[/2.3.Elektrizitatearen eta Magnetismoaren histohistoriako lehenengo pausoak/]]
# [[/2.5.Albert Einstein eta Mileva Maric. Nori berea da zuzenbidea/]]
# [[/2.6.Fisio nuklearriako lehenengo pausoak/]]
# [[/2.4.Erradioaktibitatearen aurkikuntza, historia eta erabilera/]]raren aurkikuntza/]]
# [[/2.7.Transistoreak. Elektronikaren garapena/]]
# [[/2.8.XXI. mendeko megalopolien hiru zutabe nagusiak/]]

== 3. Solido eta likidoen istorio eta historia harrigarriak ==
# [[/3.1.Karbonoa, ikatza bezain beltz, diamantea bezain distiratsu/]]
# [[/3.2.Beira, Optikaren eta Kimikaren funtsezko ekaia/]]
# [[/3.3.Hainbat motatako paperak/]]
# [[/3.4.Zeramika, fintasun txinatarraren adierazlea/]]
# [[/3.5.Izarren hautsa biltzeko sarea/]]
# [[/3.6.Ura, biziaren eta heriotzaren iturria/]]
# [[/3.7.Aladinoren lanpara eta likidoen bitxikeriak/]]
# [[/3.8.Soldadurak baino itsaskorragoak/]] (lanean)

== 4. Espazioa eta denbora Fisikan. Absolutuak? Erlatiboak? ==
# [[/4.1.Espazioari eta denborari buruzko oinarrizko kontzeptuak/]]
# [[/4.2.Galileoren Erlatibitateko espazioa eta denbora/]]
# [[/4.3.Einsteinen Erlatibitate Bereziko espazio-denbora/]]
# [[/4.4.Mekanika Kuantikoaren mundua/]]
# [[/4.5.Einsteinen Erlatibitate Orokorra eta Kosmologia/]]

== Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak ==
* [[/Egileak/]]
* [[/Erabilitako irudiak/]]

[[Kategoria:Fisika]]</text>
      <sha1>bcbg35sg896cw5dd68c0y9zm6kvc2nf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia/Gizateriaren lau asmakizunik handienak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7338</id>
    <revision>
      <id>44092</id>
      <timestamp>2026-08-06T18:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>Orria sortu da. Edukia: = Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =  Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena? Sua? Gurpila? Goldea? Lurrun-makina? Hegazkina? Antibiotikoak? &lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt; Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]? Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]? Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|w:...</comment>
      <origin>44092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21883" sha1="6c9kt41vlah4ed0zfixiyztu4e6qqgv" xml:space="preserve">= Gizateriaren lau asmakizun handienak (Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Darabilbo, Bilbo, 2026) =

Zein da gizakiak inoiz egin duen asmakizunik garrantzizkoena? Sua? Gurpila? Goldea? Lurrun-makina? Hegazkina? Antibiotikoak?
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Fitxategi:Candle-light-animated.gif|[[w:Su|Sua]]?
Fitxategi:Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg|[[w:Gurpil|Gurpila]]?
Fitxategi:Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg|[[w:Golde|Goldea]]?
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;100&quot;&gt;
Fitxategi:Steam locomotive work.gif|[[w:Lurrun-makina|Lurrun-makina]]?
Fitxategi:Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg|[[w:Hegazkin|Hegazkina]]?
Fitxategi:Antibiotics.jpg|[[w:Antibiotiko|Antibiotikoak]]?
&lt;/gallery&gt;
[[Fitxategi:16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG|thumb|[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (2014)]]
[[w:Michel Serres|Michel Serres]] (1930-2019) filosofo eta zientziaren historialari ospetsuak, hitzaldi oso interesgarri bat eman zien 2007an Frantziako zientzialari gazteei “''Les nouvelles technologies: révolution culturelle et cognitive''” izenburupean” (Teknologia berriak: iraultza kultural eta kognitiboa)  eta bertan azaldu zuenez,   zerbait [[w:Inmaterialismo|inmaterial]] izan zen gizateriaren asmakizunik handiena, hasierakoa, horren ondorioz eta ondoren etorri baitira besteak: [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]].

Beraren iritziz ahozko hizkuntza izan zen gizateriaren hasierako  [[w:Big Bang|Big Banga]]; bestelako hitzekin esanda, gizateriaren sorreraren abiapuntua: [[w:Zero-puntuko energia|Zero puntua]]. Ondoko irudietan adierazi dira modu eskematikoan, hitzaldi hartan, ahozko hizkuntzatik abiaturik, Michel Serresek azaldu zituen gizateriaren historian asmaturiko hurrengo garapen iraultzaileenak.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Big Bang Theory.webp|0. Ahozko hizkuntza  →
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|   1. Hizkuntza 
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|idatzia  →       
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|→ 2. Inprenta →
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg|→  3. PCa
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|eta Internet    .
&lt;/gallery&gt;

== 1. Ahozko hizkuntza, gizakien Big Bang-a ==

Nolabait esanda, Serresek azaldu zuenez, “gizaki” dei dezakegun “animalia” ahozko hizkuntza garatu ahala bihurtu zela Homo espeziea. Horraino iristeko, “aurregizakia” bere gorputza “tresna” modura erabiltzen trebatu zen, esanahi zehatza zuten soinu autonomo abstratuak sortzeko, airean zehar igortzeko balio zutenak,  beste gizaki batek hartu eta era berean interpretatu ahal izateko: hitzak, alegia.Hitzak inmaterialak dira, etereoak, baina informazioa daramate, beste gizaki batek ulertzeko modukoa. 
Trebatu ahala, milaka urteko  prozesuan zehar, hitz-kateak sortu zituzkeen hitzen arteko loturak osatzeko, funtzio desberdinetako hitzak eratzeko… eta azkenean hizkuntza egituratu osoa prestatzeko, gaur egungo ahozko hizkuntza baten antzeko jarioa egituratzeko. Eta prozesu hori espezie bereko kideen artean partekatzeko gai zenez, nolabait esan dezakegu, ahozko hizkuntzak bihurtu gintuela gizaki eta aldi berean sortu zela gizartea.
Ez dago ziurtasunik esateko zein Homo espeziek garatu zuen ahozko hizkuntza, baina ziurtzat jotzen da jadanik  duela 60.000-40.000 urte inguru  Homo sapiens espezieak gurea, alegia aski garatuta zeukala. Eta jadanik ahozko hizkuntza arrunt guztien ezaugarriak betetzen zituen:

* Asmakizun kolektibo eta unibertsala zen, gizarteko gizaki guztien artekoa eta guztiona, pertsona guztiona, ondare publikoa, aldi berean tresna eta komunikabide.
* Gizartearen osoaren jakintzaren transmisiorako bidea.
* Gainera, transmisioa aldakorra eduki zezakeen, belaunaldiz belaunaldi sortuz, aldatuz eta garatuz ari baitzen etengabe.
* Azken batez esan dezakegu ahozko hizkuntza «izaki inmateriala, baina biziduna» dela.

Ene iritziz, [[w:ahozko hizkuntza|ahozko hizkuntza]] da inoiz gizakiok gizartean egin dugun asmakizunik garrantzitsuena eta  funtsezkoena izan da, beste guztiak ahalbidetu dituelako

== 2. Hizkuntza idatzia ==
Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan-edo asmatu zen hizkuntza idatzia. Lehenik irudiak, margoak eta hieroglifikoak agertu ziren, ahozko hizkuntza egokiro interpretatu beharreko sinboloez  adieraziz.

Soinua irudi bihurtzea, asmakari harrigarria izan zen. Ziurrenik, lehenik harrian edo buztinean marrazki arautuen bitartez finkatuko zen, eta horrela ahozko hizkuntza materiagabe instantaneoa betiko objektu fisikoa bihurtu zen, hau da, harri fosil iraunkorra. Jadanik hizkuntza idatzian finko grabaturik geratu zen, aldaezina. Hizkuntza idatzia ez zen aldakorra, harri solidoan betikotua baizik. Miraria eginda zegoen.

Horrelakoak izan ziren Hammurabi-ren kode ospetsua (Babilonia eta Bibliako kontakizunaren arabera Moises-ek Jainkoarengandik eskuratu omen zituen Legearen Taulak ere, biak ala biak gizarte osoaren bizimodu “zuzena” bideratzen zituzten “arauak” adierazten zituztenak, nolabait oraingo konstituzioen aurrekariak.  
Geroago etorri ziren bestelako euskarriak, kasurako papiroak eta papera, eta horrela gizartearen jakintza pilatu, gorde eta kontsultagarria izateko bidean jarri zen, belaunaldiz belaunaldiko transmisioa bermatzeko moduan. Idatzitakoa fidagarria zen.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|alt=Hammurabiren kodea. Babilonia (~K.a. 1750)|[[w:Hammurabiren Kodea|Hammurabiren kodea]]. Babilonia (~K.a. 1750)   
Fitxategi:Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg|[[w:Moises|Moises]] eta [w:[Hamar Aginduak|Legearen taulak]]. (K. a. XIII, mendea)
&lt;/gallery&gt; 
 
=== Hizkuntza idatziak eta grafiak ===
Munduan zehar mota askotako grafiak asmatu ziren: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Hizkuntza
!Adibidea eta idazteko noranzkoa
|-
|euskara
|euskara →
|-
|greziera
|greziera →
|-
|errusiera
|Руски език →
|-
|arabiera
|← اللغة العربية
|-
|txinera
|汉语 → 
|-
|hebreera
|
←  עִבְרִית  
|-
| fisikako sinboloak
|&lt;math&gt;\oint_C \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{r}  = -  \iint_S \frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} \cdot \mathrm{d} \mathbf{S}&lt;/math&gt;
|}

Testu idatzi finkoekin batera egituratu zen gizartea. Lege idatzia ezarri zen, botere-egiturak sortzeko eta iraunarazteko. Horretarako eskribak behar ziren testuak idazteko, baita legea interpretatuko zuten epaileak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;  heights=&quot;150&quot;&gt;
Fitxategi:Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg
Fitxategi:ROC24 SC2.jpg
Fitxategi:Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg
Fitxategi:Egbert codex.jpg
&lt;/gallery&gt;

Garai hartan sortu ziren erlijio monotista monoteistak, azken batz tesu idatzietan oinarriturikoak zirenak Biblia, Torah, Korana) eta horien zaintzaile izango ziren kasta sazerdotalak. Era horretan, botereguneen kontzentrazioa gauzatu zen, erregeen inguruan buruzagiak, administrazioa, armada, eta abar bilduz.

Aldi berean, hirien antolakuntza hedatu zen, baita ekonomia antolatu eta bideratzeko dirua ere; lurren kudeaketarako Geometria eta Bibliotekak ere sortu ziren; eta denboraren joanean, Inperioak. Hortaz esan dezakegu historian zehar garatutako zibilizazioa hizkuntza idatziaren umea dela.

== Inprenta ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Fitxategi:Mengxi bitan.jpg|[[w:Bi Sheng|Bi Sheng-en]] inprentako dokumentua
Fitxategi:Printer in 1568-ce.png|Inprenta (1568)
Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[Johannes Gutenberg#/media/Fitxategi:Gutenberg.jpg|[[w:Johannes Gutenberg|Johannes Gutenberg]]   (1398-1468) 
&lt;/gallery&gt;Nahiz eta [[w:Bi Sheng|Bi Sheng]] (990-1051)  txinatarrak 1041 eta 1048 bitartean prestatu zuen letra mugikorreko lehenengo inprenta, mendebaldean Joannes Gutenberg ohoratzen da gisa horretako makinaren asmatzailetzat. 

Ordura arteko liburuak ale bakarrekoak ziren. Originalaren kopia bat edo beste egin zitezkeen nekez, eta haiek egitean erratak ager zitezkeen. Inprenta asmatu ondoko liburu bakoitzaren nahi adina kopia egin zitezkeen, denak berdin-berdinak. Inprentarekin sekulako iraultza kulturala gauzatu zen. Ale bakarraren indar selektiboa gaindituz, nahi adina kopia egin zitezkeen. Gizateriaren memoria kolektiboa munduan zehar zabalduz eta hainbat Bibliotekatan gordez, beti ere kontsultagai geratzen zen testu berbera. Jakintzaren zabalkundea noranahi eraman zitekeen:  

Hainbat hizkuntzatara egin ziren Bibliaren itzulpenak, eta horrekin batera testuak interpretatzeko aukera eskaini ziren. 

* Horren ondotik etorri zen Luteroren proposamena, zeinak erlijio-krisi sakona eragin baitzuen Europan. Bateratsu gertatu zen Errenazimendu kulturala erlijioarekiko  aldenduz. Aldi berean, merkataritzaren garapena eta banku-sistemaren asmakizuna (kontabilitatea…) gauzatu ziren.
* Mundu osoaren nabigazio-mapak prestatu eta zientzia esperimental modernoa abiatu zen Galileorekin. Zientzialarien nazioarteko komunitatea eratuz joan zen eta geroago, XIX. mendea, irakaskuntzaren unibertsaltasuna zabaldu zen. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg|[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] (1483-1546)
Fitxategi:Galileo.arp.300pix.jpg|[[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]] (1564-1642)
&lt;/gallery&gt;

== 3. Ordenagailu pertsonala (PC) eta Internet ==
Gure garaiotan iritsi zaigu hizkuntzaren azken iraultza, bereziki tresna teknologiko berrien eskutik: ordenagailu pertsonala (PC, personal computer) eta Internet.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Desktop computer clipart - Yellow theme.svg
Fitxategi:Acer Aspire 6920.jpg
Fitxategi:Internet map 1024.jpg|Internet sarea 2005ean.
&lt;/gallery&gt;

Ordenagailu pertsonala ia edozertarako erabil daitekeen tresna unibertsala eta memoria mugagabea du. Nolabait esateko, bi PCren arteko komunikazioan Internet erabiliz gero ez dago “distantziarik” helbide elektronikoa erabiltzean nonahi gaudela jar baikaitezke harremanean: gaitzizena@gmail.com gisako e-maila jarrita, abibidez. Helbide-sarea espazio birtuala izan arren ere harreman erreala eduki dezakegu espazio birtualean. Eta amarauna baliatuz, sare sozialak sozialak era daitezke.
[[Fitxategi:Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg|thumb|220x220px|'''''Le martyre de saint Denis'''''  Léon Bonnat (1833-1922)]]
PCari eta Interneti esker, Biblioteka birtual erraldoia dugu eskura. Eta bibliotekei dagokienez, espreski aipatu nahi dut liburu hau idazteko behin eta berriro kontsultatu dudan Wikipedia unibertsala, etxean kontsulta dezakeguna.

Baina geroago eta gutxiago erabiltzen dugu geure “memoria erreala”. Memoria gorputzetik kanpo daukagu ia erabat. ia erabat PCan, USB giltzan, Interneten “hodeian”. Serres-ek bere hitzaldian esn zuenez, burua galdu dugu, Parisko saint Denis martiriak bezala… eta behartuta gaude inteligente izatera.

== Hizkuntzaren iraultza handiak eta euskara ==
Nola harrapatu gaituzte iraultza horiek euskal hiztunok? Ez dakigu zehazki zein den gure jatorria, ezta nondik gatozen ere. Baina gauza ziurra da noizbait jatorri bat izan dugula: “hizkuntza arbaso” bat. Ez dakigu, halere, hizkuntza arbaso hori Euskal Herrian berton ote zegoen, edota kanpotik etorri ote zen. Baina badakigu euskara ez dela indoeuroparra.

Hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinio inguruan. Baina hori hipotesi bat baino ez da. Hizkuntza idatziari dagokionez, aztarna gutxi batzuk baino ez ditugu. Ez dugu aztarna sendorik, hala nola hilarri erromatarretako euskarazko izenak edo Lergako hilarrian (II. mendea) ageri dena: '''Umme Sahar filio'''&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|Erdian: &quot;''Umme Sahar filio''&quot;
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg|&quot;''Sorioneku&quot;''
&lt;/gallery&gt;Azkenik, Irulegiko eskua aurkitu dute/dugu eta, 2021eko ekainaren 18an izan genuen horren berri: ''Sorioneku''. Datazioaren arabera,  K.a. I. mendekoa da.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Fitxategi:Irulegiko eskuko inskripzioa.png|Hirugarren lerroko bigarrena da T ikurra  
Fitxategi:Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg
&lt;/gallery&gt;

Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalariaren arabera esan dezakegu bazegoela «'''baskoierazko berezko sistema grafiko bat'''». Ez da gutxi. Baina horretaz, ikerketa sakonagoen zain egon beharko dugu; edo bestelako sorpresarik ote datorkigun. Erdi Aroan badugu testu labur bat, X-XI. mendeko Donemiliagako glosetan ageri dena: jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu. Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” Josu Jimenez Mayak Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:
[[Fitxategi:Euskara-san-millan-yuso.jpg|erdian|thumb|280x280px|&quot;''jzioqui dugu, guec ajutu ez dugu''&quot; [[w:Donemiliaga Kukula|San Millán de la Cogolla-n]] ezarritako oroigarrizko plakan.]]

Gure egunotan ere aktualitatea izan du “Mikel Zabaltza gogoan: «jzioqui dugu» eta «guec ajutu ez dugu»” [[w:Josu Jimenez Maia|Josu Jimenez Maiak]] Gara aldizkarian (2023-04-22) izenburuko artikuluagatik. Bide batez, ondo datorkigu lehenengo bi esaldi horien azalpena emateko:

:''jzioqui dugu'':             aurkitzea merezi genuen, lat. (inveniri) meriumur.
:''guec ajutu ez dugu'': ez dugu egokitzat hartu, (lat.) (non convienet a nobis).

=== Inprentaren erabilera euskarazko liburuetan ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
Fitxategi:Lingue vasconum primitiae.gif|1545
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|1571
Fitxategi:Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png|1643
&lt;/gallery&gt;

Inprentan egindako euskarazko lehenengo liburuak gure “klasikoak” dira. Inprenta asmatu eta hurrengo bi mendeetan argitaratu ziren. Inguruko lurraldeekiko atzerapen handia genuen, eta horrela iraun dugu euskara idatzirako  euskara arautu bakarraren faltan, ahozko euskalkietako batasunik gabe.

=== Euskara PCaren eta Interneten garaian ===
Egoera horrek XX. mendera arte iraun du hezkuntza- eta hizkuntza-sistema euskaldunik  gabe. Zorionez, 1918an Akademia arauemailea sortu zen, Euskaltzaindia. Urteetako langintzaren bidez, mendea bukatzerako euskara idatziaren azpiegitura eguneratu da , hizkuntza landuen mailan liburuak, egunkariak, aldizkariak…  euskara batuan  prestatu eta garatzeko.

Digitalizazio-garaian, PCa eta Internet euskaraz erabil ditzakegun hiztun euskaldunen komunitatea existitzen da, baldintza berrietara egokitzen ari dena. Gainera, Wikipedia bezalako tresnak ditugu, munduan zehar erabiltzeko modukoak…
[[Fitxategi:Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png|erdian|thumb|480x480px]]

=== Baina kolonizazio espainiarrak ekinean dirau ===
Euskal Herri osoan zehar gertaturiko gaztelaniaren bidezko kolonizazio linguistikoa hainbat mende lehenagotik dator. 

