Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/3D (Errealitate birtual)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/3D (Errealitate birtual)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7367</id>
    <revision>
      <id>44342</id>
      <parentid>44313</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T21:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>44342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9999" sha1="4g9wh7e05ullnq6wh5ntujqkdbe31tt" xml:space="preserve">= 3D modelatze-teknikak =
[[Fitxategi:Activemarker2.PNG|thumb|207x207px|]]
'''[[w:3D modelaketa|Hiru dimentsioko modelatzea]]''' [[w:Ordenagailu bidezko grafiko|ordenagailu bidezko grafikoen]] funtsezko zutabeetako bat da, eta irudikapen geometrikoen eraikuntza gisa definitzen da, egitura matematiko, topologiko eta konputazionalen bidez, manipulatu, renderizatu eta animatu daitezkeenak.&lt;ref&gt;Mortenson, M. E. (2006). Geometric Modeling (2nd ed.). Industrial Press.&lt;/ref&gt;

Gaur egun, 3D modelatzeko teknikak zazpi familia nagusitan sailkatzen dira: modelatze poligonala, NURBS gainazalak, CAD eta solido-modelatzea, modelatze parametrikoa, eskultura digitala, prozedurazko modelatzea eta AA sortzailearekin modelatzea (Adimen Artifizial sortzailea edo Generative AI bidezko modelatzea). Ikuspegi bakoitzak behar desberdinei erantzuten die: zehaztasuna, malgutasuna, automatizazioa, errealismoa edo eraginkortasun konputazionala.

== Modelatze poligonala ==
Modelatze poligonala da animazioan, bideo-jokoetan eta ikusizko efektuetan nagusi den teknika. Sare diskretuetan oinarritzen da, erpin, ertz eta poligonoez osatua.&lt;ref&gt;Watt, A. H., &amp; Policarpo, F. (1998). The Computer Image. Addison-Wesley.&lt;/ref&gt; Poligonoen irudikapenak motor grafiko modernoen eraginkortasunaz baliatzen da, triangeluak prozesatzeko pipelineen bidez optimizatuta baitaude.&lt;ref&gt;Akenine-Möller, T., Haines, E., Hoffman, N., Pesce, A., Iwanicki, M., &amp; Hillaire, S. (2018). Real-Time Rendering (4th ed.). A K Peters/CRC Press.&lt;/ref&gt; Irudikapen diskretuak konplexutasun geometrikoa optimizatzea eta poligonoen dentsitatea esplizituki kontrolatzea ahalbidetzen du.

Azpizatze-teknikek, Catmull eta Clarkek&lt;ref&gt;Catmull, E., &amp; Clark, J. (1978). Recursively generated B-spline surfaces on arbitrary topological meshes. Computer-Aided Design, 10(6), 350–355. doi&lt;/ref&gt; eta Doo eta Sabinek&lt;ref&gt;Doo, D., &amp; Sabin, M. (1978). Behaviour of recursive division surfaces near extraordinary points. Computer-Aided Design, 10(6), 356–360. doi&lt;/ref&gt; sartutakoek, gainazal leunak lortzeko aukera ematen dute bereizmen txikiko sareetatik abiatuta, eta hori funtsezkoa izan da konputagailuz sortutako irudigintzan (CGI, Computer-Generated Imagery) eta animazioan. Teknika horiek azpizatiketaren gainazalekin (subdivision surfaces), erretopologia lagunduarekin eta sare deformagarrietan oinarritutako rigging prozesuekin osatzen dira.&lt;ref&gt;Kavan, L., Collins, S., Zára, J., &amp; O’Sullivan, C. (2007). Skinning with dual quaternions. In SI3D 2007 Symposium on Interactive 3D Graphics and Games (pp. 39–46). ACM. doi&lt;/ref&gt;

== NURBS gainazalak ==

NURBS gainazalek (Non-Uniform Rational B-Splines) geometria funtzio parametriko jarraituen bidez adierazten dute, eta horri esker, kurbak eta gainazalak doitasun arbitrarioz deskriba daitezke .&lt;ref&gt;Piegl, L., &amp; Tiller, W. (1997). The NURBS Book (2nd ed.). Springer.&lt;/ref&gt; Kurba mota hauek funtsezkoak dira automobilgintzan, aeronautikan, diseinu industrialean eta arkitekturan. Sare poligonaletan ez bezala, NURBSek lofting, sweeping, blending eta patch modeling bezalako eragiketak ahalbidetzen dituzte, C1 eta C2 jarraitutasun geometrikoa bermatuz.

Sare poligonalek baino zehaztasun handiagoa izan arren, egitura parametrikoak zaildu egiten du topologia organiko konplexuak edo egituratu gabeko topologiak irudikatzea.&lt;ref&gt;Rogers, D. F. (2001). An Introduction to NURBS: A Practical Guide. Morgan Kaufmann.&lt;/ref&gt;

== CAD eta solido-modelatzea ==
[[Fitxategi:An early concept design of the ERIS instrument.jpg|thumb|Espektografo baten 3D modeloa&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=information@eso.org|izenburua=ERIS Project Starts - New high-resolution camera and spectrograph for ESO’s Very Large Telescope|hizkuntza=en|url=https://www.eso.org/public/announcements/ann13054/|aldizkaria=www.eso.org|sartze-data=2019-11-28}}&lt;/ref&gt;]]CAD modelizazioak (ordenagailuz lagundutako diseinua) irudikapen bolumetrikoak erabiltzen ditu, hala nola Boundary Representation (B-Rep) eta Constructive Solid Geometry (CSG) eta eragiketa boolearrak: bategitea, kendura, ebakidura.&lt;ref&gt;Stroud, I. (2006). Boundary Representation Modelling Techniques. Springer.&lt;/ref&gt;

Teknika hauek funtsezkoak dira ingeniaritzan, manufakturan eta prototipatzean, non geometriak tolerantzia zorrotzak bete behar dituen eta fabrikazio-prozesuetara esportagarria izan behar duen, hala nola CNC edo 3D inprimaketa.&lt;ref&gt;Groover, M. P. (2020). Fundamentals of Modern Manufacturing (7th ed.). Wiley.&lt;/ref&gt; CAD sistema berriek murrizketa geometrikoak, parametrizazio geometrikoa, eragiketen historia eta egiturazko analisia integratzen dituzte.&lt;ref&gt;Shah, J. J., &amp; Mäntylä, M. (1995). Parametric and Feature-Based CAD/CAM. Wiley.&lt;/ref&gt; 

== Modelatze parametrikoa ==
Modelatze parametrikoak geometria parametro editagarrien funtzio gisa definitzen du, eta horri esker, eredua eskuz berreraiki gabe alda daiteke.

Arkitekturan, diseinu generatiboan eta fabrikazio digitalean erabiltzen da.&lt;ref&gt;Woodbury, R. (2010). Elements of Parametric Design. Routledge.&lt;/ref&gt; Eskuz berreraiki gabe egokitu, erreproduzitu eta alda daitezkeen ereduak sortzeko aukera ematen du. Grasshopper edo Dynamo bezalako tresnek nodo-sistemak ezagun egin dituzte, non geometria eragiketa-grafoen bidez sortzen den.&lt;ref&gt;Rutten, D. (2013). Grasshopper: Generative Modeling with Rhino. Robert McNeel &amp; Associates.&lt;/ref&gt;
Modelatze parametrikoa optimizazio-teknikekin, ingurumen-simulazioarekin eta egiturazko analisiarekin integratzen da, eta horrek diseinu konputazional garaikidearen funtsezko ikuspegia bihurtzen du.&lt;ref&gt;Oxman, R. (2006). Theory and design in the first digital age. Design Studies, 27(3), 229–265.&lt;/ref&gt;

== Eskultura digitala ==
[[Fitxategi:Steps of forensic facial reconstruction - Virtual Mummy - cogitas3d.gif|thumb|307x307px|[[Blender (software)|Blender]] softwareari esker egindako [[momia]] baten moldaketa.]]Eskultura digitalak buztina modelatzeko prozesu artistikoa simulatzen du, milioika poligono manipulatzeko aukera ematen duten tresnen bidez. Pertsonaiak, izakiak eta xehetasun-maila handiko gainazal organikoak sortzeko teknika nagusia da.&lt;ref&gt;Driskill, H. (2000). Digital Sculpting Techniques. In ACM SIGGRAPH 2000 Course Notes. ACM.&lt;/ref&gt;

Ekoizpenerako, retopologia, UV unwrapping eta map baking (normalen eta desplazamenduen mapa-labatzea) prozesuak behar dituzte animazio- edo bideo-joko-pipelineetan integratzeko.&lt;ref&gt;Pharr, M., Jakob, W., &amp; Humphreys, G. (2023). Physically Based Rendering: From Theory to Implementation (4th ed.). MIT Press.&lt;/ref&gt;

== Prozedurazko modelatzea ==
Prozedurazko modelatzeak geometria sortzen du arau, algoritmo edo nodo-grafoen bidez. Funtsezkoa da ingurune konplexuetarako, hala nola landaredia, hiriak, fraktalak edo fenomeno naturalak.&lt;ref&gt;Ebert, D., Musgrave, F. K., Peachey, D., Perlin, K., Worley, S., Mark, W. R., &amp; Hart, J. (2002). Texturing and Modeling: A Procedural Approach (3rd ed.). Morgan Kaufmann.&lt;/ref&gt; Bere abantaila nagusia eskalagarritasuna da: arau multzo batek milaka aldaera sor ditzake eskuzko esku-hartzerik gabe.
Tekniken artean daude L-sistemak landaredirak,&lt;ref&gt;Prusinkiewicz, P., &amp; Lindenmayer, A. (1990). The Algorithmic Beauty of Plants. Springer-Verlag.&lt;/ref&gt; zarata fraktala ehunduretarako,&lt;ref&gt;Perlin, K. (1985). An Image Synthesizer. In SIGGRAPH ’85: Proceedings of the 12th Annual Conference on Computer Graphics and Interactive Techniques (pp. 287–296). ACM. doi&lt;/ref&gt; agenteetan oinarritutako sistemak hirietarako&lt;ref&gt;Parish, Y. I. H., &amp; Müller, P. (2001). Procedural modeling of cities. In SIGGRAPH ’01: Proceedings of the 28th Annual Conference on Computer Graphics and Interactive Techniques (pp. 301–308). ACM. doi&lt;/ref&gt; eta simulazio fisikoak fluido eta suntsiketarako&lt;ref&gt;Bridson, R. (2015). Fluid Simulation for Computer Graphics (2nd ed.). CRC Press.&lt;/ref&gt;.

== AA sortzailearekin modelatzea ==
Gaur egun, AA sortzaileak 3D modelatzea eraldatu du. Tripo, Luma, Shap-E&lt;ref&gt;Jun, H., &amp; Nichol, A. (2023). Shap-E: Generating 3D Assets from Text. arXiv:2305.02463.&lt;/ref&gt; edo Point-E&lt;ref&gt;Nichol, A., Jun, H., Dhariwal, P., Mishkin, P., &amp; Chen, M. (2022). Point-E: A System for Generating 3D Point Clouds from Complex Prompts. arXiv:2212.08751.&lt;/ref&gt;  bezalako ereduek testutik, irudietatik edo bideotik geometria sortzeko aukera ematen dute. Azken ereduaren kalitateak eskuzko fintzea eskatu dezakeen arren, adimen artifizialeko teknika sortzaileak prototipatzeko, blockout-erako eta oinarrizko asset-ak sortzeko tresna gisa finkatu dira. Egungo joerak honako hauek dira:
* Bideoetatik 3D berreraikitzea Neural Radiance Fields-en bidez&lt;ref&gt;Mildenhall, B., Srinivasan, P. P., Tancik, M., Barron, J. T., Ramamoorthi, R., &amp; Ng, R. (2020). NeRF: Representing Scenes as Neural Radiance Fields for View Synthesis. In ECCV 2020 (pp. 405–421). Springer. doi&lt;/ref&gt;
* Testurizazio automatikoa modalitate anitzeko ereduen bidez&lt;ref&gt;Rombach, R., Blattmann, A., Lorenz, D., Esser, P., &amp; Ommer, B. (2022). High-Resolution Image Synthesis with Latent Diffusion Models. In CVPR 2022 (pp. 10684–10695).&lt;/ref&gt;
* Sare neuronaletan oinarritutako erretopologia&lt;ref&gt;Wang, Y., et al. (2023). Neural Implicit Retopology. ACM Transactions on Graphics, 42(6). doi&lt;/ref&gt;
* Fisikan oinarritutako (PBR, Physically Based Rendering) materialen sorkuntza eredu difusiboen bidez&lt;ref&gt;Zhang, Y., et al. (2023). Diffusion Models for Material Generation. SIGGRAPH 2023 Talks.&lt;/ref&gt;

== Testu ebakia==

Errealitate birtualaren bilakaera [[w:Geometria konputazional|geometria konputazionalean]], hardware grafikoan, [[w:Optimizazio (matematika)|optimizazio-algoritmoetan]] eta, duela gutxi, [[w:Adimen artifizial sortzaile|adimen artifizial sortzailean]] egindako aurrerapenek markatu dute. Azken hamarkadetan, arlo honek eboluzionatu du behar desberdinei erantzuten dieten hainbat teknika desberdinak garatu direlarik: doitasun geometrikoa, eraginkortasun konputazionala, errealismo bisuala, eskalagarritasuna edo automatizazioa.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda|2}}</text>
      <sha1>4g9wh7e05ullnq6wh5ntujqkdbe31tt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia/1.3. Gnomona, lehen neurgailu zientifikoa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7369</id>
    <revision>
      <id>44343</id>
      <timestamp>2026-09-13T21:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>izenburuak</comment>
      <origin>44343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8196" sha1="jkro3jbo6to9a9ua3u7t477pin395ym" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}

= 1.3. Gnomona, lehenengo neurgailu zientifikoa =

Grezia zaharretik abiatuko gara kapitulu honetan, zehatzago esanda, fikziozko hango Mundu Mitologikotik, Naturaren Filosofiaren historiaren lehenengo pauso sendoetarako bidea ulertu nahian.

== Zer esan nahi du gnomon hitzak? ==
Grezieraz, gnwmwn  (“gnomon”); latinez, gnomon onartu zen. Gutxi gorabehera, jatorrizko esanahia honako hau zen: dakiena, interpretatzen duena, analizatzen duena, ebaluatzen duena edo horrelako zerbait.
Sustrai bereko hitzak dira: gnosis, gnostiko, gnostizismo, agnostiko… Erlazionaturik daude jatorri indoeuroparreko gno- sustraiarekin, eta gaztelaniazko ondoko hitz hauekin ere: cognición, conocimiento, conocer…  nota, noticia, notario…

== Naturaren Filosofia-ren sorrera Grezian ==
K.a. VII. mendearen bukaera aldean, jarrera berri bat sortu zen Grezian. Ordura arte, munduaren kontzepzio erabat mitologikoa zegoen Naturan gertatzen ziren fenomenoak azaltzeko, eta horretarako fikziozko izakiak erabiltzen ziren (jainkoak, heroiak, erraldoiak…) eguneroko bizimoduko fenomeno eta gertaera naturalak azaltzeko. 
Baina, garai hartan, Naturako gertaerak behaketaren eta geometriaren bidez ulertzeko jarrera berri bat sortu zen eta jakintsu batzuk bestelako azalpen egituratuagoak moldatzen abiatu ziren. Gaur egun halako ekimenetan aritu ziren aitzindari haiei Naturaren filosofoak deritzegu. 
Baina izendapen horrek iraupen luzea izan zuen Naturako fenomenoak aztertzen zituzten jakintsuen artean, eta horren frogarik argigarriena da Isaac Newton-n (1689-1727) lanik garratzitsuena: Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687) izan zen, esan nahi baita, «Naturaren Filosofiaren Oinarri Matematikoak».

Gaur egungo fisikariak haien ondorengo “Naturaren filosofoak” garela esan dezakegu; baina Naturaren filosofoak deitu ordez, fisikariak esaten digute.

== Tales Miletokoa, Naturaren lehen filosofo handia ==
Aristoteles-en (K.a. 384-322) arabera, Tales izan zen Miletoko eskolaren lehenengo ordezkaria. Berak zehaztu zituen Geometriaren oinarriak, eta berak finkatu zituen lehenengo teorema geometrikoak,  lerro paraleloetako segmentuen proportzionaltasuna eta triangeluen antzekotasuna.


== Tales eta eguzki-izpien abstrakzioa ==
Triangeluen antzekotasun abstraktuaren ondorio geometrikoa triangeluen aldeen proportzionaltasuna izan zen. Talesen metodoa oso sinplea zen: Eguzki-izpien eraginez objektu bertikalek sorturiko itzalak aztertu zituen: behatu, neurtu eta konparatu. Horretarako, neurgailu berezia erabili zuen: gnomona.


== Zer da gnomona? ==
Gnomona tinko finkaturiko makila bat da. Eguzkitik datorren argiak lurzoruan sortutako itzalaren muturrak puntu zehatz bat, P, adierazten du. B behatzaileak puntu horren posizioa behatzen du une oro, eta ondorio logikoak ateratzen ditu. 

Gnomon batez, Tales Naturaren behatzaile bihurtu zen.  Eguzkia etengabe higitzen denez, gnomonaren itzalaren muturreko puntua ere bai. Egunean zehar, gnomonaren goiko muturreko  itzalaren P puntuaren posizioa zoruan etengabe markatuz gero, parabola bat agertzen lurzoruan: P puntua parabolaren erpinean kokatuz, distantziak neurtuz eta proportzionaltasunaren araua erabiliz, piramideen altuera kalkulatu omen zuen urrunetik. Gaur ere teknika berbera erabil daiteke zuhaitz tantai baten edota etxe orratz baten altuera neurtzeko. 

Itzalaren behaketa jarraitua eginez, bi ondorio baliotsu lortu zituzten: 
* Gnomonaren muturraren itzalak ibilbide parabolikoa markatzen zuen lurrazalean.
* Tokiko iparraren norabidea, N, identifika zezakeen, parabolaren erpinaren bitartez.


Gure latitudean, urtaroetan zehar gnomonaren muturraren itzalaren parabolaren erpinak kokapen desberdinak ditu; eta parabolaren irekierak zabalera eta orientazio  desberdinak:
* Neguan, iparraldean eta iparralderantz irekita dago.
* Udan, hegoaldean eta hegoalderantz irekita.
* Eta bi solstizioetan… ez dago parabolarik, mendebaldetik ekialderako lerro zuzena baizik.


