Wikibooks euwikibooks https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikibooks Wikibooks eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 3 5246 44406 39804 2026-09-18T02:30:44Z Max 2333 Max wikilariak «[[Lankide eztabaida:SHB2000]]» orria «[[Lankide eztabaida:SHB]]» izenera aldatu du: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" to "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 39804 wikitext text/x-wiki <div style="border: 1rem #dd0000 ridge; padding: 0.5em;">Hello! Please message me on [[m:User talk:SHB2000|meta.wikimedia.org]]. I may not notice messages on this page.</div> bqe1mfal703untg34kx1aq7ncgg0n7d 0 7248 44402 44385 2026-09-17T14:50:06Z Ksarasola 1603 44402 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Inaki.alegria}} : [[/SARRERA/]] (?) == Lehen hamarkada (1976-1985) == [[/DIF 1976-1985: DIF martxan - Eraikina/]] # [[/VAX makina, LISP makina/]] # [[/Datu-base erlazional/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Gako publikoko kriptografia/]] # [[/Unix Sistema Eragilea/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Ofimatika: testu-prozesadorea eta kalkulu-orria/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Sare lokalak: Ethernet/]](BUKATUA 06)) # [[/Interfaze grafikoa/]] (BUKATUA 07-14) # [[/PC/]] (BUKATUA 07-14) # [[/SMTP protokoloa/]] (BUKATUA 07-14) # [[/TCP/IP (Internet)/]] (BUKATUA 07-14) == Bigarren hamarkada (1986-1995) == [[/DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen/]] (BUKATUA 07-14) # [[/GIF formatua/]] (BUKATUA 07-14) # [[/WWW/]] (BUKATUA 07-14) # [[/HTML/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Linux kernela/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Indargarri bidezko ikasketa/]] (TD-Gammon) # [[/Java lengoaia eta plataforma unibertsala/]] # [[/JavaScript/]] # [[/SSH protokoloa/]] # [[/Python lengoaia/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Klusterrak eta superkonputazioa/]] (BUKATUA 07-14) == Hirugarren hamarkada (1996-2005) == [[/DIF 1996-2005: Ikerkuntzaren eztanda/]] # [[/Wifi teknologia/]] # [[/PageRank algoritmoa (Google)/]] # [[/Bluetooth/]] (BUKATUA 07-14) # [[/BitTorrent Protokoloa/]] # [[/Web zerbitzuak/]] # [[/Nukleo anitzeko prozesadoreak/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Web 2.0/]] # [[/Git/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Streaming/]] # [[/3D (Errealitate birtual)/]] == Laugarren hamarkada (2006-2015) == [[/DIF 2006-2015: Internazionalizazioa/]] # [[/Arduino, Robotika/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Hodei-konputazioa/]] (BUKATUA 08-26) # [[/Hadoop/]] (BUKATUA 07-14) # [[/SSD unitateak/]] # [[/Bloke-kateak (Blockchain)/]] (BUKATUA 07-14) # [[/NoSQL datu-baseak/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Telefono adimenduna eta Tableta/]] # [[/GAN Sareak/]] # [[/TensorFlow/]] # [[/AlphaGo (Deep Reinforcement Learning)/]] == Bostgarren hamarkada (2016-2025) == [[/DIF 2016-2025: Informatika Fakultateko Ikasketa-Planak/]] # [[/Sare sozialak/]] # [[/Docker teknologia/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Bideokonferentzia sistemak/]] # [[/GPU/]] # [[/RISC-V/]] # [[/Itzulpen automatiko neuronala/]] # [[/5G sareak (segmentazioa)/]] (BUKATUA 07-14) # [[/ARM arkitektura/]] # [[/LLM ereduak (ChatGPT)/]] # [[/Konputazio kuantikoa/]] == Kanpo estekak == * [https://eu.wikipedia.org/wiki/Wikiproiektu:Informatika50 Wikilibururako teknologien zerrenda datu gehiagorekin] (arduraduna, urtea, hard/soft/mate, wikiko artikulua kalitatearen estimazioarekin, ingelesezkoa...) *[https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&selected_value= Informatikako artikuluak Elhuyar aldizkarian] (Igor Leturia, 117 artikulu) * [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ e-makumeak. Hileroko artikuluak Gaur8 astekarian] (120 artikulu) * [https://www.sarean.eus/ sarean.eus] (1.170 artikulu) * [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ Erronka digitalak] bideo bilduma Euskal Wikipediako Ikusgelan (24 bideo) *[[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektua'']] (2020tik) ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako Artikuluak Hezkuntza proiektua (IKT)|Informatikako Artikuluak Hezkuntza proiektuan (IKT)]] ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Emakume informatikariak|Emakume informatikariak]] ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako artikuluak irakasgaika|Informatikako artikuluak irakasgaika]] ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako artikuluak Wikipedia guztiek izan beharreko 10.000 artikuluen zerrendan|Informatikako artikuluak Wikipedia guztiek izan beharreko 10.000 artikuluen zerrendan]] * [[Matematika Diskretua]] wikiliburua * [[PYTHON liburua|PYTHON]] wikiliburua == Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak == * [[/Egileak/]] * [[/Erabilitako irudiak/]] [[Kategoria:Informatika]] kw1y6i0lpo3oatwd65amkje8trnhszj 44404 44402 2026-09-17T15:41:32Z Ksarasola 1603 44404 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Inaki.alegria}} [[/SARRERA/]] == Lehen hamarkada (1976-1985) == [[/DIF 1976-1985: DIF martxan - Eraikina/]] # [[/VAX makina, LISP makina/]] # [[/Datu-base erlazional/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Gako publikoko kriptografia/]] # [[/Unix Sistema Eragilea/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Ofimatika: testu-prozesadorea eta kalkulu-orria/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Sare lokalak: Ethernet/]](BUKATUA 06)) # [[/Interfaze grafikoa/]] (BUKATUA 07-14) # [[/PC/]] (BUKATUA 07-14) # [[/SMTP protokoloa/]] (BUKATUA 07-14) # [[/TCP/IP (Internet)/]] (BUKATUA 07-14) == Bigarren hamarkada (1986-1995) == [[/DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen/]] (BUKATUA 07-14) # [[/GIF formatua/]] (BUKATUA 07-14) # [[/WWW/]] (BUKATUA 07-14) # [[/HTML/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Linux kernela/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Indargarri bidezko ikasketa/]] (TD-Gammon) # [[/Java lengoaia eta plataforma unibertsala/]] # [[/JavaScript/]] # [[/SSH protokoloa/]] # [[/Python lengoaia/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Klusterrak eta superkonputazioa/]] (BUKATUA 07-14) == Hirugarren hamarkada (1996-2005) == [[/DIF 1996-2005: Ikerkuntzaren eztanda/]] # [[/Wifi teknologia/]] # [[/PageRank algoritmoa (Google)/]] # [[/Bluetooth/]] (BUKATUA 07-14) # [[/BitTorrent Protokoloa/]] # [[/Web zerbitzuak/]] # [[/Nukleo anitzeko prozesadoreak/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Web 2.0/]] # [[/Git/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Streaming/]] # [[/3D (Errealitate birtual)/]] == Laugarren hamarkada (2006-2015) == [[/DIF 2006-2015: Internazionalizazioa/]] # [[/Arduino, Robotika/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Hodei-konputazioa/]] (BUKATUA 08-26) # [[/Hadoop/]] (BUKATUA 07-14) # [[/SSD unitateak/]] # [[/Bloke-kateak (Blockchain)/]] (BUKATUA 07-14) # [[/NoSQL datu-baseak/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Telefono adimenduna eta Tableta/]] # [[/GAN Sareak/]] # [[/TensorFlow/]] # [[/AlphaGo (Deep Reinforcement Learning)/]] == Bostgarren hamarkada (2016-2025) == [[/DIF 2016-2025: Informatika Fakultateko Ikasketa-Planak/]] # [[/Sare sozialak/]] # [[/Docker teknologia/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Bideokonferentzia sistemak/]] # [[/GPU/]] # [[/RISC-V/]] # [[/Itzulpen automatiko neuronala/]] # [[/5G sareak (segmentazioa)/]] (BUKATUA 07-14) # [[/ARM arkitektura/]] # [[/LLM ereduak (ChatGPT)/]] # [[/Konputazio kuantikoa/]] == Kanpo estekak == * [https://eu.wikipedia.org/wiki/Wikiproiektu:Informatika50 Wikilibururako teknologien zerrenda datu gehiagorekin] (arduraduna, urtea, hard/soft/mate, wikiko artikulua kalitatearen estimazioarekin, ingelesezkoa...) *[https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&selected_value= Informatikako artikuluak Elhuyar aldizkarian] (Igor Leturia, 117 artikulu) * [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ e-makumeak. Hileroko artikuluak Gaur8 astekarian] (120 artikulu) * [https://www.sarean.eus/ sarean.eus] (1.170 artikulu) * [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ Erronka digitalak] bideo bilduma Euskal Wikipediako Ikusgelan (24 bideo) *[[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektua'']] (2020tik) ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako Artikuluak Hezkuntza proiektua (IKT)|Informatikako Artikuluak Hezkuntza proiektuan (IKT)]] ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Emakume informatikariak|Emakume informatikariak]] ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako artikuluak irakasgaika|Informatikako artikuluak irakasgaika]] ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako artikuluak Wikipedia guztiek izan beharreko 10.000 artikuluen zerrendan|Informatikako artikuluak Wikipedia guztiek izan beharreko 10.000 artikuluen zerrendan]] * [[Matematika Diskretua]] wikiliburua * [[PYTHON liburua|PYTHON]] wikiliburua == Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak == * [[/Egileak/]] * [[/Erabilitako irudiak/]] [[Kategoria:Informatika]] p6gwpakf8pg5s99euvf8538rkjyzlvd 0 7267 44409 43884 2026-09-18T08:52:48Z Ksarasola 1603 44409 wikitext text/x-wiki [[File:@ symbol.svg|thumb|100x100px|Posta elektronikoko helbide guztietan a bildua ikurra azaltzen da.]] SMTP (Simple Mail Transfer Protocol) [[w:Posta_elektroniko|posta elektronikoa]] bidaltzeko erabiltzen den Interneteko komunikazio-protokolo estandarra da. Posta elektronikoko sistemak [[w:Bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] ereduan oinarritzen dira, eta SMTPk mezuak [[w:Posta-bezero|posta-bezeroaren]] eta [[w:Posta_zerbitzari|posta-zerbitzariaren]] artean nahiz posta-zerbitzarien artean transferitzea ahalbidetzen du. Horri esker, mezu elektronikoak erabiltzaile batetik bestera irits daitezke Interneten bidez. Hala ere, SMTP ez da mezuak jasotzeko erabiltzen; zeregin hori [[w:POP|POP3 (Post Office Protocol)]] eta [[w:Internet_Message_Access_Protocol|IMAP (Internet Message Access Protocol)]] protokoloek betetzen dute. == Testuinguru historikoa == Posta elektronikoaren jatorria 1960ko hamarkadako [[w:Denbora partekatu|denbora partekatuan ]] oinarritutako sistemetan dago. Sistema haietan erabiltzaileek ordenagailu beraren baliabideak partekatzen zituzten, eta horrek lehen mezu elektronikoen trukea ahalbidetu zuen. Aurrerapauso erabakigarria 1971n gertatu zen, [[w:ARPANET|ARPANET]] sarearen bidez lehen mezu elektroniko esperimentala bidali zenean. Garai hartan, [[w:Ray_Tomlinson|Ray Tomlinsonek]] “@” ikurra erabiltzea proposatu zuen erabiltzailea eta sistema bereizteko, gaur egungo helbide elektronikoen oinarria ezarriz. Ondorengo urteetan hainbat posta-sistema komertzial eta jabedun garatu ziren, baina horiek ez ziren elkarren artean bateragarriak. Arazo horri erantzuteko, 1983an SMTP protokoloa inplementatu zen ARPANETen, posta elektronikoaren transferentzia estandarizatzeko. Hasieran beste sistema batzuek ere protagonismo handia izan bazuten ere, Interneten hedapenarekin SMTP, POP3 eta IMAP protokoloetan oinarritutako eredua nagusitu zen. == SMTP protokoloaren bilakaera == SMTPren lehen oinarriak 1980 eta 1981 artean argitaratutako RFC dokumentuetan ezarri ziren (zehazki RFC 772 eta RFC 788). Protokoloa sinplea eta eraginkorra zen, baina hasierako bertsioek ez zuten ez kautotzerik ez enkriptaziorik eskaintzen. Horren ondorioz, [[w:Spoofing|spoofing]], [[w:Zabor-posta|zabor-posta]] eta bestelako segurtasun-arazoak agertu ziren. SMTPren erabilera zabaltzen lagundu zuen mugarrietako bat [[w:en:Sendmail|Sendmail]] softwarearen garapena izan zen 1983an. Geroago, 1995ean ESMTP hedapena definitu zen, protokoloari gaitasun berriak modu estandarizatuan gehitzeko aukera emanez. Horren osagarri, Message Submission (RFC 2476) eta SMTP-AUTH (RFC 2554) mekanismoek erabiltzaileen kautotzea eta segurtasuna indartu zituzten. Bestalde, posta elektronikoaren erabilera hedatu ahala, fitxategi erantsiak eta karaktere bereziak kudeatzeko beharra sortu zen. Horri erantzuteko garatu zen [[w:Multipurpose_Internet_Mail_Extensions|MIME]] estandarra, eta ondoren [[w:en:Simple_Mail_Transfer_Protocol#8BITMIME|“8BITMIME”]] eta [[w:en:Simple_Mail_Transfer_Protocol#SMTPUTF8|SMTPUTF8]] hedapenek nazioarteko karaktereen erabilera erraztu zuten. == SMTP protokoloaren ezaugarriak == [[w:en:Connection-oriented_communication|Konexiora bideratutako]] eta [[w:en:Communication_protocol#Text-based|testu-oinarriko protokoloa]] da SMTP. [[w:Transmission_Control_Protocol|TCPren]] gainean funtzionatzen du, normalean 25 portua erabiliz, eta bezeroen eta zerbitzarien arteko komunikazioa komandoen eta erantzunen bidez gauzatzen da. SMTP saio batean, bezeroak (posta-bezero batek edo posta-zerbitzari batek) komandoak bidaltzen ditu eta zerbitzariak erantzunak ematen ditu. Oinarrizko komandoak hauek dira: *HELO: saioa hasteko. *MAIL FROM: igorlea nor den adierazteko. *RCPT TO: jasotzailea nor den adierazteko. *DATA: mezuaren edukia bidaltzeko. *QUIT: Saioa amaitzeko. Horien aurrean, zerbitzariek erantzun-kode zenbakidunak bidaltzen dituzte, prozesuaren egoera adieraziz. [[File:SMTP protokoloa.png|thumb|400x400px|center|SMTP protokoloa]] == Posta elektronikoaren funtzionamendua == SMTPren zeregina hobeto ulertzeko, komeni da posta elektronikoaren bidalketa-prozesua aztertzea. Lehenik, erabiltzaileak mezua sortzen du posta-bezero batean. Ondoren, bezeroak SMTP bidez bidaltzen dio bere posta-zerbitzariari. Zerbitzari horrek hartzailearen domeinua aztertzen du eta DNS sistemaren bidez dagokion MX erregistroa bilatzen du.