Espainiako lege linguistiko inposatzaileen menpe gaude oso aspalditik. Hona hemen XV eta XIX. mendeko bi adibide paradigmatiko: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|[[Fitxategi:Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg|thumb|[[w:Antonio de Nebrija|Antonio Nebrija]] (1441-1522)

''Después de que Su Alteza haya sometido a bárbaros pueblos y naciones de diversas lenguas, con la conquista vendrá la necesidad de aceptar '''las leyes que el conquistador impone a los conquistados, y entre ellos nuestro idioma.''''']]
|[[Fitxategi:Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg|thumb|'''[[w:Moyano legea|Moyano legea]] (1858)'''


''Debe ser una doctrina en nuestras escuelas, y unos los métodos de enseñanza, '''á que es consecuente que sea también una lengua en que se enseñe, y que esta sea la lengua castellana.''''']]
|}
Luzeago idatz daiteke, baina zaila da argiago adieraztea. Kolonizazio horrek etengabeko jarraipena izan du gure egunotara arte, eta gaur egur indar berezia hartu du, sindikalista euskarofoboen eskariz espainiar epaile antieuskaldunen “interpretazioz” harturiko erabaki juridikoekin, eta horrek kinka larrian eta deusean uzteko bidean euskararen benetako “ofizialtasuna”.

== Epilogoa ==
Ez da inolako sekretua: euskara arriskuan dago. Euskararen berri dugunetik, beti egon da, inguruko hizkuntzek itolarrian jarria errege eta inperioen boterez eta erasoen pean. Baina bizirik egon gara milaka urtean eta oraindik  gaude ahozko euskara bizirik dagoen bitartean. 

Ni-neuk azken berrogeita hamar urteotako egoera ezagutu dut. Eta badakit nondik gatozen eta zer lortu dugun tarte horretan. Horrek erakutsi dit posible dela bizirik irautea... eta merezi duela.

Ez daukat soluziorik, baina, ene ustez, edozein arlotan beti euskaraz ari diren komunitate trinkoak behar ditugu txikiak badira ere: lagun-taldeak eta koadrilak… erakunde eta lantegietan… kalean eta kartzelan.

== Irudiak ==
[1/34] Candle-light-animated.gif 
* Egilea: Andrikkos
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[2/34] Ancient greek horse on wheels (Kerameikos).jpg 
* Egilea: Chepry
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[3/34] Women's Land Army Training at Cannington Farm, Somerset, England, C 1940 D118.jpg 
* Egilea: Ministry of Information Photo Division Photographer
* Lizentzia: Public domain

[4/34] Steam locomotive work.gif 
* Egilea: Panther
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/)

[5/34] Blériot XI Thulin A Mikael Carlson OTT 2013 10 silhouette.jpg 
* Egilea:Julian_Herzog
* Lizentzia: CC BY 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0)

[6/34] Antibiotics.jpg 
* Egilea: &lt;a rel=&quot;nofollow&quot; class=&quot;external text&quot; href=&quot;https://www.flickr.com/people/38411862@N00&quot;&gt;Rob Brewer&lt;/a&gt; from Bristol, England
* Lizentzia: CC BY-SA 2.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0)

[7/34] 16 Michel Serres librairie Dialogues 30 octobre 2014.JPG 
* Egilea: Briand
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[8/34] Big Bang Theory.webp 
* Egilea: Unknown_person_987
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[9/34] P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG 
* Egilea: Mbzt
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[10/34] Philippe de Champaigne - Moses Presenting the Tablets of the Law - c. 1648.jpg 
* Egilea: Philippe de Champaigne
* Lizentzia: Public domain

[11/34] Printer in 1568-ce.png 
* Egilea: Jost_Amman
* Lizentzia: Public domain

[12/34] Acer Aspire 6920.jpg 
* Egilea: Wikiman2020
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[13/34] Internet map 1024.jpg 
* Egilea: Barrett_Lyon - The Opte Project
* Lizentzia: CC BY 2.5 (https://creativecommons.org/licenses/by/2.5)

[14/34] Hieroglyphs from the tomb of Seti I.jpg 
* Egilea:  Egyptian scribe
* Lizentzia: Copyrighted free use

[15/34] ROC24 SC2.jpg 
* Egilea: Department of Education, Republic of China
* Lizentzia: Public domain

[16/34] Codex Leaf 600-800 CE, Thebes. Currently at the British Museum.jpg 
* Egilea: SpeakingArch
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[17/34] Egbert codex.jpg 
* Egilea: Palauenc05
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[18/34] Mengxi bitan.jpg 
* Egilea: Mtiovinelli
* Lizentzia: Public domain

[19/34] Gutenberg.jpg 
* Egilea: 217students/sgm8660
* Lizentzia: Public domain

[20/34] Lucas Cranach d.Ä. - Martin Luther, 1528 (Veste Coburg).jpg 
* Egilea: Lucas_Cranach_Zaharra
* Lizentzia: Public domain

[21/34] Galileo.arp.300pix.jpg 
* Egilea:Justus_Sustermans
* Lizentzia: Public domain

[22/34] Desktop computer clipart - Yellow theme.svg 
* Egilea: openclipart.org
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[23/34] Léon Bonnat Le Martyre de Saint Dénis Panthéon de Paris - detail.jpg 
* Egilea: Léon Bonnat
* Lizentzia: Public domain

[24/34] UMMESAHARF.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua - Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[25/34] Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 16.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[26/34] Irulegiko eskuko inskripzioa.png 
* Egilea: ARGIA 
* Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

[27/34] Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 28.jpg 
* Egilea: Nafarroako Gobernua | Gobierno de Navarra
* Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

[28/34] Euskara-san-millan-yuso.jpg 
* Egilea: &lt;a href=&quot;//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Cenobio&amp;amp;action=edit&amp;amp;redlink=1&quot; class=&quot;new&quot; title=&quot;User:Cenobio (page does not exist)&quot;&gt;Cenobio&lt;/a&gt;
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[29/34] Lingue vasconum primitiae.gif 
* Egilea: A book is written by Bernard Etxepare, an author of the title page is unknown.
* Lizentzia: Public domain

[30/34] Leizarraga biblia 01.png 
* Egilea: Ezezaguna
* Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

[31/34] Pedro Axularren Guero-ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).png 
* Egilea: Ezezaguna
* Lizentzia: Public domain

[32/34] Screenshot-2018-3-23 Txakur - Wikipedia, entziklopedia askea.png 
* Egilea: Theklan
* Lizentzia: CC0 (http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en)

[33/34] Retrato de Antonio de Nebrija (fondo blanco).jpg 
* Egilea: Antonio Ramiro- Escarlati
* Lizentzia: Public domain

[34/34] Claudio Moyano, en La Ilustración Española y Americana.jpg 
* Egilea: Félix Badillo y Rodrigo - Arturo Carretero
* Lizentzia: Public domain</text>
      <sha1>6c9kt41vlah4ed0zfixiyztu4e6qqgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia/3.8.Soldadurak baino itsaskorragoak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7339</id>
    <revision>
      <id>44093</id>
      <timestamp>2026-08-06T18:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>lehen zirriborroa</comment>
      <origin>44093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14370" sha1="6yimuk86v01x5w0jabh3i75yw3ixxv6" xml:space="preserve">3.8. Soldadurak baino itsaskorragoak
Baldintza batzuetan likidoak itsasi egiten dira solidoetan. Adibidez, olioa, zopa, eztia… itsatsi egiten dira gure azalean eta gure arropetan, eta zikin-orbanak uzten dituzte bertan. Ura ere bai: horrexegatik bustitzen gaitu. 
Baina urak itsasgarritasun txikia du; gainera, ura jariatu egiten da gure gorputzaren gainetik; hori bai, azalari itsatsita. Dutxatzen ari garenean, goitik erortzen diren tantek gorputz osoa bustitzen dute; bestela, azalean errebotatu eta salto egingo lukete.  

Zorionez, ura askoz errazago itsasten da beste material batzuetan gure azalean baino, hala nola toalla edo eskuoihaletan. Toallaren zuntzekiko kontaktuan dagoenean, ura zurrupatuta geratzen da, oihalari itsatsita, olio-lanparetako metxetan olioa bezalaxe. Horri esker, dutxatu ondoren, ondo lehortu dezakegu gorputza toallarekin, gorputza sikatuz eta xukadera bustiz. Lehortzea uraren eta toallaren arteko gainazal-tentsio txikiaren ondorioz gertatzen da; izan ere, itsasgarritasuna ez da likido jakin baten propietate intrintseko bat, material solido batekiko elkarrekintzaren ondorioa baizik.

Ura ez da zolu iragaztezinetan itsasten.
Baina ura ez da “benetako” lekeda
Atzamarra busti eta bertan paper- edo hauts-printza bat biltzen badugu, itsatsita geratuko da une batez. Baina ura lurruntzean, askatu egingo da. Urak itsasgarritasuna galtzen du lurruntzean: ez da “benetako” lededa. Oro har, lekedak likidoak dira, material solido baten gainean ezartzean solido bihurtzen direnak, materialen artean batasun iraunkorra osatuz. 
Euskaltzaindiak sinonimo hauek onarturik dauzka Hiztegi Batuan lekedak izendatzeko: lekeda, lika, itsasgarri eta kola.  Adjektibo hauek ere bai: itsasgarri, itsaskor eta liskatsu.  Gure inguruko hizkuntzetan hauexek dira izen baliokideak: pegamento / cola / adhesivo (es), colle / adhésif / glu (fr), glue / adhesive (en).


Santimamiñeko irudiak, pinturak
Paleolitikoan, gizakiek pigmentu naturalak prestatzen zituzten kobetako hormak pintatzeko. Pigmentu haiek substantzia liskatsuekin nahasten zituzten, hala nola gantzekin eta arrautzekin; horrela, pinturak asmatu zituzten; eta pintura haiek milaka urtetan iraun dute hormetan itsatsirik. Izan ere, ondo pentsatuta, pinturak koloretako lekedak dira.


Santimamiñeko pinturak 
(K.a. 14.500-12.000)
Ötzi deritzon izotzetako gizonaren aizkora
Ötzi deiturikoa gizon baten  gorpu momifikatua da, Alpeetako glaziar batean 1991ean aurkitutakoarena. Orain dela 5.300 urte inguru bizi izan zen. Izotzak eta elurrak oso ongi kontserbatu zituzten Ötziren gorpua eta jantziak.
         
Tresna batzuk er agertu ziren momiaren inguruan; haien horien artean kobrezko aizkora bat zegoen. Kirtena hagin-zurezkoa zen, eta kobrezko aizkora-ahoari ondo eusteko, lekedaz itsatsitako soka batez zeukan tinkatuta. 

Ötziren aizkora

Zuhaitzen erretxinak, lekeda bikainak
Zuhaitzak hainbat ekai liskatsuren hornitzaileak dira. Kasurako, pinuen izerdiak lekeda egokiak egiteko balio du. XX. mendearen bigarren erdialdera arte, honelako ontzi txikietan biltzen zen erretxina hori Akitaniako pinadi zabaletan. 
                                   
        Erretxina biltzeko ontziak.                 Boswelia sacra                     Commiphora myrrha
Boswelia zuhaitzaren erretxinatik intsentsu izeneko kola aromatikoa lortzen da. Arantzadun Commiphora myrrha zuhaixkaren erretxinatik mirra lortzen da. Antzinatean medikuntzan eta perfumegintzan erabiltzen ziren. “Errege Magoek” opariak egiteko erabili omen zituzten, urrearekin batera.


                                  Armiarma bat anbarrean harrapatuta.
Eboluzioan zehar, zuhaitzek intsektuak harrapatzeko eta plagetatik babesteko sortu zituzten erretxinak. Anbarra erretxina solidotu eta gogortua da. Neolitikotik hasita, oso preziatua. Medikuntzan eta bitxigintzan erabili izan da. Izatez, erretxina fosilizatua da, eta sarritan intsektuak dauzka barruan, harrapatuta.
Kautxua, polimero elastiko naturala
Kautxua polimero elastiko natural bat da, hainbat zuhaitz eta landareren izerditik abiatuta sortzen dena, berezki  Hevea brasiliensis zuhaitzetik. Zuhaitz horren izerdiak esnearen antza du eta horregatik latex deritzo. Akitaniako pinudietan erabiltzen ziren antzeko ontzietan biltzen izan da. Ondoren erakusten den Japoniako seiluaz Malaisiako latex-bilketa ohoretu nahi izan zen, argi adieraziz zer garrantzia zuen kautxuak garai hartan.


         Hevea brasiliensis                     Latexa biltzeko ontzia.                    Japoniako seilua (1943)
                           
Kautxu naturalaren poliisopropeno-molekulak elkarrekin txirikordatuta daude.1
Kautxua poliisopropeno-molekula luzeen nahaste-borraste bat da: poliisopropeno-molekulen arteko loturak oso ahulak dira, eta horrexegatik da hain elastiko eta itsaskorra. Kautxu naturalaren poliisopropeno-molekulak elkarrekin txirikordatuta daude.Bigarren Mundu Gerrara arte ez zen sintetikoki fabrikatu. Gaur egun, industrialki ekoizten den kautxu gehiena sintetikoa da. 
Kautxutik hainbeste tresna eta osagai lortzen dira, gero  egunero bizimoduan baliatzen ditugunak.  Adibidez, idazten eta marrazten ikasteko, ba ote dago tresna egokiagorik papera, arkatza eta borragoma baino? Zein praktiko diren latexezko eskularru garbi eta aseptikoak.                                                     


Bizikletetako eskulekuetako kautxuzko babesgarriei esker, ez zaizkigu eskuak manillarretan irristatzen. Eta automobiletako gurpilen pneumatikoei esker, ziurtasunez abiatu gaitezke autobideetan zehar, ondo itsasten baitituzte ibilgailuak zorura, balaztatzean eta bihurguneetan.
   

Zinta itsasgarria, sekulako asmakizuna
3M enpresan lanean ziharduen Richard Drew ikertzaileak zinta itsasgarria asmatu zuen 1925ean. Drew-ren asmakizuna Scotch Tape izenaz komertzializatu zen. 
Zinta itsasgarriak hiru geruza ditu: azpikoa, lekeda indartsua da; erdikoa zelofana da, gardena eta erresistentea, eta gainekoa, tefloi ez-itsasgarria, material gehienekin gainazal-tentsio handia duena eta itsasten ez dena.

                 
                       Richard Gurley Drew                                Zinta itsagarria
                     (1899-1980)
Geroago asmatu zuten zinta itsasgarriaren euskarria, oso praktikoa dena biribilkiko zinta ondo mozteko. Ia edozertarako balio du, baita zestapuntako saskiak konpontzeko ere. 
                 .
            Zinta itsagarriaren eukarria.                            Zestapuntako saskiak
Post-it, ohar-paper autoitsaskor praktikoa
1968an, 3M enpresako Spencer Silver ikertzaileak post-it izeneko ohar-paper autoitsaskorra asmatu zuen. Atzealdetik ertz batean lekeda ahul bat duten paper-orriak dira, kolorezko takoetan bildurik.
                                                
        Spencer Silver                     Marra etenek atzealde               Koloretako post-it takoak.
            (1941-2021)                   lekadunak dira.

Orritxo bat askatzean, lekedak itsatsita irauten du paperean, eta beste edozein materialetan erants daiteke berriro, oharreko mezuaren oroigarri. Ez al da asmakizun irudimentsua?
Bi asmakizun txiki, sinple eta praktiko horietan oinarriturik, izugarrizko garapena ezagutu du gaurdaino 3M korporazio multinazionalak. 1902an sortu zen, eta 2026ko abenduan 88.667 enplegatu zituen munduan zehar 100dik gora lurraldetan.


3M (Minnesota Mining and Manufactering)


Egoitza nagusia (Minnesota, AEB).
Dedalo eta Ikaroren mitoa
Antzinako Greziako mitologian, Dedalo izeneko arkitekto, eskultore eta asmatzaileak Kretako labirintoa eraiki zuen.
Mitoak kontatzen zuenez, itsasoetako Poseidon jainkoa haserretu egin zen Kretako Minos erregearekin, zezenik ederrena berari sakrifikatzeko promesa bete ez zuelako, eta erregearen emazte Pasifae zezenaz maitemintzea eragin zuen mendekuz. Dedaloren trikimailu batez lortu zuen zezenak sexuz estali eta umedun uztea Pasifae. Handik bederatzi hilabetera jaio zen Minotauroa, giza gorputza eta zezen-burua zeukan izakia. 

Minotauroak zezen-burua eta giza gorputza zituen.
Dedaloren amarruaz konturaturik, Minosek labirintoan preso sartu zituen labirintoan Dedalo eta baita beraren seme Ikaro ere, betiko. Baina Dedalok eta Ikarok labirintotik ihes egitea lortu zuten, argizariz itsatsitako lumadun hegoez hegaz eginda. Halere Ikaro, gero eta gorago igotzeko eta Eguzkirantz hurbildu nahi izatean, argizaria urtzen hazi zen eta bertan amaitu zuen bidaia… eta bizitza.

Dedalo eta Ikaro
Charles Paul Landon.

Ezagutzen al duzue Ikaro modernorik? Zer ote da delta hegal batekin hegaz egitea? Ene ustez, hori egiten duena benetako Ikaro bat da, txukun egiten baitu hegaz; baina ez eskuineko irudian dagoen brontzezko hegoduna, horrek ez baitu hegaz egiten 
                            

Ikaro Elgoibarren
Esperanza D´Ors eskultore espainiarrak Ikaroren eskultura berezi bat eskegi zuen Elgoibarren1998an, Deba ibaiaren gaineko Urazaundi zubian. 
Eskultura hori Elgoibarko zubian egon zen 22 urtean. Gero, higatu eta arriskugarri bihurtzean, bertatik kendu eta Ismael Garcia-k zaharberritu egin zuen 2025erako.  
   
  Ikaro Deba ibaiko Urazaundi zubian.                    Ismael Garcia-k zaharberritutako Ikaro.

Animalietatik ateratako kola itsasgarriak
Antzinateko teknologian, animalia-lekedak nagusitu zitzaizkien landare-lekedei. Horietakoa da gelatina. Pentsa dezagun txorien hegoetan: haietan dauden muskuluak, lotailuak eta azala proteinei esker daude gorputzari lotuta. Berdin giza gorputzekoak ere.


Proteina horien artean, oso garrantzitsua da kolagenoa. Animalietan, kolageno-molekula luzeak korapilatuta daude eta muskuluak, tendoiak eta kartilagoak osatzen dituzte. Kola prestatzeko prozesuan, kolagenoak urarekin erreakzionatzean, molekulak banatu egiten dira eta lotura kimikoak aske geratzen dira, ondoren edozerekin itsasteko. 