== Filosofo greziarrek gnomonarekin eginiko ekarpen funtsezkoak ==
Tales-en ikasle izandako Anaximandro-k (K.a. 610-546) funtsezko neurketa bat egin zuen gnomon batez: solstizioetatik abiatuz, ekinozioak zehaztu zituen.


Anaximandroren eskema
                              
== Gnomona eta Lurraren zirkunferentzia ==

Eratostenes-ek (K.a. 276-194) Lurraren zirkunferentziaren luzera kalkulatu zuen gnomon bat erabiliz. Horretarako, arrazonamendu bikaina bideratu zuen.
Bera konturatuta zegoen ekinozio-egunean Sienako gnomonak ez zuela itzalik sortzen, alegia, itzala gnomonaren finkatze puntuan zegoela: bestela esanda, eguzki-izpiak norabide bertikalean iristen zirela. Ostera, meridiano berean ipar-norabidean zegoen Alexandrian itzala zegoen, eguzki-izpiak bertikalarekiko angelu txiki batez desbideraturik iristen baitziren. Gaur egungo hitzekin azalduz, bi hiriak longitude berean baina latitude desberdinetan zeuden. 

Beraz, logika geometrikoaz ondorioztatu zuen Alexandriako eguzki-izpiek itzalean osaturiko triangelua  eta eguzki-izpiek Lurraren erradioarekin osaturikoak antzekoak zirela… eta bi triangeluen antzekotasun-erlazioaz baliatu zen. Bakarrik falta zitzaion Sienatik Alexandriara etengabe iparrerako noranzkoan zegoen distantzia neurtzea eta proportzionaltasun-erlazioa aplikatzea. Harrigarria!

== Gnomona, denbora-neurgailua: eguzki-erlojua ==
Denboraren neurria bi gertaera puntualen arteko “distantzia denborala” da. Baina edozein bi gertaeraren artean gnomonaren itzalaren muturraren posizioaren aldaketa “distantzia espaziala” pasatutako denborarekin erlazionatuta dago: horixe da, hain zuzen eguzki-erlojuaren logika. 
Historian zehar mota askotako eguzki-erlojuak egin dira. Horietan edozein jarreratako gnomonak erabili izan dira. Izan ere, itzalaren posizio-aldaketa da pasatutako denboraren neurria.
     

== Gnomona, orduaren adierazlea ==
Ondoko eskeman, gure latitudean dagoen gnomon baten itzala erakusten da, lau urtaroen eguerdi aurreko lau orduetan (4, 3, 2, 1) eta arratsaldeko lehenengo lauretan (1, 2, 3, 4) zein norabidetan eta zein luzeraz agertzen den. 
Kasu bakoitzean alboko koadroan ageri den koloreko itzala dago markatuta. Halaber erakusten da zein diren, neguko solstizioko parabola, ekinozioetako lerrozuzena eta udako solstizioaren parabola. 


== Zer interes du gaur egun gnomonak? ==
Lehenik eta behin pedagogikoa, bereziki zientziaren historia landu eta ikasteko, Zientziaren metodoaren jatorriaren lehenengo pausoak jakinarazteko, eta Zientziaren historia eta abstrakzioaren garrantzia adierazteko. 
Asmo horiekin helioskiametroa deituriko gnomon erraldoi bat eraiki zen Leioako campusean Martin Rivas irakaslearen zuzendaritza pean, 1990ean.1
Ondoko irudietan ikus daiteke zer nolako egitura zuen: gnomona 6,20 m luzeko zutabe bat zen, goiko muturrean lente bat zeukana egokiro jarrita, argi-foku baten seinalea adierazteko, itzal-puntua sortu ordez.
           
Eguzki-erlojuaren informaziorako irudia markatuta zegoen plataforma muntaia osoa eusten zion plataforman.
                                                                                                    

== Heliosziametro berria (2019)2 ==
Denboraren joanean aire zabalean dauden eraikuntzek jasaten duten higadura eta zahartzearen ondorioz, zaharberritze-prozesu bati ekin zion unibertsitateak, eta helioskiametro berria eraiki zen EHUko Leioako campusko Arboretum parkean. Udako solstizioarekin bat, inauguratu zen 2019-06-21ean, izenari orrazketa ortografiko txiki bat gaineratuz: heliosziametroa.

EHUko Leioako campuseko heliosziametroa

EHUko Leioako campuseko Arboretum parkea.
Benetan merezi du Arboretum parkea bistatzea, Naturari buruzko liburu irekia baita. Bertan daude, besteak beste, ibilbide geologikoa, heliosziametroa, espiral aureoa (desagertzeko arriskuan dauden zuhaitzez osatua), eta Bizitzaren basoa eskultura erraldoia, non gorpua ikerkuntzara-lanetarako unibertsitateari dohaintzan eskaini zioten pertsonen errautsak lurperatzen diren.

Euskararen espiral aureoa.

                                                  
Bizitzaren basoa.</text>
      <sha1>jkro3jbo6to9a9ua3u7t477pin395ym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia/1.5. Hipatia, matematikari, zientzialari, filosofo eta irakaslea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7370</id>
    <revision>
      <id>44344</id>
      <timestamp>2026-09-13T22:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>paragrafoak eta izenburuak</comment>
      <origin>44344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6442" sha1="3ctffkyzn2xnigp6v2hya1ubr8iub22" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}

= 1.5. Hipatia Alexandriakoa: irakasle, matematikari eta filosofoa =
    

Hipatia Alexandrian jaio zen IV. mendean. Beraren jaiotza-data ez da ziurra (350/370-415). Garai hartan Egipto Erromako probintzia bat zen. Baina Konstantino enperadorea kristau bihurtu zen 312an, eta halere erlijio-askatasuna onartu zuen. 
Geroago, 330ean, erromatar inperioaren hiriburua Bizantzio-ra aldatu zuen. Ordutik aurrera, Konstantinopla izena ezarri zioten. Gaur egun, Istanbul deritzo.
Hipatiaren aita, Theon Alexandriakoa (335-404), matematikari eta astronomo ospetsua zen. Gureganaino heldu den Euklidesen Elementuak liburuaren testua egokitu eta editatu zuen. Halaber, hainbat iruzkin idatzi zituen Ptolomeoren (100-170) Almagestori buruz.  Theon irakaslea zen Mouseion eskolan, Biblioteka ospetsua zegoen eraikin berean; eskola esklusiboa eta prestigiozkoa zen.  Ikasleen artean bere alaba zegoen, gizonezkoekiko berdintasunean. Aita hil ondoren, Hipatiak jarraipena eman zion eskolari.

== Hipatia, irakaslea ==
Damaszios (458-538) filosofo neoplatonikoaren arabera, Hipatiak filosofia orokorra irakasten zuen: Platon, Aristoteles eta beste. Hortaz, Hipatia filosofo neoplatonikoa zen. Matematika eta astronomia ere irakasten zituen. Gainera, haren ikastaroak irekiak eta libreak ziren. 
     
						
Sokrates Konstantinoplakoa (380-440)   Sokrates Eskolastikoa ere deitua Hipatiaren garaiko historialari kristau bat izan zen, eta bere liburu batean honelaxe aipatu zuen Hipatia:
«Bazen Alexandrian Hipatia izeneko emakume bat, Theon filosofoaren alaba zena, garaiko filosofo guztiek baino jakinduria handiagoa zeukana… Filosofiaren printzipioak azaltzen zizkien ikasleei, eta haietariko asko oso urrunetik etorriak izaten ziren… Ez zeukan arazorik publikoki irakaspenak emateko, baita magistratuen aurrean ere… Beraren duintasuna eta bertutea kontuan izanik, trabarik gabe hartzen zuen parte gizonen biltzarretan, guztiek miresten baitzuten.» 

== Hipatiaren izaera eta nortasuna ==
Hipatia jentila zen, gero eta kristauagoa zen Alexandria hartan. Damaszios-en arabera, Hipatiak birjina iraun zuen bizitza osoan, berak berariaz horrela aukeratu eta erabakita.

                       
   Zirilo Alexandriako      Patriarka (376-444)
Hipatia astronomoa: astrolabioa


== Hipatia matematikaria: sekzio konikoak ==
Hain zuzen, Apolonio Pergakoak sei mende lehenago idatzitako Sekzio konikoak tratatuari buruzko lan bat idatzi zuen Hipatiak, bere ikasleei irakasteko, ziurrenik.
                                               

            Zilindro baten sekzio konikoak.              Kono baten sekzio konikoak.

Sekzio konikoak ahaztuta egon ziren astronomoen lanetan, XVI--XVII. mendean Kepler-ek (1571-1630) planeten higidurari buruzko legeak eman zituen arte. Beraren izena daraman lehenengo legeak honelaxe dio: 

Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.

== Hipatia, testuen zuzentzaile eta editorea ==
Arlo horretan, Hipatiak Klaudio Ptolomeo-ren (100-170) lanetako zenbait errore argitu eta zuzendu zituen.
Hipatiak Ptolomeoren Almagesto tratatuaren III. liburua editatu zuen Theon-ekin batera, zeinean unibertsoaren eredu geozentrikoa proposatzen baitzen. Dirudienez, Hipatia eredu heliozentrikoaren aldezlea zen. Eta Almagestori buruz Theonek eginiko iruzkinetan, Hipatia konturatu zen eredu ptolomeikoak ondorio matematiko desegokiak zituela. 

== Hipatiaren ohorezko izendapen bat:&lt;/br&gt;
Rimae Hypatia ==

Rimae Hypatia Ilargiaren gainazalean ageri diren arrakalen multzo bati emandako izena da. Agerikoa da noren ohorez jarri zaion izen hori, ondo merezia.


Rimae Hypatia, Moltke kraterraren atzean.
(Apollo-10etik ateratako argazkia)

== Hipatiaren heriotza ==
Teofilo Alexandriako patriarkak errespetuz tratatzen zuen Hipatia. Baina Teofilo 412ko urriaren 17an hil ondoren, Zirilo Zirenekoa izendatu zuten patriarka. Eta giroa erabat aldatu zen. Zirilok kristau ez zirenen aurka sorturiko jazarpenaren erdian, fraide batzuek espresuki erail zuten Hipatia 415ean: hiritik arrastaka eraman zuten, eta azkenean, jipoitu, biluztu eta zatikatu egin zuten gorputza.

Hipatiaren heriotza Alexandrian (Louis Figuier-en ilustrazioa,1886)

== “Katalina Alexandriako martiria” ote zen Hipatia? ==
Hipatiaren erailketa Dezio enperadorearen  jazarpeneko  (201-251) martiri kristauen kontakizunen oso antzekoa da. 
Ikertzaile batzuen ustez, Santa Katalina Alexandriakoa asmakizun bat dateke, Hipatiaren erailketa gogoratzeko-edo egina. Izan ere, Elizak berak zalantzak izan ditu Katalina hori existitu ote zen, eta, ofizialki, 1970ean, azalpen honekin kendu zuen beraren izena santutegitik:


== Elizaren iritzi ofiziala Zirilo Alexandriakoaz ==
Zirilo Alexandriakoa santutzat hartzen dute bai Eliza ortodoxoak eta bai Eliza katoliko erromatarrak ere. Hurrenez hurren, ekainaren 9an eta 27an ospatzen dute haren jaia.
Leon XIII. aitasantuak Eliza katolikoaren doktorea izendatu zuen, 1882an, are ohore handiagoa emanez. Eta 2007ko urriaren 3an, Benedikto XVI.ak honako hitz hauek esan zituen Ziriloren ohorez:


Sinesteko ere! Zer iritzi ote du horretaz gaur egungo Leon XIV.ak? 

== Hipatia literaturan, artean eta zientzian ==
XIX-XX. mendeen erdibidean hainbat pintoreren inspirazio-iturri gertatu zen Hipatia, beti ere garaiko estetika-moldeetan egina.
Gauza bera gertatu omdoren ere arte-sorkuntzako bestelako arloetan, hala nola eskultura, argazkigintzan, antzerkigintzan literaturan eta zientzian ere.


== Pinturan ==
 

== Hipatia, emakume feministen sinboloa eta ikonoa ==

Gure garaiotan, Hipatia emakume feministen sinbolo edo ikonoa ere bihurtu da. Horren adibide dira hainbat herritan margotu diren horma-irudi erreibindikatiboak.


Murcia-ko (Espainia)  horma-irudia
Baina guztietan ikusgarriena Rafael (1483-1520) Raffaello Sanzio Sanzio jaiotzako izenez 1512an prestaturiko Atenasko eskola margolan harrigarria da, zeinean Platon eta Aristoteles-en irudiekin batera (biak erdigunean, elipse gorriaz inguraturik) eta aintzinako filosofo platonikoekin batera Hipatia ere irudikatzen den (karratu urdinean), 
 

Margolan horrek argi erakusten du zer ospe eta errespetuz aipatzen zuten Hipatia Errenazimenduko garaietan. Eta orduz geroztik, ospe hori handituz joan da gure egunotaraino.</text>
      <sha1>3ctffkyzn2xnigp6v2hya1ubr8iub22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44345</id>
      <parentid>44344</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T00:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>irudiak eta</comment>
      <origin>44345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10452" sha1="kbf3f3f82idc7fze4xl9e8c64y5r3yq" xml:space="preserve">= 1.5. Hipatia Alexandriakoa: irakasle, matematikari eta filosofoa =
    
[[Fitxategi:Escuela_de_Atenas_Hipatia_de_Alejandr%C3%ADa.jpg|thumb]]

Hipatia Alexandrian jaio zen IV. mendean. Beraren jaiotza-data ez da ziurra (350/370-415). Garai hartan Egipto Erromako probintzia bat zen. Baina Konstantino enperadorea kristau bihurtu zen 312an, eta halere erlijio-askatasuna onartu zuen. 
Geroago, 330ean, erromatar inperioaren hiriburua Bizantzio-ra aldatu zuen. Ordutik aurrera, Konstantinopla izena ezarri zioten. Gaur egun, Istanbul deritzo.
Hipatiaren aita, Theon Alexandriakoa (335-404), matematikari eta astronomo ospetsua zen. Gureganaino heldu den Euklidesen Elementuak liburuaren testua egokitu eta editatu zuen. Halaber, hainbat iruzkin idatzi zituen Ptolomeoren (100-170) Almagestori buruz.  Theon irakaslea zen Mouseion eskolan, Biblioteka ospetsua zegoen eraikin berean; eskola esklusiboa eta prestigiozkoa zen.  Ikasleen artean bere alaba zegoen, gizonezkoekiko berdintasunean. Aita hil ondoren, Hipatiak jarraipena eman zion eskolari.

== Hipatia, irakaslea ==
Damaszios (458-538) filosofo neoplatonikoaren arabera, Hipatiak filosofia orokorra irakasten zuen: Platon, Aristoteles eta beste. Hortaz, Hipatia filosofo neoplatonikoa zen. Matematika eta astronomia ere irakasten zituen. Gainera, haren ikastaroak irekiak eta libreak ziren. 
			
[[Fitxategi:Syn%C3%A9sios_de_Cyr%C3%A8ne.png|thumb|160px|Sinesios Zirenekoa  (370-413)]]
Bestalde, «idia» izeneko saio pribatuak ere antolatzen zituen, ziurrenik bere etxean. Hipatia ez zen kristau; halere, saio haietara Zireneko Sinesios apezpikua

Sokrates Konstantinoplakoa (380-440)   Sokrates Eskolastikoa ere deitua Hipatiaren garaiko historialari kristau bat izan zen, eta bere liburu batean honelaxe aipatu zuen Hipatia:

{{esaera2|Bazen Alexandrian Hipatia izeneko emakume bat, Theon filosofoaren alaba zena, garaiko filosofo guztiek baino jakinduria handiagoa zeukana… Filosofiaren printzipioak azaltzen zizkien ikasleei, eta haietariko asko oso urrunetik etorriak izaten ziren… Ez zeukan arazorik publikoki irakaspenak emateko, baita magistratuen aurrean ere… Beraren duintasuna eta bertutea kontuan izanik, trabarik gabe hartzen zuen parte gizonen biltzarretan, guztiek miresten baitzuten.}}

== Hipatiaren izaera eta nortasuna ==
Hipatia jentila zen, gero eta kristauagoa zen Alexandria hartan. Damaszios-en arabera, Hipatiak birjina iraun zuen bizitza osoan, berak berariaz horrela aukeratu eta erabakita.

[[Fitxategi:Cyril of Alexandria.jpg|thumb|100px|Zirilo Alexandriako  Patriarka (376-444)]]
Halere, 412an Zirilo apezpikua izendatu zuten Alexandriako Patriarka. Eta berehala hasi zen paganismoa eta judaismoa desagerrarazteko lanean, biak ala biak heresiatzat hartuta. 
Filosofo neoplatonikoak ere jazarriak izan ziren, eta, beldurrez, haietariko asko kristautu egin ziren. 
Alabaina, Hipatiak ez zuen men egin, eta “sorgin” arriskutsu bihurtu zen Zirilorentzat. Zein ote ziren hark egindako arriskuak patriarkaren iritziz?

== Hipatia astronomoa: astrolabioa ==
[[Fitxategi:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|160px|XI. mendeko astrolabio bat.]]
[[Fitxategi:Apollonii Pergei Opera 1537 detail.jpg|thumb|160px|Apolonio 1537ko grabatu batean.]]
Sinesios Zirenekoak idatzitako gutun batean idatzita dagoenez, Hipatiak irakatsi zion nola egin erabili behar zuen zilarrezko astrolabio planisferiko bat.
Astrolabioa tresna astronomiko berezia da, izarren eta planeten posizioak kontuan hartuta urteko eguna eta ordua kalkulatzeko balio duena. Hipatiaren lan astronomikoak astrolabioaren bitartez ekinozioen eta jaien datak zehazteko egin beharreko behaketen ingurukoak ziren. 
Dena den, Hipatiak ez zuen tresna hori asmatu, jadanik asmatuta baitzegoen bera jaio baino bostehun bat urte lehenago. Baina dirudienez, Hipatiak ondo ezagutzen zuen Apolonio Pergakoa (K.a. 262-190) asmatutako astrolabioa.

== Hipatia matematikaria: sekzio konikoak ==
Hain zuzen, Apolonio Pergakoak sei mende lehenago idatzitako Sekzio konikoak tratatuari buruzko lan bat idatzi zuen Hipatiak, bere ikasleei irakasteko, ziurrenik.
                                               
           Irudiak: Zilindro baten sekzio konikoak.              Kono baten sekzio konikoak.

Sekzio konikoak ahaztuta egon ziren astronomoen lanetan, XVI--XVII. mendean Kepler-ek (1571-1630) planeten higidurari buruzko legeak eman zituen arte. Beraren izena daraman lehenengo legeak honelaxe dio: 

Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.

