MediaWiki:Gadgets-definition

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>MediaWiki:Gadgets-definition</title>
    <ns>8</ns>
    <id>3244</id>
    <revision>
      <id>44445</id>
      <parentid>10115</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T20:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NguoiDungKhongDinhDanh</username>
        <id>2068</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Remove deprecated option. See [[:phab:T298199|T298199]] for more information. ([[:m:GS|global sysop]] action)</comment>
      <origin>44445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="qbr6v8hdd9jnxuwx1su25i27d8d5v67" xml:space="preserve">== Kategoria ==
* Cat-a-lot[dependencies=mediawiki.util]|Cat-a-lot.js
* HotCat|HotCat.js</text>
      <sha1>qbr6v8hdd9jnxuwx1su25i27d8d5v67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/WWW</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7258</id>
    <revision>
      <id>44419</id>
      <parentid>44193</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T16:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>44419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7289" sha1="arxw3vuufprcdkz8yxu7y9cickqpro5" xml:space="preserve">'''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') [[w:Internet|Interneten]] bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu-mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek [[w:HTML|HTML]] markaketa-lengoaia, [[w:Uniform Resource Locator|URL]] baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Web-ak Internet erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa 
da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat.

== Testuinguru historikoa eta aitzindariak ==

1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzailea esteka pertsonalen bidez edukietatik nabiga zitekeen.

1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa.

1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak, [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERNen]] lanean ari zela, ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, bertako milaka ikerlari eta dokumentu ezberdinen kudeaketa errazteko.

== Sorrera: CERNetik mundu osora ==

1989ko martxoan, Berners-Lee-k, Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen 
formala kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua:

* '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia.
* '''[[w:HTTP|HTTP]]''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa.
* '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema.

[[Fitxategi:First Web Server.jpg|thumb|Tim Berners-Leek CERNen World Wide Webeko lehen web-zerbitzari gisa erabili zuen NeXT lan-estazioa.]]
Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen [[w:Web nabigatzaile|web-nabigatzailea]], ''WorldWideWeb'' izenekoa, eta lehen [[w:Zerbitzari|web-zerbitzaria]], NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduan lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web-a zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.&lt;ref&gt;[Tim Berners-Lee. &quot;WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project&quot;. CERN, 1990.]&lt;/ref&gt;

1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat.

== Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa ==

Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden. 1993an Mosaic nabigatzaileak irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi ziren Gopher eta WAIS protokoloen gainetik.

[[File:NCSA Mosaic Browser Screenshot.png|thumb|Mosaic nabigatzailearen kaptura.]]

Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. [[w:Netscape (nabigatzailea)|Netscape Navigator]]  nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek [[w:Internet Explorer|Internet Explorer]] kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz.

== Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua ==

Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu:

* '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''&lt;nowiki&gt;https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia&lt;/nowiki&gt;''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea.

* '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. Enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko.

* '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia.

* '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia.

Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: 
lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, 
nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML 
fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript 
interpretatzen ditu eta orrialdea pantailaratzen dio erabiltzaileari.

== World Wide Web Consortium (W3C) ==

Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an 
World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. 
Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, 
CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar.

W3Cren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta 
edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. 
Berners-Lee-k berak zuzendu du kontsortzio hau sortu zenetik.

== Testu ebakia: Web 2.0 eta blogak ==

Web-aren historian hiru aro nagusi bereizten dira:

'''Web 1.0''' (1991-2004): &quot;irakurtzeko Web&quot; orri estatikoak eta erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak.

'''Web 2.0''' (2004-~2010): &quot;parte-hartzearen Web&quot; Ajax teknologiak 
(Asynchronous JavaScript and XML) eta JavaScript lengoaia indartuz nabigatzaile-barruan logika konplexua, erabiltzaileak ere sortzaile direlarik. Sare sozialak, blogak eta wiki-plataformak sortzen dira.