Zuraren ahuleziaren aurrean, kontratxapatua
Antzinateko egiptoarrak lehenak izan ziren animalia-lekedak erabiltzen, bereziki beren haltzariak eta dekoraziozko inkrustazioak hormetan gogor itsasteko.
Izatez, horrela ebatzi zen zuraren arazo mekaniko nagusia, zuraren garauek eragindako arrakalen ondoriozko hauskortasuna, alegia. Zurezko xaflak zenbat eta finagoak izan, errazago arrakalatzen dira. Baina xafla finen artean lekeda egokia jarrita, material berri bat sortzen da, oso erresistente eta moldagarria dena: kontratxapatua.

Etxegintzan oso erabiliak dira kontratxapatuzko oholak.

Kontratxapatuaren erabilera hegazkingintzan
XX. mendearen lehen erdian, kimikariak konturatu ziren ezen fenola eta formaldehidoa nahastuta bi xaflaren tartean zabalduz gero, bi xaflak gogor itsatsita geratzen zirela nahastea lehortzean. Horrelaxe asmatu ziren bi osagaietako lekedak.
XX. mendearen hasierako hegazkinak zurezkoak ziren, baina egurraren garauen erruz, arrakalatzeko arrisku handia zuten. Soluzioa kontratxapatuan zegoen, forma aerodinamikoa emanda fidagarria eta erresistentea baitzen bi osagaietako lekedei esker.

Habilland Mosquito bonbaketaria.
Kontratxapatuzko hegazkin ospetsuena Habilland Mosquito izenekoa izan zen. Bigarren Mundu Gerran, erabili zuten 1941etik aurrera, bestelakoak baino arinagoa eta askoz bizkorragoa zelako, eta ezin konta ahala lurralde eta herri “arrakastaz” bonbardatzen eta suntsitzen jardun zuten.


Kontratxapatuaren erabilera haltzarigintzan
Bigarren Mundu Gerra bukatu ostean, kontratxapatua haltzarien fabrikazioan sartu zen. 
Charles eta Ray Eames senar-emazte disenatzaileek 1950eko hamarkadan sorturiko kontratxapatuzko aulkiak komertzializatzen hasi ziren, mundu osan zehar arrakasta handia lortuz. 

                             
                                             Charles eta Ray Eames 1959an.
                   
       Eames aulki sinplea.                                     Eames Lounge eta Otoman (1956).

Super glue, zianoakrilatoa
Super glue izeneko kola itsasgarria zianoakrilatoan oinarrituriko lekeda sintetiko bat da, oso bizkor eta gogor itsatsi eta lehortzen dena. Ia edozein bi material “betiko” batzeko balio du. Gaur egun medikuntzan ere erabiltzen da ospitaletan azaleko zaurietako ebakiak berehala ixteko. 
                                                                   
                                                              
Loctite markako super gluea erabili duen edonork badaki zein kontuz ibili behar den atzamarrekin ez ukitzeko. Bestela arazoak izango ditu loctitea kentzeko eta atzamarrak askatzeko. 

Karbono-zuntza eta lekedak
Karbono zuntza zuntz artifizial bat da, karbono-atomoak kristal egituran dituena: 
    • erresistentzia mekaniko handiko materiala da, 
    • altzairuaren antzeko propietate mekanikoak ditu,
    • aluminioak baino dentsitate askoz txikiagoa du,
    • zura edo plastikoa bezain arina da,
    • eta kanpoko eragile atmosferikoekiko oso erresistentea.
2004ko Atenasko Joko Paralinpikoetan, Oscar Leonard Carl Pistorius atleta hegoafrikarrak 46,43 s-tan korritu zuen 400 m-ko lasterketa, karbono-zuntzezko “hankak” eta euskarriak super gluez itsatsita Geroago, 2012ko Londresko Joko Olinpikoetan parte hartu zuen ofizialki Hegoafrika ordezkatuz 4400 m-ko errelebo-taldean.2
                                                                                  
   Oscar Pictorius                    Auto honen karbono-zuntzezko txasisak ohiko altzairuzkoaren pisuaren erdia baino ez du. 

           
         Karbono-zuntz itsatsia txasisean.                  Karbono-zuntzezko karrozeria.
Karbono-zuntza eta lekedak hegazkingintzan
Airbus  A350 XWB hegazkinaren fuselajea eta hegoak karbono-zuntzez indarturiko plastikoz eginda daude eta lekeda bereziez itsatsita daude. Gehienez 366 bidaiari eraman ditzake. Hego bakoitza 32 m luze eta 6 m zabal da, eta pieza bakarrak dira. Hegazkingintzan inoiz fabrikaturiko karbono-zuntzezko pieza handienak dira.
Fabrikazioa deszentralizaturik dago: hegoak Erresuma Batuan fabrikatzen dira, fuselajeko sekzioak Alemania, Frantzia eta Espainian, eta muntaia osoa Toulouse-n (Okzitania) burutzen da.
 

A350 XWB hegazkinaren barnealdea oso eroso eta ikusgarria da. Eserleku bakoitza oso zabala da, alde bietakoek leihatila dute eta tartean espazio ireki eta zabalak daude, zerbitzu askorekin.
 

Baina, Aladinoren ipuinean bezala, benetako gakoa kerosenoa da.

Zugazarten iritzi-gomendioa liburuaren egunean</text>
      <sha1>6yimuk86v01x5w0jabh3i75yw3ixxv6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44095</id>
      <parentid>44093</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T19:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>paragrafoak eta izenburuak</comment>
      <origin>44095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14514" sha1="g5vmpb1qhe6hnwpmy60xcr5lstr7k55" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 3.8. Soldadurak baino itsaskorragoak =
Baldintza batzuetan likidoak itsasi egiten dira solidoetan. Adibidez, olioa, zopa, eztia… itsatsi egiten dira gure azalean eta gure arropetan, eta zikin-orbanak uzten dituzte bertan. Ura ere bai: horrexegatik bustitzen gaitu. 

Baina urak itsasgarritasun txikia du; gainera, ura jariatu egiten da gure gorputzaren gainetik; hori bai, azalari itsatsita. Dutxatzen ari garenean, goitik erortzen diren tantek gorputz osoa bustitzen dute; bestela, azalean errebotatu eta salto egingo lukete.  

dutxa

Zorionez, ura askoz errazago itsasten da beste material batzuetan gure azalean baino, hala nola toalla edo eskuoihaletan. Toallaren zuntzekiko kontaktuan dagoenean, ura zurrupatuta geratzen da, oihalari itsatsita, olio-lanparetako metxetan olioa bezalaxe. Horri esker, dutxatu ondoren, ondo lehortu dezakegu gorputza toallarekin, gorputza sikatuz eta xukadera bustiz. Lehortzea uraren eta toallaren arteko gainazal-tentsio txikiaren ondorioz gertatzen da; izan ere, itsasgarritasuna ez da likido jakin baten propietate intrintseko bat, material solido batekiko elkarrekintzaren ondorioa baizik.

irudia

Ura ez da zolu iragaztezinetan itsasten.

== Baina ura ez da “benetako” lekeda ==
Atzamarra busti eta bertan paper- edo hauts-printza bat biltzen badugu, itsatsita geratuko da une batez. Baina ura lurruntzean, askatu egingo da. Urak itsasgarritasuna galtzen du lurruntzean: ez da “benetako” lededa. Oro har, lekedak likidoak dira, material solido baten gainean ezartzean solido bihurtzen direnak, materialen artean batasun iraunkorra osatuz. 

Euskaltzaindiak sinonimo hauek onarturik dauzka Hiztegi Batuan lekedak izendatzeko: lekeda, lika, itsasgarri eta kola.  Adjektibo hauek ere bai: itsasgarri, itsaskor eta liskatsu.  Gure inguruko hizkuntzetan hauexek dira izen baliokideak: pegamento / cola / adhesivo (es), colle / adhésif / glu (fr), glue / adhesive (en).


== Santimamiñeko irudiak, pinturak ==
Paleolitikoan, gizakiek pigmentu naturalak prestatzen zituzten kobetako hormak pintatzeko. Pigmentu haiek substantzia liskatsuekin nahasten zituzten, hala nola gantzekin eta arrautzekin; horrela, pinturak asmatu zituzten; eta pintura haiek milaka urtetan iraun dute hormetan itsatsirik. Izan ere, ondo pentsatuta, pinturak koloretako lekedak dira.


Santimamiñeko pinturak 
(K.a. 14.500-12.000)


== Ötzi deritzon izotzetako gizonaren aizkora ==
Ötzi deiturikoa gizon baten  gorpu momifikatua da, Alpeetako glaziar batean 1991ean aurkitutakoarena. Orain dela 5.300 urte inguru bizi izan zen. Izotzak eta elurrak oso ongi kontserbatu zituzten Ötziren gorpua eta jantziak.
         
irudiak


Tresna batzuk er agertu ziren momiaren inguruan; haien horien artean kobrezko aizkora bat zegoen. Kirtena hagin-zurezkoa zen, eta kobrezko aizkora-ahoari ondo eusteko, lekedaz itsatsitako soka batez zeukan tinkatuta. 

Ötziren aizkora

== Zuhaitzen erretxinak, lekeda bikainak ==
Zuhaitzak hainbat ekai liskatsuren hornitzaileak dira. Kasurako, pinuen izerdiak lekeda egokiak egiteko balio du. XX. mendearen bigarren erdialdera arte, honelako ontzi txikietan biltzen zen erretxina hori Akitaniako pinadi zabaletan. 
                                   
        Erretxina biltzeko ontziak.                 Boswelia sacra                     Commiphora myrrha

Boswelia zuhaitzaren erretxinatik intsentsu izeneko kola aromatikoa lortzen da. Arantzadun Commiphora myrrha zuhaixkaren erretxinatik mirra lortzen da. Antzinatean medikuntzan eta perfumegintzan erabiltzen ziren. “Errege Magoek” opariak egiteko erabili omen zituzten, urrearekin batera.


                                  Armiarma bat anbarrean harrapatuta.


Eboluzioan zehar, zuhaitzek intsektuak harrapatzeko eta plagetatik babesteko sortu zituzten erretxinak. Anbarra erretxina solidotu eta gogortua da. Neolitikotik hasita, oso preziatua. Medikuntzan eta bitxigintzan erabili izan da. Izatez, erretxina fosilizatua da, eta sarritan intsektuak dauzka barruan, harrapatuta.

== Kautxua, polimero elastiko naturala ==
Kautxua polimero elastiko natural bat da, hainbat zuhaitz eta landareren izerditik abiatuta sortzen dena, berezki  Hevea brasiliensis zuhaitzetik. Zuhaitz horren izerdiak esnearen antza du eta horregatik latex deritzo. Akitaniako pinudietan erabiltzen ziren antzeko ontzietan biltzen izan da. Ondoren erakusten den Japoniako seiluaz Malaisiako latex-bilketa ohoretu nahi izan zen, argi adieraziz zer garrantzia zuen kautxuak garai hartan.


         Hevea brasiliensis    

                 Latexa biltzeko ontzia.  

                  Japoniako seilua (1943)
                           
Kautxu naturalaren poliisopropeno-molekulak elkarrekin txirikordatuta daude.1


Kautxua poliisopropeno-molekula luzeen nahaste-borraste bat da: poliisopropeno-molekulen arteko loturak oso ahulak dira, eta horrexegatik da hain elastiko eta itsaskorra. Kautxu naturalaren poliisopropeno-molekulak elkarrekin txirikordatuta daude.Bigarren Mundu Gerrara arte ez zen sintetikoki fabrikatu. Gaur egun, industrialki ekoizten den kautxu gehiena sintetikoa da. 

Kautxutik hainbeste tresna eta osagai lortzen dira, gero  egunero bizimoduan baliatzen ditugunak.  Adibidez, idazten eta marrazten ikasteko, ba ote dago tresna egokiagorik papera, arkatza eta borragoma baino? Zein praktiko diren latexezko eskularru garbi eta aseptikoak.                                                     

irudiak

Bizikletetako eskulekuetako kautxuzko babesgarriei esker, ez zaizkigu eskuak manillarretan irristatzen. Eta automobiletako gurpilen pneumatikoei esker, ziurtasunez abiatu gaitezke autobideetan zehar, ondo itsasten baitituzte ibilgailuak zorura, balaztatzean eta bihurguneetan.
   

irudiak

== Zinta itsasgarria, sekulako asmakizuna ==
3M enpresan lanean ziharduen Richard Drew ikertzaileak zinta itsasgarria asmatu zuen 1925ean. Drew-ren asmakizuna Scotch Tape izenaz komertzializatu zen. 

Zinta itsasgarriak hiru geruza ditu: azpikoa, lekeda indartsua da; erdikoa zelofana da, gardena eta erresistentea, eta gainekoa, tefloi ez-itsasgarria, material gehienekin gainazal-tentsio handia duena eta itsasten ez dena.

                 
   Richard Gurley Drew  (1899-1980) 

   Zinta itsagarria
                     
Geroago asmatu zuten zinta itsasgarriaren euskarria, oso praktikoa dena biribilkiko zinta ondo mozteko. Ia edozertarako balio du, baita zestapuntako saskiak konpontzeko ere. 
                 .
            Zinta itsagarriaren eukarria. 

                           Zestapuntako saskiak


== Post-it, ohar-paper autoitsaskor praktikoa ==
1968an, 3M enpresako Spencer Silver ikertzaileak post-it izeneko ohar-paper autoitsaskorra asmatu zuen. Atzealdetik ertz batean lekeda ahul bat duten paper-orriak dira, kolorezko takoetan bildurik.
                                                
        Spencer Silver (1941-2021)

       Marra etenek atzealde lekadunak dira.

       Koloretako post-it takoak.
                               

Orritxo bat askatzean, lekedak itsatsita irauten du paperean, eta beste edozein materialetan erants daiteke berriro, oharreko mezuaren oroigarri. Ez al da asmakizun irudimentsua?

Bi asmakizun txiki, sinple eta praktiko horietan oinarriturik, izugarrizko garapena ezagutu du gaurdaino 3M korporazio multinazionalak. 1902an sortu zen, eta 2026ko abenduan 88.667 enplegatu zituen munduan zehar 100dik gora lurraldetan.


3M (Minnesota Mining and Manufactering)


Egoitza nagusia (Minnesota, AEB).

== Dedalo eta Ikaroren mitoa ==
Antzinako Greziako mitologian, Dedalo izeneko arkitekto, eskultore eta asmatzaileak Kretako labirintoa eraiki zuen.

Mitoak kontatzen zuenez, itsasoetako Poseidon jainkoa haserretu egin zen Kretako Minos erregearekin, zezenik ederrena berari sakrifikatzeko promesa bete ez zuelako, eta erregearen emazte Pasifae zezenaz maitemintzea eragin zuen mendekuz. Dedaloren trikimailu batez lortu zuen zezenak sexuz estali eta umedun uztea Pasifae. Handik bederatzi hilabetera jaio zen Minotauroa, giza gorputza eta zezen-burua zeukan izakia. 

Minotauroak zezen-burua eta giza gorputza zituen.

Dedaloren amarruaz konturaturik, Minosek labirintoan preso sartu zituen labirintoan Dedalo eta baita beraren seme Ikaro ere, betiko. Baina Dedalok eta Ikarok labirintotik ihes egitea lortu zuten, argizariz itsatsitako lumadun hegoez hegaz eginda. Halere Ikaro, gero eta gorago igotzeko eta Eguzkirantz hurbildu nahi izatean, argizaria urtzen hazi zen eta bertan amaitu zuen bidaia… eta bizitza.

Dedalo eta Ikaro
Charles Paul Landon.

Ezagutzen al duzue Ikaro modernorik? Zer ote da delta hegal batekin hegaz egitea? Ene ustez, hori egiten duena benetako Ikaro bat da, txukun egiten baitu hegaz; baina ez eskuineko irudian dagoen brontzezko hegoduna, horrek ez baitu hegaz egiten 
                            

== Ikaro Elgoibarren ==
Esperanza D´Ors eskultore espainiarrak Ikaroren eskultura berezi bat eskegi zuen Elgoibarren1998an, Deba ibaiaren gaineko Urazaundi zubian. 

Eskultura hori Elgoibarko zubian egon zen 22 urtean. Gero, higatu eta arriskugarri bihurtzean, bertatik kendu eta Ismael Garcia-k zaharberritu egin zuen 2025erako.  
   
  Ikaro Deba ibaiko Urazaundi zubian.  

                  Ismael Garcia-k zaharberritutako Ikaro.

== Animalietatik ateratako kola itsasgarriak ==
Antzinateko teknologian, animalia-lekedak nagusitu zitzaizkien landare-lekedei. Horietakoa da gelatina. Pentsa dezagun txorien hegoetan: haietan dauden muskuluak, lotailuak eta azala proteinei esker daude gorputzari lotuta. Berdin giza gorputzekoak ere.


irudia


Proteina horien artean, oso garrantzitsua da kolagenoa. Animalietan, kolageno-molekula luzeak korapilatuta daude eta muskuluak, tendoiak eta kartilagoak osatzen dituzte. Kola prestatzeko prozesuan, kolagenoak urarekin erreakzionatzean, molekulak banatu egiten dira eta lotura kimikoak aske geratzen dira, ondoren edozerekin itsasteko. 

== Zuraren ahuleziaren aurrean, kontratxapatua ==
Antzinateko egiptoarrak lehenak izan ziren animalia-lekedak erabiltzen, bereziki beren haltzariak eta dekoraziozko inkrustazioak hormetan gogor itsasteko.

Izatez, horrela ebatzi zen zuraren arazo mekaniko nagusia, zuraren garauek eragindako arrakalen ondoriozko hauskortasuna, alegia. Zurezko xaflak zenbat eta finagoak izan, errazago arrakalatzen dira. Baina xafla finen artean lekeda egokia jarrita, material berri bat sortzen da, oso erresistente eta moldagarria dena: kontratxapatua.

Etxegintzan oso erabiliak dira kontratxapatuzko oholak.

== Kontratxapatuaren erabilera hegazkingintzan ==
XX. mendearen lehen erdian, kimikariak konturatu ziren ezen fenola eta formaldehidoa nahastuta bi xaflaren tartean zabalduz gero, bi xaflak gogor itsatsita geratzen zirela nahastea lehortzean. 
Horrelaxe asmatu ziren bi osagaietako lekedak.

XX. mendearen hasierako hegazkinak zurezkoak ziren, baina egurraren garauen erruz, arrakalatzeko arrisku handia zuten. Soluzioa kontratxapatuan zegoen, forma aerodinamikoa emanda fidagarria eta erresistentea baitzen bi osagaietako lekedei esker.

Habilland Mosquito bonbaketaria.

Kontratxapatuzko hegazkin ospetsuena Habilland Mosquito izenekoa izan zen. Bigarren Mundu Gerran, erabili zuten 1941etik aurrera, bestelakoak baino arinagoa eta askoz bizkorragoa zelako, eta ezin konta ahala lurralde eta herri “arrakastaz” bonbardatzen eta suntsitzen jardun zuten.