== Hipatia, testuen zuzentzaile eta editorea ==
Arlo horretan, Hipatiak Klaudio Ptolomeo-ren (100-170) lanetako zenbait errore argitu eta zuzendu zituen.
Hipatiak Ptolomeoren Almagesto tratatuaren III. liburua editatu zuen Theon-ekin batera, zeinean unibertsoaren eredu geozentrikoa proposatzen baitzen. Dirudienez, Hipatia eredu heliozentrikoaren aldezlea zen. Eta Almagestori buruz Theonek eginiko iruzkinetan, Hipatia konturatu zen eredu ptolomeikoak ondorio matematiko desegokiak zituela. 

[[Fitxategi:Seasons eu.png|400px|thumb|erdian|Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.]]

[[Fitxategi:Ptolomeo eta Koperniko.jpeg|400px|thumb|erdian|Ptolomeoren eredu geozentrikoa. Eta Kopernikoren eredu heliozentrikoa.]]

== Hipatiaren ohorezko izendapen bat:&lt;/br&gt;
Rimae Hypatia ==

Rimae Hypatia Ilargiaren gainazalean ageri diren arrakalen multzo bati emandako izena da. Agerikoa da noren ohorez jarri zaion izen hori, ondo merezia.

https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hypatia_(crater)#/media/File:Iv_084_h3.jpg

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia kraterra Ilargian ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
TaylorCraterLOC.jpg|Hypatia kraterra erdian. [[w:Apollo 11|Apolo 11]] eta [[w:Apollo 16|Apollo 16]] ilargiratu ziren tokitik gertu ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)
AS10-29-4324.jpg
Apollo_10_Analysis_Figure_2-56.png|Kraterra [[w:Mare Tranquillitatis|Mare Tranquillitatis]]  ilargi-itsasoaren mapa topografikoan
&lt;/gallery&gt;

(Apollo-10etik ateratako argazkia)

== Hipatiaren heriotza ==
Teofilo Alexandriako patriarkak errespetuz tratatzen zuen Hipatia. Baina Teofilo 412ko urriaren 17an hil ondoren, Zirilo Zirenekoa izendatu zuten patriarka. Eta giroa erabat aldatu zen. Zirilok kristau ez zirenen aurka sorturiko jazarpenaren erdian, fraide batzuek espresuki erail zuten Hipatia 415ean: hiritik arrastaka eraman zuten, eta azkenean, jipoitu, biluztu eta zatikatu egin zuten gorputza.

https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hypatia#/media/File:Mort_de_la_philosophe_Hypatie.jpg
[[Fitxategi:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|thumb|400px|erdian| Hipatiaren heriotza Alexandrian (Louis Figuier-en ilustrazioa,1886)]]


== “Katalina Alexandriako martiria” ote zen Hipatia? ==
Hipatiaren erailketa Dezio enperadorearen  jazarpeneko  (201-251) martiri kristauen kontakizunen oso antzekoa da. 

Ikertzaile batzuen ustez, Santa Katalina Alexandriakoa asmakizun bat dateke, Hipatiaren erailketa gogoratzeko-edo egina. Izan ere, Elizak berak zalantzak izan ditu Katalina hori existitu ote zen, eta, ofizialki, 1970ean, azalpen honekin kendu zuen beraren izena santutegitik:

{{esaera2|Elizak ezin du bermatu legenda zaharretan oinarrituriko zenbait santu oso popular existitu ote ziren, hala nola San Kristobal, Santa Barbara, Santa Katalina Alexandriakoa, Santa Filomena...}}

== Elizaren iritzi ofiziala Zirilo Alexandriakoaz ==
Zirilo Alexandriakoa santutzat hartzen dute bai Eliza ortodoxoak eta bai Eliza katoliko erromatarrak ere. Hurrenez hurren, ekainaren 9an eta 27an ospatzen dute haren jaia.

Leon XIII. aitasantuak Eliza katolikoaren doktorea izendatu zuen, 1882an, are ohore handiagoa emanez. Eta 2007ko urriaren 3an, Benedikto XVI.ak honako hitz hauek esan zituen Ziriloren ohorez:

{{esaera2|San Zirilo Alexandriakoa Jesukristoren lekuko nekaezin eta irmoa izan zen.}}

Sinesteko ere! Zer iritzi ote du horretaz gaur egungo Leon XIV.ak? 

== Hipatia literaturan, artean eta zientzian ==
XIX-XX. mendeen erdibidean hainbat pintoreren inspirazio-iturri gertatu zen Hipatia, beti ere garaiko estetika-moldeetan egina.
Gauza bera gertatu omdoren ere arte-sorkuntzako bestelako arloetan, hala nola eskultura, argazkigintzan, antzerkigintzan literaturan eta zientzian ere.

=== Pinturan ===
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia pinturan&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Hypatia_(Charles_William_Mitchell).jpg|Charles W. Mitchel (1885)
Hypatia by Julius Kronberg, 1889.jpg|Julius Kronberg (1889)
Alfred Seifert Hypatia.jpg|Alfred Seifert (1901)
Hipatia67.jpg|Jules Maurice Gaspard (1908)
Hypatia by Odoardo Tabacchi 01.jpg|Odoardo Tabacchi (1877)
Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|Charles Kingsley-ren nobelan oinarrituriko antzezlana (1893)
Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|Julia Margaret Cameron (1867)
&lt;/gallery&gt;

1996ko abenduan harri hau aurkitu zuten Libiako beiraren basamortuan. Hipatia izena eman zioten. Hipotesi modura proposatu zuten kometa baten nukleoaren zati bat izan daitekeela. 
Dena den, Libiako beiraren basamortuan, beira oso bitxiak aurkitu dira lehendik ere: fulguritak. Eta Tutankamonen momiaren apaingarrizko kakalardoaren erdigunean basamortuko beira oso berezi bat ageri da, Hipatia harri horren antzekoa.

::Irudiak fulgurita

== Hipatia, emakume feministen sinboloa eta ikonoa ==

Gure garaiotan, Hipatia emakume feministen sinbolo edo ikonoa ere bihurtu da. Horren adibide dira hainbat herritan margotu diren horma-irudi erreibindikatiboak.

[[Fitxategi:Mural feminista de Gandia - Dones en lluita.jpg|thumb|500px|erdian|Gandia-ko (Paisos Catalans) horma-irudia]]


::rudia Murciako murala


Murcia-ko (Espainia)  horma-irudia
Baina guztietan ikusgarriena Rafael (1483-1520) Raffaello Sanzio Sanzio jaiotzako izenez 1512an prestaturiko Atenasko eskola margolan harrigarria da, zeinean Platon eta Aristoteles-en irudiekin batera (biak erdigunean, atetik sartzen) eta aitzinako filosofo platonikoekin batera Hipatia ere irudikatzen den (lehen planoan erdian ezkerraldean, tunika zuri batekin), 

[[Fitxategi:&quot;The School of Athens&quot; by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|thumb|600px|erdian]]

Margolan horrek argi erakusten du zer ospe eta errespetuz aipatzen zuten Hipatia Errenazimenduko garaietan. Eta orduz geroztik, ospe hori handituz joan da gure egunotaraino.</text>
      <sha1>kbf3f3f82idc7fze4xl9e8c64y5r3yq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44346</id>
      <parentid>44345</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T00:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hipatia, testuen zuzentzaile eta editorea */ zuzenketak</comment>
      <origin>44346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10354" sha1="s7giaqha5jfj0s54ldk6jeg20a0ir6j" xml:space="preserve">= 1.5. Hipatia Alexandriakoa: irakasle, matematikari eta filosofoa =
    
[[Fitxategi:Escuela_de_Atenas_Hipatia_de_Alejandr%C3%ADa.jpg|thumb]]

Hipatia Alexandrian jaio zen IV. mendean. Beraren jaiotza-data ez da ziurra (350/370-415). Garai hartan Egipto Erromako probintzia bat zen. Baina Konstantino enperadorea kristau bihurtu zen 312an, eta halere erlijio-askatasuna onartu zuen. 
Geroago, 330ean, erromatar inperioaren hiriburua Bizantzio-ra aldatu zuen. Ordutik aurrera, Konstantinopla izena ezarri zioten. Gaur egun, Istanbul deritzo.
Hipatiaren aita, Theon Alexandriakoa (335-404), matematikari eta astronomo ospetsua zen. Gureganaino heldu den Euklidesen Elementuak liburuaren testua egokitu eta editatu zuen. Halaber, hainbat iruzkin idatzi zituen Ptolomeoren (100-170) Almagestori buruz.  Theon irakaslea zen Mouseion eskolan, Biblioteka ospetsua zegoen eraikin berean; eskola esklusiboa eta prestigiozkoa zen.  Ikasleen artean bere alaba zegoen, gizonezkoekiko berdintasunean. Aita hil ondoren, Hipatiak jarraipena eman zion eskolari.

== Hipatia, irakaslea ==
Damaszios (458-538) filosofo neoplatonikoaren arabera, Hipatiak filosofia orokorra irakasten zuen: Platon, Aristoteles eta beste. Hortaz, Hipatia filosofo neoplatonikoa zen. Matematika eta astronomia ere irakasten zituen. Gainera, haren ikastaroak irekiak eta libreak ziren. 
			
[[Fitxategi:Syn%C3%A9sios_de_Cyr%C3%A8ne.png|thumb|160px|Sinesios Zirenekoa  (370-413)]]
Bestalde, «idia» izeneko saio pribatuak ere antolatzen zituen, ziurrenik bere etxean. Hipatia ez zen kristau; halere, saio haietara Zireneko Sinesios apezpikua

Sokrates Konstantinoplakoa (380-440)   Sokrates Eskolastikoa ere deitua Hipatiaren garaiko historialari kristau bat izan zen, eta bere liburu batean honelaxe aipatu zuen Hipatia:

{{esaera2|Bazen Alexandrian Hipatia izeneko emakume bat, Theon filosofoaren alaba zena, garaiko filosofo guztiek baino jakinduria handiagoa zeukana… Filosofiaren printzipioak azaltzen zizkien ikasleei, eta haietariko asko oso urrunetik etorriak izaten ziren… Ez zeukan arazorik publikoki irakaspenak emateko, baita magistratuen aurrean ere… Beraren duintasuna eta bertutea kontuan izanik, trabarik gabe hartzen zuen parte gizonen biltzarretan, guztiek miresten baitzuten.}}

== Hipatiaren izaera eta nortasuna ==
Hipatia jentila zen, gero eta kristauagoa zen Alexandria hartan. Damaszios-en arabera, Hipatiak birjina iraun zuen bizitza osoan, berak berariaz horrela aukeratu eta erabakita.

[[Fitxategi:Cyril of Alexandria.jpg|thumb|100px|Zirilo Alexandriako  Patriarka (376-444)]]
Halere, 412an Zirilo apezpikua izendatu zuten Alexandriako Patriarka. Eta berehala hasi zen paganismoa eta judaismoa desagerrarazteko lanean, biak ala biak heresiatzat hartuta. 
Filosofo neoplatonikoak ere jazarriak izan ziren, eta, beldurrez, haietariko asko kristautu egin ziren. 
Alabaina, Hipatiak ez zuen men egin, eta “sorgin” arriskutsu bihurtu zen Zirilorentzat. Zein ote ziren hark egindako arriskuak patriarkaren iritziz?

== Hipatia astronomoa: astrolabioa ==
[[Fitxategi:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|160px|XI. mendeko astrolabio bat.]]
[[Fitxategi:Apollonii Pergei Opera 1537 detail.jpg|thumb|160px|Apolonio 1537ko grabatu batean.]]
Sinesios Zirenekoak idatzitako gutun batean idatzita dagoenez, Hipatiak irakatsi zion nola egin erabili behar zuen zilarrezko astrolabio planisferiko bat.
Astrolabioa tresna astronomiko berezia da, izarren eta planeten posizioak kontuan hartuta urteko eguna eta ordua kalkulatzeko balio duena. Hipatiaren lan astronomikoak astrolabioaren bitartez ekinozioen eta jaien datak zehazteko egin beharreko behaketen ingurukoak ziren. 
Dena den, Hipatiak ez zuen tresna hori asmatu, jadanik asmatuta baitzegoen bera jaio baino bostehun bat urte lehenago. Baina dirudienez, Hipatiak ondo ezagutzen zuen Apolonio Pergakoa (K.a. 262-190) asmatutako astrolabioa.

== Hipatia matematikaria: sekzio konikoak ==
Hain zuzen, Apolonio Pergakoak sei mende lehenago idatzitako Sekzio konikoak tratatuari buruzko lan bat idatzi zuen Hipatiak, bere ikasleei irakasteko, ziurrenik.
                                               
           Irudiak: Zilindro baten sekzio konikoak.              Kono baten sekzio konikoak.

Sekzio konikoak ahaztuta egon ziren astronomoen lanetan, XVI--XVII. mendean Kepler-ek (1571-1630) planeten higidurari buruzko legeak eman zituen arte. Beraren izena daraman lehenengo legeak honelaxe dio: 

Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.

== Hipatia, testuen zuzentzaile eta editorea ==
Arlo horretan, Hipatiak Klaudio Ptolomeo-ren (100-170) lanetako zenbait errore argitu eta zuzendu zituen.
Hipatiak Ptolomeoren Almagesto tratatuaren III. liburua editatu zuen Theon-ekin batera, zeinean unibertsoaren eredu geozentrikoa proposatzen baitzen. Dirudienez, Hipatia eredu heliozentrikoaren aldezlea zen. Eta Almagestori buruz Theonek eginiko iruzkinetan, Hipatia konturatu zen eredu ptolomeikoak ondorio matematiko desegokiak zituela. 

[[Fitxategi:Seasons eu.png|400px|thumb|erdian|Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.]]

[[Fitxategi:Ptolomeo eta Koperniko.jpeg|400px|thumb|erdian|Ptolomeoren eredu geozentrikoa. Eta Kopernikoren eredu heliozentrikoa.]]

== Hipatiaren ohorezko izendapenak Ilargian ==

Rimae Hypatia Ilargiaren gainazalean ageri diren arrakalen multzo bati emandako izena da. Agerikoa da noren ohorez jarri zaion izen hori, ondo merezia.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia kraterra Ilargian ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
TaylorCraterLOC.jpg|Hypatia kraterra erdian. [[w:Apollo 11|Apolo 11]] eta [[w:Apollo 16|Apollo 16]] ilargiratu ziren tokitik gertu ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)
AS10-29-4324.jpg|Rimae Hypatia gunea kraterraren atzean
Apollo_10_Analysis_Figure_2-56.png|Kraterra [[w:Mare Tranquillitatis|Mare Tranquillitatis]]  ilargi-itsasoaren mapa topografikoan
&lt;/gallery&gt;

== Hipatiaren heriotza ==
Teofilo Alexandriako patriarkak errespetuz tratatzen zuen Hipatia. Baina Teofilo 412ko urriaren 17an hil ondoren, Zirilo Zirenekoa izendatu zuten patriarka. Eta giroa erabat aldatu zen. Zirilok kristau ez zirenen aurka sorturiko jazarpenaren erdian, fraide batzuek espresuki erail zuten Hipatia 415ean: hiritik arrastaka eraman zuten, eta azkenean, jipoitu, biluztu eta zatikatu egin zuten gorputza.

https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hypatia#/media/File:Mort_de_la_philosophe_Hypatie.jpg
[[Fitxategi:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|thumb|400px|erdian| Hipatiaren heriotza Alexandrian (Louis Figuier-en ilustrazioa,1886)]]


== “Katalina Alexandriako martiria” ote zen Hipatia? ==
Hipatiaren erailketa Dezio enperadorearen  jazarpeneko  (201-251) martiri kristauen kontakizunen oso antzekoa da. 

Ikertzaile batzuen ustez, Santa Katalina Alexandriakoa asmakizun bat dateke, Hipatiaren erailketa gogoratzeko-edo egina. Izan ere, Elizak berak zalantzak izan ditu Katalina hori existitu ote zen, eta, ofizialki, 1970ean, azalpen honekin kendu zuen beraren izena santutegitik:

{{esaera2|Elizak ezin du bermatu legenda zaharretan oinarrituriko zenbait santu oso popular existitu ote ziren, hala nola San Kristobal, Santa Barbara, Santa Katalina Alexandriakoa, Santa Filomena...}}

== Elizaren iritzi ofiziala Zirilo Alexandriakoaz ==
Zirilo Alexandriakoa santutzat hartzen dute bai Eliza ortodoxoak eta bai Eliza katoliko erromatarrak ere. Hurrenez hurren, ekainaren 9an eta 27an ospatzen dute haren jaia.

Leon XIII. aitasantuak Eliza katolikoaren doktorea izendatu zuen, 1882an, are ohore handiagoa emanez. Eta 2007ko urriaren 3an, Benedikto XVI.ak honako hitz hauek esan zituen Ziriloren ohorez:

{{esaera2|San Zirilo Alexandriakoa Jesukristoren lekuko nekaezin eta irmoa izan zen.}}

Sinesteko ere! Zer iritzi ote du horretaz gaur egungo Leon XIV.ak? 

== Hipatia literaturan, artean eta zientzian ==
XIX-XX. mendeen erdibidean hainbat pintoreren inspirazio-iturri gertatu zen Hipatia, beti ere garaiko estetika-moldeetan egina.
Gauza bera gertatu omdoren ere arte-sorkuntzako bestelako arloetan, hala nola eskultura, argazkigintzan, antzerkigintzan literaturan eta zientzian ere.

=== Pinturan ===
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia pinturan&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Hypatia_(Charles_William_Mitchell).jpg|Charles W. Mitchel (1885)
Hypatia by Julius Kronberg, 1889.jpg|Julius Kronberg (1889)
Alfred Seifert Hypatia.jpg|Alfred Seifert (1901)
Hipatia67.jpg|Jules Maurice Gaspard (1908)
Hypatia by Odoardo Tabacchi 01.jpg|Odoardo Tabacchi (1877)
Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|Charles Kingsley-ren nobelan oinarrituriko antzezlana (1893)
Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|Julia Margaret Cameron (1867)
&lt;/gallery&gt;

1996ko abenduan harri hau aurkitu zuten Libiako beiraren basamortuan. Hipatia izena eman zioten. Hipotesi modura proposatu zuten kometa baten nukleoaren zati bat izan daitekeela. 
Dena den, Libiako beiraren basamortuan, beira oso bitxiak aurkitu dira lehendik ere: fulguritak. Eta Tutankamonen momiaren apaingarrizko kakalardoaren erdigunean basamortuko beira oso berezi bat ageri da, Hipatia harri horren antzekoa.