'''Web 3.0''' edo Web Semantikoa (~2010etik aurrera): datuak makinentzat ulergarri, non informazioak 
testuinguru eta esanahi zehatza duen. Adimen artifiziala, blockchain
teknologia eta deszentralizazioa ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, eztabaidatua den arren.

Web 2.0ren garaia itxaropenaren garaitzat hartzen da, Interneteko merkantilizazioak, enpresa handien kontrolak eta sare sozialek zapuztu zuten arte. Garai horretan parte hartzeko deia zabaldu zen, eta internautak blogari edo wikilari bihurtu ziren.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Informatikari Euskaldunen Bilkura 2013 - Inoiz baino nomadagoa|hizkuntza=eu|data=2013-05-04|url=https://www.berria.eus/iritzia/artikuluak/informatikari-euskaldunen-bilkura-2013-inoiz-baino-nomadagoa_1076452_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

Blogak aldizkari eta fanzine digital moduan sortu ziren, norbanakoak askotan baina taldeka antolatuta ere, eta iraultza sortu zuten arlo askotan, kazearitzan eta literaturan bereziki.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Nagore Ares|abizena=Amaya|izenburua=Euskal literaturaren hazi berriak|hizkuntza=eu|data=2012-06-01|url=https://www.berria.eus/kultura/euskal-literaturaren-hazi-berriak_1105887_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;


==  Erreferentziak  ==

{{erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==
* [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)]
* [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)]
* [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)]</text>
      <sha1>arxw3vuufprcdkz8yxu7y9cickqpro5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44444</id>
      <parentid>44419</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T20:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: Web 2.0 eta blogak */</comment>
      <origin>44444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7335" sha1="o1x6twrmgjmy8d3dihu91zaoh4qe2s2" xml:space="preserve">'''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') [[w:Internet|Interneten]] bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu-mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek [[w:HTML|HTML]] markaketa-lengoaia, [[w:Uniform Resource Locator|URL]] baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Web-ak Internet erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa 
da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat.

== Testuinguru historikoa eta aitzindariak ==

1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzailea esteka pertsonalen bidez edukietatik nabiga zitekeen.

1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa.

1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak, [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERNen]] lanean ari zela, ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, bertako milaka ikerlari eta dokumentu ezberdinen kudeaketa errazteko.

== Sorrera: CERNetik mundu osora ==

1989ko martxoan, Berners-Lee-k, Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen 
formala kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua:

* '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia.
* '''[[w:HTTP|HTTP]]''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa.
* '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema.

[[Fitxategi:First Web Server.jpg|thumb|Tim Berners-Leek CERNen World Wide Webeko lehen web-zerbitzari gisa erabili zuen NeXT lan-estazioa.]]
Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen [[w:Web nabigatzaile|web-nabigatzailea]], ''WorldWideWeb'' izenekoa, eta lehen [[w:Zerbitzari|web-zerbitzaria]], NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduan lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web-a zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.&lt;ref&gt;[Tim Berners-Lee. &quot;WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project&quot;. CERN, 1990.]&lt;/ref&gt;

1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat.

== Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa ==

Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden. 1993an Mosaic nabigatzaileak irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi ziren Gopher eta WAIS protokoloen gainetik.

[[File:NCSA Mosaic Browser Screenshot.png|thumb|Mosaic nabigatzailearen kaptura.]]

Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. [[w:Netscape (nabigatzailea)|Netscape Navigator]]  nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek [[w:Internet Explorer|Internet Explorer]] kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz.

== Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua ==

Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu:

* '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''&lt;nowiki&gt;https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia&lt;/nowiki&gt;''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea.

* '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. Enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko.

* '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia.

* '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia.

Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: 
lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, 
nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML 
fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript 
interpretatzen ditu eta orrialdea pantailaratzen dio erabiltzaileari.

== World Wide Web Consortium (W3C) ==

Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an 
World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. 
Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, 
CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar.