== Kontratxapatuaren erabilera haltzarigintzan ==
Bigarren Mundu Gerra bukatu ostean, kontratxapatua haltzarien fabrikazioan sartu zen.
 
Charles eta Ray Eames senar-emazte disenatzaileek 1950eko hamarkadan sorturiko kontratxapatuzko aulkiak komertzializatzen hasi ziren, mundu osan zehar arrakasta handia lortuz. 

                             
                                             Charles eta Ray Eames 1959an.
                   
       Eames aulki sinplea. 

    Eames Lounge eta Otoman (1956).

== Super glue, zianoakrilatoa ==
Super glue izeneko kola itsasgarria zianoakrilatoan oinarrituriko lekeda sintetiko bat da, oso bizkor eta gogor itsatsi eta lehortzen dena. Ia edozein bi material “betiko” batzeko balio du. Gaur egun medikuntzan ere erabiltzen da ospitaletan azaleko zaurietako ebakiak berehala ixteko. 
                                                                   
                        irudiak

                                      
Loctite markako super gluea erabili duen edonork badaki zein kontuz ibili behar den atzamarrekin ez ukitzeko. Bestela arazoak izango ditu loctitea kentzeko eta atzamarrak askatzeko. 

== Karbono-zuntza eta lekedak ==
Karbono zuntza zuntz artifizial bat da, karbono-atomoak kristal egituran dituena: 
   
*erresistentzia mekaniko handiko materiala da, 
* • altzairuaren antzeko propietate mekanikoak ditu,
*aluminioak baino dentsitate askoz txikiagoa du,
*zura edo plastikoa bezain arina da,
*eta kanpoko eragile atmosferikoekiko oso erresistentea.
2004ko Atenasko Joko Paralinpikoetan, Oscar Leonard Carl Pistorius atleta hegoafrikarrak 46,43 s-tan korritu zuen 400 m-ko lasterketa, karbono-zuntzezko “hankak” eta euskarriak super gluez itsatsita Geroago, 2012ko Londresko Joko Olinpikoetan parte hartu zuen ofizialki Hegoafrika ordezkatuz 4400 m-ko errelebo-taldean.2
                                                                                  
   Oscar Pictorius                    

Auto honen karbono-zuntzezko txasisak ohiko altzairuzkoaren pisuaren erdia baino ez du. 
           
         Karbono-zuntz itsatsia txasisean.  

                Karbono-zuntzezko karrozeria.

== Karbono-zuntza eta lekedak hegazkingintzan ==
Airbus  A350 XWB hegazkinaren fuselajea eta hegoak karbono-zuntzez indarturiko plastikoz eginda daude eta lekeda bereziez itsatsita daude. Gehienez 366 bidaiari eraman ditzake. Hego bakoitza 32 m luze eta 6 m zabal da, eta pieza bakarrak dira. Hegazkingintzan inoiz fabrikaturiko karbono-zuntzezko pieza handienak dira.

Fabrikazioa deszentralizaturik dago: hegoak Erresuma Batuan fabrikatzen dira, fuselajeko sekzioak Alemania, Frantzia eta Espainian, eta muntaia osoa Toulouse-n (Okzitania) burutzen da.
 
Irudia

A350 XWB hegazkinaren barnealdea oso eroso eta ikusgarria da. Eserleku bakoitza oso zabala da, alde bietakoek leihatila dute eta tartean espazio ireki eta zabalak daude, zerbitzu askorekin.
 
irudia


Baina, Aladinoren ipuinean bezala, benetako gakoa kerosenoa da.

Irudia

Zugazarten iritzi-gomendioa liburuaren egunean

== Irudien jatorria ==</text>
      <sha1>g5vmpb1qhe6hnwpmy60xcr5lstr7k55</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44102</id>
      <parentid>44095</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T23:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>lehen irudiak</comment>
      <origin>44102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14676" sha1="2r9ntai0uxwvmsvsmwrpww6jbz13pkf" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 3.8. Soldadurak baino itsaskorragoak =
Baldintza batzuetan likidoak itsasi egiten dira solidoetan. Adibidez, olioa, zopa, eztia… itsatsi egiten dira gure azalean eta gure arropetan, eta zikin-orbanak uzten dituzte bertan. Ura ere bai: horrexegatik bustitzen gaitu. 

Baina urak itsasgarritasun txikia du; gainera, ura jariatu egiten da gure gorputzaren gainetik; hori bai, azalari itsatsita. Dutxatzen ari garenean, goitik erortzen diren tantek gorputz osoa bustitzen dute; bestela, azalean errebotatu eta salto egingo lukete.  

[[Fitxategi:Flickr - Government Press Office (GPO) - Soldiers Shower Near Eilat.jpg|thumb]]

Zorionez, ura askoz errazago itsasten da beste material batzuetan gure azalean baino, hala nola toalla edo eskuoihaletan. Toallaren zuntzekiko kontaktuan dagoenean, ura zurrupatuta geratzen da, oihalari itsatsita, olio-lanparetako metxetan olioa bezalaxe. Horri esker, dutxatu ondoren, ondo lehortu dezakegu gorputza toallarekin, gorputza sikatuz eta xukadera bustiz. Lehortzea uraren eta toallaren arteko gainazal-tentsio txikiaren ondorioz gertatzen da; izan ere, itsasgarritasuna ez da likido jakin baten propietate intrintseko bat, material solido batekiko elkarrekintzaren ondorioa baizik.

[[Fitxategi:A slippy floor, Halifax station - geograph.org.uk - 2587386.jpg|thumb|Ura ez da zoru iragaztezinetan itsasten.]]

== Baina ura ez da “benetako” lekeda ==
Atzamarra busti eta bertan paper- edo hauts-printza bat biltzen badugu, itsatsita geratuko da une batez. Baina ura lurruntzean, askatu egingo da. Urak itsasgarritasuna galtzen du lurruntzean: ez da “benetako” lededa. Oro har, lekedak likidoak dira, material solido baten gainean ezartzean solido bihurtzen direnak, materialen artean batasun iraunkorra osatuz. 

Euskaltzaindiak sinonimo hauek onarturik dauzka Hiztegi Batuan lekedak izendatzeko: lekeda, lika, itsasgarri eta kola.  Adjektibo hauek ere bai: itsasgarri, itsaskor eta liskatsu.  Gure inguruko hizkuntzetan hauexek dira izen baliokideak: pegamento / cola / adhesivo (es), colle / adhésif / glu (fr), glue / adhesive (en).


== Santimamiñeko irudiak, pinturak ==
Paleolitikoan, gizakiek pigmentu naturalak prestatzen zituzten kobetako hormak pintatzeko. Pigmentu haiek substantzia liskatsuekin nahasten zituzten, hala nola gantzekin eta arrautzekin; horrela, pinturak asmatu zituzten; eta pintura haiek milaka urtetan iraun dute hormetan itsatsirik. Izan ere, ondo pentsatuta, pinturak koloretako lekedak dira.


Santimamiñeko pinturak 
(K.a. 14.500-12.000)


== Ötzi deritzon izotzetako gizonaren aizkora ==
Ötzi deiturikoa gizon baten  gorpu momifikatua da, Alpeetako glaziar batean 1991ean aurkitutakoarena. Orain dela 5.300 urte inguru bizi izan zen. Izotzak eta elurrak oso ongi kontserbatu zituzten Ötziren gorpua eta jantziak.
         
irudiak


Tresna batzuk er agertu ziren momiaren inguruan; haien horien artean kobrezko aizkora bat zegoen. Kirtena hagin-zurezkoa zen, eta kobrezko aizkora-ahoari ondo eusteko, lekedaz itsatsitako soka batez zeukan tinkatuta. 

Ötziren aizkora

== Zuhaitzen erretxinak, lekeda bikainak ==
Zuhaitzak hainbat ekai liskatsuren hornitzaileak dira. Kasurako, pinuen izerdiak lekeda egokiak egiteko balio du. XX. mendearen bigarren erdialdera arte, honelako ontzi txikietan biltzen zen erretxina hori Akitaniako pinadi zabaletan. 
                                   
        Erretxina biltzeko ontziak.                 Boswelia sacra                     Commiphora myrrha

Boswelia zuhaitzaren erretxinatik intsentsu izeneko kola aromatikoa lortzen da. Arantzadun Commiphora myrrha zuhaixkaren erretxinatik mirra lortzen da. Antzinatean medikuntzan eta perfumegintzan erabiltzen ziren. “Errege Magoek” opariak egiteko erabili omen zituzten, urrearekin batera.


                                  Armiarma bat anbarrean harrapatuta.


Eboluzioan zehar, zuhaitzek intsektuak harrapatzeko eta plagetatik babesteko sortu zituzten erretxinak. Anbarra erretxina solidotu eta gogortua da. Neolitikotik hasita, oso preziatua. Medikuntzan eta bitxigintzan erabili izan da. Izatez, erretxina fosilizatua da, eta sarritan intsektuak dauzka barruan, harrapatuta.

== Kautxua, polimero elastiko naturala ==
Kautxua polimero elastiko natural bat da, hainbat zuhaitz eta landareren izerditik abiatuta sortzen dena, berezki  Hevea brasiliensis zuhaitzetik. Zuhaitz horren izerdiak esnearen antza du eta horregatik latex deritzo. Akitaniako pinudietan erabiltzen ziren antzeko ontzietan biltzen izan da. Ondoren erakusten den Japoniako seiluaz Malaisiako latex-bilketa ohoretu nahi izan zen, argi adieraziz zer garrantzia zuen kautxuak garai hartan.


         Hevea brasiliensis    

                 Latexa biltzeko ontzia.  

                  Japoniako seilua (1943)
                           
Kautxu naturalaren poliisopropeno-molekulak elkarrekin txirikordatuta daude.1


Kautxua poliisopropeno-molekula luzeen nahaste-borraste bat da: poliisopropeno-molekulen arteko loturak oso ahulak dira, eta horrexegatik da hain elastiko eta itsaskorra. Kautxu naturalaren poliisopropeno-molekulak elkarrekin txirikordatuta daude.Bigarren Mundu Gerrara arte ez zen sintetikoki fabrikatu. Gaur egun, industrialki ekoizten den kautxu gehiena sintetikoa da. 

Kautxutik hainbeste tresna eta osagai lortzen dira, gero  egunero bizimoduan baliatzen ditugunak.  Adibidez, idazten eta marrazten ikasteko, ba ote dago tresna egokiagorik papera, arkatza eta borragoma baino? Zein praktiko diren latexezko eskularru garbi eta aseptikoak.                                                     

irudiak

Bizikletetako eskulekuetako kautxuzko babesgarriei esker, ez zaizkigu eskuak manillarretan irristatzen. Eta automobiletako gurpilen pneumatikoei esker, ziurtasunez abiatu gaitezke autobideetan zehar, ondo itsasten baitituzte ibilgailuak zorura, balaztatzean eta bihurguneetan.
   

irudiak

== Zinta itsasgarria, sekulako asmakizuna ==
3M enpresan lanean ziharduen Richard Drew ikertzaileak zinta itsasgarria asmatu zuen 1925ean. Drew-ren asmakizuna Scotch Tape izenaz komertzializatu zen. 

Zinta itsasgarriak hiru geruza ditu: azpikoa, lekeda indartsua da; erdikoa zelofana da, gardena eta erresistentea, eta gainekoa, tefloi ez-itsasgarria, material gehienekin gainazal-tentsio handia duena eta itsasten ez dena.

                 
   Richard Gurley Drew  (1899-1980) 

   Zinta itsagarria
                     
Geroago asmatu zuten zinta itsasgarriaren euskarria, oso praktikoa dena biribilkiko zinta ondo mozteko. Ia edozertarako balio du, baita zestapuntako saskiak konpontzeko ere. 
                 .
            Zinta itsagarriaren eukarria. 

                           Zestapuntako saskiak


== Post-it, ohar-paper autoitsaskor praktikoa ==
1968an, 3M enpresako Spencer Silver ikertzaileak post-it izeneko ohar-paper autoitsaskorra asmatu zuen. Atzealdetik ertz batean lekeda ahul bat duten paper-orriak dira, kolorezko takoetan bildurik.
                                                
        Spencer Silver (1941-2021)

       Marra etenek atzealde lekadunak dira.

       Koloretako post-it takoak.
                               

Orritxo bat askatzean, lekedak itsatsita irauten du paperean, eta beste edozein materialetan erants daiteke berriro, oharreko mezuaren oroigarri. Ez al da asmakizun irudimentsua?

Bi asmakizun txiki, sinple eta praktiko horietan oinarriturik, izugarrizko garapena ezagutu du gaurdaino 3M korporazio multinazionalak. 1902an sortu zen, eta 2026ko abenduan 88.667 enplegatu zituen munduan zehar 100dik gora lurraldetan.


3M (Minnesota Mining and Manufactering)


Egoitza nagusia (Minnesota, AEB).

== Dedalo eta Ikaroren mitoa ==
Antzinako Greziako mitologian, Dedalo izeneko arkitekto, eskultore eta asmatzaileak Kretako labirintoa eraiki zuen.

Mitoak kontatzen zuenez, itsasoetako Poseidon jainkoa haserretu egin zen Kretako Minos erregearekin, zezenik ederrena berari sakrifikatzeko promesa bete ez zuelako, eta erregearen emazte Pasifae zezenaz maitemintzea eragin zuen mendekuz. Dedaloren trikimailu batez lortu zuen zezenak sexuz estali eta umedun uztea Pasifae. Handik bederatzi hilabetera jaio zen Minotauroa, giza gorputza eta zezen-burua zeukan izakia. 

Minotauroak zezen-burua eta giza gorputza zituen.

Dedaloren amarruaz konturaturik, Minosek labirintoan preso sartu zituen labirintoan Dedalo eta baita beraren seme Ikaro ere, betiko. Baina Dedalok eta Ikarok labirintotik ihes egitea lortu zuten, argizariz itsatsitako lumadun hegoez hegaz eginda. Halere Ikaro, gero eta gorago igotzeko eta Eguzkirantz hurbildu nahi izatean, argizaria urtzen hazi zen eta bertan amaitu zuen bidaia… eta bizitza.

Dedalo eta Ikaro
Charles Paul Landon.

Ezagutzen al duzue Ikaro modernorik? Zer ote da delta hegal batekin hegaz egitea? Ene ustez, hori egiten duena benetako Ikaro bat da, txukun egiten baitu hegaz; baina ez eskuineko irudian dagoen brontzezko hegoduna, horrek ez baitu hegaz egiten 
                            

== Ikaro Elgoibarren ==
Esperanza D´Ors eskultore espainiarrak Ikaroren eskultura berezi bat eskegi zuen Elgoibarren1998an, Deba ibaiaren gaineko Urazaundi zubian. 

Eskultura hori Elgoibarko zubian egon zen 22 urtean. Gero, higatu eta arriskugarri bihurtzean, bertatik kendu eta Ismael Garcia-k zaharberritu egin zuen 2025erako.  
   
  Ikaro Deba ibaiko Urazaundi zubian.  

                  Ismael Garcia-k zaharberritutako Ikaro.

== Animalietatik ateratako kola itsasgarriak ==
Antzinateko teknologian, animalia-lekedak nagusitu zitzaizkien landare-lekedei. Horietakoa da gelatina. Pentsa dezagun txorien hegoetan: haietan dauden muskuluak, lotailuak eta azala proteinei esker daude gorputzari lotuta. Berdin giza gorputzekoak ere.


irudia


Proteina horien artean, oso garrantzitsua da kolagenoa. Animalietan, kolageno-molekula luzeak korapilatuta daude eta muskuluak, tendoiak eta kartilagoak osatzen dituzte. Kola prestatzeko prozesuan, kolagenoak urarekin erreakzionatzean, molekulak banatu egiten dira eta lotura kimikoak aske geratzen dira, ondoren edozerekin itsasteko. 

== Zuraren ahuleziaren aurrean, kontratxapatua ==
Antzinateko egiptoarrak lehenak izan ziren animalia-lekedak erabiltzen, bereziki beren haltzariak eta dekoraziozko inkrustazioak hormetan gogor itsasteko.

Izatez, horrela ebatzi zen zuraren arazo mekaniko nagusia, zuraren garauek eragindako arrakalen ondoriozko hauskortasuna, alegia. Zurezko xaflak zenbat eta finagoak izan, errazago arrakalatzen dira. Baina xafla finen artean lekeda egokia jarrita, material berri bat sortzen da, oso erresistente eta moldagarria dena: kontratxapatua.

Etxegintzan oso erabiliak dira kontratxapatuzko oholak.

== Kontratxapatuaren erabilera hegazkingintzan ==
XX. mendearen lehen erdian, kimikariak konturatu ziren ezen fenola eta formaldehidoa nahastuta bi xaflaren tartean zabalduz gero, bi xaflak gogor itsatsita geratzen zirela nahastea lehortzean. 
Horrelaxe asmatu ziren bi osagaietako lekedak.

XX. mendearen hasierako hegazkinak zurezkoak ziren, baina egurraren garauen erruz, arrakalatzeko arrisku handia zuten. Soluzioa kontratxapatuan zegoen, forma aerodinamikoa emanda fidagarria eta erresistentea baitzen bi osagaietako lekedei esker.

Habilland Mosquito bonbaketaria.

Kontratxapatuzko hegazkin ospetsuena Habilland Mosquito izenekoa izan zen. Bigarren Mundu Gerran, erabili zuten 1941etik aurrera, bestelakoak baino arinagoa eta askoz bizkorragoa zelako, eta ezin konta ahala lurralde eta herri “arrakastaz” bonbardatzen eta suntsitzen jardun zuten.


== Kontratxapatuaren erabilera haltzarigintzan ==
Bigarren Mundu Gerra bukatu ostean, kontratxapatua haltzarien fabrikazioan sartu zen.
 
Charles eta Ray Eames senar-emazte disenatzaileek 1950eko hamarkadan sorturiko kontratxapatuzko aulkiak komertzializatzen hasi ziren, mundu osan zehar arrakasta handia lortuz. 

                             
                                             Charles eta Ray Eames 1959an.
                   
       Eames aulki sinplea. 

    Eames Lounge eta Otoman (1956).

== Super glue, zianoakrilatoa ==
Super glue izeneko kola itsasgarria zianoakrilatoan oinarrituriko lekeda sintetiko bat da, oso bizkor eta gogor itsatsi eta lehortzen dena. Ia edozein bi material “betiko” batzeko balio du. Gaur egun medikuntzan ere erabiltzen da ospitaletan azaleko zaurietako ebakiak berehala ixteko. 
                                                                   
                        irudiak

                                      
Loctite markako super gluea erabili duen edonork badaki zein kontuz ibili behar den atzamarrekin ez ukitzeko. Bestela arazoak izango ditu loctitea kentzeko eta atzamarrak askatzeko. 