::Irudiak fulgurita

== Hipatia, emakume feministen sinboloa eta ikonoa ==

Gure garaiotan, Hipatia emakume feministen sinbolo edo ikonoa ere bihurtu da. Horren adibide dira hainbat herritan margotu diren horma-irudi erreibindikatiboak.

[[Fitxategi:Mural feminista de Gandia - Dones en lluita.jpg|thumb|500px|erdian|Gandia-ko (Paisos Catalans) horma-irudia]]


::rudia Murciako murala


Murcia-ko (Espainia)  horma-irudia
Baina guztietan ikusgarriena Rafael (1483-1520) Raffaello Sanzio Sanzio jaiotzako izenez 1512an prestaturiko Atenasko eskola margolan harrigarria da, zeinean Platon eta Aristoteles-en irudiekin batera (biak erdigunean, atetik sartzen) eta aitzinako filosofo platonikoekin batera Hipatia ere irudikatzen den (lehen planoan erdian ezkerraldean, tunika zuri batekin), 

[[Fitxategi:&quot;The School of Athens&quot; by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|thumb|600px|erdian]]

Margolan horrek argi erakusten du zer ospe eta errespetuz aipatzen zuten Hipatia Errenazimenduko garaietan. Eta orduz geroztik, ospe hori handituz joan da gure egunotaraino.</text>
      <sha1>s7giaqha5jfj0s54ldk6jeg20a0ir6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44347</id>
      <parentid>44346</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T00:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pinturan */</comment>
      <origin>44347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10433" sha1="gohl4m6dl4vvzhcsn7vv4vfrrjlh7hl" xml:space="preserve">= 1.5. Hipatia Alexandriakoa: irakasle, matematikari eta filosofoa =
    
[[Fitxategi:Escuela_de_Atenas_Hipatia_de_Alejandr%C3%ADa.jpg|thumb]]

Hipatia Alexandrian jaio zen IV. mendean. Beraren jaiotza-data ez da ziurra (350/370-415). Garai hartan Egipto Erromako probintzia bat zen. Baina Konstantino enperadorea kristau bihurtu zen 312an, eta halere erlijio-askatasuna onartu zuen. 
Geroago, 330ean, erromatar inperioaren hiriburua Bizantzio-ra aldatu zuen. Ordutik aurrera, Konstantinopla izena ezarri zioten. Gaur egun, Istanbul deritzo.
Hipatiaren aita, Theon Alexandriakoa (335-404), matematikari eta astronomo ospetsua zen. Gureganaino heldu den Euklidesen Elementuak liburuaren testua egokitu eta editatu zuen. Halaber, hainbat iruzkin idatzi zituen Ptolomeoren (100-170) Almagestori buruz.  Theon irakaslea zen Mouseion eskolan, Biblioteka ospetsua zegoen eraikin berean; eskola esklusiboa eta prestigiozkoa zen.  Ikasleen artean bere alaba zegoen, gizonezkoekiko berdintasunean. Aita hil ondoren, Hipatiak jarraipena eman zion eskolari.

== Hipatia, irakaslea ==
Damaszios (458-538) filosofo neoplatonikoaren arabera, Hipatiak filosofia orokorra irakasten zuen: Platon, Aristoteles eta beste. Hortaz, Hipatia filosofo neoplatonikoa zen. Matematika eta astronomia ere irakasten zituen. Gainera, haren ikastaroak irekiak eta libreak ziren. 
			
[[Fitxategi:Syn%C3%A9sios_de_Cyr%C3%A8ne.png|thumb|160px|Sinesios Zirenekoa  (370-413)]]
Bestalde, «idia» izeneko saio pribatuak ere antolatzen zituen, ziurrenik bere etxean. Hipatia ez zen kristau; halere, saio haietara Zireneko Sinesios apezpikua

Sokrates Konstantinoplakoa (380-440)   Sokrates Eskolastikoa ere deitua Hipatiaren garaiko historialari kristau bat izan zen, eta bere liburu batean honelaxe aipatu zuen Hipatia:

{{esaera2|Bazen Alexandrian Hipatia izeneko emakume bat, Theon filosofoaren alaba zena, garaiko filosofo guztiek baino jakinduria handiagoa zeukana… Filosofiaren printzipioak azaltzen zizkien ikasleei, eta haietariko asko oso urrunetik etorriak izaten ziren… Ez zeukan arazorik publikoki irakaspenak emateko, baita magistratuen aurrean ere… Beraren duintasuna eta bertutea kontuan izanik, trabarik gabe hartzen zuen parte gizonen biltzarretan, guztiek miresten baitzuten.}}

== Hipatiaren izaera eta nortasuna ==
Hipatia jentila zen, gero eta kristauagoa zen Alexandria hartan. Damaszios-en arabera, Hipatiak birjina iraun zuen bizitza osoan, berak berariaz horrela aukeratu eta erabakita.

[[Fitxategi:Cyril of Alexandria.jpg|thumb|100px|Zirilo Alexandriako  Patriarka (376-444)]]
Halere, 412an Zirilo apezpikua izendatu zuten Alexandriako Patriarka. Eta berehala hasi zen paganismoa eta judaismoa desagerrarazteko lanean, biak ala biak heresiatzat hartuta. 
Filosofo neoplatonikoak ere jazarriak izan ziren, eta, beldurrez, haietariko asko kristautu egin ziren. 
Alabaina, Hipatiak ez zuen men egin, eta “sorgin” arriskutsu bihurtu zen Zirilorentzat. Zein ote ziren hark egindako arriskuak patriarkaren iritziz?

== Hipatia astronomoa: astrolabioa ==
[[Fitxategi:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|160px|XI. mendeko astrolabio bat.]]
[[Fitxategi:Apollonii Pergei Opera 1537 detail.jpg|thumb|160px|Apolonio 1537ko grabatu batean.]]
Sinesios Zirenekoak idatzitako gutun batean idatzita dagoenez, Hipatiak irakatsi zion nola egin erabili behar zuen zilarrezko astrolabio planisferiko bat.
Astrolabioa tresna astronomiko berezia da, izarren eta planeten posizioak kontuan hartuta urteko eguna eta ordua kalkulatzeko balio duena. Hipatiaren lan astronomikoak astrolabioaren bitartez ekinozioen eta jaien datak zehazteko egin beharreko behaketen ingurukoak ziren. 
Dena den, Hipatiak ez zuen tresna hori asmatu, jadanik asmatuta baitzegoen bera jaio baino bostehun bat urte lehenago. Baina dirudienez, Hipatiak ondo ezagutzen zuen Apolonio Pergakoa (K.a. 262-190) asmatutako astrolabioa.

== Hipatia matematikaria: sekzio konikoak ==
Hain zuzen, Apolonio Pergakoak sei mende lehenago idatzitako Sekzio konikoak tratatuari buruzko lan bat idatzi zuen Hipatiak, bere ikasleei irakasteko, ziurrenik.
                                               
           Irudiak: Zilindro baten sekzio konikoak.              Kono baten sekzio konikoak.

Sekzio konikoak ahaztuta egon ziren astronomoen lanetan, XVI--XVII. mendean Kepler-ek (1571-1630) planeten higidurari buruzko legeak eman zituen arte. Beraren izena daraman lehenengo legeak honelaxe dio: 

Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.

== Hipatia, testuen zuzentzaile eta editorea ==
Arlo horretan, Hipatiak Klaudio Ptolomeo-ren (100-170) lanetako zenbait errore argitu eta zuzendu zituen.
Hipatiak Ptolomeoren Almagesto tratatuaren III. liburua editatu zuen Theon-ekin batera, zeinean unibertsoaren eredu geozentrikoa proposatzen baitzen. Dirudienez, Hipatia eredu heliozentrikoaren aldezlea zen. Eta Almagestori buruz Theonek eginiko iruzkinetan, Hipatia konturatu zen eredu ptolomeikoak ondorio matematiko desegokiak zituela. 

[[Fitxategi:Seasons eu.png|400px|thumb|erdian|Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.]]

[[Fitxategi:Ptolomeo eta Koperniko.jpeg|400px|thumb|erdian|Ptolomeoren eredu geozentrikoa. Eta Kopernikoren eredu heliozentrikoa.]]

== Hipatiaren ohorezko izendapenak Ilargian ==

Rimae Hypatia Ilargiaren gainazalean ageri diren arrakalen multzo bati emandako izena da. Agerikoa da noren ohorez jarri zaion izen hori, ondo merezia.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia kraterra Ilargian ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
TaylorCraterLOC.jpg|Hypatia kraterra erdian. [[w:Apollo 11|Apolo 11]] eta [[w:Apollo 16|Apollo 16]] ilargiratu ziren tokitik gertu ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)
AS10-29-4324.jpg|Rimae Hypatia gunea kraterraren atzean
Apollo_10_Analysis_Figure_2-56.png|Kraterra [[w:Mare Tranquillitatis|Mare Tranquillitatis]]  ilargi-itsasoaren mapa topografikoan
&lt;/gallery&gt;

== Hipatiaren heriotza ==
Teofilo Alexandriako patriarkak errespetuz tratatzen zuen Hipatia. Baina Teofilo 412ko urriaren 17an hil ondoren, Zirilo Zirenekoa izendatu zuten patriarka. Eta giroa erabat aldatu zen. Zirilok kristau ez zirenen aurka sorturiko jazarpenaren erdian, fraide batzuek espresuki erail zuten Hipatia 415ean: hiritik arrastaka eraman zuten, eta azkenean, jipoitu, biluztu eta zatikatu egin zuten gorputza.

https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hypatia#/media/File:Mort_de_la_philosophe_Hypatie.jpg
[[Fitxategi:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|thumb|400px|erdian| Hipatiaren heriotza Alexandrian (Louis Figuier-en ilustrazioa,1886)]]


== “Katalina Alexandriako martiria” ote zen Hipatia? ==
Hipatiaren erailketa Dezio enperadorearen  jazarpeneko  (201-251) martiri kristauen kontakizunen oso antzekoa da. 

Ikertzaile batzuen ustez, Santa Katalina Alexandriakoa asmakizun bat dateke, Hipatiaren erailketa gogoratzeko-edo egina. Izan ere, Elizak berak zalantzak izan ditu Katalina hori existitu ote zen, eta, ofizialki, 1970ean, azalpen honekin kendu zuen beraren izena santutegitik:

{{esaera2|Elizak ezin du bermatu legenda zaharretan oinarrituriko zenbait santu oso popular existitu ote ziren, hala nola San Kristobal, Santa Barbara, Santa Katalina Alexandriakoa, Santa Filomena...}}

== Elizaren iritzi ofiziala Zirilo Alexandriakoaz ==
Zirilo Alexandriakoa santutzat hartzen dute bai Eliza ortodoxoak eta bai Eliza katoliko erromatarrak ere. Hurrenez hurren, ekainaren 9an eta 27an ospatzen dute haren jaia.

Leon XIII. aitasantuak Eliza katolikoaren doktorea izendatu zuen, 1882an, are ohore handiagoa emanez. Eta 2007ko urriaren 3an, Benedikto XVI.ak honako hitz hauek esan zituen Ziriloren ohorez:

{{esaera2|San Zirilo Alexandriakoa Jesukristoren lekuko nekaezin eta irmoa izan zen.}}

Sinesteko ere! Zer iritzi ote du horretaz gaur egungo Leon XIV.ak? 

== Hipatia literaturan, artean eta zientzian ==
XIX-XX. mendeen erdibidean hainbat pintoreren inspirazio-iturri gertatu zen Hipatia, beti ere garaiko estetika-moldeetan egina.
Gauza bera gertatu omdoren ere arte-sorkuntzako bestelako arloetan, hala nola eskultura, argazkigintzan, antzerkigintzan literaturan eta zientzian ere.

=== Pinturan ===
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia pinturan&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Hypatia_(Charles_William_Mitchell).jpg|Charles W. Mitchel (1885)
Hypatia by Julius Kronberg, 1889.jpg|Julius Kronberg (1889)
Alfred Seifert Hypatia.jpg|Alfred Seifert (1901)
Hipatia67.jpg|Jules Maurice Gaspard (1908)
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia pinturan&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;

Hypatia by Odoardo Tabacchi 01.jpg|Odoardo Tabacchi (1877)
Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|Charles Kingsley-ren nobelan oinarrituriko antzezlana (1893)
Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|Julia Margaret Cameron (1867)
&lt;/gallery&gt;

1996ko abenduan harri hau aurkitu zuten Libiako beiraren basamortuan. Hipatia izena eman zioten. Hipotesi modura proposatu zuten kometa baten nukleoaren zati bat izan daitekeela. 
Dena den, Libiako beiraren basamortuan, beira oso bitxiak aurkitu dira lehendik ere: fulguritak. Eta Tutankamonen momiaren apaingarrizko kakalardoaren erdigunean basamortuko beira oso berezi bat ageri da, Hipatia harri horren antzekoa.

::Irudiak fulgurita

== Hipatia, emakume feministen sinboloa eta ikonoa ==

Gure garaiotan, Hipatia emakume feministen sinbolo edo ikonoa ere bihurtu da. Horren adibide dira hainbat herritan margotu diren horma-irudi erreibindikatiboak.

[[Fitxategi:Mural feminista de Gandia - Dones en lluita.jpg|thumb|500px|erdian|Gandia-ko (Paisos Catalans) horma-irudia]]


::rudia Murciako murala


Murcia-ko (Espainia)  horma-irudia
Baina guztietan ikusgarriena Rafael (1483-1520) Raffaello Sanzio Sanzio jaiotzako izenez 1512an prestaturiko Atenasko eskola margolan harrigarria da, zeinean Platon eta Aristoteles-en irudiekin batera (biak erdigunean, atetik sartzen) eta aitzinako filosofo platonikoekin batera Hipatia ere irudikatzen den (lehen planoan erdian ezkerraldean, tunika zuri batekin), 

[[Fitxategi:&quot;The School of Athens&quot; by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|thumb|600px|erdian]]

Margolan horrek argi erakusten du zer ospe eta errespetuz aipatzen zuten Hipatia Errenazimenduko garaietan. Eta orduz geroztik, ospe hori handituz joan da gure egunotaraino.</text>
      <sha1>gohl4m6dl4vvzhcsn7vv4vfrrjlh7hl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44348</id>
      <parentid>44347</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T00:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hipatiaren heriotza */</comment>
      <origin>44348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10334" sha1="iiqvew6aulbngbkxjsiyvlnzbydk21f" xml:space="preserve">= 1.5. Hipatia Alexandriakoa: irakasle, matematikari eta filosofoa =
    
[[Fitxategi:Escuela_de_Atenas_Hipatia_de_Alejandr%C3%ADa.jpg|thumb]]

Hipatia Alexandrian jaio zen IV. mendean. Beraren jaiotza-data ez da ziurra (350/370-415). Garai hartan Egipto Erromako probintzia bat zen. Baina Konstantino enperadorea kristau bihurtu zen 312an, eta halere erlijio-askatasuna onartu zuen. 
Geroago, 330ean, erromatar inperioaren hiriburua Bizantzio-ra aldatu zuen. Ordutik aurrera, Konstantinopla izena ezarri zioten. Gaur egun, Istanbul deritzo.
Hipatiaren aita, Theon Alexandriakoa (335-404), matematikari eta astronomo ospetsua zen. Gureganaino heldu den Euklidesen Elementuak liburuaren testua egokitu eta editatu zuen. Halaber, hainbat iruzkin idatzi zituen Ptolomeoren (100-170) Almagestori buruz.  Theon irakaslea zen Mouseion eskolan, Biblioteka ospetsua zegoen eraikin berean; eskola esklusiboa eta prestigiozkoa zen.  Ikasleen artean bere alaba zegoen, gizonezkoekiko berdintasunean. Aita hil ondoren, Hipatiak jarraipena eman zion eskolari.

== Hipatia, irakaslea ==
Damaszios (458-538) filosofo neoplatonikoaren arabera, Hipatiak filosofia orokorra irakasten zuen: Platon, Aristoteles eta beste. Hortaz, Hipatia filosofo neoplatonikoa zen. Matematika eta astronomia ere irakasten zituen. Gainera, haren ikastaroak irekiak eta libreak ziren. 
			
[[Fitxategi:Syn%C3%A9sios_de_Cyr%C3%A8ne.png|thumb|160px|Sinesios Zirenekoa  (370-413)]]
Bestalde, «idia» izeneko saio pribatuak ere antolatzen zituen, ziurrenik bere etxean. Hipatia ez zen kristau; halere, saio haietara Zireneko Sinesios apezpikua

Sokrates Konstantinoplakoa (380-440)   Sokrates Eskolastikoa ere deitua Hipatiaren garaiko historialari kristau bat izan zen, eta bere liburu batean honelaxe aipatu zuen Hipatia:

{{esaera2|Bazen Alexandrian Hipatia izeneko emakume bat, Theon filosofoaren alaba zena, garaiko filosofo guztiek baino jakinduria handiagoa zeukana… Filosofiaren printzipioak azaltzen zizkien ikasleei, eta haietariko asko oso urrunetik etorriak izaten ziren… Ez zeukan arazorik publikoki irakaspenak emateko, baita magistratuen aurrean ere… Beraren duintasuna eta bertutea kontuan izanik, trabarik gabe hartzen zuen parte gizonen biltzarretan, guztiek miresten baitzuten.}}

== Hipatiaren izaera eta nortasuna ==
Hipatia jentila zen, gero eta kristauagoa zen Alexandria hartan. Damaszios-en arabera, Hipatiak birjina iraun zuen bizitza osoan, berak berariaz horrela aukeratu eta erabakita.

[[Fitxategi:Cyril of Alexandria.jpg|thumb|100px|Zirilo Alexandriako  Patriarka (376-444)]]
Halere, 412an Zirilo apezpikua izendatu zuten Alexandriako Patriarka. Eta berehala hasi zen paganismoa eta judaismoa desagerrarazteko lanean, biak ala biak heresiatzat hartuta. 
Filosofo neoplatonikoak ere jazarriak izan ziren, eta, beldurrez, haietariko asko kristautu egin ziren. 
Alabaina, Hipatiak ez zuen men egin, eta “sorgin” arriskutsu bihurtu zen Zirilorentzat. Zein ote ziren hark egindako arriskuak patriarkaren iritziz?