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor|abizena=Leturia|izenburua=Posta zerbitzari propio bat izatearen abentura|hizkuntza=eu|data=2023-02-21|url=https://www.sarean.eus/posta-zerbitzari-propio-bat-izatearen-abentura/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-17}}</ref> Behin helmugako zerbitzaria identifikatuta, mezua SMTP erabiliz transferitzen da zerbitzarien artean. Azkenik, mezua hartzailearen zerbitzarian gordetzen da, eta erabiltzaileak POP3 edo IMAP protokoloen bidez eskuratzen du. == Ondorioa == Posta elektronikoa gaur egungo komunikazio digitalaren oinarrizko aplikazioetako bat da. Bere funtzionamendua hainbat protokoloren lankidetzan oinarritzen da, bereziki SMTP protokoloan. Protokolo honek mezuen bidalketa eta zerbitzarien arteko transferentzia ahalbidetzen ditu. Bere garapen historikoari esker, posta elektronikoak sistema jabedun eta desberdinen arteko komunikazioa bateratu zuen, eta gaur egun Interneteko komunikazio globalaren oinarrietako bat da. ==Testu ebakia: Lehen konexioak Internetera EHUn== [[File:DIF Ikasleak laborategia ca 1983.jpg|thumb|Ikasleak laborategian, 1980eko hamarkadan]] 1988an izan omen ziren Interneterako lehen konexioak fakultatean EHUn.<ref>{{Erreferentzia|izena=LARA|abizena=OCHOA|izenburua=25 años conectad@s|hizkuntza=es|data=2013-12-11|url=https://www.diariovasco.com/20131211/mas-actualidad/sociedad/anos-conectad-20131211.html|aldizkaria=El Diario Vasco|sartze-data=2026-07-11}}</ref> Konexioak modem bitartez egiten ziren, eta eten egiten ziren. Bi zereginetarako baino ezin zen erabili: posta elektronikorako eta fitxategi-trukerako. Interneteko konexioak bideratzeko estatuko administrazioak RedIris delakoa sortu zuen eta EHUk bi konexio izan zituen, bat Leioan eta bestea DIFen. Hasiera batean ez zuen oihartzun handirik izan, eta informatikako adituen arteko komunikaziorako baino ez zen erabiltzen == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} ipmrzm6sbqaed02msjfc4dku4t1o778 0 7270 44405 43734 2026-09-17T19:30:28Z Ksarasola 1603 /* Testu Ebakia */ testu ebakiaren izenburua 44405 wikitext text/x-wiki '''Datu-base Erlazionalak (DBE)''' [[File:DBereduenEboluzioa.png|450px|right|thumb|Datu-base eskema baten diseinu-ereduen eboluzioa]] [[w:Datu-base|Datu-base]] bat unitate logiko gisa tratatzen den informazio-bilduma antolatu bat da. '''Datu-base erlazionalen''' (DBE) kasuan, antolaketa hori eredu erlazionalean oinarritzen da: datuak erlazio sinpleen multzo batean gordetzen dira, bisualki taulen bidez irudikatuta.<ref name=":0">'''Elmasri, R. & Navathe, S. B. (2009)'''. ''Datu-base sistemak. Oinarriak.''. UPV/EHU Argitalpen Zerbitzua/Sevicio Editorial. ISBN/ISSN: 978-84-9860-291-3.</ref> Helburu nagusia erlazionatutako informazioa biltzea, gordetzea eta berreskuratzea da, hainbat aplikaziok elkarbanatu ahal izan dezaten. Sistema honetan, taula bakoitza errenkadaz (tuplak) eta zutabez (atributuak) osatuta dago. Egitura horri esker, datuak modu eraginkor eta koherentean kudea daitezke, datuen kokapen fisikoaren menpe egon gabe.<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena='''E. F.'''|abizena='''Codd'''|izenburua=A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks|argitaletxea=Springer Berlin Heidelberg|orrialdeak=61–98|data=2001|url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-48354-7_4|aldizkaria=Pioneers and Their Contributions to Software Engineering|isbn=978-3-540-42290-7|sartze-data=2026-05-12}}</ref><ref name=":6">'''Irastorza, A. & Pérez, T.A.'''(2012). 26 Domeinu SQL Ariketekin: Maila aurreratuko 270 SQL kontsulta. Editorial Académica Española. ISBN/ISSN: 978-84-615-2398-2.</ref><ref name=":5">'''Marqués, M. (2011).''' ''Bases de datos''. Castelló de la Plana: Publicacions de la Universitat Jaume I. ISBN: 978-84-693-0146-3. ( [https://bdigital.uvhm.edu.mx/wp-content/uploads/2020/05/Bases-de-Datos.pdf], Noiz kontsultatua: 2026-05-06).</ref> == Historia eta bilakaera == Teknologia hau 1970ean sortu zen, [[w:Edgar Frank Codd|Edgar F. Codd]] IBMko ikertzaileak "''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks''" artikulu ospetsua argitaratu zuenean. Multzoen teoria matematikoan oinarrituta. Coddek datuak eta aplikazioak bereiztea ahalbidetzen zuen eredua definitu zuen, informatikaren garapenean mugarri bat ezarriz.<ref name=":1" /> Geroago etapa hauek nabarmendu dira datu-base erlazionalen bilakaeran: *'''Ezarpen Industriala eta Estandarizazioa''': 80ko eta 90eko hamarkadetan, eredua mundu osora zabaldu zen [[w:SQL|SQL]] lengoaiaren agerpenarekin. [[w:Oracle Database|Oracle]] bezalako Datu-Base Kudeaketa Sistema (DBKS) komertzial nagusiak sortu ziren, eta gaur egun ere erreferente dira enpresa-inguruneetan.<ref name=":3">{{Erreferentzia|izenburua=ISO/IEC 9075-1:2016 - Information technology — Database languages — SQL|hizkuntza=en|url=https://www.iso.org/standard/63555.html|aldizkaria=ISO|sartze-data=2026-05-12}}</ref><ref name=":4">'''Irastorza Goñi, A. (2002)'''. ''Datu-baseen atzipena SQLJren bitartez. Sintaxia eta transakzioen diseinua''. UPV/EHU/LSI/TR 9-2002.</ref><ref>'''Oracle Corporation.''' ''Oracle Database Concepts: Introduction to Relational Databases''. ([https://docs.oracle.com/en/database/].Noiz kontsultatua: 2026-05-06).</ref> *'''Kode Irekiaren Iraultza''': 90eko hamarkadaren erdialdean, ekosistema eraldatu egin zen funtsezko bi proiekturekin. Alde batetik, [[w:MySQL|MySQL]]k (1995) datu-baseetarako sarbidea demokratizatu zuen, webgune dinamiko zein interaktiboen motor bihurtuz. Bestetik, [[w:PostgreSQL|PostgreSQL]](1996) alternatiba gisa sendotu zen, orokorrean eskaintzen zituen ezaugarrien sendotasun eta hedagarritasunagatik, eta, bereziki, SQL lengoaia estandarraren erregelen inplementazio zehatzagatik nabarmenduz.<ref name=":6" /> <ref name=":9">{{Erreferentzia|izenburua=PostgreSQL: Tutorials & Other Resources|url=https://www.postgresql.org/docs/online-resources/|aldizkaria=www.postgresql.org|sartze-data=2026-05-12}}</ref> *'''Objektu-erlazional eta Multimedia''' (2000-2015): Objektuetara Zuzendutako programen diseinuaren hedapenak datu-base erlazionalen eboluzioa bultzatu zuen, bereziki [[w:Oracle Database|Oracle]] eta [[w:Microsoft SQL Server|Microsoft SQL Server]] bezalako sistemek gidatuta. Horri esker, testu eta zenbakiez gain, objektu konplexuak eta multimedia-fitxategiak (irudiak, bideoak) kudeatzeko mekanismoak txertatu zituzten.<ref name=":6" /><ref name=":7">'''Silberschatz, A., Korth, H. F. & Sudarshan, S. (2014)'''. ''Fundamentos de Bases de Datos''. 6ª Edición. McGraw-Hill. ISBN: 978-84-481-3654-3.</ref> *'''Hodeia eta Integrazio Hibridoa''' (2015-2026): Gaur egun, sistema erlazionalak [[w:Hodei konputazio|hodeira]] (Cloud) erabat egokitu dira. [[w:NoSQL|NoSQL]] sistemen abiadura eta eredu erlazionalaren fidagarritasuna uztartzen dituzten arkitektura berriak sortu dira, datu-baseei eskalagarritasun masiboa eta analisi aurreraturako integrazioa emanez.<ref name=":6" /> == Alderdi teknikoak == Industrian onartutako estandarrei jarraituz, eredu erlazionalaren arrakasta hiru zutabe nagusitan oinarritzen da:<ref name=":6" /><ref name=":7" /> *'''Egiturak''': Datuak gordetzeko eta berreskuratzeko tamaina-finkoko egiturak (taulak) eta gako bidezko atzipen zuzena egitea ahalbidetzen du. Datu-basea taula multzo gisa antolatzen da eta taula ezberdinetako erregistroak amankomunean dituzten gakoen bitartez erlazionatzen dira, erredundantzia saihestu eta koherentzia mantentzeko helburuarekin. *'''Eragiketak''': Aplikazioek egiturak maneiatu eta informazioa lortzeko ekintza zehatzak (aljebra erlazionalean oinarritutako SQL lengoaia erabiliz) dira. *'''Integritate-murriztapenak (''Constraints'')''': Gaur egun, hauek dira DBE baten osotasuna bermatzeko elementu kritikoenak. Murriztapen hauek (gakoarenak, entitatearenak, integritate erreferentzialarenak eta domeinuarenak) eragiketak gobernatzen dituzte, informazioa uneoro baliozkoa, koherentea eta logikoki zuzena dela ziurtatuz. Horri esker babesten du bere burua datu-baseak, datu okerrak edo gatazkatsuak ekiditeko. Horrez gain, DBKSek egiten duten '''transakzioen kudeaketa''' funtsezkoa da aldi bereko sarbideak ([[w:Konkurrentzia (informatika)|konkurrentzia]]) kontrolatzeko, prozesu bakoitza unitate atomiko gisa tratatuz (''dena ala ezer ez'' printzipioan oinarrituta). Bestalde, aplikazioetatik datu-baseetarako '''konektibitateari''' dagokionez, bilakaera nabarmena egon da: *'''JDBC (Java Database Connectivity)''': Oinarrizko liburutegi eta arkitektura historikoa da, oraindik ere maila baxuko atzipen zuzenerako erabiltzen dena. *'''ORM tresnak (Object-Relational Mapping)''': Egun, industrian Hibernate edo Spring Data bezalako tresnak dira estandarrak. Hauek JDBCren gainean eraikitako geruzak dira, klaseak eta taula erlazionalak automatikoki mapatzen dituztenak. Honela, programatzaileak ez du SQL kode konplexua idatzi beharrik eta aplikazioaren mantentze-lana asko errazten da. <syntaxhighlight lang="sql"> -- SQL galderen egitura: SELECT [{ALL|DISTINCT}] <izena_eremua>[, <izena_eremua>...] FROM {<izena_taula>|<izena_bista>} [, {<izena_taula>|<izena_bista>}...] [WHERE <baldintza> [{AND|OR} <baldintza>...]] [GROUP BY <izena_eremua>[, <izena_eremua>...]] [HAVING <baldintza> [{AND|OR} <baldintza>...]] [ORDER BY {<izena_eremua>|<indize_eremua>} [{ASC|DESC}] [, {<izena_eremua>|<indize_eremua>} [{ASC|DESC}]]]; </syntaxhighlight> == Testu Ebakia: 50 urte eta gero... indarrean oraindik== 50 urteko bilakaeraren ondoren, datu-base erlazionalek industriako estandar nagusietako bat izaten jarraitzen dute. Azken hamarkadan, [[w:Datu handiak|Big Data-ren]] hazkundeak eta [[w:NoSQL|NoSQL]] paradigmen agerpenak datu egituratu gabeekin (dokumentuekin) lan egiteko aukera berriak ireki dituzte. Kasu horietan, DBEak NoSQL teknologiekin ordezkatu edo osatu daitezke malgutasun handiagoa lortzeko. Hala ere, informazioaren osotasuna eta koherentzia kritikoak direnean —banku-transakzioetan, erreserba-sistemetan edo administrazio publikoan, esaterako—, eredu erlazionala oraindik ere ordezkaezina da. Teknologiazale ororentzat, funtsezkoa da eredu erlazionalaren zorroztasunaren eta joera berrien arteko elkarbizitza ulertzea. Gaur egun, sistema hibridoetarako bilakaerak erakusten du DBEak konfiantza digitalaren oinarri direla oraindik ere, arkitektura moderno, eskalagarri eta seguruetara egokituz. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} i6oid44opoof8zbfrkliyqypurgyui3 0 7271 44408 43735 2026-09-18T08:51:06Z Ksarasola 1603 /* Ahuleziak */ 44408 wikitext text/x-wiki '''Kriptografia asimetrikoa''' bi gako desberdin erabiltzen dituen sistema kriptografikoa da: bata publikoa eta bestea pribatua. Gako publikoa edonorekin partekatu daiteke, baina pribatua erabiltzaileak (gako horien jabeak) bakarrik ezagutu dezake. Segurtasuna bermatzeko, bi gako hauek erlazio matematikoetan oinarrituta daude, gako publiko batetik abiatuta gako pribatua zein den lortzea oso zaila izan dadin.<ref>{{Erreferentzia|izena=Herritar Berri|abizena=SLU|izenburua=Kriptografia: komunikazioen pribatutasuna babesten|hizkuntza=eu|data=2016-11-19|url=https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2016-11-19-06-00/hemeroteca_articles/kriptografia-komunikazioen-pribatutasuna-babesten|aldizkaria=GAUR8|sartze-data=2026-05-20}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=Libe MORI|abizena=CARRASCAL|izenburua=Nola aukeratzen dira estandar kriptografiko seguruak?