== Karbono-zuntza eta lekedak ==
Karbono zuntza zuntz artifizial bat da, karbono-atomoak kristal egituran dituena: 
   
*erresistentzia mekaniko handiko materiala da, 
* • altzairuaren antzeko propietate mekanikoak ditu,
*aluminioak baino dentsitate askoz txikiagoa du,
*zura edo plastikoa bezain arina da,
*eta kanpoko eragile atmosferikoekiko oso erresistentea.
2004ko Atenasko Joko Paralinpikoetan, Oscar Leonard Carl Pistorius atleta hegoafrikarrak 46,43 s-tan korritu zuen 400 m-ko lasterketa, karbono-zuntzezko “hankak” eta euskarriak super gluez itsatsita Geroago, 2012ko Londresko Joko Olinpikoetan parte hartu zuen ofizialki Hegoafrika ordezkatuz 4400 m-ko errelebo-taldean.2
                                                                                  
   Oscar Pictorius                    

Auto honen karbono-zuntzezko txasisak ohiko altzairuzkoaren pisuaren erdia baino ez du. 
           
         Karbono-zuntz itsatsia txasisean.  

                Karbono-zuntzezko karrozeria.

== Karbono-zuntza eta lekedak hegazkingintzan ==
Airbus  A350 XWB hegazkinaren fuselajea eta hegoak karbono-zuntzez indarturiko plastikoz eginda daude eta lekeda bereziez itsatsita daude. Gehienez 366 bidaiari eraman ditzake. Hego bakoitza 32 m luze eta 6 m zabal da, eta pieza bakarrak dira. Hegazkingintzan inoiz fabrikaturiko karbono-zuntzezko pieza handienak dira.

Fabrikazioa deszentralizaturik dago: hegoak Erresuma Batuan fabrikatzen dira, fuselajeko sekzioak Alemania, Frantzia eta Espainian, eta muntaia osoa Toulouse-n (Okzitania) burutzen da.
 
Irudia

A350 XWB hegazkinaren barnealdea oso eroso eta ikusgarria da. Eserleku bakoitza oso zabala da, alde bietakoek leihatila dute eta tartean espazio ireki eta zabalak daude, zerbitzu askorekin.
 
irudia


Baina, Aladinoren ipuinean bezala, benetako gakoa kerosenoa da.

Irudia

Zugazarten iritzi-gomendioa liburuaren egunean

== Irudien jatorria ==</text>
      <sha1>2r9ntai0uxwvmsvsmwrpww6jbz13pkf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44103</id>
      <parentid>44102</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T23:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* 3.8. Soldadurak baino itsaskorragoak */</comment>
      <origin>44103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14674" sha1="edmhcy7xnq4rhhiuvq0k2b7qcosyhgn" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 3.8. Soldadurak baino itsaskorragoak =
Baldintza batzuetan likidoak itsasi egiten dira solidoetan. Adibidez, olioa, zopa, eztia… itsatsi egiten dira gure azalean eta gure arropetan, eta zikin-orbanak uzten dituzte bertan. Ura ere bai: horrexegatik bustitzen gaitu. 

[[Fitxategi:Flickr - Government Press Office (GPO) - Soldiers Shower Near Eilat.jpg|thumb]]
Baina urak itsasgarritasun txikia du; gainera, ura jariatu egiten da gure gorputzaren gainetik; hori bai, azalari itsatsita. Dutxatzen ari garenean, goitik erortzen diren tantek gorputz osoa bustitzen dute; bestela, azalean errebotatu eta salto egingo lukete.  

[[Fitxategi:A slippy floor, Halifax station - geograph.org.uk - 2587386.jpg|thumb|Ura ez da zoru iragaztezinetan itsasten.]]
Zorionez, ura askoz errazago itsasten da beste material batzuetan gure azalean baino, hala nola toalla edo eskuoihaletan. Toallaren zuntzekiko kontaktuan dagoenean, ura zurrupatuta geratzen da, oihalari itsatsita, olio-lanparetako metxetan olioa bezalaxe. Horri esker, dutxatu ondoren, ondo lehortu dezakegu gorputza toallarekin, gorputza sikatuz eta xukadera bustiz. Lehortzea uraren eta toallaren arteko gainazal-tentsio txikiaren ondorioz gertatzen da; izan ere, itsasgarritasuna ez da likido jakin baten propietate intrintseko bat, material solido batekiko elkarrekintzaren ondorioa baizik.

== Baina ura ez da “benetako” lekeda ==
Atzamarra busti eta bertan paper- edo hauts-printza bat biltzen badugu, itsatsita geratuko da une batez. Baina ura lurruntzean, askatu egingo da. Urak itsasgarritasuna galtzen du lurruntzean: ez da “benetako” lededa. Oro har, lekedak likidoak dira, material solido baten gainean ezartzean solido bihurtzen direnak, materialen artean batasun iraunkorra osatuz. 

Euskaltzaindiak sinonimo hauek onarturik dauzka Hiztegi Batuan lekedak izendatzeko: lekeda, lika, itsasgarri eta kola.  Adjektibo hauek ere bai: itsasgarri, itsaskor eta liskatsu.  Gure inguruko hizkuntzetan hauexek dira izen baliokideak: pegamento / cola / adhesivo (es), colle / adhésif / glu (fr), glue / adhesive (en).


== Santimamiñeko irudiak, pinturak ==
Paleolitikoan, gizakiek pigmentu naturalak prestatzen zituzten kobetako hormak pintatzeko. Pigmentu haiek substantzia liskatsuekin nahasten zituzten, hala nola gantzekin eta arrautzekin; horrela, pinturak asmatu zituzten; eta pintura haiek milaka urtetan iraun dute hormetan itsatsirik. Izan ere, ondo pentsatuta, pinturak koloretako lekedak dira.


Santimamiñeko pinturak 
(K.a. 14.500-12.000)


== Ötzi deritzon izotzetako gizonaren aizkora ==
Ötzi deiturikoa gizon baten  gorpu momifikatua da, Alpeetako glaziar batean 1991ean aurkitutakoarena. Orain dela 5.300 urte inguru bizi izan zen. Izotzak eta elurrak oso ongi kontserbatu zituzten Ötziren gorpua eta jantziak.
         
irudiak


Tresna batzuk er agertu ziren momiaren inguruan; haien horien artean kobrezko aizkora bat zegoen. Kirtena hagin-zurezkoa zen, eta kobrezko aizkora-ahoari ondo eusteko, lekedaz itsatsitako soka batez zeukan tinkatuta. 

Ötziren aizkora

== Zuhaitzen erretxinak, lekeda bikainak ==
Zuhaitzak hainbat ekai liskatsuren hornitzaileak dira. Kasurako, pinuen izerdiak lekeda egokiak egiteko balio du. XX. mendearen bigarren erdialdera arte, honelako ontzi txikietan biltzen zen erretxina hori Akitaniako pinadi zabaletan. 
                                   
        Erretxina biltzeko ontziak.                 Boswelia sacra                     Commiphora myrrha

Boswelia zuhaitzaren erretxinatik intsentsu izeneko kola aromatikoa lortzen da. Arantzadun Commiphora myrrha zuhaixkaren erretxinatik mirra lortzen da. Antzinatean medikuntzan eta perfumegintzan erabiltzen ziren. “Errege Magoek” opariak egiteko erabili omen zituzten, urrearekin batera.


                                  Armiarma bat anbarrean harrapatuta.


Eboluzioan zehar, zuhaitzek intsektuak harrapatzeko eta plagetatik babesteko sortu zituzten erretxinak. Anbarra erretxina solidotu eta gogortua da. Neolitikotik hasita, oso preziatua. Medikuntzan eta bitxigintzan erabili izan da. Izatez, erretxina fosilizatua da, eta sarritan intsektuak dauzka barruan, harrapatuta.

== Kautxua, polimero elastiko naturala ==
Kautxua polimero elastiko natural bat da, hainbat zuhaitz eta landareren izerditik abiatuta sortzen dena, berezki  Hevea brasiliensis zuhaitzetik. Zuhaitz horren izerdiak esnearen antza du eta horregatik latex deritzo. Akitaniako pinudietan erabiltzen ziren antzeko ontzietan biltzen izan da. Ondoren erakusten den Japoniako seiluaz Malaisiako latex-bilketa ohoretu nahi izan zen, argi adieraziz zer garrantzia zuen kautxuak garai hartan.


         Hevea brasiliensis    

                 Latexa biltzeko ontzia.  

                  Japoniako seilua (1943)
                           
Kautxu naturalaren poliisopropeno-molekulak elkarrekin txirikordatuta daude.1


Kautxua poliisopropeno-molekula luzeen nahaste-borraste bat da: poliisopropeno-molekulen arteko loturak oso ahulak dira, eta horrexegatik da hain elastiko eta itsaskorra. Kautxu naturalaren poliisopropeno-molekulak elkarrekin txirikordatuta daude.Bigarren Mundu Gerrara arte ez zen sintetikoki fabrikatu. Gaur egun, industrialki ekoizten den kautxu gehiena sintetikoa da. 

Kautxutik hainbeste tresna eta osagai lortzen dira, gero  egunero bizimoduan baliatzen ditugunak.  Adibidez, idazten eta marrazten ikasteko, ba ote dago tresna egokiagorik papera, arkatza eta borragoma baino? Zein praktiko diren latexezko eskularru garbi eta aseptikoak.                                                     

irudiak

Bizikletetako eskulekuetako kautxuzko babesgarriei esker, ez zaizkigu eskuak manillarretan irristatzen. Eta automobiletako gurpilen pneumatikoei esker, ziurtasunez abiatu gaitezke autobideetan zehar, ondo itsasten baitituzte ibilgailuak zorura, balaztatzean eta bihurguneetan.
   

irudiak

== Zinta itsasgarria, sekulako asmakizuna ==
3M enpresan lanean ziharduen Richard Drew ikertzaileak zinta itsasgarria asmatu zuen 1925ean. Drew-ren asmakizuna Scotch Tape izenaz komertzializatu zen. 

Zinta itsasgarriak hiru geruza ditu: azpikoa, lekeda indartsua da; erdikoa zelofana da, gardena eta erresistentea, eta gainekoa, tefloi ez-itsasgarria, material gehienekin gainazal-tentsio handia duena eta itsasten ez dena.

                 
   Richard Gurley Drew  (1899-1980) 

   Zinta itsagarria
                     
Geroago asmatu zuten zinta itsasgarriaren euskarria, oso praktikoa dena biribilkiko zinta ondo mozteko. Ia edozertarako balio du, baita zestapuntako saskiak konpontzeko ere. 
                 .
            Zinta itsagarriaren eukarria. 

                           Zestapuntako saskiak


== Post-it, ohar-paper autoitsaskor praktikoa ==
1968an, 3M enpresako Spencer Silver ikertzaileak post-it izeneko ohar-paper autoitsaskorra asmatu zuen. Atzealdetik ertz batean lekeda ahul bat duten paper-orriak dira, kolorezko takoetan bildurik.
                                                
        Spencer Silver (1941-2021)

       Marra etenek atzealde lekadunak dira.

       Koloretako post-it takoak.
                               

Orritxo bat askatzean, lekedak itsatsita irauten du paperean, eta beste edozein materialetan erants daiteke berriro, oharreko mezuaren oroigarri. Ez al da asmakizun irudimentsua?

Bi asmakizun txiki, sinple eta praktiko horietan oinarriturik, izugarrizko garapena ezagutu du gaurdaino 3M korporazio multinazionalak. 1902an sortu zen, eta 2026ko abenduan 88.667 enplegatu zituen munduan zehar 100dik gora lurraldetan.


3M (Minnesota Mining and Manufactering)


Egoitza nagusia (Minnesota, AEB).

== Dedalo eta Ikaroren mitoa ==
Antzinako Greziako mitologian, Dedalo izeneko arkitekto, eskultore eta asmatzaileak Kretako labirintoa eraiki zuen.

Mitoak kontatzen zuenez, itsasoetako Poseidon jainkoa haserretu egin zen Kretako Minos erregearekin, zezenik ederrena berari sakrifikatzeko promesa bete ez zuelako, eta erregearen emazte Pasifae zezenaz maitemintzea eragin zuen mendekuz. Dedaloren trikimailu batez lortu zuen zezenak sexuz estali eta umedun uztea Pasifae. Handik bederatzi hilabetera jaio zen Minotauroa, giza gorputza eta zezen-burua zeukan izakia. 

Minotauroak zezen-burua eta giza gorputza zituen.

Dedaloren amarruaz konturaturik, Minosek labirintoan preso sartu zituen labirintoan Dedalo eta baita beraren seme Ikaro ere, betiko. Baina Dedalok eta Ikarok labirintotik ihes egitea lortu zuten, argizariz itsatsitako lumadun hegoez hegaz eginda. Halere Ikaro, gero eta gorago igotzeko eta Eguzkirantz hurbildu nahi izatean, argizaria urtzen hazi zen eta bertan amaitu zuen bidaia… eta bizitza.

Dedalo eta Ikaro
Charles Paul Landon.

Ezagutzen al duzue Ikaro modernorik? Zer ote da delta hegal batekin hegaz egitea? Ene ustez, hori egiten duena benetako Ikaro bat da, txukun egiten baitu hegaz; baina ez eskuineko irudian dagoen brontzezko hegoduna, horrek ez baitu hegaz egiten 
                            

== Ikaro Elgoibarren ==
Esperanza D´Ors eskultore espainiarrak Ikaroren eskultura berezi bat eskegi zuen Elgoibarren1998an, Deba ibaiaren gaineko Urazaundi zubian. 

Eskultura hori Elgoibarko zubian egon zen 22 urtean. Gero, higatu eta arriskugarri bihurtzean, bertatik kendu eta Ismael Garcia-k zaharberritu egin zuen 2025erako.  
   
  Ikaro Deba ibaiko Urazaundi zubian.  

                  Ismael Garcia-k zaharberritutako Ikaro.

== Animalietatik ateratako kola itsasgarriak ==
Antzinateko teknologian, animalia-lekedak nagusitu zitzaizkien landare-lekedei. Horietakoa da gelatina. Pentsa dezagun txorien hegoetan: haietan dauden muskuluak, lotailuak eta azala proteinei esker daude gorputzari lotuta. Berdin giza gorputzekoak ere.


irudia


Proteina horien artean, oso garrantzitsua da kolagenoa. Animalietan, kolageno-molekula luzeak korapilatuta daude eta muskuluak, tendoiak eta kartilagoak osatzen dituzte. Kola prestatzeko prozesuan, kolagenoak urarekin erreakzionatzean, molekulak banatu egiten dira eta lotura kimikoak aske geratzen dira, ondoren edozerekin itsasteko. 

== Zuraren ahuleziaren aurrean, kontratxapatua ==
Antzinateko egiptoarrak lehenak izan ziren animalia-lekedak erabiltzen, bereziki beren haltzariak eta dekoraziozko inkrustazioak hormetan gogor itsasteko.

Izatez, horrela ebatzi zen zuraren arazo mekaniko nagusia, zuraren garauek eragindako arrakalen ondoriozko hauskortasuna, alegia. Zurezko xaflak zenbat eta finagoak izan, errazago arrakalatzen dira. Baina xafla finen artean lekeda egokia jarrita, material berri bat sortzen da, oso erresistente eta moldagarria dena: kontratxapatua.

Etxegintzan oso erabiliak dira kontratxapatuzko oholak.

== Kontratxapatuaren erabilera hegazkingintzan ==
XX. mendearen lehen erdian, kimikariak konturatu ziren ezen fenola eta formaldehidoa nahastuta bi xaflaren tartean zabalduz gero, bi xaflak gogor itsatsita geratzen zirela nahastea lehortzean. 
Horrelaxe asmatu ziren bi osagaietako lekedak.

XX. mendearen hasierako hegazkinak zurezkoak ziren, baina egurraren garauen erruz, arrakalatzeko arrisku handia zuten. Soluzioa kontratxapatuan zegoen, forma aerodinamikoa emanda fidagarria eta erresistentea baitzen bi osagaietako lekedei esker.

Habilland Mosquito bonbaketaria.

Kontratxapatuzko hegazkin ospetsuena Habilland Mosquito izenekoa izan zen. Bigarren Mundu Gerran, erabili zuten 1941etik aurrera, bestelakoak baino arinagoa eta askoz bizkorragoa zelako, eta ezin konta ahala lurralde eta herri “arrakastaz” bonbardatzen eta suntsitzen jardun zuten.


== Kontratxapatuaren erabilera haltzarigintzan ==
Bigarren Mundu Gerra bukatu ostean, kontratxapatua haltzarien fabrikazioan sartu zen.
 
Charles eta Ray Eames senar-emazte disenatzaileek 1950eko hamarkadan sorturiko kontratxapatuzko aulkiak komertzializatzen hasi ziren, mundu osan zehar arrakasta handia lortuz. 

                             
                                             Charles eta Ray Eames 1959an.
                   
       Eames aulki sinplea. 

    Eames Lounge eta Otoman (1956).

== Super glue, zianoakrilatoa ==
Super glue izeneko kola itsasgarria zianoakrilatoan oinarrituriko lekeda sintetiko bat da, oso bizkor eta gogor itsatsi eta lehortzen dena. Ia edozein bi material “betiko” batzeko balio du. Gaur egun medikuntzan ere erabiltzen da ospitaletan azaleko zaurietako ebakiak berehala ixteko. 
                                                                   
                        irudiak

                                      
Loctite markako super gluea erabili duen edonork badaki zein kontuz ibili behar den atzamarrekin ez ukitzeko. Bestela arazoak izango ditu loctitea kentzeko eta atzamarrak askatzeko. 

== Karbono-zuntza eta lekedak ==
Karbono zuntza zuntz artifizial bat da, karbono-atomoak kristal egituran dituena: 
   
*erresistentzia mekaniko handiko materiala da, 
* • altzairuaren antzeko propietate mekanikoak ditu,
*aluminioak baino dentsitate askoz txikiagoa du,
*zura edo plastikoa bezain arina da,
*eta kanpoko eragile atmosferikoekiko oso erresistentea.
2004ko Atenasko Joko Paralinpikoetan, Oscar Leonard Carl Pistorius atleta hegoafrikarrak 46,43 s-tan korritu zuen 400 m-ko lasterketa, karbono-zuntzezko “hankak” eta euskarriak super gluez itsatsita Geroago, 2012ko Londresko Joko Olinpikoetan parte hartu zuen ofizialki Hegoafrika ordezkatuz 4400 m-ko errelebo-taldean.2
                                                                                  
   Oscar Pictorius                    

Auto honen karbono-zuntzezko txasisak ohiko altzairuzkoaren pisuaren erdia baino ez du. 
           
         Karbono-zuntz itsatsia txasisean.  

                Karbono-zuntzezko karrozeria.

== Karbono-zuntza eta lekedak hegazkingintzan ==
Airbus  A350 XWB hegazkinaren fuselajea eta hegoak karbono-zuntzez indarturiko plastikoz eginda daude eta lekeda bereziez itsatsita daude. Gehienez 366 bidaiari eraman ditzake. Hego bakoitza 32 m luze eta 6 m zabal da, eta pieza bakarrak dira. Hegazkingintzan inoiz fabrikaturiko karbono-zuntzezko pieza handienak dira.