== Hipatia astronomoa: astrolabioa ==
[[Fitxategi:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|160px|XI. mendeko astrolabio bat.]]
[[Fitxategi:Apollonii Pergei Opera 1537 detail.jpg|thumb|160px|Apolonio 1537ko grabatu batean.]]
Sinesios Zirenekoak idatzitako gutun batean idatzita dagoenez, Hipatiak irakatsi zion nola egin erabili behar zuen zilarrezko astrolabio planisferiko bat.
Astrolabioa tresna astronomiko berezia da, izarren eta planeten posizioak kontuan hartuta urteko eguna eta ordua kalkulatzeko balio duena. Hipatiaren lan astronomikoak astrolabioaren bitartez ekinozioen eta jaien datak zehazteko egin beharreko behaketen ingurukoak ziren. 
Dena den, Hipatiak ez zuen tresna hori asmatu, jadanik asmatuta baitzegoen bera jaio baino bostehun bat urte lehenago. Baina dirudienez, Hipatiak ondo ezagutzen zuen Apolonio Pergakoa (K.a. 262-190) asmatutako astrolabioa.

== Hipatia matematikaria: sekzio konikoak ==
Hain zuzen, Apolonio Pergakoak sei mende lehenago idatzitako Sekzio konikoak tratatuari buruzko lan bat idatzi zuen Hipatiak, bere ikasleei irakasteko, ziurrenik.
                                               
           Irudiak: Zilindro baten sekzio konikoak.              Kono baten sekzio konikoak.

Sekzio konikoak ahaztuta egon ziren astronomoen lanetan, XVI--XVII. mendean Kepler-ek (1571-1630) planeten higidurari buruzko legeak eman zituen arte. Beraren izena daraman lehenengo legeak honelaxe dio: 

Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.

== Hipatia, testuen zuzentzaile eta editorea ==
Arlo horretan, Hipatiak Klaudio Ptolomeo-ren (100-170) lanetako zenbait errore argitu eta zuzendu zituen.
Hipatiak Ptolomeoren Almagesto tratatuaren III. liburua editatu zuen Theon-ekin batera, zeinean unibertsoaren eredu geozentrikoa proposatzen baitzen. Dirudienez, Hipatia eredu heliozentrikoaren aldezlea zen. Eta Almagestori buruz Theonek eginiko iruzkinetan, Hipatia konturatu zen eredu ptolomeikoak ondorio matematiko desegokiak zituela. 

[[Fitxategi:Seasons eu.png|400px|thumb|erdian|Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.]]

[[Fitxategi:Ptolomeo eta Koperniko.jpeg|400px|thumb|erdian|Ptolomeoren eredu geozentrikoa. Eta Kopernikoren eredu heliozentrikoa.]]

== Hipatiaren ohorezko izendapenak Ilargian ==

Rimae Hypatia Ilargiaren gainazalean ageri diren arrakalen multzo bati emandako izena da. Agerikoa da noren ohorez jarri zaion izen hori, ondo merezia.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia kraterra Ilargian ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
TaylorCraterLOC.jpg|Hypatia kraterra erdian. [[w:Apollo 11|Apolo 11]] eta [[w:Apollo 16|Apollo 16]] ilargiratu ziren tokitik gertu ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)
AS10-29-4324.jpg|Rimae Hypatia gunea kraterraren atzean
Apollo_10_Analysis_Figure_2-56.png|Kraterra [[w:Mare Tranquillitatis|Mare Tranquillitatis]]  ilargi-itsasoaren mapa topografikoan
&lt;/gallery&gt;

== Hipatiaren heriotza ==
Teofilo Alexandriako patriarkak errespetuz tratatzen zuen Hipatia. Baina Teofilo 412ko urriaren 17an hil ondoren, Zirilo Zirenekoa izendatu zuten patriarka. Eta giroa erabat aldatu zen. Zirilok kristau ez zirenen aurka sorturiko jazarpenaren erdian, fraide batzuek espresuki erail zuten Hipatia 415ean: hiritik arrastaka eraman zuten, eta azkenean, jipoitu, biluztu eta zatikatu egin zuten gorputza.

[[Fitxategi:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|thumb|400px|erdian| Hipatiaren heriotza Alexandrian (Louis Figuier-en ilustrazioa,1886)]]

== “Katalina Alexandriako martiria” ote zen Hipatia? ==
Hipatiaren erailketa Dezio enperadorearen  jazarpeneko  (201-251) martiri kristauen kontakizunen oso antzekoa da. 

Ikertzaile batzuen ustez, Santa Katalina Alexandriakoa asmakizun bat dateke, Hipatiaren erailketa gogoratzeko-edo egina. Izan ere, Elizak berak zalantzak izan ditu Katalina hori existitu ote zen, eta, ofizialki, 1970ean, azalpen honekin kendu zuen beraren izena santutegitik:

{{esaera2|Elizak ezin du bermatu legenda zaharretan oinarrituriko zenbait santu oso popular existitu ote ziren, hala nola San Kristobal, Santa Barbara, Santa Katalina Alexandriakoa, Santa Filomena...}}

== Elizaren iritzi ofiziala Zirilo Alexandriakoaz ==
Zirilo Alexandriakoa santutzat hartzen dute bai Eliza ortodoxoak eta bai Eliza katoliko erromatarrak ere. Hurrenez hurren, ekainaren 9an eta 27an ospatzen dute haren jaia.

Leon XIII. aitasantuak Eliza katolikoaren doktorea izendatu zuen, 1882an, are ohore handiagoa emanez. Eta 2007ko urriaren 3an, Benedikto XVI.ak honako hitz hauek esan zituen Ziriloren ohorez:

{{esaera2|San Zirilo Alexandriakoa Jesukristoren lekuko nekaezin eta irmoa izan zen.}}

Sinesteko ere! Zer iritzi ote du horretaz gaur egungo Leon XIV.ak? 

== Hipatia literaturan, artean eta zientzian ==
XIX-XX. mendeen erdibidean hainbat pintoreren inspirazio-iturri gertatu zen Hipatia, beti ere garaiko estetika-moldeetan egina.
Gauza bera gertatu omdoren ere arte-sorkuntzako bestelako arloetan, hala nola eskultura, argazkigintzan, antzerkigintzan literaturan eta zientzian ere.

=== Pinturan ===
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia pinturan&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Hypatia_(Charles_William_Mitchell).jpg|Charles W. Mitchel (1885)
Hypatia by Julius Kronberg, 1889.jpg|Julius Kronberg (1889)
Alfred Seifert Hypatia.jpg|Alfred Seifert (1901)
Hipatia67.jpg|Jules Maurice Gaspard (1908)
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia pinturan&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;

Hypatia by Odoardo Tabacchi 01.jpg|Odoardo Tabacchi (1877)
Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|Charles Kingsley-ren nobelan oinarrituriko antzezlana (1893)
Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|Julia Margaret Cameron (1867)
&lt;/gallery&gt;

1996ko abenduan harri hau aurkitu zuten Libiako beiraren basamortuan. Hipatia izena eman zioten. Hipotesi modura proposatu zuten kometa baten nukleoaren zati bat izan daitekeela. 
Dena den, Libiako beiraren basamortuan, beira oso bitxiak aurkitu dira lehendik ere: fulguritak. Eta Tutankamonen momiaren apaingarrizko kakalardoaren erdigunean basamortuko beira oso berezi bat ageri da, Hipatia harri horren antzekoa.

::Irudiak fulgurita

== Hipatia, emakume feministen sinboloa eta ikonoa ==

Gure garaiotan, Hipatia emakume feministen sinbolo edo ikonoa ere bihurtu da. Horren adibide dira hainbat herritan margotu diren horma-irudi erreibindikatiboak.

[[Fitxategi:Mural feminista de Gandia - Dones en lluita.jpg|thumb|500px|erdian|Gandia-ko (Paisos Catalans) horma-irudia]]


::rudia Murciako murala


Murcia-ko (Espainia)  horma-irudia
Baina guztietan ikusgarriena Rafael (1483-1520) Raffaello Sanzio Sanzio jaiotzako izenez 1512an prestaturiko Atenasko eskola margolan harrigarria da, zeinean Platon eta Aristoteles-en irudiekin batera (biak erdigunean, atetik sartzen) eta aitzinako filosofo platonikoekin batera Hipatia ere irudikatzen den (lehen planoan erdian ezkerraldean, tunika zuri batekin), 

[[Fitxategi:&quot;The School of Athens&quot; by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|thumb|600px|erdian]]

Margolan horrek argi erakusten du zer ospe eta errespetuz aipatzen zuten Hipatia Errenazimenduko garaietan. Eta orduz geroztik, ospe hori handituz joan da gure egunotaraino.</text>
      <sha1>iiqvew6aulbngbkxjsiyvlnzbydk21f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44349</id>
      <parentid>44348</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:28:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>wikiestekak</comment>
      <origin>44349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10582" sha1="c7q2q6il1kllze4rlgwviivgzv87gvj" xml:space="preserve">= 1.5. Hipatia Alexandriakoa: irakasle, matematikari eta filosofoa =
    
[[Fitxategi:Escuela_de_Atenas_Hipatia_de_Alejandr%C3%ADa.jpg|thumb]]

[[w:Hipatia Alexandriakoa|Hipatia]] [[w:Alexandria|Alexandrian]] jaio zen IV. mendean. Beraren jaiotza-data ez da ziurra (350/370-415). Garai hartan [[w:Egipto|Egipto]] [[w:Erromatar Inperioa|Erromako]] probintzia bat zen. Baina [[w:Konstantino|Konstantino]] enperadorea kristau bihurtu zen 312an, eta halere erlijio-askatasuna onartu zuen. 
Geroago, 330ean, erromatar inperioaren hiriburua [[w:Bizantzio|Bizantzio-ra]] aldatu zuen. Ordutik aurrera, [[w:Konstantinopla|Konstantinopla]] izena ezarri zioten. Gaur egun, [[w:Istanbul|Istanbul]] deritzo.
Hipatiaren aita, [[w:Teon Alexandriakoa|Theon Alexandriakoa]] (335-404), matematikari eta astronomo ospetsua zen. Gureganaino heldu den [[w:Euklides|Euklidesen]] ''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'' liburuaren testua egokitu eta editatu zuen. Halaber, hainbat iruzkin idatzi zituen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] (100-170) Almagestori buruz.  Theon irakaslea zen Mouseion eskolan, Biblioteka ospetsua zegoen eraikin berean; eskola esklusiboa eta prestigiozkoa zen.  Ikasleen artean bere alaba zegoen, gizonezkoekiko berdintasunean. Aita hil ondoren, Hipatiak jarraipena eman zion eskolari.

== Hipatia, irakaslea ==
Damaszios (458-538) filosofo neoplatonikoaren arabera, Hipatiak filosofia orokorra irakasten zuen: Platon, Aristoteles eta beste. Hortaz, Hipatia filosofo neoplatonikoa zen. Matematika eta astronomia ere irakasten zituen. Gainera, haren ikastaroak irekiak eta libreak ziren. 
			
[[Fitxategi:Syn%C3%A9sios_de_Cyr%C3%A8ne.png|thumb|160px|Sinesios Zirenekoa  (370-413)]]
Bestalde, «idia» izeneko saio pribatuak ere antolatzen zituen, ziurrenik bere etxean. Hipatia ez zen kristau; halere, saio haietara Zireneko Sinesios apezpikua

Sokrates Konstantinoplakoa (380-440)   Sokrates Eskolastikoa ere deitua Hipatiaren garaiko historialari kristau bat izan zen, eta bere liburu batean honelaxe aipatu zuen Hipatia:

{{esaera2|Bazen Alexandrian Hipatia izeneko emakume bat, Theon filosofoaren alaba zena, garaiko filosofo guztiek baino jakinduria handiagoa zeukana… Filosofiaren printzipioak azaltzen zizkien ikasleei, eta haietariko asko oso urrunetik etorriak izaten ziren… Ez zeukan arazorik publikoki irakaspenak emateko, baita magistratuen aurrean ere… Beraren duintasuna eta bertutea kontuan izanik, trabarik gabe hartzen zuen parte gizonen biltzarretan, guztiek miresten baitzuten.}}

== Hipatiaren izaera eta nortasuna ==
Hipatia jentila zen, gero eta kristauagoa zen Alexandria hartan. Damaszios-en arabera, Hipatiak birjina iraun zuen bizitza osoan, berak berariaz horrela aukeratu eta erabakita.

[[Fitxategi:Cyril of Alexandria.jpg|thumb|100px|Zirilo Alexandriako  Patriarka (376-444)]]
Halere, 412an Zirilo apezpikua izendatu zuten Alexandriako Patriarka. Eta berehala hasi zen paganismoa eta judaismoa desagerrarazteko lanean, biak ala biak heresiatzat hartuta. 
Filosofo neoplatonikoak ere jazarriak izan ziren, eta, beldurrez, haietariko asko kristautu egin ziren. 
Alabaina, Hipatiak ez zuen men egin, eta “sorgin” arriskutsu bihurtu zen Zirilorentzat. Zein ote ziren hark egindako arriskuak patriarkaren iritziz?

== Hipatia astronomoa: astrolabioa ==
[[Fitxategi:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|160px|XI. mendeko astrolabio bat.]]
[[Fitxategi:Apollonii Pergei Opera 1537 detail.jpg|thumb|160px|Apolonio 1537ko grabatu batean.]]
Sinesios Zirenekoak idatzitako gutun batean idatzita dagoenez, Hipatiak irakatsi zion nola egin erabili behar zuen zilarrezko astrolabio planisferiko bat.
Astrolabioa tresna astronomiko berezia da, izarren eta planeten posizioak kontuan hartuta urteko eguna eta ordua kalkulatzeko balio duena. Hipatiaren lan astronomikoak astrolabioaren bitartez ekinozioen eta jaien datak zehazteko egin beharreko behaketen ingurukoak ziren. 
Dena den, Hipatiak ez zuen tresna hori asmatu, jadanik asmatuta baitzegoen bera jaio baino bostehun bat urte lehenago. Baina dirudienez, Hipatiak ondo ezagutzen zuen Apolonio Pergakoa (K.a. 262-190) asmatutako astrolabioa.

== Hipatia matematikaria: sekzio konikoak ==
Hain zuzen, Apolonio Pergakoak sei mende lehenago idatzitako Sekzio konikoak tratatuari buruzko lan bat idatzi zuen Hipatiak, bere ikasleei irakasteko, ziurrenik.
                                               
           Irudiak: Zilindro baten sekzio konikoak.              Kono baten sekzio konikoak.

Sekzio konikoak ahaztuta egon ziren astronomoen lanetan, XVI--XVII. mendean Kepler-ek (1571-1630) planeten higidurari buruzko legeak eman zituen arte. Beraren izena daraman lehenengo legeak honelaxe dio: 

Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.

== Hipatia, testuen zuzentzaile eta editorea ==
Arlo horretan, Hipatiak Klaudio Ptolomeo-ren (100-170) lanetako zenbait errore argitu eta zuzendu zituen.
Hipatiak Ptolomeoren Almagesto tratatuaren III. liburua editatu zuen Theon-ekin batera, zeinean unibertsoaren eredu geozentrikoa proposatzen baitzen. Dirudienez, Hipatia eredu heliozentrikoaren aldezlea zen. Eta Almagestori buruz Theonek eginiko iruzkinetan, Hipatia konturatu zen eredu ptolomeikoak ondorio matematiko desegokiak zituela. 

[[Fitxategi:Seasons eu.png|400px|thumb|erdian|Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.]]

[[Fitxategi:Ptolomeo eta Koperniko.jpeg|400px|thumb|erdian|Ptolomeoren eredu geozentrikoa. Eta Kopernikoren eredu heliozentrikoa.]]

== Hipatiaren ohorezko izendapenak Ilargian ==

Rimae Hypatia Ilargiaren gainazalean ageri diren arrakalen multzo bati emandako izena da. Agerikoa da noren ohorez jarri zaion izen hori, ondo merezia.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia kraterra Ilargian ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
TaylorCraterLOC.jpg|Hypatia kraterra erdian. [[w:Apollo 11|Apolo 11]] eta [[w:Apollo 16|Apollo 16]] ilargiratu ziren tokitik gertu ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)
AS10-29-4324.jpg|Rimae Hypatia gunea kraterraren atzean
Apollo_10_Analysis_Figure_2-56.png|Kraterra [[w:Mare Tranquillitatis|Mare Tranquillitatis]]  ilargi-itsasoaren mapa topografikoan
&lt;/gallery&gt;

== Hipatiaren heriotza ==
Teofilo Alexandriako patriarkak errespetuz tratatzen zuen Hipatia. Baina Teofilo 412ko urriaren 17an hil ondoren, Zirilo Zirenekoa izendatu zuten patriarka. Eta giroa erabat aldatu zen. Zirilok kristau ez zirenen aurka sorturiko jazarpenaren erdian, fraide batzuek espresuki erail zuten Hipatia 415ean: hiritik arrastaka eraman zuten, eta azkenean, jipoitu, biluztu eta zatikatu egin zuten gorputza.

[[Fitxategi:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|thumb|400px|erdian| Hipatiaren heriotza Alexandrian (Louis Figuier-en ilustrazioa,1886)]]

== “Katalina Alexandriako martiria” ote zen Hipatia? ==
Hipatiaren erailketa Dezio enperadorearen  jazarpeneko  (201-251) martiri kristauen kontakizunen oso antzekoa da. 

Ikertzaile batzuen ustez, Santa Katalina Alexandriakoa asmakizun bat dateke, Hipatiaren erailketa gogoratzeko-edo egina. Izan ere, Elizak berak zalantzak izan ditu Katalina hori existitu ote zen, eta, ofizialki, 1970ean, azalpen honekin kendu zuen beraren izena santutegitik:

{{esaera2|Elizak ezin du bermatu legenda zaharretan oinarrituriko zenbait santu oso popular existitu ote ziren, hala nola San Kristobal, Santa Barbara, Santa Katalina Alexandriakoa, Santa Filomena...}}

== Elizaren iritzi ofiziala Zirilo Alexandriakoaz ==
Zirilo Alexandriakoa santutzat hartzen dute bai Eliza ortodoxoak eta bai Eliza katoliko erromatarrak ere. Hurrenez hurren, ekainaren 9an eta 27an ospatzen dute haren jaia.

Leon XIII. aitasantuak Eliza katolikoaren doktorea izendatu zuen, 1882an, are ohore handiagoa emanez. Eta 2007ko urriaren 3an, Benedikto XVI.ak honako hitz hauek esan zituen Ziriloren ohorez:

{{esaera2|San Zirilo Alexandriakoa Jesukristoren lekuko nekaezin eta irmoa izan zen.}}

Sinesteko ere! Zer iritzi ote du horretaz gaur egungo Leon XIV.ak? 

== Hipatia literaturan, artean eta zientzian ==
XIX-XX. mendeen erdibidean hainbat pintoreren inspirazio-iturri gertatu zen Hipatia, beti ere garaiko estetika-moldeetan egina.
Gauza bera gertatu omdoren ere arte-sorkuntzako bestelako arloetan, hala nola eskultura, argazkigintzan, antzerkigintzan literaturan eta zientzian ere.