|hizkuntza=eu|data=2026-05-02|url=https://gaur8.naiz.eus/eu/info_gaur8/20260502/nola-aukeratzen-dira-estandar-kriptografiko-seguruak|aldizkaria=gaur8.naiz.eus|sartze-data=2026-05-20}}</ref> [[File:Gako publikoko kriptografiaren eskema.png|thumb|300x300px|center|Gako publikoko kriptografiaren eskema]] Kriptografia asimetrikoa informazioa babesteko eta era pribatuan partekatzeko erabiltzen den teknika nagusietako bat da, bi aldeen artean aurretiaz sekreturik partekatu gabe komunikazio segurua ahalbidetzen duelako. Analogia gisa, kriptografia asimetrikoa postontzi batekin aldera daiteke. Edonork utz dezake mezu bat (gako publikoa erabiliz) postontzian, baina postontzi horren jabeak bakarrik ireki egin dezake (gako pribatua erabiliz). Analogia honetan, mezua postontzian sartzea mezuaren zifratzearen parekoa da (informazioa babestuta geratzen baita), eta postontzia ireki eta mezua ateratzea, berriz, deszifratzearen parekoa. Teknologia hau gaur egungo hainbat aplikaziotan aurkitu dezakegu. Nabarmenena [[w:HTTPS|HTTPS]] protokoloa da, webgune seguruetan erabiltzen dena, erabiltzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazioa babesteko. Era berean, diru digitalaren transakzioak gaitzeko erabiltzen da, baita posta elektronikoaren komunikazio seguruak bermatzeko ere, [[w:PGP|PGP]] edo [[w:S/MIME|S/MIME]] bidez. == Sinadura digitalak == [[Fitxategi:Sinadura.JPG|thumb|Sinadura digitala]] Kriptografia asimetrikoak autentifikazioa eta osotasuna bermatzeko ere balio du, sinadura digitalen bidez. Kasu honetan, igorleak bere giltza pribatua erabiltzen du mezu bat sinatzeko. Ondoren, beste edonork egiaztatu dezake sinadura hori igorlearen giltza publikoa erabiliz. Postontziaren analogiarekin jarraituz, sinadura digitala zigilu pertsonal batekin alderatu daiteke, non mezua edonork ireki dezakeen, baina zigiluak igorlea identifikatzen duen. Prozesu honek bi propietate nagusi bermatzen ditu: batetik, mezua benetan igorleak sortu duela (autentifikazioa), eta bestetik, mezua ez dela aldatu bidalketa-prozesuan zehar (osotasuna). == Segurtasuna == Ohiko kriptografian (kriptografia simetrikoa), mezu bat zifratzeko eta deszifratzeko gako bera erabiltzen da, bi aldeen artean partekatu behar dena. Horrek puntu ahul nagusi bat du: gakoa modu seguruan bidaltzea edo partekatzea. Kriptografia asimetrikoak arazo hori gainditzen du bi gako desberdin erabiliz, gako publikoa modu irekian banatzeko aukera emanez eta gako pribatua sekretupean mantenduz. Horrela, komunikazio segurua ezarri daiteke aurretiaz sekreturik partekatu gabe. Hala ere, kriptografia asimetrikoa, oro har, motelagoa da kriptografia simetrikoa baino, eta, horregatik, sarritan biak konbinatzen dira praktikan. Aldi berean, kriptografia asimetrikoaren segurtasuna arazo matematiko jakin batzuen zailtasunean oinarritzen da. Adibide ezagunenetako bat [[w:RSA|RSA algoritmoa]] da, zenbaki oso handien faktorizazioaren zailtasunean oinarritzen dena. Bi zenbaki handi biderkatzea erraza den arren gaur egungo ordenagailuekin, emaitza emanda jatorrizko faktoreak aurkitzea oso zaila da baliabide konputazional handirik gabe. Propietate horri esker, sistema seguruak eraiki daitezke. == Testu ebakia: Ahuleziak == Kriptografia asimetrikoak ere baditu ahuleziak. Horien artean, bereziki garrantzitsua da konputazio kuantikoaren agerpena. Ordenagailu klasikoek arazo batzuk konpontzeko denbora asko behar duten bitartean, ordenagailu kuantikoek algoritmo espezifikoak erabil ditzakete, hala nola [[w:Shor's_algorithm|Shor-en algoritmoa]] bi zenbakien faktorizazioa askoz azkarrago egiteko. Horrek esan nahi du gaur egun seguruak diren sistema batzuk, RSA kasu, etorkizunean hauskorrak bihur daitezkeela, gako pribatuak modu eraginkorrean berreskuratzeko aukera emango luketelako. Beste ahultasun batzuk gako pribatuaren kontrola hirugarrenei eskuordetzeko aukeratik sortzen dira, eta horrek segurtasun orokorra ahuldu eta eraso-arriskua areagotu dezake. Gako luzeagoek segurtasuna hobetu dezaketen arren, algoritmo batzuek berezko ahultasunak izan ditzakete, eraso azkarragoen aurrean ahulago bihurtzen dituztenak.<ref>{{Erreferentzia|izena=Ana|abizena=Zelaia Jauregi |izenburua=Zer dela eta jasaten du kriptografia alorrak etengabeko aldaketa?|hizkuntza=eu|data=2023-11-11|url=https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2023-11-11-06-00/hemeroteca_articles/zer-dela-eta-jasaten-du-kriptografia-alorrak-etengabeko-aldaketa|aldizkaria=GAUR8|sartze-data=2026-05-20}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} i16me9rr6owcqdlueztv9is0gxijrry 0 7309 44412 43880 2026-09-18T09:09:43Z Ksarasola 1603 /* Testu Ebakia */ 44412 wikitext text/x-wiki [[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional|erlaziozko datu-base]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.<ref name="wiki">Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.</ref> == Definizioa == NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.<ref name="fowler">Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.</ref> == Historia == Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.<ref name="strozzi">Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.</ref><ref name="wiki" /> [[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.<ref>Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.</ref> == Ezaugarriak == NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: * [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko. * Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak. * Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa. * Banatutako arkitekturen erabilera. * Erreplikazio eta erabilgarritasun handia. * Errendimendu ona datu-bolumen handietan. Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.<ref>Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.</ref> == CAP teorema == NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu: * '''Koherentzia''' (Consistency) * '''Erabilgarritasuna''' (Availability) * '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance) Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.<ref>Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.</ref> == NoSQL datu-base motak == === Gako-balio datu-baseak === Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Adibideak: Redis, Riak, Amazon DynamoDB === Dokumentu datu-baseak === Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. Adibideak:MongoDB, CouchDB === Zutabe-zabaleko datu-baseak === [[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]] Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Adibideak: Apache Cassandra, Apache HBase === Grafo datu-baseak === Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Adibideak: Neo4j, JanusGraph == Abantailak == NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte: * Eskalagarritasun handia. * Malgutasuna datuen egituran. * Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan. * Banatutako inguruneetarako egokitasuna. * Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan. == Desabantailak == Hala ere, zenbait muga ere badituzte: * Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea. * Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa. * Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan. * Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa. * Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan. == Errendimendua == Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:<ref>{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" !Datu-eredua !Errendi-mendua !Eskalagarria !Malgua !Konplexua !Datuen osotasuna !Funtzionala |- !Giltza-baliokoak |Handia |Handia |Handia |Bat ere ez |Txikia |Aldagarria (bat ere ez) |- !Zutabeetakoak |Handia |Handia |Neurrizkoa |Txikia |Txikia |Minimoa |- !Dokumentukoak |Handia |Aldagarria (altua) |Handia |Txikia |Txikia |Aldagarria (baxua) |- !Grafokoak |Aldagarria |Aldagarria |Handia |Handia |Baxu - ertaina |[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]] |- !Datu-base erlazionalak |Aldagarria |Aldagarria |Txikia |Neurrizkoa |Handia |[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]] |} == Testu ebakia: Erabilera anitza == NoSQL datu-baseak ohikoak dira: * [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]]. * [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]]. * [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]]. * [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten]] (IoT). * [[w:Datu handiak|Big Data]] analisian. * [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]]. * [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]]. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} 13jb9e1utz96xxa0052s4hw4v10dq0y 0 7322 44403 44318 2026-09-17T15:27:23Z Ksarasola 1603 sarrerako azken paragrafoa 44403 wikitext text/x-wiki [[File:EHUko Informatika Fakultateko sare sozial bat.png|thumb|200px|EHUko Informatika Fakultateko sare sozial baten kaptura.]] '''[[w:Sare sozialak|Sare sozialak]]''' edo '''gizarte sareak''' gizakien arteko harremanetarako zerbitzuak eskaintzen dituzten [[w: Internet|internet]]-zerbitzuak dira, [[w: World Wide Web|web]] plataformetan, edo aplikazio konkretuetan integratuta, adibidez, jokuetan. Helduek sare sozialetan egiten dituzten gauza asko egin ditzakete haurrek jokoen bitartez, aldi berean lagunekin jolastuz eta lagun berriak eginez. Erabilera [[w:ordenagailu|ordenagailu]], [[w: Tableta (ordenagailua)|tableta]] edo [[w: telefono adimendun|telefono adimendun]]en bitartez egin ohi da. Gaur egun, aldiz, bestelako gailuak ere erabiltzen dira, erloju adimendunak, esaterako. Berez, lehen sare sozialak 1990eko hamarkadan sortu ziren, Internetekin batera. Harrezkero izugarri zabaldu da sare sozialen erabilera, batez ere azken hamarkada honetan. Eta horrela, esaterako, 2024ko datuen arabera Facebook-ek, sare erabiliena, mundu mailan 3.000 miloi erabiltzaile zituen. <ref>{{Erreferentzia|izena=Wikipedia|izenburua=Social Networking Service |hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Social_networking_service|sartze-data=2026-07-14}}</ref> Eta, 2025eko urrirako, Instagram eta Whatsapp nahikoa hurbildu zitzaizkion lehenengo posturako lehian.<ref>{{Erreferentzia|url=https://www.statista.com/statistics/272014/global-social-networks-ranked-by-number-of-users/|izenburua=Most popular social networks worldwide as of February 2025, by number of monthly active users|sartze-data=2026-07-14|sitioweb=Statista|idioma=en}}</ref> == Funtzionamendua== Sare sozialetan erabiltzaileen arteko kontaktua '''birtuala''' da. Bertan, gai edo gertaera baten inguruko ikuspuntua, iritzia edo analisia hainbat erabiltzaileren artean partekatzeko aukera izaten da. Partekatze horretan berezko argumentuak edo iritziak eman ditzake partehartzaileak, ideiak elkarbanatzeko eta garatzeko konpetentzia bultzatuz. Sare konkretu baten zerbitzuak erabili ahal izateko kontua sortu beharko du erabiltzaileak, baita bere profila ere. Hala ere, kasu batzuetan, konturik ez izan arren, sarearen informazioa bisitatzeko aukera ematen dute, bertako edukiak atzituz. Kontaktu birtualerako zerbitzuak irekiak edo pribatuak izan daitezke. Hori dela eta, honako bereizketa egin daiteke: * Barne gizarte-sare pribatuak (ISN ingelesez): enpresa, elkarte, sozietate, erakunde edota hezkuntza hornitzaileen barneko pertsonek osatzen dute. * Kanpo gizarte-sareak: (ESN ingelesez): eskuragarri dagoen sare irekia, iragarleak erakartzeko diseinatua. Erabiltzaileek, askotan, aldez aurreko harremanik ez dute izaten elkarren artean. Eta, sare hauetan ere, kasu batzuetan, era "pribatuan" komunikatzeko aukera egoten da azpitalde baten barruan. Elkarrekiko konexioa eskakizun edo gonbidapenaren bitartez egiten da. Azpimarratzekoa da sare sozialetan oso zabalduta dagoen '''like''' baliabidea. Zerbait gustatu ala ez, txuri edo beltz, tarteko grisarik ez duen iritzi sistema ezarri da sare sozialen funtzionamenduan. [[Fitxategi:Ikusgela-Algoritmoak.webm|start=88|thumbtime=94|thumb|[[w:Atari:Hezkuntza/Ikusgela|Ikusgelako]] bideoa: Sare sozialak eta algoritmoak.]] == Eragile sozialak== Eragin, mugiarazi, salatu, zabaldu, bultzatu, ... Eraldaketa soziala ekarri dute, gizartean, mundu mailan. Sare sozialek era nabarmen batean '''eragin''' dute pertsonen arteko eguneroko komunikazioan. Lagun talde askok, hitzordua sare sozialen bitartez egiten dute, askotan eztabaidak ere bertan modu "birtualean", ematen direlarik. Kontzientziak '''mugiarazteko''' tresna aparta ere bihurtu dira. Interes politiko eta komertzialetik at norbanako edota talde antolatuen aktibismoa zabaltzeko aukera ematen baitute, denbora laburrean protestarako gune bihur daitezkeelarik, herrialde askotako jende ugariengana iritsiz. Beraz, kontu etikoak '''salatzeko''' tresna apartak dira. Gertaerak berehala '''zabaltzeko''' aukera ematen dutenez, komunikabide handiek aplika dezaketen manipulazioa zailagoa da sare sozialetan. Horrek kazetaritza munduari erronka handia jartzeaz gain, politika munduari ere kexka handia sortzen dio. Ikusi besterik ez dago enpresa teknologiko handien presentzia gero eta agerikoagoa dela politika arloan. Eta, hezkuntza arloan, ikasle eta irakasleen arteko komunikaziorako tresna erabilgarria da, taldelana '''bultzatzeko''' aukera ugari eta askotarikoak eskaintzen baititu. Izan ere, ezagutza eta konpetentzien eraikuntza kolektibo sinkrono zein asinkronorako oso lagungarriak izan daitezke sare sozialak. == Informazio iturri== Azken urteetan sare sozialak komunikazio iturri ere bihurtu dira, informazioa demokratizatzeko aukera emanez, bertan sortzen diren giza komunitateen bitartez. Aldi berean, besteak beste, blog-ekin batera, kazetaritzari erronka handia aurrez aurre jarri diote. Hala ere, bestalde, isuri kognitibo sozialaren eta algoritmikoaren arteko interakzioak desinformazioaren aurrean zaurgarri ere bihurtzen gaitu.