Fabrikazioa deszentralizaturik dago: hegoak Erresuma Batuan fabrikatzen dira, fuselajeko sekzioak Alemania, Frantzia eta Espainian, eta muntaia osoa Toulouse-n (Okzitania) burutzen da.
 
Irudia

A350 XWB hegazkinaren barnealdea oso eroso eta ikusgarria da. Eserleku bakoitza oso zabala da, alde bietakoek leihatila dute eta tartean espazio ireki eta zabalak daude, zerbitzu askorekin.
 
irudia


Baina, Aladinoren ipuinean bezala, benetako gakoa kerosenoa da.

Irudia

Zugazarten iritzi-gomendioa liburuaren egunean

== Irudien jatorria ==</text>
      <sha1>edmhcy7xnq4rhhiuvq0k2b7qcosyhgn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44104</id>
      <parentid>44103</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T07:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Santimamiñeko irudiak, pinturak */</comment>
      <origin>44104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14722" sha1="myp5qyx6xw2zw1fb9027nam1g1roujs" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 3.8. Soldadurak baino itsaskorragoak =
Baldintza batzuetan likidoak itsasi egiten dira solidoetan. Adibidez, olioa, zopa, eztia… itsatsi egiten dira gure azalean eta gure arropetan, eta zikin-orbanak uzten dituzte bertan. Ura ere bai: horrexegatik bustitzen gaitu. 

[[Fitxategi:Flickr - Government Press Office (GPO) - Soldiers Shower Near Eilat.jpg|thumb]]
Baina urak itsasgarritasun txikia du; gainera, ura jariatu egiten da gure gorputzaren gainetik; hori bai, azalari itsatsita. Dutxatzen ari garenean, goitik erortzen diren tantek gorputz osoa bustitzen dute; bestela, azalean errebotatu eta salto egingo lukete.  

[[Fitxategi:A slippy floor, Halifax station - geograph.org.uk - 2587386.jpg|thumb|Ura ez da zoru iragaztezinetan itsasten.]]
Zorionez, ura askoz errazago itsasten da beste material batzuetan gure azalean baino, hala nola toalla edo eskuoihaletan. Toallaren zuntzekiko kontaktuan dagoenean, ura zurrupatuta geratzen da, oihalari itsatsita, olio-lanparetako metxetan olioa bezalaxe. Horri esker, dutxatu ondoren, ondo lehortu dezakegu gorputza toallarekin, gorputza sikatuz eta xukadera bustiz. Lehortzea uraren eta toallaren arteko gainazal-tentsio txikiaren ondorioz gertatzen da; izan ere, itsasgarritasuna ez da likido jakin baten propietate intrintseko bat, material solido batekiko elkarrekintzaren ondorioa baizik.

== Baina ura ez da “benetako” lekeda ==
Atzamarra busti eta bertan paper- edo hauts-printza bat biltzen badugu, itsatsita geratuko da une batez. Baina ura lurruntzean, askatu egingo da. Urak itsasgarritasuna galtzen du lurruntzean: ez da “benetako” lededa. Oro har, lekedak likidoak dira, material solido baten gainean ezartzean solido bihurtzen direnak, materialen artean batasun iraunkorra osatuz. 

Euskaltzaindiak sinonimo hauek onarturik dauzka Hiztegi Batuan lekedak izendatzeko: lekeda, lika, itsasgarri eta kola.  Adjektibo hauek ere bai: itsasgarri, itsaskor eta liskatsu.  Gure inguruko hizkuntzetan hauexek dira izen baliokideak: pegamento / cola / adhesivo (es), colle / adhésif / glu (fr), glue / adhesive (en).


== Santimamiñeko irudiak, pinturak ==
Paleolitikoan, gizakiek pigmentu naturalak prestatzen zituzten kobetako hormak pintatzeko. Pigmentu haiek substantzia liskatsuekin nahasten zituzten, hala nola gantzekin eta arrautzekin; horrela, pinturak asmatu zituzten; eta pintura haiek milaka urtetan iraun dute hormetan itsatsirik. Izan ere, ondo pentsatuta, pinturak koloretako lekedak dira.

[[Fitxategi:Santimamiñe.jpg|thumb|[[w:Santimamiñe|Santimamiñeko]] pinturak 
(K.a. 14.500-12.000)]]

== Ötzi deritzon izotzetako gizonaren aizkora ==
Ötzi deiturikoa gizon baten  gorpu momifikatua da, Alpeetako glaziar batean 1991ean aurkitutakoarena. Orain dela 5.300 urte inguru bizi izan zen. Izotzak eta elurrak oso ongi kontserbatu zituzten Ötziren gorpua eta jantziak.
         
irudiak


Tresna batzuk er agertu ziren momiaren inguruan; haien horien artean kobrezko aizkora bat zegoen. Kirtena hagin-zurezkoa zen, eta kobrezko aizkora-ahoari ondo eusteko, lekedaz itsatsitako soka batez zeukan tinkatuta. 

Ötziren aizkora

== Zuhaitzen erretxinak, lekeda bikainak ==
Zuhaitzak hainbat ekai liskatsuren hornitzaileak dira. Kasurako, pinuen izerdiak lekeda egokiak egiteko balio du. XX. mendearen bigarren erdialdera arte, honelako ontzi txikietan biltzen zen erretxina hori Akitaniako pinadi zabaletan. 
                                   
        Erretxina biltzeko ontziak.                 Boswelia sacra                     Commiphora myrrha

Boswelia zuhaitzaren erretxinatik intsentsu izeneko kola aromatikoa lortzen da. Arantzadun Commiphora myrrha zuhaixkaren erretxinatik mirra lortzen da. Antzinatean medikuntzan eta perfumegintzan erabiltzen ziren. “Errege Magoek” opariak egiteko erabili omen zituzten, urrearekin batera.


                                  Armiarma bat anbarrean harrapatuta.


Eboluzioan zehar, zuhaitzek intsektuak harrapatzeko eta plagetatik babesteko sortu zituzten erretxinak. Anbarra erretxina solidotu eta gogortua da. Neolitikotik hasita, oso preziatua. Medikuntzan eta bitxigintzan erabili izan da. Izatez, erretxina fosilizatua da, eta sarritan intsektuak dauzka barruan, harrapatuta.

== Kautxua, polimero elastiko naturala ==
Kautxua polimero elastiko natural bat da, hainbat zuhaitz eta landareren izerditik abiatuta sortzen dena, berezki  Hevea brasiliensis zuhaitzetik. Zuhaitz horren izerdiak esnearen antza du eta horregatik latex deritzo. Akitaniako pinudietan erabiltzen ziren antzeko ontzietan biltzen izan da. Ondoren erakusten den Japoniako seiluaz Malaisiako latex-bilketa ohoretu nahi izan zen, argi adieraziz zer garrantzia zuen kautxuak garai hartan.


         Hevea brasiliensis    

                 Latexa biltzeko ontzia.  

                  Japoniako seilua (1943)
                           
Kautxu naturalaren poliisopropeno-molekulak elkarrekin txirikordatuta daude.1


Kautxua poliisopropeno-molekula luzeen nahaste-borraste bat da: poliisopropeno-molekulen arteko loturak oso ahulak dira, eta horrexegatik da hain elastiko eta itsaskorra. Kautxu naturalaren poliisopropeno-molekulak elkarrekin txirikordatuta daude.Bigarren Mundu Gerrara arte ez zen sintetikoki fabrikatu. Gaur egun, industrialki ekoizten den kautxu gehiena sintetikoa da. 

Kautxutik hainbeste tresna eta osagai lortzen dira, gero  egunero bizimoduan baliatzen ditugunak.  Adibidez, idazten eta marrazten ikasteko, ba ote dago tresna egokiagorik papera, arkatza eta borragoma baino? Zein praktiko diren latexezko eskularru garbi eta aseptikoak.                                                     

irudiak

Bizikletetako eskulekuetako kautxuzko babesgarriei esker, ez zaizkigu eskuak manillarretan irristatzen. Eta automobiletako gurpilen pneumatikoei esker, ziurtasunez abiatu gaitezke autobideetan zehar, ondo itsasten baitituzte ibilgailuak zorura, balaztatzean eta bihurguneetan.
   

irudiak

== Zinta itsasgarria, sekulako asmakizuna ==
3M enpresan lanean ziharduen Richard Drew ikertzaileak zinta itsasgarria asmatu zuen 1925ean. Drew-ren asmakizuna Scotch Tape izenaz komertzializatu zen. 

Zinta itsasgarriak hiru geruza ditu: azpikoa, lekeda indartsua da; erdikoa zelofana da, gardena eta erresistentea, eta gainekoa, tefloi ez-itsasgarria, material gehienekin gainazal-tentsio handia duena eta itsasten ez dena.

                 
   Richard Gurley Drew  (1899-1980) 

   Zinta itsagarria
                     
Geroago asmatu zuten zinta itsasgarriaren euskarria, oso praktikoa dena biribilkiko zinta ondo mozteko. Ia edozertarako balio du, baita zestapuntako saskiak konpontzeko ere. 
                 .
            Zinta itsagarriaren eukarria. 

                           Zestapuntako saskiak


== Post-it, ohar-paper autoitsaskor praktikoa ==
1968an, 3M enpresako Spencer Silver ikertzaileak post-it izeneko ohar-paper autoitsaskorra asmatu zuen. Atzealdetik ertz batean lekeda ahul bat duten paper-orriak dira, kolorezko takoetan bildurik.
                                                
        Spencer Silver (1941-2021)

       Marra etenek atzealde lekadunak dira.

       Koloretako post-it takoak.
                               

Orritxo bat askatzean, lekedak itsatsita irauten du paperean, eta beste edozein materialetan erants daiteke berriro, oharreko mezuaren oroigarri. Ez al da asmakizun irudimentsua?

Bi asmakizun txiki, sinple eta praktiko horietan oinarriturik, izugarrizko garapena ezagutu du gaurdaino 3M korporazio multinazionalak. 1902an sortu zen, eta 2026ko abenduan 88.667 enplegatu zituen munduan zehar 100dik gora lurraldetan.


3M (Minnesota Mining and Manufactering)


Egoitza nagusia (Minnesota, AEB).

== Dedalo eta Ikaroren mitoa ==
Antzinako Greziako mitologian, Dedalo izeneko arkitekto, eskultore eta asmatzaileak Kretako labirintoa eraiki zuen.

Mitoak kontatzen zuenez, itsasoetako Poseidon jainkoa haserretu egin zen Kretako Minos erregearekin, zezenik ederrena berari sakrifikatzeko promesa bete ez zuelako, eta erregearen emazte Pasifae zezenaz maitemintzea eragin zuen mendekuz. Dedaloren trikimailu batez lortu zuen zezenak sexuz estali eta umedun uztea Pasifae. Handik bederatzi hilabetera jaio zen Minotauroa, giza gorputza eta zezen-burua zeukan izakia. 

Minotauroak zezen-burua eta giza gorputza zituen.

Dedaloren amarruaz konturaturik, Minosek labirintoan preso sartu zituen labirintoan Dedalo eta baita beraren seme Ikaro ere, betiko. Baina Dedalok eta Ikarok labirintotik ihes egitea lortu zuten, argizariz itsatsitako lumadun hegoez hegaz eginda. Halere Ikaro, gero eta gorago igotzeko eta Eguzkirantz hurbildu nahi izatean, argizaria urtzen hazi zen eta bertan amaitu zuen bidaia… eta bizitza.

Dedalo eta Ikaro
Charles Paul Landon.

Ezagutzen al duzue Ikaro modernorik? Zer ote da delta hegal batekin hegaz egitea? Ene ustez, hori egiten duena benetako Ikaro bat da, txukun egiten baitu hegaz; baina ez eskuineko irudian dagoen brontzezko hegoduna, horrek ez baitu hegaz egiten 
                            

== Ikaro Elgoibarren ==
Esperanza D´Ors eskultore espainiarrak Ikaroren eskultura berezi bat eskegi zuen Elgoibarren1998an, Deba ibaiaren gaineko Urazaundi zubian. 

Eskultura hori Elgoibarko zubian egon zen 22 urtean. Gero, higatu eta arriskugarri bihurtzean, bertatik kendu eta Ismael Garcia-k zaharberritu egin zuen 2025erako.  
   
  Ikaro Deba ibaiko Urazaundi zubian.  

                  Ismael Garcia-k zaharberritutako Ikaro.

== Animalietatik ateratako kola itsasgarriak ==
Antzinateko teknologian, animalia-lekedak nagusitu zitzaizkien landare-lekedei. Horietakoa da gelatina. Pentsa dezagun txorien hegoetan: haietan dauden muskuluak, lotailuak eta azala proteinei esker daude gorputzari lotuta. Berdin giza gorputzekoak ere.


irudia


Proteina horien artean, oso garrantzitsua da kolagenoa. Animalietan, kolageno-molekula luzeak korapilatuta daude eta muskuluak, tendoiak eta kartilagoak osatzen dituzte. Kola prestatzeko prozesuan, kolagenoak urarekin erreakzionatzean, molekulak banatu egiten dira eta lotura kimikoak aske geratzen dira, ondoren edozerekin itsasteko. 

== Zuraren ahuleziaren aurrean, kontratxapatua ==
Antzinateko egiptoarrak lehenak izan ziren animalia-lekedak erabiltzen, bereziki beren haltzariak eta dekoraziozko inkrustazioak hormetan gogor itsasteko.

Izatez, horrela ebatzi zen zuraren arazo mekaniko nagusia, zuraren garauek eragindako arrakalen ondoriozko hauskortasuna, alegia. Zurezko xaflak zenbat eta finagoak izan, errazago arrakalatzen dira. Baina xafla finen artean lekeda egokia jarrita, material berri bat sortzen da, oso erresistente eta moldagarria dena: kontratxapatua.

Etxegintzan oso erabiliak dira kontratxapatuzko oholak.

== Kontratxapatuaren erabilera hegazkingintzan ==
XX. mendearen lehen erdian, kimikariak konturatu ziren ezen fenola eta formaldehidoa nahastuta bi xaflaren tartean zabalduz gero, bi xaflak gogor itsatsita geratzen zirela nahastea lehortzean. 
Horrelaxe asmatu ziren bi osagaietako lekedak.

XX. mendearen hasierako hegazkinak zurezkoak ziren, baina egurraren garauen erruz, arrakalatzeko arrisku handia zuten. Soluzioa kontratxapatuan zegoen, forma aerodinamikoa emanda fidagarria eta erresistentea baitzen bi osagaietako lekedei esker.

Habilland Mosquito bonbaketaria.

Kontratxapatuzko hegazkin ospetsuena Habilland Mosquito izenekoa izan zen. Bigarren Mundu Gerran, erabili zuten 1941etik aurrera, bestelakoak baino arinagoa eta askoz bizkorragoa zelako, eta ezin konta ahala lurralde eta herri “arrakastaz” bonbardatzen eta suntsitzen jardun zuten.


== Kontratxapatuaren erabilera haltzarigintzan ==
Bigarren Mundu Gerra bukatu ostean, kontratxapatua haltzarien fabrikazioan sartu zen.
 
Charles eta Ray Eames senar-emazte disenatzaileek 1950eko hamarkadan sorturiko kontratxapatuzko aulkiak komertzializatzen hasi ziren, mundu osan zehar arrakasta handia lortuz. 

                             
                                             Charles eta Ray Eames 1959an.
                   
       Eames aulki sinplea. 

    Eames Lounge eta Otoman (1956).

== Super glue, zianoakrilatoa ==
Super glue izeneko kola itsasgarria zianoakrilatoan oinarrituriko lekeda sintetiko bat da, oso bizkor eta gogor itsatsi eta lehortzen dena. Ia edozein bi material “betiko” batzeko balio du. Gaur egun medikuntzan ere erabiltzen da ospitaletan azaleko zaurietako ebakiak berehala ixteko. 
                                                                   
                        irudiak

                                      
Loctite markako super gluea erabili duen edonork badaki zein kontuz ibili behar den atzamarrekin ez ukitzeko. Bestela arazoak izango ditu loctitea kentzeko eta atzamarrak askatzeko. 

== Karbono-zuntza eta lekedak ==
Karbono zuntza zuntz artifizial bat da, karbono-atomoak kristal egituran dituena: 
   
*erresistentzia mekaniko handiko materiala da, 
* • altzairuaren antzeko propietate mekanikoak ditu,
*aluminioak baino dentsitate askoz txikiagoa du,
*zura edo plastikoa bezain arina da,
*eta kanpoko eragile atmosferikoekiko oso erresistentea.
2004ko Atenasko Joko Paralinpikoetan, Oscar Leonard Carl Pistorius atleta hegoafrikarrak 46,43 s-tan korritu zuen 400 m-ko lasterketa, karbono-zuntzezko “hankak” eta euskarriak super gluez itsatsita Geroago, 2012ko Londresko Joko Olinpikoetan parte hartu zuen ofizialki Hegoafrika ordezkatuz 4400 m-ko errelebo-taldean.2
                                                                                  
   Oscar Pictorius                    

Auto honen karbono-zuntzezko txasisak ohiko altzairuzkoaren pisuaren erdia baino ez du. 
           
         Karbono-zuntz itsatsia txasisean.  

                Karbono-zuntzezko karrozeria.

== Karbono-zuntza eta lekedak hegazkingintzan ==
Airbus  A350 XWB hegazkinaren fuselajea eta hegoak karbono-zuntzez indarturiko plastikoz eginda daude eta lekeda bereziez itsatsita daude. Gehienez 366 bidaiari eraman ditzake. Hego bakoitza 32 m luze eta 6 m zabal da, eta pieza bakarrak dira. Hegazkingintzan inoiz fabrikaturiko karbono-zuntzezko pieza handienak dira.

Fabrikazioa deszentralizaturik dago: hegoak Erresuma Batuan fabrikatzen dira, fuselajeko sekzioak Alemania, Frantzia eta Espainian, eta muntaia osoa Toulouse-n (Okzitania) burutzen da.
 
Irudia

A350 XWB hegazkinaren barnealdea oso eroso eta ikusgarria da. Eserleku bakoitza oso zabala da, alde bietakoek leihatila dute eta tartean espazio ireki eta zabalak daude, zerbitzu askorekin.
 
irudia


Baina, Aladinoren ipuinean bezala, benetako gakoa kerosenoa da.