=== Pinturan ===
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia pinturan&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Hypatia_(Charles_William_Mitchell).jpg|Charles W. Mitchel (1885)
Hypatia by Julius Kronberg, 1889.jpg|Julius Kronberg (1889)
Alfred Seifert Hypatia.jpg|Alfred Seifert (1901)
Hipatia67.jpg|Jules Maurice Gaspard (1908)
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia pinturan&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;

Hypatia by Odoardo Tabacchi 01.jpg|Odoardo Tabacchi (1877)
Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|Charles Kingsley-ren nobelan oinarrituriko antzezlana (1893)
Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|Julia Margaret Cameron (1867)
&lt;/gallery&gt;

1996ko abenduan harri hau aurkitu zuten Libiako beiraren basamortuan. Hipatia izena eman zioten. Hipotesi modura proposatu zuten kometa baten nukleoaren zati bat izan daitekeela. 
Dena den, Libiako beiraren basamortuan, beira oso bitxiak aurkitu dira lehendik ere: fulguritak. Eta Tutankamonen momiaren apaingarrizko kakalardoaren erdigunean basamortuko beira oso berezi bat ageri da, Hipatia harri horren antzekoa.

::Irudiak fulgurita

== Hipatia, emakume feministen sinboloa eta ikonoa ==

Gure garaiotan, Hipatia emakume feministen sinbolo edo ikonoa ere bihurtu da. Horren adibide dira hainbat herritan margotu diren horma-irudi erreibindikatiboak.

[[Fitxategi:Mural feminista de Gandia - Dones en lluita.jpg|thumb|500px|erdian|Gandia-ko (Paisos Catalans) horma-irudia]]


::rudia Murciako murala


Murcia-ko (Espainia)  horma-irudia
Baina guztietan ikusgarriena Rafael (1483-1520) Raffaello Sanzio Sanzio jaiotzako izenez 1512an prestaturiko Atenasko eskola margolan harrigarria da, zeinean Platon eta Aristoteles-en irudiekin batera (biak erdigunean, atetik sartzen) eta aitzinako filosofo platonikoekin batera Hipatia ere irudikatzen den (lehen planoan erdian ezkerraldean, tunika zuri batekin), 

[[Fitxategi:&quot;The School of Athens&quot; by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|thumb|600px|erdian]]

Margolan horrek argi erakusten du zer ospe eta errespetuz aipatzen zuten Hipatia Errenazimenduko garaietan. Eta orduz geroztik, ospe hori handituz joan da gure egunotaraino.</text>
      <sha1>c7q2q6il1kllze4rlgwviivgzv87gvj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44350</id>
      <parentid>44349</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:34:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>wikiestekak</comment>
      <origin>44350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10670" sha1="t8a9ghwlpbg3xhdiptj2ziiq4stpm34" xml:space="preserve">= 1.5. Hipatia Alexandriakoa: irakasle, matematikari eta filosofoa =
    
[[Fitxategi:Escuela_de_Atenas_Hipatia_de_Alejandr%C3%ADa.jpg|thumb]]

[[w:Hipatia Alexandriakoa|Hipatia]] [[w:Alexandria|Alexandrian]] jaio zen IV. mendean. Beraren jaiotza-data ez da ziurra (350/370-415). Garai hartan [[w:Egipto|Egipto]] [[w:Erromatar Inperioa|Erromako]] probintzia bat zen. Baina [[w:Konstantino|Konstantino]] enperadorea kristau bihurtu zen 312an, eta halere erlijio-askatasuna onartu zuen. 
Geroago, 330ean, erromatar inperioaren hiriburua [[w:Bizantzio|Bizantzio-ra]] aldatu zuen. Ordutik aurrera, [[w:Konstantinopla|Konstantinopla]] izena ezarri zioten. Gaur egun, [[w:Istanbul|Istanbul]] deritzo.
Hipatiaren aita, [[w:Teon Alexandriakoa|Theon Alexandriakoa]] (335-404), matematikari eta astronomo ospetsua zen. Gureganaino heldu den [[w:Euklides|Euklidesen]] ''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'' liburuaren testua egokitu eta editatu zuen. Halaber, hainbat iruzkin idatzi zituen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] (100-170) [[w:Almagesto|Almagestori]] buruz.  Theon irakaslea zen [[w:Museion|Mouseion]] eskolan, Biblioteka ospetsua zegoen eraikin berean; eskola esklusiboa eta prestigiozkoa zen.  Ikasleen artean bere alaba zegoen, gizonezkoekiko berdintasunean. Aita hil ondoren, Hipatiak jarraipena eman zion eskolari.

== Hipatia, irakaslea ==
Damaszios (458-538) filosofo neoplatonikoaren arabera, Hipatiak filosofia orokorra irakasten zuen: [[w:Platon|Platon]], [[w:Aristoteles|Aristoteles]] eta beste. Hortaz, Hipatia filosofo neoplatonikoa zen. Matematika eta astronomia ere irakasten zituen. Gainera, haren ikastaroak irekiak eta libreak ziren. 
			
[[Fitxategi:Syn%C3%A9sios_de_Cyr%C3%A8ne.png|thumb|160px|Sinesios Zirenekoa  (370-413)]]
Bestalde, «idia» izeneko saio pribatuak ere antolatzen zituen, ziurrenik bere etxean. Hipatia ez zen kristau; halere, saio haietara Zireneko Sinesios apezpikua

[[w:Sokrates Konstantinoplakoa|Sokrates Konstantinoplakoa]] (380-440) &quot;Sokrates Eskolastikoa&quot; ere deitua Hipatiaren garaiko historialari kristau bat izan zen, eta bere liburu batean honelaxe aipatu zuen Hipatia:

{{esaera2|Bazen Alexandrian Hipatia izeneko emakume bat, Theon filosofoaren alaba zena, garaiko filosofo guztiek baino jakinduria handiagoa zeukana… Filosofiaren printzipioak azaltzen zizkien ikasleei, eta haietariko asko oso urrunetik etorriak izaten ziren… Ez zeukan arazorik publikoki irakaspenak emateko, baita magistratuen aurrean ere… Beraren duintasuna eta bertutea kontuan izanik, trabarik gabe hartzen zuen parte gizonen biltzarretan, guztiek miresten baitzuten.}}

== Hipatiaren izaera eta nortasuna ==
Hipatia jentila zen, gero eta kristauagoa zen Alexandria hartan. Damaszios-en arabera, Hipatiak birjina iraun zuen bizitza osoan, berak berariaz horrela aukeratu eta erabakita.

[[Fitxategi:Cyril of Alexandria.jpg|thumb|100px|Zirilo Alexandriako  Patriarka (376-444)]]
Halere, 412an Zirilo apezpikua izendatu zuten Alexandriako Patriarka. Eta berehala hasi zen paganismoa eta judaismoa desagerrarazteko lanean, biak ala biak heresiatzat hartuta. 
Filosofo neoplatonikoak ere jazarriak izan ziren, eta, beldurrez, haietariko asko kristautu egin ziren. 
Alabaina, Hipatiak ez zuen men egin, eta “sorgin” arriskutsu bihurtu zen Zirilorentzat. Zein ote ziren hark egindako arriskuak patriarkaren iritziz?

== Hipatia astronomoa: astrolabioa ==
[[Fitxategi:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|160px|XI. mendeko astrolabio bat.]]
[[Fitxategi:Apollonii Pergei Opera 1537 detail.jpg|thumb|160px|Apolonio 1537ko grabatu batean.]]
Sinesios Zirenekoak idatzitako gutun batean idatzita dagoenez, Hipatiak irakatsi zion nola egin erabili behar zuen zilarrezko astrolabio planisferiko bat.
Astrolabioa tresna astronomiko berezia da, izarren eta planeten posizioak kontuan hartuta urteko eguna eta ordua kalkulatzeko balio duena. Hipatiaren lan astronomikoak astrolabioaren bitartez ekinozioen eta jaien datak zehazteko egin beharreko behaketen ingurukoak ziren. 
Dena den, Hipatiak ez zuen tresna hori asmatu, jadanik asmatuta baitzegoen bera jaio baino bostehun bat urte lehenago. Baina dirudienez, Hipatiak ondo ezagutzen zuen Apolonio Pergakoa (K.a. 262-190) asmatutako astrolabioa.

== Hipatia matematikaria: sekzio konikoak ==
Hain zuzen, Apolonio Pergakoak sei mende lehenago idatzitako Sekzio konikoak tratatuari buruzko lan bat idatzi zuen Hipatiak, bere ikasleei irakasteko, ziurrenik.
                                               
           Irudiak: Zilindro baten sekzio konikoak.              Kono baten sekzio konikoak.

Sekzio konikoak ahaztuta egon ziren astronomoen lanetan, XVI--XVII. mendean Kepler-ek (1571-1630) planeten higidurari buruzko legeak eman zituen arte. Beraren izena daraman lehenengo legeak honelaxe dio: 

Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.

== Hipatia, testuen zuzentzaile eta editorea ==
Arlo horretan, Hipatiak Klaudio Ptolomeo-ren (100-170) lanetako zenbait errore argitu eta zuzendu zituen.
Hipatiak Ptolomeoren Almagesto tratatuaren III. liburua editatu zuen Theon-ekin batera, zeinean unibertsoaren eredu geozentrikoa proposatzen baitzen. Dirudienez, Hipatia eredu heliozentrikoaren aldezlea zen. Eta Almagestori buruz Theonek eginiko iruzkinetan, Hipatia konturatu zen eredu ptolomeikoak ondorio matematiko desegokiak zituela. 

[[Fitxategi:Seasons eu.png|400px|thumb|erdian|Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.]]

[[Fitxategi:Ptolomeo eta Koperniko.jpeg|400px|thumb|erdian|Ptolomeoren eredu geozentrikoa. Eta Kopernikoren eredu heliozentrikoa.]]

== Hipatiaren ohorezko izendapenak Ilargian ==

Rimae Hypatia Ilargiaren gainazalean ageri diren arrakalen multzo bati emandako izena da. Agerikoa da noren ohorez jarri zaion izen hori, ondo merezia.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia kraterra Ilargian ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
TaylorCraterLOC.jpg|Hypatia kraterra erdian. [[w:Apollo 11|Apolo 11]] eta [[w:Apollo 16|Apollo 16]] ilargiratu ziren tokitik gertu ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)
AS10-29-4324.jpg|Rimae Hypatia gunea kraterraren atzean
Apollo_10_Analysis_Figure_2-56.png|Kraterra [[w:Mare Tranquillitatis|Mare Tranquillitatis]]  ilargi-itsasoaren mapa topografikoan
&lt;/gallery&gt;

== Hipatiaren heriotza ==
Teofilo Alexandriako patriarkak errespetuz tratatzen zuen Hipatia. Baina Teofilo 412ko urriaren 17an hil ondoren, Zirilo Zirenekoa izendatu zuten patriarka. Eta giroa erabat aldatu zen. Zirilok kristau ez zirenen aurka sorturiko jazarpenaren erdian, fraide batzuek espresuki erail zuten Hipatia 415ean: hiritik arrastaka eraman zuten, eta azkenean, jipoitu, biluztu eta zatikatu egin zuten gorputza.

[[Fitxategi:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|thumb|400px|erdian| Hipatiaren heriotza Alexandrian (Louis Figuier-en ilustrazioa,1886)]]

== “Katalina Alexandriako martiria” ote zen Hipatia? ==
Hipatiaren erailketa Dezio enperadorearen  jazarpeneko  (201-251) martiri kristauen kontakizunen oso antzekoa da. 

Ikertzaile batzuen ustez, Santa Katalina Alexandriakoa asmakizun bat dateke, Hipatiaren erailketa gogoratzeko-edo egina. Izan ere, Elizak berak zalantzak izan ditu Katalina hori existitu ote zen, eta, ofizialki, 1970ean, azalpen honekin kendu zuen beraren izena santutegitik:

{{esaera2|Elizak ezin du bermatu legenda zaharretan oinarrituriko zenbait santu oso popular existitu ote ziren, hala nola San Kristobal, Santa Barbara, Santa Katalina Alexandriakoa, Santa Filomena...}}

== Elizaren iritzi ofiziala Zirilo Alexandriakoaz ==
Zirilo Alexandriakoa santutzat hartzen dute bai Eliza ortodoxoak eta bai Eliza katoliko erromatarrak ere. Hurrenez hurren, ekainaren 9an eta 27an ospatzen dute haren jaia.

Leon XIII. aitasantuak Eliza katolikoaren doktorea izendatu zuen, 1882an, are ohore handiagoa emanez. Eta 2007ko urriaren 3an, Benedikto XVI.ak honako hitz hauek esan zituen Ziriloren ohorez:

{{esaera2|San Zirilo Alexandriakoa Jesukristoren lekuko nekaezin eta irmoa izan zen.}}

Sinesteko ere! Zer iritzi ote du horretaz gaur egungo Leon XIV.ak? 

== Hipatia literaturan, artean eta zientzian ==
XIX-XX. mendeen erdibidean hainbat pintoreren inspirazio-iturri gertatu zen Hipatia, beti ere garaiko estetika-moldeetan egina.
Gauza bera gertatu omdoren ere arte-sorkuntzako bestelako arloetan, hala nola eskultura, argazkigintzan, antzerkigintzan literaturan eta zientzian ere.

=== Pinturan ===
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia pinturan&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Hypatia_(Charles_William_Mitchell).jpg|Charles W. Mitchel (1885)
Hypatia by Julius Kronberg, 1889.jpg|Julius Kronberg (1889)
Alfred Seifert Hypatia.jpg|Alfred Seifert (1901)
Hipatia67.jpg|Jules Maurice Gaspard (1908)
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia pinturan&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;

Hypatia by Odoardo Tabacchi 01.jpg|Odoardo Tabacchi (1877)
Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|Charles Kingsley-ren nobelan oinarrituriko antzezlana (1893)
Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|Julia Margaret Cameron (1867)
&lt;/gallery&gt;

1996ko abenduan harri hau aurkitu zuten Libiako beiraren basamortuan. Hipatia izena eman zioten. Hipotesi modura proposatu zuten kometa baten nukleoaren zati bat izan daitekeela. 
Dena den, Libiako beiraren basamortuan, beira oso bitxiak aurkitu dira lehendik ere: fulguritak. Eta Tutankamonen momiaren apaingarrizko kakalardoaren erdigunean basamortuko beira oso berezi bat ageri da, Hipatia harri horren antzekoa.

::Irudiak fulgurita

== Hipatia, emakume feministen sinboloa eta ikonoa ==

Gure garaiotan, Hipatia emakume feministen sinbolo edo ikonoa ere bihurtu da. Horren adibide dira hainbat herritan margotu diren horma-irudi erreibindikatiboak.

[[Fitxategi:Mural feminista de Gandia - Dones en lluita.jpg|thumb|500px|erdian|Gandia-ko (Paisos Catalans) horma-irudia]]


::rudia Murciako murala


Murcia-ko (Espainia)  horma-irudia
Baina guztietan ikusgarriena Rafael (1483-1520) Raffaello Sanzio Sanzio jaiotzako izenez 1512an prestaturiko Atenasko eskola margolan harrigarria da, zeinean Platon eta Aristoteles-en irudiekin batera (biak erdigunean, atetik sartzen) eta aitzinako filosofo platonikoekin batera Hipatia ere irudikatzen den (lehen planoan erdian ezkerraldean, tunika zuri batekin), 

[[Fitxategi:&quot;The School of Athens&quot; by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|thumb|600px|erdian]]

Margolan horrek argi erakusten du zer ospe eta errespetuz aipatzen zuten Hipatia Errenazimenduko garaietan. Eta orduz geroztik, ospe hori handituz joan da gure egunotaraino.</text>
      <sha1>t8a9ghwlpbg3xhdiptj2ziiq4stpm34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44351</id>
      <parentid>44350</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hipatia astronomoa: astrolabioa */</comment>
      <origin>44351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10680" sha1="qdu1pr6kxlc3le37gc7jyp75yct98kx" xml:space="preserve">= 1.5. Hipatia Alexandriakoa: irakasle, matematikari eta filosofoa =
    
[[Fitxategi:Escuela_de_Atenas_Hipatia_de_Alejandr%C3%ADa.jpg|thumb]]

[[w:Hipatia Alexandriakoa|Hipatia]] [[w:Alexandria|Alexandrian]] jaio zen IV. mendean. Beraren jaiotza-data ez da ziurra (350/370-415). Garai hartan [[w:Egipto|Egipto]] [[w:Erromatar Inperioa|Erromako]] probintzia bat zen. Baina [[w:Konstantino|Konstantino]] enperadorea kristau bihurtu zen 312an, eta halere erlijio-askatasuna onartu zuen. 
Geroago, 330ean, erromatar inperioaren hiriburua [[w:Bizantzio|Bizantzio-ra]] aldatu zuen. Ordutik aurrera, [[w:Konstantinopla|Konstantinopla]] izena ezarri zioten. Gaur egun, [[w:Istanbul|Istanbul]] deritzo.
Hipatiaren aita, [[w:Teon Alexandriakoa|Theon Alexandriakoa]] (335-404), matematikari eta astronomo ospetsua zen. Gureganaino heldu den [[w:Euklides|Euklidesen]] ''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'' liburuaren testua egokitu eta editatu zuen. Halaber, hainbat iruzkin idatzi zituen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] (100-170) [[w:Almagesto|Almagestori]] buruz.  Theon irakaslea zen [[w:Museion|Mouseion]] eskolan, Biblioteka ospetsua zegoen eraikin berean; eskola esklusiboa eta prestigiozkoa zen.  Ikasleen artean bere alaba zegoen, gizonezkoekiko berdintasunean. Aita hil ondoren, Hipatiak jarraipena eman zion eskolari.

== Hipatia, irakaslea ==
Damaszios (458-538) filosofo neoplatonikoaren arabera, Hipatiak filosofia orokorra irakasten zuen: [[w:Platon|Platon]], [[w:Aristoteles|Aristoteles]] eta beste. Hortaz, Hipatia filosofo neoplatonikoa zen. Matematika eta astronomia ere irakasten zituen. Gainera, haren ikastaroak irekiak eta libreak ziren. 
			