<ref>{{Erreferentzia|izena=Itziar|abizena=Aldabe|izenburua=Sare sozialak informazio iturri, 10 galdera errazetan {{!}} GAUR8|hizkuntza=eu|data=2020-10-03|url=https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2020-10-03-07-00/hemeroteca_articles/sare-sozialak-informazio-iturri|sartze-data=2026-07-14}}</ref> Hori dela eta, une honetan, Europa mailan, haur eta nerabeen sare sozialetarako atzipen graduala erregulatzeko legea eztabaidatzen ari da, sare sozialak kontrolatzen dituzten enpresei eskakizunak gero eta zorrotzagoak direlarik, batez ere, adikzioa sortzen duten elementuei dagokienez, horietako bat da [[w: Korritze_(ikus-entzunezko_komunikazioa) |scroll]] infinitoa. == Arriskuak== [[Fitxategi:Social networking services.jpg|thumb|Sare sozial ezagun batzuk]] * Pribatutasuna: Sare sozial batera igotako datu, informazio, argazki, bideo edo artxiboen jabetza ez kontrolatzea. Bestalde, sareak gaizki erabiltzeak norberaren, senideen edo lagunen datuak aurkitzeko erraztasuna ekar dezake. * Eduki desegokietarako sarbidea: Era guztietako informazioa dagoenez, batzuek erabiltzen dute mota guztietako edukiak zabaltzeko (indarkeria, fanatismoa, gorrotoa bultzatzea, etab.) * Cyberbullying: Ikaskideek edo ezezagunek sareen bidez egindako jazarpena, mehatxu, irain eta abarrekin. * Cybergrooming: helduek adingabeekin harremanetan jartzeko egiten dute, haien argazkiak eta informazioa lortzeko, haien onurarako erabiltzeko. * Mendekotasuna: "informatuta"" egoteko dopamina geldiezina batzuentzat negozio den bitartean <ref>{{Erreferentzia|izena=Kepa|abizena=Ugarte|izenburua=Dopamina dosia sare sozialetan, arreta diru bihurtzeko|hizkuntza=eu|data=2026-05-17|url=https://www.berria.eus/ekonomia/datu-zentroak-gero-eta-gehiago_2134706_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-09-11}}</ref>, etengabeko arreta murrizketa dakar, pertsonen arteko interakzioen kalitatea gutxituz <ref>{{Erreferentzia|izena=Julen|abizena=Linazasoro|izenburua=Smartphoneak, harremanak eta garapen intelektuala|hizkuntza=eu|data=2025-03-20|url=https://www.berria.eus/ekonomia/datu-zentroak-gero-eta-gehiago_2134706_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-09-11}}</ref>. * Legea ez betetzea: beste pertsona batzuen datuak, argazkiak eta bideoak argitaratzea, pribatutasuna urratuz, haien baimenik gabe; edo beste pertsona baten itxura hartzea, profil faltsu bat sortuz. Copyright-arauak, egile-eskubidea eta legez kanpoko deskargak ez betetzea, eduki babestuak lortuz edo trukatuz. Horietako batzuk ezjakintasunez ere egin daitezke. == Testu Ebakia: Sare deszentralizatuak ere badira == Alde batetik badira hainbat sare sozial enpresa handien [[w: zerbitzari |zerbitzari]] erraldoietan fisikoki kokaturik daudenak, [[w: algoritmo|algoritmo]]etan <ref>{{Erreferentzia|izenburua=''"Zer da algoritmo bat?"'' Sare sozialak 2023an, 10 galdera errazetan {{!}} Teknopataren txokoa|hizkuntza=eu|data=2023-07-08|url=https://www.teknopata.eus/2023/07/sare-sozialak-2023an-10-galdera-errazetan/|sartze-data=2023-08-09}}</ref> oinarrituta eta modu zentralizatuan antolatzen direnak; horrelakoetan erabiltzaileen datuak erraz bildu ditzakete eta datu horiekin negozioa egin. Baina, beste alde batetik, badira deszentralizatutako zerbitzari txikietan kudeatzen diren hainbat sare sozial herrialde desberdinetan sortuak, batzuk Euskal Herrian ere kudeatzen direlarik, esaterako, [[w: PixelFed |PixelFed]], [[w:PeerTube | PeerTube]] edo [[w: Mastodon (sare soziala)|Mastodon]]. == Erreferentziak== o15t3waeg9oou18sgn81cj2xul5vpit 0 7332 44413 44250 2026-09-18T09:15:07Z Ksarasola 1603 /* Abantailak eta mugak */ 44413 wikitext text/x-wiki = Bideokonferentzia-sistemak= [[Fitxategi:Tandberg Image Gallery - telepresence-t3-side-view-hires.jpg|thumb|400x400px|Bideokonferentzia-saio bat.]] '''Bideokonferentzia''' [[w:audio|audio]] eta [[w:bideo|bideoa]] batera transmititzen dituen aldibereko komunikazio-sistema da. == Historia eta bilakaera == 1970eko hamarkadaren hasieran merkaturatu zen lehen aldiz, [[w:telefono|telefono]]-teknologia baliatuta. Hasieran, oso sistema konplexu eta garestiak ziren eta dispositibo zein sare-protokolo bereziak erabiltzen ziren; gaur egun, berriz, ohiko dispositiboak ([[w:Telefono adimendun|telefono adimendunak]], [[w:Tableta (ordenagailua)|tabletak]], [[w:Ordenagailu|ordenagailuak]], [[w:Bideo-kamera|bideo-kamerak]]...) erabiltzen dira ohiko sare lokal eta Internet gainean. [[w:Internet|Interneteko]] eta [[w:Sare lokal|sare lokaletako]] ahalmenak handitu ahala, azken urtetan asko ugaldu dira bideo-deiak eta bideokonferentziak, eta alor askotarako funtsezko tresna bihurtu dira: lan-bilerak, irakaskuntza, [[w:telemedikuntza|telemedikuntza]]... [[w:Telelan|Telelanaren]] funtsezko osagaia ere bihurtu da. [[Fitxategi:Jitsi Meet gallery view.jpg|thumb|500x500px|Jitsi Meet saio baten galeria ikuspegia]] [[w:Skype|Skype]] izan zen urte askotan, alde handiz, gehien erabili zen programa, baina COVID garaian eztanda bat gertatu zen, eta sistema asko zabaldu ziren, [[w:Zoom (sofwarea)|Zoom]], Google Meet eta [[w:Jitsi|Jitsi Meet]] besteak beste.<ref>{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=Bideokonferentziak nonahi: Skypetik BigBlueButtonera|hizkuntza=eu|data=2020-12-01|url=https://www.sarean.eus/bideokonferentziak-nonahi-skypetik-bigbluebuttonera/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-08-02}}</ref> Jitsiren kasua aipagarria da, Europan ([[w:Estrasburgoko Unibertsitatea|Estrasburgoko Unibertsitatean]]) sortua delako eta software librea duelako oinarri. == Alderdi teknikoak == [[w:ITU H.264|ITU H.264]] estandarra da gakoetako bat teknologia honetan. [[w:MPEG-4|MPEG-4n]] oinarritutako SVC kodeketari ([[w:Scalable Video Coding|Scalable Video Coding]]) esker bideo-seinalea modu egokian kodetzen da [[w:Internet Protokolo|IP ohiko protokoloan]] zerbitzuaren kalitatea bermatuta. Segurtasunaren aldetik funtsezkoa da muturretik muturrera [[w:Zifratze|zifratzea]], eta, hala ere, ohikoak dira saio-hasierako erasoak. Hori dela eta, komeni da [[w:Faktore anitzeko kautotze|bi urratseko kautotzea]] erabiltzea komunikazio seguruak ziurtatzeko. == Telelanaren ondorioak == Bideokonferentzia-sistemei esker telelana asko zabaldu da, eta horrek eragin handia izan du eguneroko bizitzan. Aurrerapen handia izan da magultasunari begira, baina eragin kaltegarriak ere detektatu dira. Hori dela-eta ondo erabiltzeko hainbat jarraibide jarraitzea proposatu dute. <blockquote>Telelanaren gako nagusia mugak jartzean dago: ordutegi zehatz bat finkatzean; posta elektronikoa etengabe ez irekitzean; distrakzioak, sakelako notifikazioak ondo antolatzean ezinbestekoak edota lanari lotutakoak baino ez jasotzeko; ahal dela, lan espazio berezitu bat definitzean; asteburuak eta jai egunak errespetatzean; errutina berriak diseinatzean... Horiekin batera, zenbait pertsonak nekea, zailtasunak, ezin egona... sentitzen dute. Bideokonferentzia bat ez da aurrez aurreko komunikazio arrunt bat. Askorentzat, publikoan hitz egitearen parekoa da. Arreta asko eskatzen du ikusle bezala, eta hizlari bezala zer esan, jendearen erreakzioak interpretatzen saiatu behar baita pantaila lau baten aurrean.<ref>{{Erreferentzia|izena=Gorka|abizena=Julio|izenburua=Tele-errealitate berria|hizkuntza=eu|data=2020-05-09|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/analisia-komunikazioa/tele-errealitate-berria_1271999_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}</ref></blockquote> == Testu ebakia: On-line ikaskuntza == [[w:E-learning|Online ikaskuntza]] edo e-learning, [[w:1990|1990.eko]] hamarkadan sortu eta ordutik hona garapen handia izan duen ikas-moldea da. Termino ezberdinen bitartez izendatu ohi da, hala nola on-line irakaskuntza, irakaskuntza birtuala, irakaskuntza telematikoa edo prestakuntza birtuala. Irakasleek eta ikasleek ingurune digital batean parte hartzen dute [[w:Konputagailu-sare|ordenagailuek]], [[w:Internet|Internetek]] eta teknologia digitalek eskaintzen dituzten erraztasunak modu intentsiboan erabiliz. [[w:Urrutiko hezkuntza|Urruneko irakaskuntza]] zena ordezkatu du, teknologiari esker, irakasle-ikasle zein ikasleen arteko komunikazioa hobetu eta eredu pedagogiko aktiboagoak aplikatu daitezkeelako. === Abantailak eta mugak irakaskuntzaren erabileran === Azken urteotan, hezkuntza-erakunde askok txertatu dituzte informazioaren eta komunikazioaren teknologiak beren jardueran, batez ere irakaskuntza-ikaskuntza prozesuak hobetzeko eta online ikastaroak eskaintzeko. Aurrez-aurreko ikaskuntzarekin konparatuta gabeziak dituen arren, batez ere ikasle gazteei begira, abantailak ere baditu: * Irekiera: prestakuntzarako sarbidea errazten da, batez ere oztopo geografikoak gaindituz. * Malgutasuna: komunikazio asinkrono eta nonahikoak dedikazio denboraren autogestioa errazten dute. * Eraginkortasuna: ikaslearen autonomia garatzea sustatzen dute * Laguntza pertsonalizatua: ikaslearen jardueran zentratua da. * Ekonomia: espazio eta material fisikoen erabilerarekin eta garraioarekin lotutako gastuak murriztu egiten dira. * Ikaskuntza-komunitate bat eraikitzea. * Aholkularitza: aholkulari baten laguntza izatea, gidatu eta ikastaroaz aholkuak emango dizkiona. Bestalde, mugak ere badira: <blockquote> Aurrez aurrekoan ñabardura pila bat daude: begiradak, keinuak... Hitzezkoa ez den komunikazioak garrantzi handia hartzen du. Zer gertatzen da ''online'' ingurunean? Hori dena galdu edo lausotu egiten da. Hortaz, eskatzen diguna ez da bakarrik arreta berezia jartzea: joko eremuaren arauak ulertzea eta benetan ''online'' inguruneetan gertatzen den komunikazioa zer den ulertzea ere bai.<ref>{{Erreferentzia|izena=Irati|abizena=Urdalleta Lete|izenburua=«'Online' ingurunean, nolabait itsutu egiten gara gailuekin»|hizkuntza=eu|data=2021-06-26|url=https://www.berria.eus/euskal-herria/online-ingurunean-nolabait-itsutu-egiten-gara-gailuekin_1296390_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}</ref></blockquote> == Aukerak == Online ikaskuntzak aurrez aurrekoa ordezkatu dezake, baina askotan modu osagarrian erabiltzen da. ''Blended'' terminoa erabiltzen da bi modalitateen konbinazioari. Online irakasteko bi bide nagusi daude, '''sinkronoa''' eta '''asinkronoa'''. Modu sinkronoan irakaslea eta ikaslea denbora berean aritzen dira elkarrekin. Asinkronoan, berriz, norberak bere ordutegia antolatzen du beste parte-hartzaileengandik modu independentean. [[w:Informazioaren eta komunikazioaren teknologiak|IKT]] tresnak bi bideetan erabiltzen dira, baina bideokonferentzia-sistema dira lehen bidearen ezinbesteko lanabesa. Biak konbinatu ohi dira, baina asinkronoa nagusia da autoikaskuntzan eta etengabeko ikaskuntzan. == Tresnak == Online ikaskuntza bideratzeko aplikazioei LMS ([[w:Ikaskuntza Kudeatzeko Sistema|''Learning Management System'']], Ikaskuntza Kudeatzeko Sistema) izena ematen zaie, eta helburu nagusia ikasgela birtualak kudeatzea da. Eduki mota guztiak kudeatzen dituzte, komunikazioa, bideoak, ikastaroak eta dokumentuak barne. [[Fitxategi:MoodleMobile 3.3.1 Released-1.png|thumb|500x500px|Moodle bezeroa ]] [[w:Moodle|Moodle]] Europan gehien erabiltzen den LMSa da, software librea da, eta hizkuntza askotara dago lokalizatuta (euskarara ere bai). Moodlek pedagogia konstruktibista-soziala sustatzen du, eta, hori bideratzeko, ikasleak ere hezkuntzako esperientzian ekarpen garrantzitsuak egin dezake: ikasleak forotan galdetu eta erantzun dezake, glosarioan terminoak gehitu ditzake, tailerretan ikaskideekin elkarlanean aritu, autoebaluatu eta koebaluatu dezakete, edo wiki batean elkarrekin lan egin dezakete. Beste LMS ezagun batzuk Canvas, Blackboard eta D2L Brightspace dira. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 1cciwgk35fj6gha7138m47goglvkf2x 44414 44413 2026-09-18T09:16:08Z Ksarasola 1603 /* Aukerak */ 44414 wikitext text/x-wiki = Bideokonferentzia-sistemak= [[Fitxategi:Tandberg Image Gallery - telepresence-t3-side-view-hires.jpg|thumb|400x400px|Bideokonferentzia-saio bat.]] '''Bideokonferentzia''' [[w:audio|audio]] eta [[w:bideo|bideoa]] batera transmititzen dituen aldibereko komunikazio-sistema da. == Historia eta bilakaera == 1970eko hamarkadaren hasieran merkaturatu zen lehen aldiz, [[w:telefono|telefono]]-teknologia baliatuta. Hasieran, oso sistema konplexu eta garestiak ziren eta dispositibo zein sare-protokolo bereziak erabiltzen ziren; gaur egun, berriz, ohiko dispositiboak ([[w:Telefono adimendun|telefono adimendunak]], [[w:Tableta (ordenagailua)|tabletak]], [[w:Ordenagailu|ordenagailuak]], [[w:Bideo-kamera|bideo-kamerak]]...) erabiltzen dira ohiko sare lokal eta Internet gainean. [[w:Internet|Interneteko]] eta [[w:Sare lokal|sare lokaletako]] ahalmenak handitu ahala, azken urtetan asko ugaldu dira bideo-deiak eta bideokonferentziak, eta alor askotarako funtsezko tresna bihurtu dira: lan-bilerak, irakaskuntza, [[w:telemedikuntza|telemedikuntza]]... [[w:Telelan|Telelanaren]] funtsezko osagaia ere bihurtu da. [[Fitxategi:Jitsi Meet gallery view.jpg|thumb|500x500px|Jitsi Meet saio baten galeria ikuspegia]] [[w:Skype|Skype]] izan zen urte askotan, alde handiz, gehien erabili zen programa, baina COVID garaian eztanda bat gertatu zen, eta sistema asko zabaldu ziren, [[w:Zoom (sofwarea)|Zoom]], Google Meet eta [[w:Jitsi|Jitsi Meet]] besteak beste.<ref>{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=Bideokonferentziak nonahi: Skypetik BigBlueButtonera|hizkuntza=eu|data=2020-12-01|url=https://www.sarean.eus/bideokonferentziak-nonahi-skypetik-bigbluebuttonera/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-08-02}}</ref> Jitsiren kasua aipagarria da, Europan ([[w:Estrasburgoko Unibertsitatea|Estrasburgoko Unibertsitatean]]) sortua delako eta software librea duelako oinarri. == Alderdi teknikoak == [[w:ITU H.264|ITU H.264]] estandarra da gakoetako bat teknologia honetan. [[w:MPEG-4|MPEG-4n]] oinarritutako SVC kodeketari ([[w:Scalable Video Coding|Scalable Video Coding]]) esker bideo-seinalea modu egokian kodetzen da [[w:Internet Protokolo|IP ohiko protokoloan]] zerbitzuaren kalitatea bermatuta. Segurtasunaren aldetik funtsezkoa da muturretik muturrera [[w:Zifratze|zifratzea]], eta, hala ere, ohikoak dira saio-hasierako erasoak. Hori dela eta, komeni da [[w:Faktore anitzeko kautotze|bi urratseko kautotzea]] erabiltzea komunikazio seguruak ziurtatzeko. == Telelanaren ondorioak == Bideokonferentzia-sistemei esker telelana asko zabaldu da, eta horrek eragin handia izan du eguneroko bizitzan. Aurrerapen handia izan da magultasunari begira, baina eragin kaltegarriak ere detektatu dira. Hori dela-eta ondo erabiltzeko hainbat jarraibide jarraitzea proposatu dute. <blockquote>Telelanaren gako nagusia mugak jartzean dago: ordutegi zehatz bat finkatzean; posta elektronikoa etengabe ez irekitzean; distrakzioak, sakelako notifikazioak ondo antolatzean ezinbestekoak edota lanari lotutakoak baino ez jasotzeko; ahal dela, lan espazio berezitu bat definitzean; asteburuak eta jai egunak errespetatzean; errutina berriak diseinatzean... Horiekin batera, zenbait pertsonak nekea, zailtasunak, ezin egona... sentitzen dute. Bideokonferentzia bat ez da aurrez aurreko komunikazio arrunt bat. Askorentzat, publikoan hitz egitearen parekoa da. Arreta asko eskatzen du ikusle bezala, eta hizlari bezala zer esan, jendearen erreakzioak interpretatzen saiatu behar baita pantaila lau baten aurrean.<ref>{{Erreferentzia|izena=Gorka|abizena=Julio|izenburua=Tele-errealitate berria|hizkuntza=eu|data=2020-05-09|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/analisia-komunikazioa/tele-errealitate-berria_1271999_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}</ref></blockquote> == Testu ebakia: On-line ikaskuntza == [[w:E-learning|Online ikaskuntza]] edo e-learning, [[w:1990|1990.eko]] hamarkadan sortu eta ordutik hona garapen handia izan duen ikas-moldea da. Termino ezberdinen bitartez izendatu ohi da, hala nola on-line irakaskuntza, irakaskuntza birtuala, irakaskuntza telematikoa edo prestakuntza birtuala. Irakasleek eta ikasleek ingurune digital batean parte hartzen dute [[w:Konputagailu-sare|ordenagailuek]], [[w:Internet|Internetek]] eta teknologia digitalek eskaintzen dituzten erraztasunak modu intentsiboan erabiliz. [[w:Urrutiko hezkuntza|Urruneko irakaskuntza]] zena ordezkatu du, teknologiari esker, irakasle-ikasle zein ikasleen arteko komunikazioa hobetu eta eredu pedagogiko aktiboagoak aplikatu daitezkeelako. === Abantailak eta mugak irakaskuntzaren erabileran === Azken urteotan, hezkuntza-erakunde askok txertatu dituzte informazioaren eta komunikazioaren teknologiak beren jardueran, batez ere irakaskuntza-ikaskuntza prozesuak hobetzeko eta online ikastaroak eskaintzeko. Aurrez-aurreko ikaskuntzarekin konparatuta gabeziak dituen arren, batez ere ikasle gazteei begira, abantailak ere baditu: * Irekiera: prestakuntzarako sarbidea errazten da, batez ere oztopo geografikoak gaindituz. * Malgutasuna: komunikazio asinkrono eta nonahikoak dedikazio denboraren autogestioa errazten dute. * Eraginkortasuna: ikaslearen autonomia garatzea sustatzen dute * Laguntza pertsonalizatua: ikaslearen jardueran zentratua da. * Ekonomia: espazio eta material fisikoen erabilerarekin eta garraioarekin lotutako gastuak murriztu egiten dira. * Ikaskuntza-komunitate bat eraikitzea. * Aholkularitza: aholkulari baten laguntza izatea, gidatu eta ikastaroaz aholkuak emango dizkiona. Bestalde, mugak ere badira: <blockquote> Aurrez aurrekoan ñabardura pila bat daude: begiradak, keinuak... Hitzezkoa ez den komunikazioak garrantzi handia hartzen du. Zer gertatzen da ''online'' ingurunean? Hori dena galdu edo lausotu egiten da. Hortaz, eskatzen diguna ez da bakarrik arreta berezia jartzea: joko eremuaren arauak ulertzea eta benetan ''online'' inguruneetan gertatzen den komunikazioa zer den ulertzea ere bai.<ref>{{Erreferentzia|izena=Irati|abizena=Urdalleta Lete|izenburua=«'Online' ingurunean, nolabait itsutu egiten gara gailuekin»|hizkuntza=eu|data=2021-06-26|url=https://www.berria.eus/euskal-herria/online-ingurunean-nolabait-itsutu-egiten-gara-gailuekin_1296390_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}</ref></blockquote> ==== Aukerak irakaskuntzan ==== Online ikaskuntzak aurrez aurrekoa ordezkatu dezake, baina askotan modu osagarrian erabiltzen da. ''Blended'' terminoa erabiltzen da bi modalitateen konbinazioari. Online irakasteko bi bide nagusi daude, '''sinkronoa''' eta '''asinkronoa'''. Modu sinkronoan irakaslea eta ikaslea denbora berean aritzen dira elkarrekin. Asinkronoan, berriz, norberak bere ordutegia antolatzen du beste parte-hartzaileengandik modu independentean. [[w:Informazioaren eta komunikazioaren teknologiak|IKT]] tresnak bi bideetan erabiltzen dira, baina bideokonferentzia-sistema dira lehen bidearen ezinbesteko lanabesa. Biak konbinatu ohi dira, baina asinkronoa nagusia da autoikaskuntzan eta etengabeko ikaskuntzan. == Tresnak == Online ikaskuntza bideratzeko aplikazioei LMS ([[w:Ikaskuntza Kudeatzeko Sistema|''Learning Management System'']], Ikaskuntza Kudeatzeko Sistema) izena ematen zaie, eta helburu nagusia ikasgela birtualak kudeatzea da. Eduki mota guztiak kudeatzen dituzte, komunikazioa, bideoak, ikastaroak eta dokumentuak barne. [[Fitxategi:MoodleMobile 3.3.1 Released-1.png|thumb|500x500px|Moodle bezeroa ]] [[w:Moodle|Moodle]] Europan gehien erabiltzen den LMSa da, software librea da, eta hizkuntza askotara dago lokalizatuta (euskarara ere bai). Moodlek pedagogia konstruktibista-soziala sustatzen du, eta, hori bideratzeko, ikasleak ere hezkuntzako esperientzian ekarpen garrantzitsuak egin dezake: ikasleak forotan galdetu eta erantzun dezake, glosarioan terminoak gehitu ditzake, tailerretan ikaskideekin elkarlanean aritu, autoebaluatu eta koebaluatu dezakete, edo wiki batean elkarrekin lan egin dezakete. Beste LMS ezagun batzuk Canvas, Blackboard eta D2L Brightspace dira. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 8vpgigm6wqeed57tdb7xyaq7b3r3ftb 44415 44414 2026-09-18T09:17:21Z Ksarasola 1603 /* Testu ebakia: On-line ikaskuntza */ 44415 wikitext text/x-wiki = Bideokonferentzia-sistemak= [[Fitxategi:Tandberg Image Gallery - telepresence-t3-side-view-hires.jpg|thumb|400x400px|Bideokonferentzia-saio bat.]] '''Bideokonferentzia''' [[w:audio|audio]] eta [[w:bideo|bideoa]] batera transmititzen dituen aldibereko komunikazio-sistema da. == Historia eta bilakaera == 1970eko hamarkadaren hasieran merkaturatu zen lehen aldiz, [[w:telefono|telefono]]-teknologia baliatuta. Hasieran, oso sistema konplexu eta garestiak ziren eta dispositibo zein sare-protokolo bereziak erabiltzen ziren; gaur egun, berriz, ohiko dispositiboak ([[w:Telefono adimendun|telefono adimendunak]], [[w:Tableta (ordenagailua)|tabletak]], [[w:Ordenagailu|ordenagailuak]], [[w:Bideo-kamera|bideo-kamerak]]...) erabiltzen dira ohiko sare lokal eta Internet gainean. [[w:Internet|Interneteko]] eta [[w:Sare lokal|sare lokaletako]] ahalmenak handitu ahala, azken urtetan asko ugaldu dira bideo-deiak eta bideokonferentziak, eta alor askotarako funtsezko tresna bihurtu dira: lan-bilerak, irakaskuntza, [[w:telemedikuntza|telemedikuntza]]... [[w:Telelan|Telelanaren]] funtsezko osagaia ere bihurtu da. [[Fitxategi:Jitsi Meet gallery view.jpg|thumb|500x500px|Jitsi Meet saio baten galeria ikuspegia]] [[w:Skype|Skype]] izan zen urte askotan, alde handiz, gehien erabili zen programa, baina COVID garaian eztanda bat gertatu zen, eta sistema asko zabaldu ziren, [[w:Zoom (sofwarea)|Zoom]], Google Meet eta [[w:Jitsi|Jitsi Meet]] besteak beste.<ref>{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=Bideokonferentziak nonahi: Skypetik BigBlueButtonera|hizkuntza=eu|data=2020-12-01|url=https://www.sarean.eus/bideokonferentziak-nonahi-skypetik-bigbluebuttonera/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-08-02}}</ref> Jitsiren kasua aipagarria da, Europan ([[w:Estrasburgoko Unibertsitatea|Estrasburgoko Unibertsitatean]]) sortua delako eta software librea duelako oinarri. == Alderdi teknikoak == [[w:ITU H.264|ITU H.264]] estandarra da gakoetako bat teknologia honetan. [[w:MPEG-4|MPEG-4n]] oinarritutako SVC kodeketari ([[w:Scalable Video Coding|Scalable Video Coding]]) esker bideo-seinalea modu egokian kodetzen da [[w:Internet Protokolo|IP ohiko protokoloan]] zerbitzuaren kalitatea bermatuta. Segurtasunaren aldetik funtsezkoa da muturretik muturrera [[w:Zifratze|zifratzea]], eta, hala ere, ohikoak dira saio-hasierako erasoak. Hori dela eta, komeni da [[w:Faktore anitzeko kautotze|bi urratseko kautotzea]] erabiltzea komunikazio seguruak ziurtatzeko. == Telelanaren ondorioak == Bideokonferentzia-sistemei esker telelana asko zabaldu da, eta horrek eragin handia izan du eguneroko bizitzan. Aurrerapen handia izan da magultasunari begira, baina eragin kaltegarriak ere detektatu dira. Hori dela-eta ondo erabiltzeko hainbat jarraibide jarraitzea proposatu dute. <blockquote>Telelanaren gako nagusia mugak jartzean dago: ordutegi zehatz bat finkatzean; posta elektronikoa etengabe ez irekitzean; distrakzioak, sakelako notifikazioak ondo antolatzean ezinbestekoak edota lanari lotutakoak baino ez jasotzeko; ahal dela, lan espazio berezitu bat definitzean; asteburuak eta jai egunak errespetatzean; errutina berriak diseinatzean... Horiekin batera, zenbait pertsonak nekea, zailtasunak, ezin egona... sentitzen dute. Bideokonferentzia bat ez da aurrez aurreko komunikazio arrunt bat. Askorentzat, publikoan hitz egitearen parekoa da. Arreta asko eskatzen du ikusle bezala, eta hizlari bezala zer esan, jendearen erreakzioak interpretatzen saiatu behar baita pantaila lau baten aurrean.