Irudia

Zugazarten iritzi-gomendioa liburuaren egunean

== Irudien jatorria ==</text>
      <sha1>myp5qyx6xw2zw1fb9027nam1g1roujs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44105</id>
      <parentid>44104</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T08:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>irudiak</comment>
      <origin>44105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1264" sha1="pxet8w5soo88ab4pgxdlt7kkcu37vet" xml:space="preserve">== Zuhaitzen erretxinak, lekeda bikainak ==
Zuhaitzak hainbat ekai liskatsuren hornitzaileak dira. Kasurako, pinuen izerdiak lekeda egokiak egiteko balio du. XX. mendearen bigarren erdialdera arte, honelako ontzi txikietan biltzen zen erretxina hori Akitaniako pinadi zabaletan.
Erretxina biltzeko ontziak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot; &gt;
Fitxategi:Baumharz am Sägeschnitt.jpg|thumb|Erretxina biltzeko ontziak.
Boswellia sacra - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-022.jpg|Boswelia sacra 
Commiphora myrrha - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-019.jpg|Commiphora_myrrha
&lt;/gallery&gt;
 

Boswelia zuhaitzaren erretxinatik intsentsu izeneko kola aromatikoa lortzen da. Arantzadun Commiphora myrrha zuhaixkaren erretxinatik mirra lortzen da. Antzinatean medikuntzan eta perfumegintzan erabiltzen ziren. “Errege Magoek” opariak egiteko erabili omen zituzten, urrearekin batera.

                                  Armiarma bat anbarrean harrapatuta.


Eboluzioan zehar, zuhaitzek intsektuak harrapatzeko eta plagetatik babesteko sortu zituzten erretxinak. Anbarra erretxina solidotu eta gogortua da. Neolitikotik hasita, oso preziatua. Medikuntzan eta bitxigintzan erabili izan da. Izatez, erretxina fosilizatua da, eta sarritan intsektuak dauzka barruan, harrapatuta.</text>
      <sha1>pxet8w5soo88ab4pgxdlt7kkcu37vet</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44106</id>
      <parentid>44105</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T08:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Ksarasola|Ksarasola]] ([[User talk:Ksarasola|eztabaida]]) wikilariaren [[Special:Diff/44105|44105]] berrikuspena desegin da</comment>
      <origin>44106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14884" sha1="3dbis3g5ckowtbqg9tmyqgqo64vu3mw" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 3.8. Soldadurak baino itsaskorragoak =
Baldintza batzuetan likidoak itsasi egiten dira solidoetan. Adibidez, olioa, zopa, eztia… itsatsi egiten dira gure azalean eta gure arropetan, eta zikin-orbanak uzten dituzte bertan. Ura ere bai: horrexegatik bustitzen gaitu. 

[[Fitxategi:Flickr - Government Press Office (GPO) - Soldiers Shower Near Eilat.jpg|thumb]]
Baina urak itsasgarritasun txikia du; gainera, ura jariatu egiten da gure gorputzaren gainetik; hori bai, azalari itsatsita. Dutxatzen ari garenean, goitik erortzen diren tantek gorputz osoa bustitzen dute; bestela, azalean errebotatu eta salto egingo lukete.  

[[Fitxategi:A slippy floor, Halifax station - geograph.org.uk - 2587386.jpg|thumb|Ura ez da zoru iragaztezinetan itsasten.]]
Zorionez, ura askoz errazago itsasten da beste material batzuetan gure azalean baino, hala nola toalla edo eskuoihaletan. Toallaren zuntzekiko kontaktuan dagoenean, ura zurrupatuta geratzen da, oihalari itsatsita, olio-lanparetako metxetan olioa bezalaxe. Horri esker, dutxatu ondoren, ondo lehortu dezakegu gorputza toallarekin, gorputza sikatuz eta xukadera bustiz. Lehortzea uraren eta toallaren arteko gainazal-tentsio txikiaren ondorioz gertatzen da; izan ere, itsasgarritasuna ez da likido jakin baten propietate intrintseko bat, material solido batekiko elkarrekintzaren ondorioa baizik.

== Baina ura ez da “benetako” lekeda ==
Atzamarra busti eta bertan paper- edo hauts-printza bat biltzen badugu, itsatsita geratuko da une batez. Baina ura lurruntzean, askatu egingo da. Urak itsasgarritasuna galtzen du lurruntzean: ez da “benetako” lededa. Oro har, lekedak likidoak dira, material solido baten gainean ezartzean solido bihurtzen direnak, materialen artean batasun iraunkorra osatuz. 

Euskaltzaindiak sinonimo hauek onarturik dauzka Hiztegi Batuan lekedak izendatzeko: lekeda, lika, itsasgarri eta kola.  Adjektibo hauek ere bai: itsasgarri, itsaskor eta liskatsu.  Gure inguruko hizkuntzetan hauexek dira izen baliokideak: pegamento / cola / adhesivo (es), colle / adhésif / glu (fr), glue / adhesive (en).


== Santimamiñeko irudiak, pinturak ==
Paleolitikoan, gizakiek pigmentu naturalak prestatzen zituzten kobetako hormak pintatzeko. Pigmentu haiek substantzia liskatsuekin nahasten zituzten, hala nola gantzekin eta arrautzekin; horrela, pinturak asmatu zituzten; eta pintura haiek milaka urtetan iraun dute hormetan itsatsirik. Izan ere, ondo pentsatuta, pinturak koloretako lekedak dira.

[[Fitxategi:Santimamiñe.jpg|thumb|[[w:Santimamiñe|Santimamiñeko]] pinturak 
(K.a. 14.500-12.000)]]

== Ötzi deritzon izotzetako gizonaren aizkora ==
Ötzi deiturikoa gizon baten  gorpu momifikatua da, Alpeetako glaziar batean 1991ean aurkitutakoarena. Orain dela 5.300 urte inguru bizi izan zen. Izotzak eta elurrak oso ongi kontserbatu zituzten Ötziren gorpua eta jantziak.
         
irudiak


Tresna batzuk er agertu ziren momiaren inguruan; haien horien artean kobrezko aizkora bat zegoen. Kirtena hagin-zurezkoa zen, eta kobrezko aizkora-ahoari ondo eusteko, lekedaz itsatsitako soka batez zeukan tinkatuta. 

Ötziren aizkora

== Zuhaitzen erretxinak, lekeda bikainak ==
Zuhaitzak hainbat ekai liskatsuren hornitzaileak dira. Kasurako, pinuen izerdiak lekeda egokiak egiteko balio du. XX. mendearen bigarren erdialdera arte, honelako ontzi txikietan biltzen zen erretxina hori Akitaniako pinadi zabaletan.
Erretxina biltzeko ontziak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot; &gt;
Fitxategi:Baumharz am Sägeschnitt.jpg|thumb|Erretxina biltzeko ontziak.
Boswellia sacra - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-022.jpg|Boswelia sacra 
Commiphora myrrha - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-019.jpg|Commiphora_myrrha
&lt;/gallery&gt;
 

Boswelia zuhaitzaren erretxinatik intsentsu izeneko kola aromatikoa lortzen da. Arantzadun Commiphora myrrha zuhaixkaren erretxinatik mirra lortzen da. Antzinatean medikuntzan eta perfumegintzan erabiltzen ziren. “Errege Magoek” opariak egiteko erabili omen zituzten, urrearekin batera.


                                  Armiarma bat anbarrean harrapatuta.


Eboluzioan zehar, zuhaitzek intsektuak harrapatzeko eta plagetatik babesteko sortu zituzten erretxinak. Anbarra erretxina solidotu eta gogortua da. Neolitikotik hasita, oso preziatua. Medikuntzan eta bitxigintzan erabili izan da. Izatez, erretxina fosilizatua da, eta sarritan intsektuak dauzka barruan, harrapatuta.

== Kautxua, polimero elastiko naturala ==
Kautxua polimero elastiko natural bat da, hainbat zuhaitz eta landareren izerditik abiatuta sortzen dena, berezki  Hevea brasiliensis zuhaitzetik. Zuhaitz horren izerdiak esnearen antza du eta horregatik latex deritzo. Akitaniako pinudietan erabiltzen ziren antzeko ontzietan biltzen izan da. Ondoren erakusten den Japoniako seiluaz Malaisiako latex-bilketa ohoretu nahi izan zen, argi adieraziz zer garrantzia zuen kautxuak garai hartan.


         Hevea brasiliensis    

                 Latexa biltzeko ontzia.  

                  Japoniako seilua (1943)
                           
Kautxu naturalaren poliisopropeno-molekulak elkarrekin txirikordatuta daude.1


Kautxua poliisopropeno-molekula luzeen nahaste-borraste bat da: poliisopropeno-molekulen arteko loturak oso ahulak dira, eta horrexegatik da hain elastiko eta itsaskorra. Kautxu naturalaren poliisopropeno-molekulak elkarrekin txirikordatuta daude.Bigarren Mundu Gerrara arte ez zen sintetikoki fabrikatu. Gaur egun, industrialki ekoizten den kautxu gehiena sintetikoa da. 

Kautxutik hainbeste tresna eta osagai lortzen dira, gero  egunero bizimoduan baliatzen ditugunak.  Adibidez, idazten eta marrazten ikasteko, ba ote dago tresna egokiagorik papera, arkatza eta borragoma baino? Zein praktiko diren latexezko eskularru garbi eta aseptikoak.                                                     

irudiak

Bizikletetako eskulekuetako kautxuzko babesgarriei esker, ez zaizkigu eskuak manillarretan irristatzen. Eta automobiletako gurpilen pneumatikoei esker, ziurtasunez abiatu gaitezke autobideetan zehar, ondo itsasten baitituzte ibilgailuak zorura, balaztatzean eta bihurguneetan.
   

irudiak

== Zinta itsasgarria, sekulako asmakizuna ==
3M enpresan lanean ziharduen Richard Drew ikertzaileak zinta itsasgarria asmatu zuen 1925ean. Drew-ren asmakizuna Scotch Tape izenaz komertzializatu zen. 

Zinta itsasgarriak hiru geruza ditu: azpikoa, lekeda indartsua da; erdikoa zelofana da, gardena eta erresistentea, eta gainekoa, tefloi ez-itsasgarria, material gehienekin gainazal-tentsio handia duena eta itsasten ez dena.

                 
   Richard Gurley Drew  (1899-1980) 

   Zinta itsagarria
                     
Geroago asmatu zuten zinta itsasgarriaren euskarria, oso praktikoa dena biribilkiko zinta ondo mozteko. Ia edozertarako balio du, baita zestapuntako saskiak konpontzeko ere. 
                 .
            Zinta itsagarriaren eukarria. 

                           Zestapuntako saskiak


== Post-it, ohar-paper autoitsaskor praktikoa ==
1968an, 3M enpresako Spencer Silver ikertzaileak post-it izeneko ohar-paper autoitsaskorra asmatu zuen. Atzealdetik ertz batean lekeda ahul bat duten paper-orriak dira, kolorezko takoetan bildurik.
                                                
        Spencer Silver (1941-2021)

       Marra etenek atzealde lekadunak dira.

       Koloretako post-it takoak.
                               

Orritxo bat askatzean, lekedak itsatsita irauten du paperean, eta beste edozein materialetan erants daiteke berriro, oharreko mezuaren oroigarri. Ez al da asmakizun irudimentsua?

Bi asmakizun txiki, sinple eta praktiko horietan oinarriturik, izugarrizko garapena ezagutu du gaurdaino 3M korporazio multinazionalak. 1902an sortu zen, eta 2026ko abenduan 88.667 enplegatu zituen munduan zehar 100dik gora lurraldetan.


3M (Minnesota Mining and Manufactering)


Egoitza nagusia (Minnesota, AEB).

== Dedalo eta Ikaroren mitoa ==
Antzinako Greziako mitologian, Dedalo izeneko arkitekto, eskultore eta asmatzaileak Kretako labirintoa eraiki zuen.

Mitoak kontatzen zuenez, itsasoetako Poseidon jainkoa haserretu egin zen Kretako Minos erregearekin, zezenik ederrena berari sakrifikatzeko promesa bete ez zuelako, eta erregearen emazte Pasifae zezenaz maitemintzea eragin zuen mendekuz. Dedaloren trikimailu batez lortu zuen zezenak sexuz estali eta umedun uztea Pasifae. Handik bederatzi hilabetera jaio zen Minotauroa, giza gorputza eta zezen-burua zeukan izakia. 

Minotauroak zezen-burua eta giza gorputza zituen.

Dedaloren amarruaz konturaturik, Minosek labirintoan preso sartu zituen labirintoan Dedalo eta baita beraren seme Ikaro ere, betiko. Baina Dedalok eta Ikarok labirintotik ihes egitea lortu zuten, argizariz itsatsitako lumadun hegoez hegaz eginda. Halere Ikaro, gero eta gorago igotzeko eta Eguzkirantz hurbildu nahi izatean, argizaria urtzen hazi zen eta bertan amaitu zuen bidaia… eta bizitza.

Dedalo eta Ikaro
Charles Paul Landon.

Ezagutzen al duzue Ikaro modernorik? Zer ote da delta hegal batekin hegaz egitea? Ene ustez, hori egiten duena benetako Ikaro bat da, txukun egiten baitu hegaz; baina ez eskuineko irudian dagoen brontzezko hegoduna, horrek ez baitu hegaz egiten 
                            

== Ikaro Elgoibarren ==
Esperanza D´Ors eskultore espainiarrak Ikaroren eskultura berezi bat eskegi zuen Elgoibarren1998an, Deba ibaiaren gaineko Urazaundi zubian. 

Eskultura hori Elgoibarko zubian egon zen 22 urtean. Gero, higatu eta arriskugarri bihurtzean, bertatik kendu eta Ismael Garcia-k zaharberritu egin zuen 2025erako.  
   
  Ikaro Deba ibaiko Urazaundi zubian.  

                  Ismael Garcia-k zaharberritutako Ikaro.

== Animalietatik ateratako kola itsasgarriak ==
Antzinateko teknologian, animalia-lekedak nagusitu zitzaizkien landare-lekedei. Horietakoa da gelatina. Pentsa dezagun txorien hegoetan: haietan dauden muskuluak, lotailuak eta azala proteinei esker daude gorputzari lotuta. Berdin giza gorputzekoak ere.


irudia


Proteina horien artean, oso garrantzitsua da kolagenoa. Animalietan, kolageno-molekula luzeak korapilatuta daude eta muskuluak, tendoiak eta kartilagoak osatzen dituzte. Kola prestatzeko prozesuan, kolagenoak urarekin erreakzionatzean, molekulak banatu egiten dira eta lotura kimikoak aske geratzen dira, ondoren edozerekin itsasteko. 

== Zuraren ahuleziaren aurrean, kontratxapatua ==
Antzinateko egiptoarrak lehenak izan ziren animalia-lekedak erabiltzen, bereziki beren haltzariak eta dekoraziozko inkrustazioak hormetan gogor itsasteko.

Izatez, horrela ebatzi zen zuraren arazo mekaniko nagusia, zuraren garauek eragindako arrakalen ondoriozko hauskortasuna, alegia. Zurezko xaflak zenbat eta finagoak izan, errazago arrakalatzen dira. Baina xafla finen artean lekeda egokia jarrita, material berri bat sortzen da, oso erresistente eta moldagarria dena: kontratxapatua.

Etxegintzan oso erabiliak dira kontratxapatuzko oholak.

== Kontratxapatuaren erabilera hegazkingintzan ==
XX. mendearen lehen erdian, kimikariak konturatu ziren ezen fenola eta formaldehidoa nahastuta bi xaflaren tartean zabalduz gero, bi xaflak gogor itsatsita geratzen zirela nahastea lehortzean. 
Horrelaxe asmatu ziren bi osagaietako lekedak.

XX. mendearen hasierako hegazkinak zurezkoak ziren, baina egurraren garauen erruz, arrakalatzeko arrisku handia zuten. Soluzioa kontratxapatuan zegoen, forma aerodinamikoa emanda fidagarria eta erresistentea baitzen bi osagaietako lekedei esker.

Habilland Mosquito bonbaketaria.

Kontratxapatuzko hegazkin ospetsuena Habilland Mosquito izenekoa izan zen. Bigarren Mundu Gerran, erabili zuten 1941etik aurrera, bestelakoak baino arinagoa eta askoz bizkorragoa zelako, eta ezin konta ahala lurralde eta herri “arrakastaz” bonbardatzen eta suntsitzen jardun zuten.


== Kontratxapatuaren erabilera haltzarigintzan ==
Bigarren Mundu Gerra bukatu ostean, kontratxapatua haltzarien fabrikazioan sartu zen.
 
Charles eta Ray Eames senar-emazte disenatzaileek 1950eko hamarkadan sorturiko kontratxapatuzko aulkiak komertzializatzen hasi ziren, mundu osan zehar arrakasta handia lortuz. 

                             
                                             Charles eta Ray Eames 1959an.
                   
       Eames aulki sinplea. 

    Eames Lounge eta Otoman (1956).

== Super glue, zianoakrilatoa ==
Super glue izeneko kola itsasgarria zianoakrilatoan oinarrituriko lekeda sintetiko bat da, oso bizkor eta gogor itsatsi eta lehortzen dena. Ia edozein bi material “betiko” batzeko balio du. Gaur egun medikuntzan ere erabiltzen da ospitaletan azaleko zaurietako ebakiak berehala ixteko. 
                                                                   
                        irudiak

                                      
Loctite markako super gluea erabili duen edonork badaki zein kontuz ibili behar den atzamarrekin ez ukitzeko. Bestela arazoak izango ditu loctitea kentzeko eta atzamarrak askatzeko. 

== Karbono-zuntza eta lekedak ==
Karbono zuntza zuntz artifizial bat da, karbono-atomoak kristal egituran dituena: 
   
*erresistentzia mekaniko handiko materiala da, 
* • altzairuaren antzeko propietate mekanikoak ditu,
*aluminioak baino dentsitate askoz txikiagoa du,
*zura edo plastikoa bezain arina da,
*eta kanpoko eragile atmosferikoekiko oso erresistentea.
2004ko Atenasko Joko Paralinpikoetan, Oscar Leonard Carl Pistorius atleta hegoafrikarrak 46,43 s-tan korritu zuen 400 m-ko lasterketa, karbono-zuntzezko “hankak” eta euskarriak super gluez itsatsita Geroago, 2012ko Londresko Joko Olinpikoetan parte hartu zuen ofizialki Hegoafrika ordezkatuz 4400 m-ko errelebo-taldean.2
                                                                                  
   Oscar Pictorius                    

Auto honen karbono-zuntzezko txasisak ohiko altzairuzkoaren pisuaren erdia baino ez du. 
           
         Karbono-zuntz itsatsia txasisean.  

                Karbono-zuntzezko karrozeria.

== Karbono-zuntza eta lekedak hegazkingintzan ==
Airbus  A350 XWB hegazkinaren fuselajea eta hegoak karbono-zuntzez indarturiko plastikoz eginda daude eta lekeda bereziez itsatsita daude. Gehienez 366 bidaiari eraman ditzake. Hego bakoitza 32 m luze eta 6 m zabal da, eta pieza bakarrak dira. Hegazkingintzan inoiz fabrikaturiko karbono-zuntzezko pieza handienak dira.

Fabrikazioa deszentralizaturik dago: hegoak Erresuma Batuan fabrikatzen dira, fuselajeko sekzioak Alemania, Frantzia eta Espainian, eta muntaia osoa Toulouse-n (Okzitania) burutzen da.
 