[[Fitxategi:Syn%C3%A9sios_de_Cyr%C3%A8ne.png|thumb|160px|Sinesios Zirenekoa  (370-413)]]
Bestalde, «idia» izeneko saio pribatuak ere antolatzen zituen, ziurrenik bere etxean. Hipatia ez zen kristau; halere, saio haietara Zireneko Sinesios apezpikua

[[w:Sokrates Konstantinoplakoa|Sokrates Konstantinoplakoa]] (380-440) &quot;Sokrates Eskolastikoa&quot; ere deitua Hipatiaren garaiko historialari kristau bat izan zen, eta bere liburu batean honelaxe aipatu zuen Hipatia:

{{esaera2|Bazen Alexandrian Hipatia izeneko emakume bat, Theon filosofoaren alaba zena, garaiko filosofo guztiek baino jakinduria handiagoa zeukana… Filosofiaren printzipioak azaltzen zizkien ikasleei, eta haietariko asko oso urrunetik etorriak izaten ziren… Ez zeukan arazorik publikoki irakaspenak emateko, baita magistratuen aurrean ere… Beraren duintasuna eta bertutea kontuan izanik, trabarik gabe hartzen zuen parte gizonen biltzarretan, guztiek miresten baitzuten.}}

== Hipatiaren izaera eta nortasuna ==
Hipatia jentila zen, gero eta kristauagoa zen Alexandria hartan. Damaszios-en arabera, Hipatiak birjina iraun zuen bizitza osoan, berak berariaz horrela aukeratu eta erabakita.

[[Fitxategi:Cyril of Alexandria.jpg|thumb|100px|Zirilo Alexandriako  Patriarka (376-444)]]
Halere, 412an Zirilo apezpikua izendatu zuten Alexandriako Patriarka. Eta berehala hasi zen paganismoa eta judaismoa desagerrarazteko lanean, biak ala biak heresiatzat hartuta. 
Filosofo neoplatonikoak ere jazarriak izan ziren, eta, beldurrez, haietariko asko kristautu egin ziren. 
Alabaina, Hipatiak ez zuen men egin, eta “sorgin” arriskutsu bihurtu zen Zirilorentzat. Zein ote ziren hark egindako arriskuak patriarkaren iritziz?

== Hipatia astronomoa: astrolabioa ==
[[Fitxategi:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|160px|ezkerrera|XI. mendeko astrolabio bat.]]
[[Fitxategi:Apollonii Pergei Opera 1537 detail.jpg|thumb|160px|Apolonio 1537ko grabatu batean.]]
Sinesios Zirenekoak idatzitako gutun batean idatzita dagoenez, Hipatiak irakatsi zion nola egin erabili behar zuen zilarrezko astrolabio planisferiko bat.
Astrolabioa tresna astronomiko berezia da, izarren eta planeten posizioak kontuan hartuta urteko eguna eta ordua kalkulatzeko balio duena. Hipatiaren lan astronomikoak astrolabioaren bitartez ekinozioen eta jaien datak zehazteko egin beharreko behaketen ingurukoak ziren. 
Dena den, Hipatiak ez zuen tresna hori asmatu, jadanik asmatuta baitzegoen bera jaio baino bostehun bat urte lehenago. Baina dirudienez, Hipatiak ondo ezagutzen zuen Apolonio Pergakoa (K.a. 262-190) asmatutako astrolabioa.

== Hipatia matematikaria: sekzio konikoak ==
Hain zuzen, Apolonio Pergakoak sei mende lehenago idatzitako Sekzio konikoak tratatuari buruzko lan bat idatzi zuen Hipatiak, bere ikasleei irakasteko, ziurrenik.
                                               
           Irudiak: Zilindro baten sekzio konikoak.              Kono baten sekzio konikoak.

Sekzio konikoak ahaztuta egon ziren astronomoen lanetan, XVI--XVII. mendean Kepler-ek (1571-1630) planeten higidurari buruzko legeak eman zituen arte. Beraren izena daraman lehenengo legeak honelaxe dio: 

Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.

== Hipatia, testuen zuzentzaile eta editorea ==
Arlo horretan, Hipatiak Klaudio Ptolomeo-ren (100-170) lanetako zenbait errore argitu eta zuzendu zituen.
Hipatiak Ptolomeoren Almagesto tratatuaren III. liburua editatu zuen Theon-ekin batera, zeinean unibertsoaren eredu geozentrikoa proposatzen baitzen. Dirudienez, Hipatia eredu heliozentrikoaren aldezlea zen. Eta Almagestori buruz Theonek eginiko iruzkinetan, Hipatia konturatu zen eredu ptolomeikoak ondorio matematiko desegokiak zituela. 

[[Fitxategi:Seasons eu.png|400px|thumb|erdian|Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.]]

[[Fitxategi:Ptolomeo eta Koperniko.jpeg|400px|thumb|erdian|Ptolomeoren eredu geozentrikoa. Eta Kopernikoren eredu heliozentrikoa.]]

== Hipatiaren ohorezko izendapenak Ilargian ==

Rimae Hypatia Ilargiaren gainazalean ageri diren arrakalen multzo bati emandako izena da. Agerikoa da noren ohorez jarri zaion izen hori, ondo merezia.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia kraterra Ilargian ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
TaylorCraterLOC.jpg|Hypatia kraterra erdian. [[w:Apollo 11|Apolo 11]] eta [[w:Apollo 16|Apollo 16]] ilargiratu ziren tokitik gertu ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)
AS10-29-4324.jpg|Rimae Hypatia gunea kraterraren atzean
Apollo_10_Analysis_Figure_2-56.png|Kraterra [[w:Mare Tranquillitatis|Mare Tranquillitatis]]  ilargi-itsasoaren mapa topografikoan
&lt;/gallery&gt;

== Hipatiaren heriotza ==
Teofilo Alexandriako patriarkak errespetuz tratatzen zuen Hipatia. Baina Teofilo 412ko urriaren 17an hil ondoren, Zirilo Zirenekoa izendatu zuten patriarka. Eta giroa erabat aldatu zen. Zirilok kristau ez zirenen aurka sorturiko jazarpenaren erdian, fraide batzuek espresuki erail zuten Hipatia 415ean: hiritik arrastaka eraman zuten, eta azkenean, jipoitu, biluztu eta zatikatu egin zuten gorputza.

[[Fitxategi:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|thumb|400px|erdian| Hipatiaren heriotza Alexandrian (Louis Figuier-en ilustrazioa,1886)]]

== “Katalina Alexandriako martiria” ote zen Hipatia? ==
Hipatiaren erailketa Dezio enperadorearen  jazarpeneko  (201-251) martiri kristauen kontakizunen oso antzekoa da. 

Ikertzaile batzuen ustez, Santa Katalina Alexandriakoa asmakizun bat dateke, Hipatiaren erailketa gogoratzeko-edo egina. Izan ere, Elizak berak zalantzak izan ditu Katalina hori existitu ote zen, eta, ofizialki, 1970ean, azalpen honekin kendu zuen beraren izena santutegitik:

{{esaera2|Elizak ezin du bermatu legenda zaharretan oinarrituriko zenbait santu oso popular existitu ote ziren, hala nola San Kristobal, Santa Barbara, Santa Katalina Alexandriakoa, Santa Filomena...}}

== Elizaren iritzi ofiziala Zirilo Alexandriakoaz ==
Zirilo Alexandriakoa santutzat hartzen dute bai Eliza ortodoxoak eta bai Eliza katoliko erromatarrak ere. Hurrenez hurren, ekainaren 9an eta 27an ospatzen dute haren jaia.

Leon XIII. aitasantuak Eliza katolikoaren doktorea izendatu zuen, 1882an, are ohore handiagoa emanez. Eta 2007ko urriaren 3an, Benedikto XVI.ak honako hitz hauek esan zituen Ziriloren ohorez:

{{esaera2|San Zirilo Alexandriakoa Jesukristoren lekuko nekaezin eta irmoa izan zen.}}

Sinesteko ere! Zer iritzi ote du horretaz gaur egungo Leon XIV.ak? 

== Hipatia literaturan, artean eta zientzian ==
XIX-XX. mendeen erdibidean hainbat pintoreren inspirazio-iturri gertatu zen Hipatia, beti ere garaiko estetika-moldeetan egina.
Gauza bera gertatu omdoren ere arte-sorkuntzako bestelako arloetan, hala nola eskultura, argazkigintzan, antzerkigintzan literaturan eta zientzian ere.

=== Pinturan ===
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia pinturan&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Hypatia_(Charles_William_Mitchell).jpg|Charles W. Mitchel (1885)
Hypatia by Julius Kronberg, 1889.jpg|Julius Kronberg (1889)
Alfred Seifert Hypatia.jpg|Alfred Seifert (1901)
Hipatia67.jpg|Jules Maurice Gaspard (1908)
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia pinturan&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;

Hypatia by Odoardo Tabacchi 01.jpg|Odoardo Tabacchi (1877)
Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|Charles Kingsley-ren nobelan oinarrituriko antzezlana (1893)
Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|Julia Margaret Cameron (1867)
&lt;/gallery&gt;

1996ko abenduan harri hau aurkitu zuten Libiako beiraren basamortuan. Hipatia izena eman zioten. Hipotesi modura proposatu zuten kometa baten nukleoaren zati bat izan daitekeela. 
Dena den, Libiako beiraren basamortuan, beira oso bitxiak aurkitu dira lehendik ere: fulguritak. Eta Tutankamonen momiaren apaingarrizko kakalardoaren erdigunean basamortuko beira oso berezi bat ageri da, Hipatia harri horren antzekoa.

::Irudiak fulgurita

== Hipatia, emakume feministen sinboloa eta ikonoa ==

Gure garaiotan, Hipatia emakume feministen sinbolo edo ikonoa ere bihurtu da. Horren adibide dira hainbat herritan margotu diren horma-irudi erreibindikatiboak.

[[Fitxategi:Mural feminista de Gandia - Dones en lluita.jpg|thumb|500px|erdian|Gandia-ko (Paisos Catalans) horma-irudia]]


::rudia Murciako murala


Murcia-ko (Espainia)  horma-irudia
Baina guztietan ikusgarriena Rafael (1483-1520) Raffaello Sanzio Sanzio jaiotzako izenez 1512an prestaturiko Atenasko eskola margolan harrigarria da, zeinean Platon eta Aristoteles-en irudiekin batera (biak erdigunean, atetik sartzen) eta aitzinako filosofo platonikoekin batera Hipatia ere irudikatzen den (lehen planoan erdian ezkerraldean, tunika zuri batekin), 

[[Fitxategi:&quot;The School of Athens&quot; by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|thumb|600px|erdian]]

Margolan horrek argi erakusten du zer ospe eta errespetuz aipatzen zuten Hipatia Errenazimenduko garaietan. Eta orduz geroztik, ospe hori handituz joan da gure egunotaraino.</text>
      <sha1>qdu1pr6kxlc3le37gc7jyp75yct98kx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44352</id>
      <parentid>44351</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hipatia astronomoa: astrolabioa */</comment>
      <origin>44352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10683" sha1="n09xir7wwfcycazxofsj70lxp630nbw" xml:space="preserve">= 1.5. Hipatia Alexandriakoa: irakasle, matematikari eta filosofoa =
    
[[Fitxategi:Escuela_de_Atenas_Hipatia_de_Alejandr%C3%ADa.jpg|thumb]]

[[w:Hipatia Alexandriakoa|Hipatia]] [[w:Alexandria|Alexandrian]] jaio zen IV. mendean. Beraren jaiotza-data ez da ziurra (350/370-415). Garai hartan [[w:Egipto|Egipto]] [[w:Erromatar Inperioa|Erromako]] probintzia bat zen. Baina [[w:Konstantino|Konstantino]] enperadorea kristau bihurtu zen 312an, eta halere erlijio-askatasuna onartu zuen. 
Geroago, 330ean, erromatar inperioaren hiriburua [[w:Bizantzio|Bizantzio-ra]] aldatu zuen. Ordutik aurrera, [[w:Konstantinopla|Konstantinopla]] izena ezarri zioten. Gaur egun, [[w:Istanbul|Istanbul]] deritzo.
Hipatiaren aita, [[w:Teon Alexandriakoa|Theon Alexandriakoa]] (335-404), matematikari eta astronomo ospetsua zen. Gureganaino heldu den [[w:Euklides|Euklidesen]] ''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'' liburuaren testua egokitu eta editatu zuen. Halaber, hainbat iruzkin idatzi zituen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] (100-170) [[w:Almagesto|Almagestori]] buruz.  Theon irakaslea zen [[w:Museion|Mouseion]] eskolan, Biblioteka ospetsua zegoen eraikin berean; eskola esklusiboa eta prestigiozkoa zen.  Ikasleen artean bere alaba zegoen, gizonezkoekiko berdintasunean. Aita hil ondoren, Hipatiak jarraipena eman zion eskolari.

== Hipatia, irakaslea ==
Damaszios (458-538) filosofo neoplatonikoaren arabera, Hipatiak filosofia orokorra irakasten zuen: [[w:Platon|Platon]], [[w:Aristoteles|Aristoteles]] eta beste. Hortaz, Hipatia filosofo neoplatonikoa zen. Matematika eta astronomia ere irakasten zituen. Gainera, haren ikastaroak irekiak eta libreak ziren. 
			
[[Fitxategi:Syn%C3%A9sios_de_Cyr%C3%A8ne.png|thumb|160px|Sinesios Zirenekoa  (370-413)]]
Bestalde, «idia» izeneko saio pribatuak ere antolatzen zituen, ziurrenik bere etxean. Hipatia ez zen kristau; halere, saio haietara Zireneko Sinesios apezpikua

[[w:Sokrates Konstantinoplakoa|Sokrates Konstantinoplakoa]] (380-440) &quot;Sokrates Eskolastikoa&quot; ere deitua Hipatiaren garaiko historialari kristau bat izan zen, eta bere liburu batean honelaxe aipatu zuen Hipatia:

{{esaera2|Bazen Alexandrian Hipatia izeneko emakume bat, Theon filosofoaren alaba zena, garaiko filosofo guztiek baino jakinduria handiagoa zeukana… Filosofiaren printzipioak azaltzen zizkien ikasleei, eta haietariko asko oso urrunetik etorriak izaten ziren… Ez zeukan arazorik publikoki irakaspenak emateko, baita magistratuen aurrean ere… Beraren duintasuna eta bertutea kontuan izanik, trabarik gabe hartzen zuen parte gizonen biltzarretan, guztiek miresten baitzuten.}}

== Hipatiaren izaera eta nortasuna ==
Hipatia jentila zen, gero eta kristauagoa zen Alexandria hartan. Damaszios-en arabera, Hipatiak birjina iraun zuen bizitza osoan, berak berariaz horrela aukeratu eta erabakita.

[[Fitxategi:Cyril of Alexandria.jpg|thumb|100px|Zirilo Alexandriako  Patriarka (376-444)]]
Halere, 412an Zirilo apezpikua izendatu zuten Alexandriako Patriarka. Eta berehala hasi zen paganismoa eta judaismoa desagerrarazteko lanean, biak ala biak heresiatzat hartuta. 
Filosofo neoplatonikoak ere jazarriak izan ziren, eta, beldurrez, haietariko asko kristautu egin ziren. 
Alabaina, Hipatiak ez zuen men egin, eta “sorgin” arriskutsu bihurtu zen Zirilorentzat. Zein ote ziren hark egindako arriskuak patriarkaren iritziz?

== Hipatia astronomoa: astrolabioa ==
[[Fitxategi:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|160px|ezkerrera|XI. mendeko astrolabio bat.]]
[[Fitxategi:Apollonii Pergei Opera 1537 detail.jpg|thumb|160px|Apolonio 1537ko grabatu batean.]]
Sinesios Zirenekoak idatzitako gutun batean idatzita dagoenez, Hipatiak irakatsi zion nola egin erabili behar zuen zilarrezko astrolabio planisferiko bat.
Astrolabioa tresna astronomiko berezia da, izarren eta planeten posizioak kontuan hartuta urteko eguna eta ordua kalkulatzeko balio duena. Hipatiaren lan astronomikoak astrolabioaren bitartez ekinozioen eta jaien datak zehazteko egin beharreko behaketen ingurukoak ziren. 
Dena den, Hipatiak ez zuen tresna hori asmatu, jadanik asmatuta baitzegoen bera jaio baino bostehun bat urte lehenago. Baina dirudienez, Hipatiak ondo ezagutzen zuen Apolonio Pergakoa (K.a. 262-190) asmatutako astrolabioa.

.

== Hipatia matematikaria: sekzio konikoak ==
Hain zuzen, Apolonio Pergakoak sei mende lehenago idatzitako Sekzio konikoak tratatuari buruzko lan bat idatzi zuen Hipatiak, bere ikasleei irakasteko, ziurrenik.
                                               
           Irudiak: Zilindro baten sekzio konikoak.              Kono baten sekzio konikoak.

Sekzio konikoak ahaztuta egon ziren astronomoen lanetan, XVI--XVII. mendean Kepler-ek (1571-1630) planeten higidurari buruzko legeak eman zituen arte. Beraren izena daraman lehenengo legeak honelaxe dio: 

Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.

== Hipatia, testuen zuzentzaile eta editorea ==
Arlo horretan, Hipatiak Klaudio Ptolomeo-ren (100-170) lanetako zenbait errore argitu eta zuzendu zituen.
Hipatiak Ptolomeoren Almagesto tratatuaren III. liburua editatu zuen Theon-ekin batera, zeinean unibertsoaren eredu geozentrikoa proposatzen baitzen. Dirudienez, Hipatia eredu heliozentrikoaren aldezlea zen. Eta Almagestori buruz Theonek eginiko iruzkinetan, Hipatia konturatu zen eredu ptolomeikoak ondorio matematiko desegokiak zituela. 

[[Fitxategi:Seasons eu.png|400px|thumb|erdian|Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.]]

[[Fitxategi:Ptolomeo eta Koperniko.jpeg|400px|thumb|erdian|Ptolomeoren eredu geozentrikoa. Eta Kopernikoren eredu heliozentrikoa.]]

== Hipatiaren ohorezko izendapenak Ilargian ==

Rimae Hypatia Ilargiaren gainazalean ageri diren arrakalen multzo bati emandako izena da. Agerikoa da noren ohorez jarri zaion izen hori, ondo merezia.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia kraterra Ilargian ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
TaylorCraterLOC.jpg|Hypatia kraterra erdian. [[w:Apollo 11|Apolo 11]] eta [[w:Apollo 16|Apollo 16]] ilargiratu ziren tokitik gertu ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)
AS10-29-4324.jpg|Rimae Hypatia gunea kraterraren atzean
Apollo_10_Analysis_Figure_2-56.png|Kraterra [[w:Mare Tranquillitatis|Mare Tranquillitatis]]  ilargi-itsasoaren mapa topografikoan
&lt;/gallery&gt;

== Hipatiaren heriotza ==
Teofilo Alexandriako patriarkak errespetuz tratatzen zuen Hipatia. Baina Teofilo 412ko urriaren 17an hil ondoren, Zirilo Zirenekoa izendatu zuten patriarka. Eta giroa erabat aldatu zen. Zirilok kristau ez zirenen aurka sorturiko jazarpenaren erdian, fraide batzuek espresuki erail zuten Hipatia 415ean: hiritik arrastaka eraman zuten, eta azkenean, jipoitu, biluztu eta zatikatu egin zuten gorputza.