<ref>{{Erreferentzia|izena=Gorka|abizena=Julio|izenburua=Tele-errealitate berria|hizkuntza=eu|data=2020-05-09|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/analisia-komunikazioa/tele-errealitate-berria_1271999_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}</ref></blockquote> == Testu ebakia: On-line ikaskuntza == [[w:E-learning|Online ikaskuntza]] edo e-learning, [[w:1990|1990.eko]] hamarkadan sortu eta ordutik hona garapen handia izan duen ikas-moldea da. Termino ezberdinen bitartez izendatu ohi da, hala nola on-line irakaskuntza, irakaskuntza birtuala, irakaskuntza telematikoa edo prestakuntza birtuala. Irakasleek eta ikasleek ingurune digital batean parte hartzen dute [[w:Konputagailu-sare|ordenagailuek]], [[w:Internet|Internetek]] eta teknologia digitalek eskaintzen dituzten erraztasunak modu intentsiboan erabiliz. [[w:Urrutiko hezkuntza|Urruneko irakaskuntza]] zena ordezkatu du, teknologiari esker, irakasle-ikasle zein ikasleen arteko komunikazioa hobetu eta eredu pedagogiko aktiboagoak aplikatu daitezkeelako. ==== Abantailak eta mugak irakaskuntzaren erabileran ==== Azken urteotan, hezkuntza-erakunde askok txertatu dituzte informazioaren eta komunikazioaren teknologiak beren jardueran, batez ere irakaskuntza-ikaskuntza prozesuak hobetzeko eta online ikastaroak eskaintzeko. Aurrez-aurreko ikaskuntzarekin konparatuta gabeziak dituen arren, batez ere ikasle gazteei begira, abantailak ere baditu: * Irekiera: prestakuntzarako sarbidea errazten da, batez ere oztopo geografikoak gaindituz. * Malgutasuna: komunikazio asinkrono eta nonahikoak dedikazio denboraren autogestioa errazten dute. * Eraginkortasuna: ikaslearen autonomia garatzea sustatzen dute * Laguntza pertsonalizatua: ikaslearen jardueran zentratua da. * Ekonomia: espazio eta material fisikoen erabilerarekin eta garraioarekin lotutako gastuak murriztu egiten dira. * Ikaskuntza-komunitate bat eraikitzea. * Aholkularitza: aholkulari baten laguntza izatea, gidatu eta ikastaroaz aholkuak emango dizkiona. Bestalde, mugak ere badira: <blockquote> Aurrez aurrekoan ñabardura pila bat daude: begiradak, keinuak... Hitzezkoa ez den komunikazioak garrantzi handia hartzen du. Zer gertatzen da ''online'' ingurunean? Hori dena galdu edo lausotu egiten da. Hortaz, eskatzen diguna ez da bakarrik arreta berezia jartzea: joko eremuaren arauak ulertzea eta benetan ''online'' inguruneetan gertatzen den komunikazioa zer den ulertzea ere bai.<ref>{{Erreferentzia|izena=Irati|abizena=Urdalleta Lete|izenburua=«'Online' ingurunean, nolabait itsutu egiten gara gailuekin»|hizkuntza=eu|data=2021-06-26|url=https://www.berria.eus/euskal-herria/online-ingurunean-nolabait-itsutu-egiten-gara-gailuekin_1296390_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}</ref></blockquote> ==== Aukerak irakaskuntzan ==== Online ikaskuntzak aurrez aurrekoa ordezkatu dezake, baina askotan modu osagarrian erabiltzen da. ''Blended'' terminoa erabiltzen da bi modalitateen konbinazioari. Online irakasteko bi bide nagusi daude, '''sinkronoa''' eta '''asinkronoa'''. Modu sinkronoan irakaslea eta ikaslea denbora berean aritzen dira elkarrekin. Asinkronoan, berriz, norberak bere ordutegia antolatzen du beste parte-hartzaileengandik modu independentean. [[w:Informazioaren eta komunikazioaren teknologiak|IKT]] tresnak bi bideetan erabiltzen dira, baina bideokonferentzia-sistema dira lehen bidearen ezinbesteko lanabesa. Biak konbinatu ohi dira, baina asinkronoa nagusia da autoikaskuntzan eta etengabeko ikaskuntzan. == Tresnak == Online ikaskuntza bideratzeko aplikazioei LMS ([[w:Ikaskuntza Kudeatzeko Sistema|''Learning Management System'']], Ikaskuntza Kudeatzeko Sistema) izena ematen zaie, eta helburu nagusia ikasgela birtualak kudeatzea da. Eduki mota guztiak kudeatzen dituzte, komunikazioa, bideoak, ikastaroak eta dokumentuak barne. [[Fitxategi:MoodleMobile 3.3.1 Released-1.png|thumb|500x500px|Moodle bezeroa ]] [[w:Moodle|Moodle]] Europan gehien erabiltzen den LMSa da, software librea da, eta hizkuntza askotara dago lokalizatuta (euskarara ere bai). Moodlek pedagogia konstruktibista-soziala sustatzen du, eta, hori bideratzeko, ikasleak ere hezkuntzako esperientzian ekarpen garrantzitsuak egin dezake: ikasleak forotan galdetu eta erantzun dezake, glosarioan terminoak gehitu ditzake, tailerretan ikaskideekin elkarlanean aritu, autoebaluatu eta koebaluatu dezakete, edo wiki batean elkarrekin lan egin dezakete. Beste LMS ezagun batzuk Canvas, Blackboard eta D2L Brightspace dira. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} ikbton2pjjqdaz5gxpbbmdvvdu44oeo 44416 44415 2026-09-18T09:18:04Z Ksarasola 1603 /* Tresnak */ 44416 wikitext text/x-wiki = Bideokonferentzia-sistemak= [[Fitxategi:Tandberg Image Gallery - telepresence-t3-side-view-hires.jpg|thumb|400x400px|Bideokonferentzia-saio bat.]] '''Bideokonferentzia''' [[w:audio|audio]] eta [[w:bideo|bideoa]] batera transmititzen dituen aldibereko komunikazio-sistema da. == Historia eta bilakaera == 1970eko hamarkadaren hasieran merkaturatu zen lehen aldiz, [[w:telefono|telefono]]-teknologia baliatuta. Hasieran, oso sistema konplexu eta garestiak ziren eta dispositibo zein sare-protokolo bereziak erabiltzen ziren; gaur egun, berriz, ohiko dispositiboak ([[w:Telefono adimendun|telefono adimendunak]], [[w:Tableta (ordenagailua)|tabletak]], [[w:Ordenagailu|ordenagailuak]], [[w:Bideo-kamera|bideo-kamerak]]...) erabiltzen dira ohiko sare lokal eta Internet gainean. [[w:Internet|Interneteko]] eta [[w:Sare lokal|sare lokaletako]] ahalmenak handitu ahala, azken urtetan asko ugaldu dira bideo-deiak eta bideokonferentziak, eta alor askotarako funtsezko tresna bihurtu dira: lan-bilerak, irakaskuntza, [[w:telemedikuntza|telemedikuntza]]... [[w:Telelan|Telelanaren]] funtsezko osagaia ere bihurtu da. [[Fitxategi:Jitsi Meet gallery view.jpg|thumb|500x500px|Jitsi Meet saio baten galeria ikuspegia]] [[w:Skype|Skype]] izan zen urte askotan, alde handiz, gehien erabili zen programa, baina COVID garaian eztanda bat gertatu zen, eta sistema asko zabaldu ziren, [[w:Zoom (sofwarea)|Zoom]], Google Meet eta [[w:Jitsi|Jitsi Meet]] besteak beste.<ref>{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=Bideokonferentziak nonahi: Skypetik BigBlueButtonera|hizkuntza=eu|data=2020-12-01|url=https://www.sarean.eus/bideokonferentziak-nonahi-skypetik-bigbluebuttonera/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-08-02}}</ref> Jitsiren kasua aipagarria da, Europan ([[w:Estrasburgoko Unibertsitatea|Estrasburgoko Unibertsitatean]]) sortua delako eta software librea duelako oinarri. == Alderdi teknikoak == [[w:ITU H.264|ITU H.264]] estandarra da gakoetako bat teknologia honetan. [[w:MPEG-4|MPEG-4n]] oinarritutako SVC kodeketari ([[w:Scalable Video Coding|Scalable Video Coding]]) esker bideo-seinalea modu egokian kodetzen da [[w:Internet Protokolo|IP ohiko protokoloan]] zerbitzuaren kalitatea bermatuta. Segurtasunaren aldetik funtsezkoa da muturretik muturrera [[w:Zifratze|zifratzea]], eta, hala ere, ohikoak dira saio-hasierako erasoak. Hori dela eta, komeni da [[w:Faktore anitzeko kautotze|bi urratseko kautotzea]] erabiltzea komunikazio seguruak ziurtatzeko. == Telelanaren ondorioak == Bideokonferentzia-sistemei esker telelana asko zabaldu da, eta horrek eragin handia izan du eguneroko bizitzan. Aurrerapen handia izan da magultasunari begira, baina eragin kaltegarriak ere detektatu dira. Hori dela-eta ondo erabiltzeko hainbat jarraibide jarraitzea proposatu dute. <blockquote>Telelanaren gako nagusia mugak jartzean dago: ordutegi zehatz bat finkatzean; posta elektronikoa etengabe ez irekitzean; distrakzioak, sakelako notifikazioak ondo antolatzean ezinbestekoak edota lanari lotutakoak baino ez jasotzeko; ahal dela, lan espazio berezitu bat definitzean; asteburuak eta jai egunak errespetatzean; errutina berriak diseinatzean... Horiekin batera, zenbait pertsonak nekea, zailtasunak, ezin egona... sentitzen dute. Bideokonferentzia bat ez da aurrez aurreko komunikazio arrunt bat. Askorentzat, publikoan hitz egitearen parekoa da. Arreta asko eskatzen du ikusle bezala, eta hizlari bezala zer esan, jendearen erreakzioak interpretatzen saiatu behar baita pantaila lau baten aurrean.<ref>{{Erreferentzia|izena=Gorka|abizena=Julio|izenburua=Tele-errealitate berria|hizkuntza=eu|data=2020-05-09|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/analisia-komunikazioa/tele-errealitate-berria_1271999_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}</ref></blockquote> == Testu ebakia: On-line ikaskuntza == [[w:E-learning|Online ikaskuntza]] edo e-learning, [[w:1990|1990.eko]] hamarkadan sortu eta ordutik hona garapen handia izan duen ikas-moldea da. Termino ezberdinen bitartez izendatu ohi da, hala nola on-line irakaskuntza, irakaskuntza birtuala, irakaskuntza telematikoa edo prestakuntza birtuala. Irakasleek eta ikasleek ingurune digital batean parte hartzen dute [[w:Konputagailu-sare|ordenagailuek]], [[w:Internet|Internetek]] eta teknologia digitalek eskaintzen dituzten erraztasunak modu intentsiboan erabiliz. [[w:Urrutiko hezkuntza|Urruneko irakaskuntza]] zena ordezkatu du, teknologiari esker, irakasle-ikasle zein ikasleen arteko komunikazioa hobetu eta eredu pedagogiko aktiboagoak aplikatu daitezkeelako. ==== Abantailak eta mugak irakaskuntzaren erabileran ==== Azken urteotan, hezkuntza-erakunde askok txertatu dituzte informazioaren eta komunikazioaren teknologiak beren jardueran, batez ere irakaskuntza-ikaskuntza prozesuak hobetzeko eta online ikastaroak eskaintzeko. Aurrez-aurreko ikaskuntzarekin konparatuta gabeziak dituen arren, batez ere ikasle gazteei begira, abantailak ere baditu: * Irekiera: prestakuntzarako sarbidea errazten da, batez ere oztopo geografikoak gaindituz. * Malgutasuna: komunikazio asinkrono eta nonahikoak dedikazio denboraren autogestioa errazten dute. * Eraginkortasuna: ikaslearen autonomia garatzea sustatzen dute * Laguntza pertsonalizatua: ikaslearen jardueran zentratua da. * Ekonomia: espazio eta material fisikoen erabilerarekin eta garraioarekin lotutako gastuak murriztu egiten dira. * Ikaskuntza-komunitate bat eraikitzea. * Aholkularitza: aholkulari baten laguntza izatea, gidatu eta ikastaroaz aholkuak emango dizkiona. Bestalde, mugak ere badira: <blockquote> Aurrez aurrekoan ñabardura pila bat daude: begiradak, keinuak... Hitzezkoa ez den komunikazioak garrantzi handia hartzen du. Zer gertatzen da ''online'' ingurunean? Hori dena galdu edo lausotu egiten da. Hortaz, eskatzen diguna ez da bakarrik arreta berezia jartzea: joko eremuaren arauak ulertzea eta benetan ''online'' inguruneetan gertatzen den komunikazioa zer den ulertzea ere bai.<ref>{{Erreferentzia|izena=Irati|abizena=Urdalleta Lete|izenburua=«'Online' ingurunean, nolabait itsutu egiten gara gailuekin»|hizkuntza=eu|data=2021-06-26|url=https://www.berria.eus/euskal-herria/online-ingurunean-nolabait-itsutu-egiten-gara-gailuekin_1296390_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-08-02}}</ref></blockquote> ==== Aukerak irakaskuntzan ==== Online ikaskuntzak aurrez aurrekoa ordezkatu dezake, baina askotan modu osagarrian erabiltzen da. ''Blended'' terminoa erabiltzen da bi modalitateen konbinazioari. Online irakasteko bi bide nagusi daude, '''sinkronoa''' eta '''asinkronoa'''. Modu sinkronoan irakaslea eta ikaslea denbora berean aritzen dira elkarrekin. Asinkronoan, berriz, norberak bere ordutegia antolatzen du beste parte-hartzaileengandik modu independentean. [[w:Informazioaren eta komunikazioaren teknologiak|IKT]] tresnak bi bideetan erabiltzen dira, baina bideokonferentzia-sistema dira lehen bidearen ezinbesteko lanabesa. Biak konbinatu ohi dira, baina asinkronoa nagusia da autoikaskuntzan eta etengabeko ikaskuntzan. ==== Tresnak irakaskuntzarako ==== Online ikaskuntza bideratzeko aplikazioei LMS ([[w:Ikaskuntza Kudeatzeko Sistema|''Learning Management System'']], Ikaskuntza Kudeatzeko Sistema) izena ematen zaie, eta helburu nagusia ikasgela birtualak kudeatzea da. Eduki mota guztiak kudeatzen dituzte, komunikazioa, bideoak, ikastaroak eta dokumentuak barne. [[Fitxategi:MoodleMobile 3.3.1 Released-1.png|thumb|500x500px|Moodle bezeroa ]] [[w:Moodle|Moodle]] Europan gehien erabiltzen den LMSa da, software librea da, eta hizkuntza askotara dago lokalizatuta (euskarara ere bai). Moodlek pedagogia konstruktibista-soziala sustatzen du, eta, hori bideratzeko, ikasleak ere hezkuntzako esperientzian ekarpen garrantzitsuak egin dezake: ikasleak forotan galdetu eta erantzun dezake, glosarioan terminoak gehitu ditzake, tailerretan ikaskideekin elkarlanean aritu, autoebaluatu eta koebaluatu dezakete, edo wiki batean elkarrekin lan egin dezakete. Beste LMS ezagun batzuk Canvas, Blackboard eta D2L Brightspace dira. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} c0oxea47ctiyx1d2xfpwp3ccgt7s083 0 7340 44411 44147 2026-09-18T09:02:18Z Ksarasola 1603 /* Testu ebakia: eragina gizartean */ 44411 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Cloud computing-es.svg|thumb|Hodei-konputazioa]] '''Hodei-konputazioa''' datuak eta softwarea urruneko [[w:Zerbitzari|zerbitzarietan]] biltegiratzea eta prozesatzea da. Hodeia [[w:Datu zentro|datu-zentroetan]] oinarritutako zerbitzariak dira eta [[w:Internet|Internetera]] konektatutako gailuetatik (telefono mugikor, konputagailu, tablet...) atzigarria da.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=Rosa Arruabarrena Santos|urtea=2018|izenburua=Hodeiaren esku|argitaletxea=naiz.eus|hizkuntza=eu|data=2018-06-16|url=https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2018-06-16-07-00/hemeroteca_articles/hodeiaren-esku|aldizkaria=GAUR8|sartze-data=2026-08-24}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=Ana Arruarte Lasa|urtea=2018|izenburua=Datuak hodeian gordetzen|argitaletxea=naiz.eus|hizkuntza=eu|data=2018-03-17|url=https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2018-03-17-06-00/hemeroteca_articles/datuak-hodeian-gordetzen|aldizkaria=GAUR8|sartze-data=2026-08-24}}</ref> Egunero erabiltzen ditugun aplikazio asko hodeian gorde eta prozesatzen dira: [[w:streaming]] plataformen film eta musika audioak, [[w:Bideojoko|bideojokoen]] Internet modalitateko prozesamendu grafiko astuna, [[w:Google Drive|Google Drive]], [[w:Microsoft OneDrive|Microsoft OneDrive]] edo [[w:Dropbox|Dropbox]] moduko plataformak, [[w:Sare sozialak|sare sozialen]] elkarrekintzak, [[w:Google Maps|Google Maps-en]] irudiak eta informazioa... [[w:Adimen artifizial|Adimen Artifiziala]] eta [[w:Hizkuntza Eredu Handiak (LLM)|hizkuntza eredu handiak]] ere hodeian oinarritzen dira erabat. == Historia == 1961ean [[w:John McCarthy|John McCarthy-k]] baliabide informatikoak zerbitzu gisa emango zirela eta konputazioa egunen batean erabilera publikorako antolatu ahal izango zela iragarri zuen.<ref>{{Erreferentzia|urtea=2023|izenburua=John McCarthy, a ‘Father’ of AI and Cloud Computing|hizkuntza=en-US|url=https://gigacloud.eu/articles/john-mccarthy-a-father-of-ai-and-cloud-computing/|aldizkaria=GigaСloud|sartze-data=2026-08-24}}</ref> 1962an Joseph Carl Robnett Licklider-ek modu globalean konektatutako ordenagailu-sarearen ideia eman zuen, hau da, edonork edonondik programak eta datuak eskuratzeko mundu baten eskema kontzeptuala eman zuen, Interneten eta hodei-konputazioaren garapenari bide emanez. Biak hodei-konputazioaren guraso direla esan ohi da.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Arif Mohamed|urtea=2018|izenburua=A history of cloud computing|argitaletxea=Computer Weekly|hizkuntza=en|url=https://www.computerweekly.com/feature/A-history-of-cloud-computing|aldizkaria=ComputerWeekly.com|sartze-data=2026-08-24}}</ref> 1990eko hamarkadan [[w:Banda zabala|banda zabalak]] eta 2000.eko hamarkadan [[w:ADSL|ADSL-ak]] izan zuten garapenari esker, Interneteko konexioen abiadura asko azkartu zen eta hodei-konputazioaren erabilera zabaldu zen. Hodei-konputazioa [[w:birtualizazio|birtualizazio]] teknologiari esker gauzatu zen. Zerbitzari fisiko batean ingurune simulatuak ([[w:Makina birtual|Makina Birtuala]]) sortzean, zerbitzariaren hardwarea modu eraginkorrean parteka daiteke hainbat sistema eragile erabiliz. Horrela, [[w:Datu zentro|datu-zentro]] bat erabiltzaile askori zerbitzua emateko gai den hainbat datu-zentroren baliokidea bihurtzen da. == Zerbitzuak == Enpresek beren informatika zerbitzuak eta datuak hodeian ostatatzean, azkartasuna, eskalagarritasuna eta malgutasuna lortzeko eta hardwarearen eta softwarearen mantenu-kostuak murrizteko helburua izan ohi dute. Lan-karga aldakorra duten erakundeentzat, inbertsio berriei aurre egiteko zailtasunak dituztenentzat edo [[w:Telelan|telelana]] eta lankidetza birtuala lehenesten dituztenentzat bereziki egokia da. Hala ere, datuen konfidentzialtasuna dela eta, badira modu lokalean lan egitea nahiago dutenak, datuen kontrol eta subiranotasun handiagoa izateko.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor|abizena=Leturia|izenburua=Nextcloud: izan zure hodei propioa eta berreskuratu zure datu eta fitxategien kontrola|hizkuntza=eu|data=2020-09-17|url=https://www.sarean.eus/nextcloud-izan-zure-hodei-propioa-eta-berreskuratu-zure-datu-eta-fitxategien-kontrola/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-08-26}}</ref><ref>{{Erreferentzia|abizena=Stephen J. Bigelow|urtea=2025|izenburua=The Pros and Cons of Cloud Computing Explained|argitaletxea=Informa TechTarget|hizkuntza=en|url=https://www.techtarget.com/it-infrastructure/tip/Pros-and-cons-of-cloud-computing-explained|aldizkaria=Techtarget, IT Infrastructure|sartze-data=2026-08-24}}</ref><ref>{{Erreferentzia|abizena=|urtea=2026|izenburua=Las 15 principales amenazas a la seguridad en la nube en 2026|argitaletxea=SentinelOne|hizkuntza=es|data=2026-04-27|url=https://www.sentinelone.com/es/cybersecurity-101/cloud-security/cloud-security-threats/|aldizkaria=SentinelOne|sartze-data=2026-08-25}}</ref> [[Fitxategi:Comparison of on-premise, IaaS, PaaS, and SaaS.png|thumb|Hodeiko 3 zerbitzu-eredu nagusien arteko erlazioa: IaaS (azpiegitura), PaaS (plataforma) eta SaaS (softwarea)]] Azpiegituraren jabea nor den eta sarbidea nola partekatzen den kontuan hartuta, hodeiaren lau inplementazio-eredu nagusi daude: publikoa, pribatua, komunitarioa eta hibridoa. Hodeiko zerbitzuen hornitzaile handienak [[w:Amazon Web Services|Amazon Web Services (AWS)]], [[w:Microsoft Azure|Microsoft Azure]] eta Google Cloud dira.<ref>{{Erreferentzia|izena= Veronika|abizena=Vilgis|argitaletxea=PUNTUEUS|=zenburua=Hiru enpresa dira web-ostatatzearen merkatuaren jaun eta jabe|hizkuntza=eu|data=2023-02-16|url=https://www.sarean.eus/hiru-enpresa-dira-web-ostatatzearen-merkatuaren-jaun-eta-jabe/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-08-26}}</ref> Hiru zerbitzu-eredu nagusi eskaintzen dituzte<ref>{{erreferentzia|abizena=Peter Mell, Timothy Grance|urtea=2011|izenburua=The NIST Definition of Cloud Computing. Recommendations of the National Institute of Standards and Technology (NIST)|argitaletxea=NIST|hizkuntza=en|url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/legacy/sp/nistspecialpublication800-145.pdf|zenbakia=Special Publication 800-145}}</ref>: * Softwarea zerbitzu gisa (SaaS, ''Software as a Service''): Hodeiko azpiegitura batean exekutatzen diren [[w:Aplikazio informatiko|aplikazioak]] eskaintzen dira, bezeroak zuzenean erabiltzeko prest daudenak. Adibideak: Webean oinarritutako [[w:Posta elektroniko|posta elektronikorako]] aplikazioak, bideokonferentziarako [[w:Zoom (sofwarea)|Zoom softwarea]]. * Plataforma zerbitzu gisa (PaaS, ''Platform as a Service''): Bezeroak [[w:Hardware|hardwarearen]], [[w:Sistema eragile|sistema eragileen]] eta garapenerako tresna informatikoen erabilera kontrata dezake, bere aplikazio propioen garapenean erabiltzeko. Adibideak: Heroku, Google App Engine, AWS Elastic Beanstalk, [[w:Microsoft Azure|Microsoft Azure App Service]], OpenShift. * Azpiegitura zerbitzu gisa (IaaS, ''Infrastructure as a Service''): Funtsezko baliabide informatikoak eskaintzen zaizkio bezeroari: biltegiratzea, konputazioa, sare-azpiegiturak. Adibideak: Amazon Elastic Compute Cloud (AWS EC2), Microsoft Azure Virtual Machines (Azure VMs), Google Compute Engine (GCE). == Testu ebakia: Eragina gizartean== Hodei-konputazioak gizartean eragiteko ahalmen handia du, ongizatearen eta giza garapenaren oinarrizko eskubideak (hezkuntza, osasungintza...) norbanako guztiei gerturatzeko gaitasuna eskaintzen duelako. Alde horretatik, indar demokratizatzaile gisa jarduten du. Baina zerbitzuak erabili ahal izateko behar den trebakuntza digitala gero eta handiagoa da eta horrek arrakala digitala areagotzeko arriskua dakar, adinekoak edo alfabetizazio digitalerako aukera nahikoa ez duten kolektiboak zenbitzuetatik kanpo geratzeko arriskua areagotuz. Bestalde, datuen kontrola enpresa teknologiko erraldoi gutxi batzuren eskuetan zentralizatzea eragin du hodeiak eta horrek datuen zaintzari eta pribatutasunari buruzko kezka handitu du. Horrez gain, [[w:ingurumen|ingurumen]]-kostua itzela da, datu-zentroetan kontsumitzen diren ur, mineral, metal eta energia elektriko kantitateak izugarriak direlako. [[w:Greenpeace|Greenpeace-ek]] hodeiko zerbitzuen hornitzaileen gardentasun eza salatu izan du.<ref>{{erreferentzia|urtea=2026|izenburua=Amazon's Toxic Web Services. Amazon’s Cloud as a Driver of Environmental Destruction and Human Rights Violations|argitaletxea=Greenpeace|hizkuntza=en|url=https://www.greenpeace.de/pdf/Amazons_Toxic_Web_Services_engl.pdf|aldizkaria=Greenpeace}}</ref> Eta, zer gertatzen da hodeiko konputazioa erortzen denean? Mundu osoko milaka enpresa, zerbitzu eta erabiltzaile berehala geldiarazten dituen itzaltze digitala gertatzen da... Erronka horien aurrean, gizarteak elkarlanean eta modu inklusiboan lan egin beharko luke, hodei-konputazioa gizarte osoaren onurarako izan dadin. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda|30em}} gln9nbbc7mbaho4knshnr0khq76rhiw 0 7367 44410 44342 2026-09-18T09:01:22Z Ksarasola 1603 /* Testu ebakia */ 44410 wikitext text/x-wiki = 3D modelatze-teknikak = [[Fitxategi:Activemarker2.PNG|thumb|207x207px|]] '''[[w:3D modelaketa|Hiru dimentsioko modelatzea]]''' [[w:Ordenagailu bidezko grafiko|ordenagailu bidezko grafikoen]] funtsezko zutabeetako bat da, eta irudikapen geometrikoen eraikuntza gisa definitzen da, egitura matematiko, topologiko eta konputazionalen bidez, manipulatu, renderizatu eta animatu daitezkeenak.<ref>Mortenson, M. E. (2006). Geometric Modeling (2nd ed.). Industrial Press.</ref> Gaur egun, 3D modelatzeko teknikak zazpi familia nagusitan sailkatzen dira: modelatze poligonala, NURBS gainazalak, CAD eta solido-modelatzea, modelatze parametrikoa, eskultura digitala, prozedurazko modelatzea eta AA sortzailearekin modelatzea (Adimen Artifizial sortzailea edo Generative AI bidezko modelatzea). Ikuspegi bakoitzak behar desberdinei erantzuten die: zehaztasuna, malgutasuna, automatizazioa, errealismoa edo eraginkortasun konputazionala. == Modelatze poligonala == Modelatze poligonala da animazioan, bideo-jokoetan eta ikusizko efektuetan nagusi den teknika. Sare diskretuetan oinarritzen da, erpin, ertz eta poligonoez osatua.<ref>Watt, A. H., & Policarpo, F. (1998). The Computer Image. Addison-Wesley.</ref> Poligonoen irudikapenak motor grafiko modernoen eraginkortasunaz baliatzen da, triangeluak prozesatzeko pipelineen bidez optimizatuta baitaude.<ref>Akenine-Möller, T., Haines, E., Hoffman, N., Pesce, A., Iwanicki, M., & Hillaire, S. (2018). Real-Time Rendering (4th ed.). A K Peters/CRC Press.</ref> Irudikapen diskretuak konplexutasun geometrikoa optimizatzea eta poligonoen dentsitatea esplizituki kontrolatzea ahalbidetzen du. Azpizatze-teknikek, Catmull eta Clarkek<ref>Catmull, E., & Clark, J. (1978). Recursively generated B-spline surfaces on arbitrary topological meshes. Computer-Aided Design, 10(6), 350–355. doi</ref> eta Doo eta Sabinek<ref>Doo, D., & Sabin, M. (1978). Behaviour of recursive division surfaces near extraordinary points. Computer-Aided Design, 10(6), 356–360. doi</ref> sartutakoek, gainazal leunak lortzeko aukera ematen dute bereizmen txikiko sareetatik abiatuta, eta hori funtsezkoa izan da konputagailuz sortutako irudigintzan (CGI, Computer-Generated Imagery) eta animazioan. Teknika horiek azpizatiketaren gainazalekin (subdivision surfaces), erretopologia lagunduarekin eta sare deformagarrietan oinarritutako rigging prozesuekin osatzen dira.<ref>Kavan, L., Collins, S., Zára, J., & O’Sullivan, C. (2007). Skinning with dual quaternions. In SI3D 2007 Symposium on Interactive 3D Graphics and Games (pp. 39–46). ACM. doi</ref> == NURBS gainazalak == NURBS gainazalek (Non-Uniform Rational B-Splines) geometria funtzio parametriko jarraituen bidez adierazten dute, eta horri esker, kurbak eta gainazalak doitasun arbitrarioz deskriba daitezke .<ref>Piegl, L., & Tiller, W. (1997). The NURBS Book (2nd ed.). Springer.