Irudia

A350 XWB hegazkinaren barnealdea oso eroso eta ikusgarria da. Eserleku bakoitza oso zabala da, alde bietakoek leihatila dute eta tartean espazio ireki eta zabalak daude, zerbitzu askorekin.
 
irudia


Baina, Aladinoren ipuinean bezala, benetako gakoa kerosenoa da.

Irudia

Zugazarten iritzi-gomendioa liburuaren egunean

== Irudien jatorria ==</text>
      <sha1>3dbis3g5ckowtbqg9tmyqgqo64vu3mw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44107</id>
      <parentid>44106</parentid>
      <timestamp>2026-08-07T08:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* 3.8. Soldadurak baino itsaskorragoak */ irudiak</comment>
      <origin>44107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15079" sha1="k5zb2efy4t30kxf62hyaqyqg73rfmwc" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 3.8. Soldadurak baino itsaskorragoak =
Baldintza batzuetan likidoak itsasi egiten dira solidoetan. Adibidez, olioa, zopa, eztia… itsatsi egiten dira gure azalean eta gure arropetan, eta zikin-orbanak uzten dituzte bertan. Ura ere bai: horrexegatik bustitzen gaitu. 

[[Fitxategi:Flickr - Government Press Office (GPO) - Soldiers Shower Near Eilat.jpg|thumb]]
Baina urak itsasgarritasun txikia du; gainera, ura jariatu egiten da gure gorputzaren gainetik; hori bai, azalari itsatsita. Dutxatzen ari garenean, goitik erortzen diren tantek gorputz osoa bustitzen dute; bestela, azalean errebotatu eta salto egingo lukete.  

[[Fitxategi:A slippy floor, Halifax station - geograph.org.uk - 2587386.jpg|thumb|Ura ez da zoru iragaztezinetan itsasten.]]
Zorionez, ura askoz errazago itsasten da beste material batzuetan gure azalean baino, hala nola toalla edo eskuoihaletan. Toallaren zuntzekiko kontaktuan dagoenean, ura zurrupatuta geratzen da, oihalari itsatsita, olio-lanparetako metxetan olioa bezalaxe. Horri esker, dutxatu ondoren, ondo lehortu dezakegu gorputza toallarekin, gorputza sikatuz eta xukadera bustiz. Lehortzea uraren eta toallaren arteko gainazal-tentsio txikiaren ondorioz gertatzen da; izan ere, itsasgarritasuna ez da likido jakin baten propietate intrintseko bat, material solido batekiko elkarrekintzaren ondorioa baizik.

== Baina ura ez da “benetako” lekeda ==
Atzamarra busti eta bertan paper- edo hauts-printza bat biltzen badugu, itsatsita geratuko da une batez. Baina ura lurruntzean, askatu egingo da. Urak itsasgarritasuna galtzen du lurruntzean: ez da “benetako” lededa. Oro har, lekedak likidoak dira, material solido baten gainean ezartzean solido bihurtzen direnak, materialen artean batasun iraunkorra osatuz. 

Euskaltzaindiak sinonimo hauek onarturik dauzka Hiztegi Batuan lekedak izendatzeko: lekeda, lika, itsasgarri eta kola.  Adjektibo hauek ere bai: itsasgarri, itsaskor eta liskatsu.  Gure inguruko hizkuntzetan hauexek dira izen baliokideak: pegamento / cola / adhesivo (es), colle / adhésif / glu (fr), glue / adhesive (en).


== Santimamiñeko irudiak, pinturak ==
[[Fitxategi:Santimamiñe.jpg|thumb|[[w:Santimamiñe|Santimamiñeko]] pinturak 
(K.a. 14.500-12.000)]]
Paleolitikoan, gizakiek pigmentu naturalak prestatzen zituzten kobetako hormak pintatzeko. Pigmentu haiek substantzia liskatsuekin nahasten zituzten, hala nola gantzekin eta arrautzekin; horrela, pinturak asmatu zituzten; eta pintura haiek milaka urtetan iraun dute hormetan itsatsirik. Izan ere, ondo pentsatuta, pinturak koloretako lekedak dira.

== Ötzi deritzon izotzetako gizonaren aizkora ==
Ötzi deiturikoa gizon baten  gorpu momifikatua da, Alpeetako glaziar batean 1991ean aurkitutakoarena. Orain dela 5.300 urte inguru bizi izan zen. Izotzak eta elurrak oso ongi kontserbatu zituzten Ötziren gorpua eta jantziak.
         
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot; &gt;
Fitxategi:Otzi-Quinson.jpg|Ötzi gizona
Fitxategi:Archeoparc - Museum Ötzi Kleidung.jpg|Ötzi gizona
Fitxategi:ReconstructedOetziAxe.jpg|Ötziren aizkora
&lt;/gallery&gt;

Tresna batzuk er agertu ziren momiaren inguruan; haien horien artean kobrezko aizkora bat zegoen. Kirtena hagin-zurezkoa zen, eta kobrezko aizkora-ahoari ondo eusteko, lekedaz itsatsitako soka batez zeukan tinkatuta. 

Ötziren aizkora

== Zuhaitzen erretxinak, lekeda bikainak ==
Zuhaitzak hainbat ekai liskatsuren hornitzaileak dira. Kasurako, pinuen izerdiak lekeda egokiak egiteko balio du. XX. mendearen bigarren erdialdera arte, honelako ontzi txikietan biltzen zen erretxina hori Akitaniako pinadi zabaletan.
Erretxina biltzeko ontziak.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot; &gt;
Fitxategi:Baumharz am Sägeschnitt.jpg|thumb|Erretxina biltzeko ontziak.
Boswellia sacra - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-022.jpg|Boswelia sacra 
Commiphora myrrha - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-019.jpg|Commiphora_myrrha
&lt;/gallery&gt;
 

Boswelia zuhaitzaren erretxinatik intsentsu izeneko kola aromatikoa lortzen da. Arantzadun Commiphora myrrha zuhaixkaren erretxinatik mirra lortzen da. Antzinatean medikuntzan eta perfumegintzan erabiltzen ziren. “Errege Magoek” opariak egiteko erabili omen zituzten, urrearekin batera.


                                  Armiarma bat anbarrean harrapatuta.


Eboluzioan zehar, zuhaitzek intsektuak harrapatzeko eta plagetatik babesteko sortu zituzten erretxinak. Anbarra erretxina solidotu eta gogortua da. Neolitikotik hasita, oso preziatua. Medikuntzan eta bitxigintzan erabili izan da. Izatez, erretxina fosilizatua da, eta sarritan intsektuak dauzka barruan, harrapatuta.

== Kautxua, polimero elastiko naturala ==
Kautxua polimero elastiko natural bat da, hainbat zuhaitz eta landareren izerditik abiatuta sortzen dena, berezki  Hevea brasiliensis zuhaitzetik. Zuhaitz horren izerdiak esnearen antza du eta horregatik latex deritzo. Akitaniako pinudietan erabiltzen ziren antzeko ontzietan biltzen izan da. Ondoren erakusten den Japoniako seiluaz Malaisiako latex-bilketa ohoretu nahi izan zen, argi adieraziz zer garrantzia zuen kautxuak garai hartan.


         Hevea brasiliensis    

                 Latexa biltzeko ontzia.  

                  Japoniako seilua (1943)
                           
Kautxu naturalaren poliisopropeno-molekulak elkarrekin txirikordatuta daude.1


Kautxua poliisopropeno-molekula luzeen nahaste-borraste bat da: poliisopropeno-molekulen arteko loturak oso ahulak dira, eta horrexegatik da hain elastiko eta itsaskorra. Kautxu naturalaren poliisopropeno-molekulak elkarrekin txirikordatuta daude.Bigarren Mundu Gerrara arte ez zen sintetikoki fabrikatu. Gaur egun, industrialki ekoizten den kautxu gehiena sintetikoa da. 

Kautxutik hainbeste tresna eta osagai lortzen dira, gero  egunero bizimoduan baliatzen ditugunak.  Adibidez, idazten eta marrazten ikasteko, ba ote dago tresna egokiagorik papera, arkatza eta borragoma baino? Zein praktiko diren latexezko eskularru garbi eta aseptikoak.                                                     

irudiak

Bizikletetako eskulekuetako kautxuzko babesgarriei esker, ez zaizkigu eskuak manillarretan irristatzen. Eta automobiletako gurpilen pneumatikoei esker, ziurtasunez abiatu gaitezke autobideetan zehar, ondo itsasten baitituzte ibilgailuak zorura, balaztatzean eta bihurguneetan.
   

irudiak

== Zinta itsasgarria, sekulako asmakizuna ==
3M enpresan lanean ziharduen Richard Drew ikertzaileak zinta itsasgarria asmatu zuen 1925ean. Drew-ren asmakizuna Scotch Tape izenaz komertzializatu zen. 

Zinta itsasgarriak hiru geruza ditu: azpikoa, lekeda indartsua da; erdikoa zelofana da, gardena eta erresistentea, eta gainekoa, tefloi ez-itsasgarria, material gehienekin gainazal-tentsio handia duena eta itsasten ez dena.

                 
   Richard Gurley Drew  (1899-1980) 

   Zinta itsagarria
                     
Geroago asmatu zuten zinta itsasgarriaren euskarria, oso praktikoa dena biribilkiko zinta ondo mozteko. Ia edozertarako balio du, baita zestapuntako saskiak konpontzeko ere. 
                 .
            Zinta itsagarriaren eukarria. 

                           Zestapuntako saskiak


== Post-it, ohar-paper autoitsaskor praktikoa ==
1968an, 3M enpresako Spencer Silver ikertzaileak post-it izeneko ohar-paper autoitsaskorra asmatu zuen. Atzealdetik ertz batean lekeda ahul bat duten paper-orriak dira, kolorezko takoetan bildurik.
                                                
        Spencer Silver (1941-2021)

       Marra etenek atzealde lekadunak dira.

       Koloretako post-it takoak.
                               

Orritxo bat askatzean, lekedak itsatsita irauten du paperean, eta beste edozein materialetan erants daiteke berriro, oharreko mezuaren oroigarri. Ez al da asmakizun irudimentsua?

Bi asmakizun txiki, sinple eta praktiko horietan oinarriturik, izugarrizko garapena ezagutu du gaurdaino 3M korporazio multinazionalak. 1902an sortu zen, eta 2026ko abenduan 88.667 enplegatu zituen munduan zehar 100dik gora lurraldetan.


3M (Minnesota Mining and Manufactering)


Egoitza nagusia (Minnesota, AEB).

== Dedalo eta Ikaroren mitoa ==
Antzinako Greziako mitologian, Dedalo izeneko arkitekto, eskultore eta asmatzaileak Kretako labirintoa eraiki zuen.

Mitoak kontatzen zuenez, itsasoetako Poseidon jainkoa haserretu egin zen Kretako Minos erregearekin, zezenik ederrena berari sakrifikatzeko promesa bete ez zuelako, eta erregearen emazte Pasifae zezenaz maitemintzea eragin zuen mendekuz. Dedaloren trikimailu batez lortu zuen zezenak sexuz estali eta umedun uztea Pasifae. Handik bederatzi hilabetera jaio zen Minotauroa, giza gorputza eta zezen-burua zeukan izakia. 

Minotauroak zezen-burua eta giza gorputza zituen.

Dedaloren amarruaz konturaturik, Minosek labirintoan preso sartu zituen labirintoan Dedalo eta baita beraren seme Ikaro ere, betiko. Baina Dedalok eta Ikarok labirintotik ihes egitea lortu zuten, argizariz itsatsitako lumadun hegoez hegaz eginda. Halere Ikaro, gero eta gorago igotzeko eta Eguzkirantz hurbildu nahi izatean, argizaria urtzen hazi zen eta bertan amaitu zuen bidaia… eta bizitza.

Dedalo eta Ikaro
Charles Paul Landon.

Ezagutzen al duzue Ikaro modernorik? Zer ote da delta hegal batekin hegaz egitea? Ene ustez, hori egiten duena benetako Ikaro bat da, txukun egiten baitu hegaz; baina ez eskuineko irudian dagoen brontzezko hegoduna, horrek ez baitu hegaz egiten 
                            

== Ikaro Elgoibarren ==
Esperanza D´Ors eskultore espainiarrak Ikaroren eskultura berezi bat eskegi zuen Elgoibarren1998an, Deba ibaiaren gaineko Urazaundi zubian. 

Eskultura hori Elgoibarko zubian egon zen 22 urtean. Gero, higatu eta arriskugarri bihurtzean, bertatik kendu eta Ismael Garcia-k zaharberritu egin zuen 2025erako.  
   
  Ikaro Deba ibaiko Urazaundi zubian.  

                  Ismael Garcia-k zaharberritutako Ikaro.

== Animalietatik ateratako kola itsasgarriak ==
Antzinateko teknologian, animalia-lekedak nagusitu zitzaizkien landare-lekedei. Horietakoa da gelatina. Pentsa dezagun txorien hegoetan: haietan dauden muskuluak, lotailuak eta azala proteinei esker daude gorputzari lotuta. Berdin giza gorputzekoak ere.


irudia


Proteina horien artean, oso garrantzitsua da kolagenoa. Animalietan, kolageno-molekula luzeak korapilatuta daude eta muskuluak, tendoiak eta kartilagoak osatzen dituzte. Kola prestatzeko prozesuan, kolagenoak urarekin erreakzionatzean, molekulak banatu egiten dira eta lotura kimikoak aske geratzen dira, ondoren edozerekin itsasteko. 

== Zuraren ahuleziaren aurrean, kontratxapatua ==
Antzinateko egiptoarrak lehenak izan ziren animalia-lekedak erabiltzen, bereziki beren haltzariak eta dekoraziozko inkrustazioak hormetan gogor itsasteko.

Izatez, horrela ebatzi zen zuraren arazo mekaniko nagusia, zuraren garauek eragindako arrakalen ondoriozko hauskortasuna, alegia. Zurezko xaflak zenbat eta finagoak izan, errazago arrakalatzen dira. Baina xafla finen artean lekeda egokia jarrita, material berri bat sortzen da, oso erresistente eta moldagarria dena: kontratxapatua.

Etxegintzan oso erabiliak dira kontratxapatuzko oholak.

== Kontratxapatuaren erabilera hegazkingintzan ==
XX. mendearen lehen erdian, kimikariak konturatu ziren ezen fenola eta formaldehidoa nahastuta bi xaflaren tartean zabalduz gero, bi xaflak gogor itsatsita geratzen zirela nahastea lehortzean. 
Horrelaxe asmatu ziren bi osagaietako lekedak.

XX. mendearen hasierako hegazkinak zurezkoak ziren, baina egurraren garauen erruz, arrakalatzeko arrisku handia zuten. Soluzioa kontratxapatuan zegoen, forma aerodinamikoa emanda fidagarria eta erresistentea baitzen bi osagaietako lekedei esker.

Habilland Mosquito bonbaketaria.

Kontratxapatuzko hegazkin ospetsuena Habilland Mosquito izenekoa izan zen. Bigarren Mundu Gerran, erabili zuten 1941etik aurrera, bestelakoak baino arinagoa eta askoz bizkorragoa zelako, eta ezin konta ahala lurralde eta herri “arrakastaz” bonbardatzen eta suntsitzen jardun zuten.


== Kontratxapatuaren erabilera haltzarigintzan ==
Bigarren Mundu Gerra bukatu ostean, kontratxapatua haltzarien fabrikazioan sartu zen.
 
Charles eta Ray Eames senar-emazte disenatzaileek 1950eko hamarkadan sorturiko kontratxapatuzko aulkiak komertzializatzen hasi ziren, mundu osan zehar arrakasta handia lortuz. 

                             
                                             Charles eta Ray Eames 1959an.
                   
       Eames aulki sinplea. 

    Eames Lounge eta Otoman (1956).

== Super glue, zianoakrilatoa ==
Super glue izeneko kola itsasgarria zianoakrilatoan oinarrituriko lekeda sintetiko bat da, oso bizkor eta gogor itsatsi eta lehortzen dena. Ia edozein bi material “betiko” batzeko balio du. Gaur egun medikuntzan ere erabiltzen da ospitaletan azaleko zaurietako ebakiak berehala ixteko. 
                                                                   
                        irudiak

                                      
Loctite markako super gluea erabili duen edonork badaki zein kontuz ibili behar den atzamarrekin ez ukitzeko. Bestela arazoak izango ditu loctitea kentzeko eta atzamarrak askatzeko. 

== Karbono-zuntza eta lekedak ==
Karbono zuntza zuntz artifizial bat da, karbono-atomoak kristal egituran dituena: 
   
*erresistentzia mekaniko handiko materiala da, 
* • altzairuaren antzeko propietate mekanikoak ditu,
*aluminioak baino dentsitate askoz txikiagoa du,
*zura edo plastikoa bezain arina da,
*eta kanpoko eragile atmosferikoekiko oso erresistentea.
2004ko Atenasko Joko Paralinpikoetan, Oscar Leonard Carl Pistorius atleta hegoafrikarrak 46,43 s-tan korritu zuen 400 m-ko lasterketa, karbono-zuntzezko “hankak” eta euskarriak super gluez itsatsita Geroago, 2012ko Londresko Joko Olinpikoetan parte hartu zuen ofizialki Hegoafrika ordezkatuz 4400 m-ko errelebo-taldean.2
                                                                                  
   Oscar Pictorius                    

Auto honen karbono-zuntzezko txasisak ohiko altzairuzkoaren pisuaren erdia baino ez du. 
           
         Karbono-zuntz itsatsia txasisean.  

                Karbono-zuntzezko karrozeria.

== Karbono-zuntza eta lekedak hegazkingintzan ==
Airbus  A350 XWB hegazkinaren fuselajea eta hegoak karbono-zuntzez indarturiko plastikoz eginda daude eta lekeda bereziez itsatsita daude. Gehienez 366 bidaiari eraman ditzake. Hego bakoitza 32 m luze eta 6 m zabal da, eta pieza bakarrak dira. Hegazkingintzan inoiz fabrikaturiko karbono-zuntzezko pieza handienak dira.

Fabrikazioa deszentralizaturik dago: hegoak Erresuma Batuan fabrikatzen dira, fuselajeko sekzioak Alemania, Frantzia eta Espainian, eta muntaia osoa Toulouse-n (Okzitania) burutzen da.
 
Irudia

A350 XWB hegazkinaren barnealdea oso eroso eta ikusgarria da. Eserleku bakoitza oso zabala da, alde bietakoek leihatila dute eta tartean espazio ireki eta zabalak daude, zerbitzu askorekin.
 
irudia


Baina, Aladinoren ipuinean bezala, benetako gakoa kerosenoa da.

Irudia

Zugazarten iritzi-gomendioa liburuaren egunean

== Irudien jatorria ==</text>
      <sha1>k5zb2efy4t30kxf62hyaqyqg73rfmwc</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>