[[Fitxategi:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|thumb|400px|erdian| Hipatiaren heriotza Alexandrian (Louis Figuier-en ilustrazioa,1886)]]

== “Katalina Alexandriako martiria” ote zen Hipatia? ==
Hipatiaren erailketa Dezio enperadorearen  jazarpeneko  (201-251) martiri kristauen kontakizunen oso antzekoa da. 

Ikertzaile batzuen ustez, Santa Katalina Alexandriakoa asmakizun bat dateke, Hipatiaren erailketa gogoratzeko-edo egina. Izan ere, Elizak berak zalantzak izan ditu Katalina hori existitu ote zen, eta, ofizialki, 1970ean, azalpen honekin kendu zuen beraren izena santutegitik:

{{esaera2|Elizak ezin du bermatu legenda zaharretan oinarrituriko zenbait santu oso popular existitu ote ziren, hala nola San Kristobal, Santa Barbara, Santa Katalina Alexandriakoa, Santa Filomena...}}

== Elizaren iritzi ofiziala Zirilo Alexandriakoaz ==
Zirilo Alexandriakoa santutzat hartzen dute bai Eliza ortodoxoak eta bai Eliza katoliko erromatarrak ere. Hurrenez hurren, ekainaren 9an eta 27an ospatzen dute haren jaia.

Leon XIII. aitasantuak Eliza katolikoaren doktorea izendatu zuen, 1882an, are ohore handiagoa emanez. Eta 2007ko urriaren 3an, Benedikto XVI.ak honako hitz hauek esan zituen Ziriloren ohorez:

{{esaera2|San Zirilo Alexandriakoa Jesukristoren lekuko nekaezin eta irmoa izan zen.}}

Sinesteko ere! Zer iritzi ote du horretaz gaur egungo Leon XIV.ak? 

== Hipatia literaturan, artean eta zientzian ==
XIX-XX. mendeen erdibidean hainbat pintoreren inspirazio-iturri gertatu zen Hipatia, beti ere garaiko estetika-moldeetan egina.
Gauza bera gertatu omdoren ere arte-sorkuntzako bestelako arloetan, hala nola eskultura, argazkigintzan, antzerkigintzan literaturan eta zientzian ere.

=== Pinturan ===
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia pinturan&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Hypatia_(Charles_William_Mitchell).jpg|Charles W. Mitchel (1885)
Hypatia by Julius Kronberg, 1889.jpg|Julius Kronberg (1889)
Alfred Seifert Hypatia.jpg|Alfred Seifert (1901)
Hipatia67.jpg|Jules Maurice Gaspard (1908)
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia pinturan&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;

Hypatia by Odoardo Tabacchi 01.jpg|Odoardo Tabacchi (1877)
Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|Charles Kingsley-ren nobelan oinarrituriko antzezlana (1893)
Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|Julia Margaret Cameron (1867)
&lt;/gallery&gt;

1996ko abenduan harri hau aurkitu zuten Libiako beiraren basamortuan. Hipatia izena eman zioten. Hipotesi modura proposatu zuten kometa baten nukleoaren zati bat izan daitekeela. 
Dena den, Libiako beiraren basamortuan, beira oso bitxiak aurkitu dira lehendik ere: fulguritak. Eta Tutankamonen momiaren apaingarrizko kakalardoaren erdigunean basamortuko beira oso berezi bat ageri da, Hipatia harri horren antzekoa.

::Irudiak fulgurita

== Hipatia, emakume feministen sinboloa eta ikonoa ==

Gure garaiotan, Hipatia emakume feministen sinbolo edo ikonoa ere bihurtu da. Horren adibide dira hainbat herritan margotu diren horma-irudi erreibindikatiboak.

[[Fitxategi:Mural feminista de Gandia - Dones en lluita.jpg|thumb|500px|erdian|Gandia-ko (Paisos Catalans) horma-irudia]]


::rudia Murciako murala


Murcia-ko (Espainia)  horma-irudia
Baina guztietan ikusgarriena Rafael (1483-1520) Raffaello Sanzio Sanzio jaiotzako izenez 1512an prestaturiko Atenasko eskola margolan harrigarria da, zeinean Platon eta Aristoteles-en irudiekin batera (biak erdigunean, atetik sartzen) eta aitzinako filosofo platonikoekin batera Hipatia ere irudikatzen den (lehen planoan erdian ezkerraldean, tunika zuri batekin), 

[[Fitxategi:&quot;The School of Athens&quot; by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|thumb|600px|erdian]]

Margolan horrek argi erakusten du zer ospe eta errespetuz aipatzen zuten Hipatia Errenazimenduko garaietan. Eta orduz geroztik, ospe hori handituz joan da gure egunotaraino.</text>
      <sha1>n09xir7wwfcycazxofsj70lxp630nbw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44353</id>
      <parentid>44352</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>44353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10708" sha1="63gz12quboecr69nhix70mml2ucsplm" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 1.5. Hipatia Alexandriakoa: irakasle, matematikari eta filosofoa =
    
[[Fitxategi:Escuela_de_Atenas_Hipatia_de_Alejandr%C3%ADa.jpg|thumb]]

[[w:Hipatia Alexandriakoa|Hipatia]] [[w:Alexandria|Alexandrian]] jaio zen IV. mendean. Beraren jaiotza-data ez da ziurra (350/370-415). Garai hartan [[w:Egipto|Egipto]] [[w:Erromatar Inperioa|Erromako]] probintzia bat zen. Baina [[w:Konstantino|Konstantino]] enperadorea kristau bihurtu zen 312an, eta halere erlijio-askatasuna onartu zuen. 
Geroago, 330ean, erromatar inperioaren hiriburua [[w:Bizantzio|Bizantzio-ra]] aldatu zuen. Ordutik aurrera, [[w:Konstantinopla|Konstantinopla]] izena ezarri zioten. Gaur egun, [[w:Istanbul|Istanbul]] deritzo.
Hipatiaren aita, [[w:Teon Alexandriakoa|Theon Alexandriakoa]] (335-404), matematikari eta astronomo ospetsua zen. Gureganaino heldu den [[w:Euklides|Euklidesen]] ''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'' liburuaren testua egokitu eta editatu zuen. Halaber, hainbat iruzkin idatzi zituen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] (100-170) [[w:Almagesto|Almagestori]] buruz.  Theon irakaslea zen [[w:Museion|Mouseion]] eskolan, Biblioteka ospetsua zegoen eraikin berean; eskola esklusiboa eta prestigiozkoa zen.  Ikasleen artean bere alaba zegoen, gizonezkoekiko berdintasunean. Aita hil ondoren, Hipatiak jarraipena eman zion eskolari.

== Hipatia, irakaslea ==
Damaszios (458-538) filosofo neoplatonikoaren arabera, Hipatiak filosofia orokorra irakasten zuen: [[w:Platon|Platon]], [[w:Aristoteles|Aristoteles]] eta beste. Hortaz, Hipatia filosofo neoplatonikoa zen. Matematika eta astronomia ere irakasten zituen. Gainera, haren ikastaroak irekiak eta libreak ziren. 
			
[[Fitxategi:Syn%C3%A9sios_de_Cyr%C3%A8ne.png|thumb|160px|Sinesios Zirenekoa  (370-413)]]
Bestalde, «idia» izeneko saio pribatuak ere antolatzen zituen, ziurrenik bere etxean. Hipatia ez zen kristau; halere, saio haietara Zireneko Sinesios apezpikua

[[w:Sokrates Konstantinoplakoa|Sokrates Konstantinoplakoa]] (380-440) &quot;Sokrates Eskolastikoa&quot; ere deitua Hipatiaren garaiko historialari kristau bat izan zen, eta bere liburu batean honelaxe aipatu zuen Hipatia:

{{esaera2|Bazen Alexandrian Hipatia izeneko emakume bat, Theon filosofoaren alaba zena, garaiko filosofo guztiek baino jakinduria handiagoa zeukana… Filosofiaren printzipioak azaltzen zizkien ikasleei, eta haietariko asko oso urrunetik etorriak izaten ziren… Ez zeukan arazorik publikoki irakaspenak emateko, baita magistratuen aurrean ere… Beraren duintasuna eta bertutea kontuan izanik, trabarik gabe hartzen zuen parte gizonen biltzarretan, guztiek miresten baitzuten.}}

== Hipatiaren izaera eta nortasuna ==
Hipatia jentila zen, gero eta kristauagoa zen Alexandria hartan. Damaszios-en arabera, Hipatiak birjina iraun zuen bizitza osoan, berak berariaz horrela aukeratu eta erabakita.

[[Fitxategi:Cyril of Alexandria.jpg|thumb|100px|Zirilo Alexandriako  Patriarka (376-444)]]
Halere, 412an Zirilo apezpikua izendatu zuten Alexandriako Patriarka. Eta berehala hasi zen paganismoa eta judaismoa desagerrarazteko lanean, biak ala biak heresiatzat hartuta. 
Filosofo neoplatonikoak ere jazarriak izan ziren, eta, beldurrez, haietariko asko kristautu egin ziren. 
Alabaina, Hipatiak ez zuen men egin, eta “sorgin” arriskutsu bihurtu zen Zirilorentzat. Zein ote ziren hark egindako arriskuak patriarkaren iritziz?

== Hipatia astronomoa: astrolabioa ==
[[Fitxategi:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|160px|ezkerrera|XI. mendeko astrolabio bat.]]
[[Fitxategi:Apollonii Pergei Opera 1537 detail.jpg|thumb|160px|Apolonio 1537ko grabatu batean.]]
Sinesios Zirenekoak idatzitako gutun batean idatzita dagoenez, Hipatiak irakatsi zion nola egin erabili behar zuen zilarrezko astrolabio planisferiko bat.
Astrolabioa tresna astronomiko berezia da, izarren eta planeten posizioak kontuan hartuta urteko eguna eta ordua kalkulatzeko balio duena. Hipatiaren lan astronomikoak astrolabioaren bitartez ekinozioen eta jaien datak zehazteko egin beharreko behaketen ingurukoak ziren. 
Dena den, Hipatiak ez zuen tresna hori asmatu, jadanik asmatuta baitzegoen bera jaio baino bostehun bat urte lehenago. Baina dirudienez, Hipatiak ondo ezagutzen zuen Apolonio Pergakoa (K.a. 262-190) asmatutako astrolabioa.

.

== Hipatia matematikaria: sekzio konikoak ==
Hain zuzen, Apolonio Pergakoak sei mende lehenago idatzitako Sekzio konikoak tratatuari buruzko lan bat idatzi zuen Hipatiak, bere ikasleei irakasteko, ziurrenik.
                                               
           Irudiak: Zilindro baten sekzio konikoak.              Kono baten sekzio konikoak.

Sekzio konikoak ahaztuta egon ziren astronomoen lanetan, XVI--XVII. mendean Kepler-ek (1571-1630) planeten higidurari buruzko legeak eman zituen arte. Beraren izena daraman lehenengo legeak honelaxe dio: 

Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.

== Hipatia, testuen zuzentzaile eta editorea ==
Arlo horretan, Hipatiak Klaudio Ptolomeo-ren (100-170) lanetako zenbait errore argitu eta zuzendu zituen.
Hipatiak Ptolomeoren Almagesto tratatuaren III. liburua editatu zuen Theon-ekin batera, zeinean unibertsoaren eredu geozentrikoa proposatzen baitzen. Dirudienez, Hipatia eredu heliozentrikoaren aldezlea zen. Eta Almagestori buruz Theonek eginiko iruzkinetan, Hipatia konturatu zen eredu ptolomeikoak ondorio matematiko desegokiak zituela. 

[[Fitxategi:Seasons eu.png|400px|thumb|erdian|Planeta guztiak Eguzkiaren inguruan higitzen dira, orbita eliptikoak eginez. Gainera, Eguzkia elipsearen bi fokuetako batean dago.]]

[[Fitxategi:Ptolomeo eta Koperniko.jpeg|400px|thumb|erdian|Ptolomeoren eredu geozentrikoa. Eta Kopernikoren eredu heliozentrikoa.]]

== Hipatiaren ohorezko izendapenak Ilargian ==

Rimae Hypatia Ilargiaren gainazalean ageri diren arrakalen multzo bati emandako izena da. Agerikoa da noren ohorez jarri zaion izen hori, ondo merezia.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia kraterra Ilargian ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
TaylorCraterLOC.jpg|Hypatia kraterra erdian. [[w:Apollo 11|Apolo 11]] eta [[w:Apollo 16|Apollo 16]] ilargiratu ziren tokitik gertu ([[w:Apollo 10|Apollo-10aren]] dokumentazioa)
AS10-29-4324.jpg|Rimae Hypatia gunea kraterraren atzean
Apollo_10_Analysis_Figure_2-56.png|Kraterra [[w:Mare Tranquillitatis|Mare Tranquillitatis]]  ilargi-itsasoaren mapa topografikoan
&lt;/gallery&gt;

== Hipatiaren heriotza ==
Teofilo Alexandriako patriarkak errespetuz tratatzen zuen Hipatia. Baina Teofilo 412ko urriaren 17an hil ondoren, Zirilo Zirenekoa izendatu zuten patriarka. Eta giroa erabat aldatu zen. Zirilok kristau ez zirenen aurka sorturiko jazarpenaren erdian, fraide batzuek espresuki erail zuten Hipatia 415ean: hiritik arrastaka eraman zuten, eta azkenean, jipoitu, biluztu eta zatikatu egin zuten gorputza.

[[Fitxategi:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|thumb|400px|erdian| Hipatiaren heriotza Alexandrian (Louis Figuier-en ilustrazioa,1886)]]

== “Katalina Alexandriako martiria” ote zen Hipatia? ==
Hipatiaren erailketa Dezio enperadorearen  jazarpeneko  (201-251) martiri kristauen kontakizunen oso antzekoa da. 

Ikertzaile batzuen ustez, Santa Katalina Alexandriakoa asmakizun bat dateke, Hipatiaren erailketa gogoratzeko-edo egina. Izan ere, Elizak berak zalantzak izan ditu Katalina hori existitu ote zen, eta, ofizialki, 1970ean, azalpen honekin kendu zuen beraren izena santutegitik:

{{esaera2|Elizak ezin du bermatu legenda zaharretan oinarrituriko zenbait santu oso popular existitu ote ziren, hala nola San Kristobal, Santa Barbara, Santa Katalina Alexandriakoa, Santa Filomena...}}

== Elizaren iritzi ofiziala Zirilo Alexandriakoaz ==
Zirilo Alexandriakoa santutzat hartzen dute bai Eliza ortodoxoak eta bai Eliza katoliko erromatarrak ere. Hurrenez hurren, ekainaren 9an eta 27an ospatzen dute haren jaia.

Leon XIII. aitasantuak Eliza katolikoaren doktorea izendatu zuen, 1882an, are ohore handiagoa emanez. Eta 2007ko urriaren 3an, Benedikto XVI.ak honako hitz hauek esan zituen Ziriloren ohorez:

{{esaera2|San Zirilo Alexandriakoa Jesukristoren lekuko nekaezin eta irmoa izan zen.}}

Sinesteko ere! Zer iritzi ote du horretaz gaur egungo Leon XIV.ak? 

== Hipatia literaturan, artean eta zientzian ==
XIX-XX. mendeen erdibidean hainbat pintoreren inspirazio-iturri gertatu zen Hipatia, beti ere garaiko estetika-moldeetan egina.
Gauza bera gertatu omdoren ere arte-sorkuntzako bestelako arloetan, hala nola eskultura, argazkigintzan, antzerkigintzan literaturan eta zientzian ere.

=== Pinturan ===
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia pinturan&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Hypatia_(Charles_William_Mitchell).jpg|Charles W. Mitchel (1885)
Hypatia by Julius Kronberg, 1889.jpg|Julius Kronberg (1889)
Alfred Seifert Hypatia.jpg|Alfred Seifert (1901)
Hipatia67.jpg|Jules Maurice Gaspard (1908)
&lt;/gallery&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption= &quot;Hypatia pinturan&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;

Hypatia by Odoardo Tabacchi 01.jpg|Odoardo Tabacchi (1877)
Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|Charles Kingsley-ren nobelan oinarrituriko antzezlana (1893)
Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|Julia Margaret Cameron (1867)
&lt;/gallery&gt;

1996ko abenduan harri hau aurkitu zuten Libiako beiraren basamortuan. Hipatia izena eman zioten. Hipotesi modura proposatu zuten kometa baten nukleoaren zati bat izan daitekeela. 
Dena den, Libiako beiraren basamortuan, beira oso bitxiak aurkitu dira lehendik ere: fulguritak. Eta Tutankamonen momiaren apaingarrizko kakalardoaren erdigunean basamortuko beira oso berezi bat ageri da, Hipatia harri horren antzekoa.

::Irudiak fulgurita

== Hipatia, emakume feministen sinboloa eta ikonoa ==

Gure garaiotan, Hipatia emakume feministen sinbolo edo ikonoa ere bihurtu da. Horren adibide dira hainbat herritan margotu diren horma-irudi erreibindikatiboak.

[[Fitxategi:Mural feminista de Gandia - Dones en lluita.jpg|thumb|500px|erdian|Gandia-ko (Paisos Catalans) horma-irudia]]


::rudia Murciako murala


Murcia-ko (Espainia)  horma-irudia
Baina guztietan ikusgarriena Rafael (1483-1520) Raffaello Sanzio Sanzio jaiotzako izenez 1512an prestaturiko Atenasko eskola margolan harrigarria da, zeinean Platon eta Aristoteles-en irudiekin batera (biak erdigunean, atetik sartzen) eta aitzinako filosofo platonikoekin batera Hipatia ere irudikatzen den (lehen planoan erdian ezkerraldean, tunika zuri batekin), 

[[Fitxategi:&quot;The School of Athens&quot; by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|thumb|600px|erdian]]

Margolan horrek argi erakusten du zer ospe eta errespetuz aipatzen zuten Hipatia Errenazimenduko garaietan. Eta orduz geroztik, ospe hori handituz joan da gure egunotaraino.</text>
      <sha1>63gz12quboecr69nhix70mml2ucsplm</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>