</ref> Kurba mota hauek funtsezkoak dira automobilgintzan, aeronautikan, diseinu industrialean eta arkitekturan. Sare poligonaletan ez bezala, NURBSek lofting, sweeping, blending eta patch modeling bezalako eragiketak ahalbidetzen dituzte, C1 eta C2 jarraitutasun geometrikoa bermatuz. Sare poligonalek baino zehaztasun handiagoa izan arren, egitura parametrikoak zaildu egiten du topologia organiko konplexuak edo egituratu gabeko topologiak irudikatzea.<ref>Rogers, D. F. (2001). An Introduction to NURBS: A Practical Guide. Morgan Kaufmann.</ref> == CAD eta solido-modelatzea == [[Fitxategi:An early concept design of the ERIS instrument.jpg|thumb|Espektografo baten 3D modeloa<ref>{{Erreferentzia|abizena=information@eso.org|izenburua=ERIS Project Starts - New high-resolution camera and spectrograph for ESO’s Very Large Telescope|hizkuntza=en|url=https://www.eso.org/public/announcements/ann13054/|aldizkaria=www.eso.org|sartze-data=2019-11-28}}</ref>]]CAD modelizazioak (ordenagailuz lagundutako diseinua) irudikapen bolumetrikoak erabiltzen ditu, hala nola Boundary Representation (B-Rep) eta Constructive Solid Geometry (CSG) eta eragiketa boolearrak: bategitea, kendura, ebakidura.<ref>Stroud, I. (2006). Boundary Representation Modelling Techniques. Springer.</ref> Teknika hauek funtsezkoak dira ingeniaritzan, manufakturan eta prototipatzean, non geometriak tolerantzia zorrotzak bete behar dituen eta fabrikazio-prozesuetara esportagarria izan behar duen, hala nola CNC edo 3D inprimaketa.<ref>Groover, M. P. (2020). Fundamentals of Modern Manufacturing (7th ed.). Wiley.</ref> CAD sistema berriek murrizketa geometrikoak, parametrizazio geometrikoa, eragiketen historia eta egiturazko analisia integratzen dituzte.<ref>Shah, J. J., & Mäntylä, M. (1995). Parametric and Feature-Based CAD/CAM. Wiley.</ref> == Modelatze parametrikoa == Modelatze parametrikoak geometria parametro editagarrien funtzio gisa definitzen du, eta horri esker, eredua eskuz berreraiki gabe alda daiteke. Arkitekturan, diseinu generatiboan eta fabrikazio digitalean erabiltzen da.<ref>Woodbury, R. (2010). Elements of Parametric Design. Routledge.</ref> Eskuz berreraiki gabe egokitu, erreproduzitu eta alda daitezkeen ereduak sortzeko aukera ematen du. Grasshopper edo Dynamo bezalako tresnek nodo-sistemak ezagun egin dituzte, non geometria eragiketa-grafoen bidez sortzen den.<ref>Rutten, D. (2013). Grasshopper: Generative Modeling with Rhino. Robert McNeel & Associates.</ref> Modelatze parametrikoa optimizazio-teknikekin, ingurumen-simulazioarekin eta egiturazko analisiarekin integratzen da, eta horrek diseinu konputazional garaikidearen funtsezko ikuspegia bihurtzen du.<ref>Oxman, R. (2006). Theory and design in the first digital age. Design Studies, 27(3), 229–265.</ref> == Eskultura digitala == [[Fitxategi:Steps of forensic facial reconstruction - Virtual Mummy - cogitas3d.gif|thumb|307x307px|[[Blender (software)|Blender]] softwareari esker egindako [[momia]] baten moldaketa.]]Eskultura digitalak buztina modelatzeko prozesu artistikoa simulatzen du, milioika poligono manipulatzeko aukera ematen duten tresnen bidez. Pertsonaiak, izakiak eta xehetasun-maila handiko gainazal organikoak sortzeko teknika nagusia da.<ref>Driskill, H. (2000). Digital Sculpting Techniques. In ACM SIGGRAPH 2000 Course Notes. ACM.</ref> Ekoizpenerako, retopologia, UV unwrapping eta map baking (normalen eta desplazamenduen mapa-labatzea) prozesuak behar dituzte animazio- edo bideo-joko-pipelineetan integratzeko.<ref>Pharr, M., Jakob, W., & Humphreys, G. (2023). Physically Based Rendering: From Theory to Implementation (4th ed.). MIT Press.</ref> == Prozedurazko modelatzea == Prozedurazko modelatzeak geometria sortzen du arau, algoritmo edo nodo-grafoen bidez. Funtsezkoa da ingurune konplexuetarako, hala nola landaredia, hiriak, fraktalak edo fenomeno naturalak.<ref>Ebert, D., Musgrave, F. K., Peachey, D., Perlin, K., Worley, S., Mark, W. R., & Hart, J. (2002). Texturing and Modeling: A Procedural Approach (3rd ed.). Morgan Kaufmann.</ref> Bere abantaila nagusia eskalagarritasuna da: arau multzo batek milaka aldaera sor ditzake eskuzko esku-hartzerik gabe. Tekniken artean daude L-sistemak landaredirak,<ref>Prusinkiewicz, P., & Lindenmayer, A. (1990). The Algorithmic Beauty of Plants. Springer-Verlag.</ref> zarata fraktala ehunduretarako,<ref>Perlin, K. (1985). An Image Synthesizer. In SIGGRAPH ’85: Proceedings of the 12th Annual Conference on Computer Graphics and Interactive Techniques (pp. 287–296). ACM. doi</ref> agenteetan oinarritutako sistemak hirietarako<ref>Parish, Y. I. H., & Müller, P. (2001). Procedural modeling of cities. In SIGGRAPH ’01: Proceedings of the 28th Annual Conference on Computer Graphics and Interactive Techniques (pp. 301–308). ACM. doi</ref> eta simulazio fisikoak fluido eta suntsiketarako<ref>Bridson, R. (2015). Fluid Simulation for Computer Graphics (2nd ed.). CRC Press.</ref>. == AA sortzailearekin modelatzea == Gaur egun, AA sortzaileak 3D modelatzea eraldatu du. Tripo, Luma, Shap-E<ref>Jun, H., & Nichol, A. (2023). Shap-E: Generating 3D Assets from Text. arXiv:2305.02463.</ref> edo Point-E<ref>Nichol, A., Jun, H., Dhariwal, P., Mishkin, P., & Chen, M. (2022). Point-E: A System for Generating 3D Point Clouds from Complex Prompts. arXiv:2212.08751.</ref> bezalako ereduek testutik, irudietatik edo bideotik geometria sortzeko aukera ematen dute. Azken ereduaren kalitateak eskuzko fintzea eskatu dezakeen arren, adimen artifizialeko teknika sortzaileak prototipatzeko, blockout-erako eta oinarrizko asset-ak sortzeko tresna gisa finkatu dira. Egungo joerak honako hauek dira: * Bideoetatik 3D berreraikitzea Neural Radiance Fields-en bidez<ref>Mildenhall, B., Srinivasan, P. P., Tancik, M., Barron, J. T., Ramamoorthi, R., & Ng, R. (2020). NeRF: Representing Scenes as Neural Radiance Fields for View Synthesis. In ECCV 2020 (pp. 405–421). Springer. doi</ref> * Testurizazio automatikoa modalitate anitzeko ereduen bidez<ref>Rombach, R., Blattmann, A., Lorenz, D., Esser, P., & Ommer, B. (2022). High-Resolution Image Synthesis with Latent Diffusion Models. In CVPR 2022 (pp. 10684–10695).</ref> * Sare neuronaletan oinarritutako erretopologia<ref>Wang, Y., et al. (2023). Neural Implicit Retopology. ACM Transactions on Graphics, 42(6). doi</ref> * Fisikan oinarritutako (PBR, Physically Based Rendering) materialen sorkuntza eredu difusiboen bidez<ref>Zhang, Y., et al. (2023). Diffusion Models for Material Generation. SIGGRAPH 2023 Talks.</ref> == Testu ebakia: Bilakaera zabala== Errealitate birtualaren bilakaera [[w:Geometria konputazional|geometria konputazionalean]], hardware grafikoan, [[w:Optimizazio (matematika)|optimizazio-algoritmoetan]] eta, duela gutxi, [[w:Adimen artifizial sortzaile|adimen artifizial sortzailean]] egindako aurrerapenek markatu dute. Azken hamarkadetan, arlo honek eboluzionatu du behar desberdinei erantzuten dieten hainbat teknika desberdinak garatu direlarik: doitasun geometrikoa, eraginkortasun konputazionala, errealismo bisuala, eskalagarritasuna edo automatizazioa. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda|2}} qi6mzs1iyjg3kartyydzvwemgrxuzxk 0 7372 44401 44400 2026-09-17T13:24:48Z Montserrat.maritxalar 2723 44401 wikitext text/x-wiki = SARRERA = 2026an 50 urte betetzen dira [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiako Informatika Fakultatea]] ofizialki sortu zenetik. Efemeride horren harira sortu da wikiliburu hau, non bost hamarkada hauetako historia jaso nahi izan baitugu bi motako edukirekin: * Berrogeita hamar artikulu informatikaren historian giltzarri izan diren teknologiez (hardwarea, softwarea edo metodo konputazionala). * Bost artikulu, hamarkada bakoitzeko bana, fakultatearen garapenerako mugarri izan diren bost gairekin. Azpimarratu behar da liburua formatu digitalean eta paperean irakurtzeko diseinatu dela, eta libre zabaltzeko asmoarekin. [[w:CC-BY-SA lizentzia|CC-BY-SA]] lizentziari esker, ezagutza librearen ildoan egin nahi izan dugu gure ekarpena. Beraz, liburuko edukiak kopiatu, aldatu eta zabaldu ditzakezu han eta hemen, murriztapen bakar batekin, jatorria aipatu eta zabaltzean lizentzia bera erabili behar duzu. == Informatikaren historia 50 teknologiaren bidez azaltzea == Ezinezkoa zen informatikaren garapen osoa kontatzea, eta horren aurrean funtsezko mugarri batzuk deskribatzera mugatu gara. Formatu horrek aukera eman digu proiektu kolektibo bat antolatzeko, eta fakultateko hainbat irakasle eta ikerlari auzolanean aritzeko. Artikuluak bost hamarkadatan daude banatuta, 1976an hasita (ez informatikaren hasieratik) eta 2025ean amaituta. Lehen hamarkadako teknologia batzuk zahartu eta desagertu dira geroago (VAX eta LISP makinak, esaterako), baina beste batzuk funtsezko izaten jarraitzen dute gaur egun (datu-base erlazionalak, Unix eta TCP/IP, adibidez). Azken hamarkadako teknologia gehienak klasiko bihurtu dira dagoeneko (bideokonferentzia-sistemak eta GPUak, esaterako), baina baten batek oraindik frogatzeko du agindutako guztia beteko duela (konputazio kuantikoa, esaterako). Artikuluen luzera eta konplexutasuna mugatu dugu, lau orriko luzera dute eta unibertsitateko ikasle sartu berri batek ulertzeko moduan aritzea eskatu diegu idazleei. Artikulu gehienetan 2 atal daude. Lehenean teknologiaren deskribapen bat dago, izan duen historia eta bilakaera barneratuta. Bigarren atalean ('testu ebakia' deitu duguna), berriz, teknologia horren inguruko beste ikuspuntu bat ematen dugu, lokalagoa edo sozialagoa: besteak beste, izan daiteke fakultatean izandako gauzapen bat, gizartean izan duen eragin ekonomiko edo soziala, teknologian oinarritutako produkturen baten arrakasta edo porrota... == Fakultateko historiaren mugarriak == Eraikina-Euskal lerroa-Ikerkuntza-Internazionalizazioa-Titulazioak ?????? == Informatikari euskaldunen komunitate idatzia trinkotzen == Paperezko bertsioan ez dugu zita edo erreferentziarik jarri, irakurketa arintzearen alde edo, baina bertsio digitalean bai, jarri ditugu erreferentziak. Eta hori egiterakoan saiatu gara euskaraz informatikari buruz argitaratu den gehiena erreferentziatzen: UEUk eta EHUk argitaratutako [https://www.inguma.eus/bilatu-solr/bilaketa-aurreratua?iragazkia=&eremua=title&produktu_mota=book&jakintza_arloa%5B%5D=Informatika&shu_zbk=&urtea=&urtea_bukaera=&erakundea=&fakultatea=&ueu_saila=&Bilatu=Bilatu 80 liburuak], Igor Leturiaren [https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&selected_value= 100 artikuluak Elhuyar aldizkarian], e-makumeen [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ 100 artikuluak Gaur8 astekarian], Sustatu blogeko [https://sustatu.eus/artxiboa/ artikulu zenbatuezinak], hainbat adituren [https://www.sarean.eus/ ehundaka artikulu sarean.eus foroan], Wikipediako [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ 24 bideo Erronka digitalaz], baita Wikipediako 400 artikulu [[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektuak'']] sustatuak, eta sei [https://eu.wikibooks.org/wiki/Wikiliburuak:Katalogoa#Teknologia wikiliburu] ere. Denon artean sortu dugu informatikako euskara :-) == Helburua == Fakultateko kideentzat zentroko memoria historikoa finkatzeaz gain, informatika bera zer (izan) den jakin nahi duen edonorentzat ere idatzi dugu. Unibertsitatearen zereginen artean dagoen hedapen zientifikorako erabilgarria izango delakoan gaude, eta bisitatzen ditugun ikastetxeetan, jasotzen ditugun bisitetan eta gure enpresa/erakundeetako sarean erabiltzeko asmoa dugu. Aipatu den bezala, ulergarritasunari eman diogu lehentasuna, eta hori oso lagungarria izan daiteke helburu horietarako. Bestalde, liburuaren egitura lantzen hasi ginenean, saiatu ginen antzeko liburuak topatzen, eta, egia esan, harritu gintuen oso eskaintza murritza zegoela, bai euskaraz eta bai erdarez ere. Liburu gehienek, edo oso historia zaharra kontatzen zuten (informatikaren hastapenak), edo gai zehatzekin zeuden lotuta (teknologia edo enpresa konkretuen bilakaera), baina mota honetako erreferentziazko libururik ez genuen topa. Beraz, hutsune hori ere bete nahi dugu liburu honekin. == Eskerrak == 45K0 1K451 63NU3N K14UD10 H4r1UX37 1r4K4513464ND1K. 84174 F311X 4r353N64ND1K 3r3. 417Z1ND4r14K 1Z4N Z1r3N. ????? 0842uf1cs702o0xrfp53dsm2l4xi1tp 3 7373 44407 2026-09-18T02:30:44Z Max 2333 Max wikilariak «[[Lankide eztabaida:SHB2000]]» orria «[[Lankide eztabaida:SHB]]» izenera aldatu du: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" to "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 44407 wikitext text/x-wiki #BIRZUZENDU [[Lankide eztabaida:SHB]] gy7qongsmh04r4jt0dm0vl0lsosmish