W3Cren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta 
edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. 
Berners-Lee-k berak zuzendu du kontsortzio hau sortu zenetik.

== Testu ebakia: Web 2.0 eta blogak ==
Web-aren historian hiru aro nagusi bereizten dira:
* '''Web 1.0''' (1991-2004): &quot;Irakurtzeko Web&quot; hartan orriak estatikoak ziren eta erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak.
* '''Web 2.0''' (2004-~2010): &quot;Parte-hartzearen Web&quot; hartan [[w:Ajax (programazioa)|Ajax]] teknologiak (Asynchronous JavaScript and XML) eta JavaScript lengoaia indartuz nabigatzaile-barruan logika konplexua, erabiltzaileak ere sortzaile direlarik. Sare sozialak, blogak eta wiki-plataformak sortzen dira.
* '''Web 3.0''' edo Web Semantikoa (~2010etik aurrera): datuak makinentzat ulergarri, non informazioak testuinguru eta esanahi zehatza duen. Adimen artifiziala, blockchain teknologia eta deszentralizazioa ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, eztabaidatua den arren.

Web 2.0ren garaia itxaropenaren garaitzat hartzen da, Interneteko merkantilizazioak, enpresa handien kontrolak eta sare sozialek zapuztu zuten arte. Garai horretan parte hartzeko deia zabaldu zen, eta internautak blogari edo wikilari bihurtu ziren.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Informatikari Euskaldunen Bilkura 2013 - Inoiz baino nomadagoa|hizkuntza=eu|data=2013-05-04|url=https://www.berria.eus/iritzia/artikuluak/informatikari-euskaldunen-bilkura-2013-inoiz-baino-nomadagoa_1076452_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

Blogak aldizkari eta fanzine digital moduan sortu ziren, norbanakoak askotan baina taldeka antolatuta ere, eta iraultza sortu zuten arlo askotan, kazearitzan eta literaturan bereziki.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Nagore Ares|abizena=Amaya|izenburua=Euskal literaturaren hazi berriak|hizkuntza=eu|data=2012-06-01|url=https://www.berria.eus/kultura/euskal-literaturaren-hazi-berriak_1105887_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

==  Erreferentziak  ==

{{erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==
* [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)]
* [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)]
* [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)]</text>
      <sha1>o1x6twrmgjmy8d3dihu91zaoh4qe2s2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44446</id>
      <parentid>44444</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T21:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: Web 2.0 eta blogak */</comment>
      <origin>44446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7684" sha1="178s3rtp192e2x7dsfrkki83tqzg7ys" xml:space="preserve">'''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') [[w:Internet|Interneten]] bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu-mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek [[w:HTML|HTML]] markaketa-lengoaia, [[w:Uniform Resource Locator|URL]] baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Web-ak Internet erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa 
da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat.

== Testuinguru historikoa eta aitzindariak ==

1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzailea esteka pertsonalen bidez edukietatik nabiga zitekeen.

1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa.

1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak, [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERNen]] lanean ari zela, ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, bertako milaka ikerlari eta dokumentu ezberdinen kudeaketa errazteko.

== Sorrera: CERNetik mundu osora ==

1989ko martxoan, Berners-Lee-k, Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen 
formala kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua:

* '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia.
* '''[[w:HTTP|HTTP]]''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa.
* '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema.

[[Fitxategi:First Web Server.jpg|thumb|Tim Berners-Leek CERNen World Wide Webeko lehen web-zerbitzari gisa erabili zuen NeXT lan-estazioa.]]
Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen [[w:Web nabigatzaile|web-nabigatzailea]], ''WorldWideWeb'' izenekoa, eta lehen [[w:Zerbitzari|web-zerbitzaria]], NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduan lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web-a zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.&lt;ref&gt;[Tim Berners-Lee. &quot;WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project&quot;. CERN, 1990.]&lt;/ref&gt;

1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat.

== Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa ==

Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden. 1993an Mosaic nabigatzaileak irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi ziren Gopher eta WAIS protokoloen gainetik.

[[File:NCSA Mosaic Browser Screenshot.png|thumb|Mosaic nabigatzailearen kaptura.]]

Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. [[w:Netscape (nabigatzailea)|Netscape Navigator]]  nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek [[w:Internet Explorer|Internet Explorer]] kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz.

== Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua ==

Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu:

* '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''&lt;nowiki&gt;https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia&lt;/nowiki&gt;''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea.

* '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. Enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko.

* '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia.

* '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia.

Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: 
lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, 
nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML 
fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript 
interpretatzen ditu eta orrialdea pantailaratzen dio erabiltzaileari.

== World Wide Web Consortium (W3C) ==

Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an 
World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. 
Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, 
CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar.

W3Cren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta 
edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. 
Berners-Lee-k berak zuzendu du kontsortzio hau sortu zenetik.

== Testu ebakia: Web 2.0 eta blogak ==
WWW amaraunaren historian hiru aro nagusi bereizten dira:
* '''Web 1.0''' (1991-2004): &quot;Irakurtzeko Web&quot; hartan orriak estatikoak ziren eta erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak.
* '''Web 2.0''' (2004-~2010): &quot;Parte-hartzearen Web&quot; hartan [[w:Ajax (programazioa)|Ajax]] teknologiak (''Asynchronous JavaScript and [[w:XML|XML]]'') eta [[w:JavaScript|JavaScript]] lengoaia indartu ziren, nabigatzaile-barruan logika konplexua integratu zuten, eta horrela erabiltzaileak ere bihurtu ziren sortzaile. Garai hartan  sortu ziren [[w:Sare sozialak|sare sozialak]], [[w:Blog|blogak]] eta [[w:Wiki|wiki-plataformak]].
* '''Web 3.0''' edo [[w:Web semantiko|Web Semantikoa]] (~2010etik aurrera): datuak makinak ulertzeko moduan eskaintzen dira, non informazioak testuinguru eta esanahi zehatza dituen. [[w:Adimen artifizial|Adimen artifiziala]], [[w:Bloke-kate|blockchain]] teknologia eta [[w:Deszentralizazio|deszentralizazioa]] ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, eztabaidatua den arren.

Web 2.0ren garaia ezagutzaren garapen librerako &quot;itxaropenaren garai&quot; gisa hartzen da, baina geroago Interneteko merkantilizazioak, enpresa handien kontrolak eta sare sozialek itxaropen hura zapuztu zuten. Garai horretan parte hartzeko deia zabaldu zen, eta internautak blogari edo wikilari bihurtu ziren.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Informatikari Euskaldunen Bilkura 2013 - Inoiz baino nomadagoa|hizkuntza=|abizena1=Alegria|abizena2=Julio|izena1=Iñaki|izena2=Gorka|data=2013-05-04|url=https://www.berria.eus/iritzia/artikuluak/informatikari-euskaldunen-bilkura-2013-inoiz-baino-nomadagoa_1076452_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

Blogak aldizkari eta fanzine digital moduan sortu ziren, norbanakoek askotan baina taldeka antolatuta ere, eta iraultza sortu zuten arlo askotan, kazetaritzan eta literaturan bereziki.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Nagore|abizena=Ares Amaya|izenburua=Euskal literaturaren hazi berriak|hizkuntza=|data=2012-06-01|url=https://www.berria.eus/kultura/euskal-literaturaren-hazi-berriak_1105887_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

==  Erreferentziak  ==

{{erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==
* [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)]
* [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)]
* [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)]</text>
      <sha1>178s3rtp192e2x7dsfrkki83tqzg7ys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44447</id>
      <parentid>44446</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T21:28:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>irudia</comment>
      <origin>44447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7798" sha1="kje1fuh40qvtnp5mpca4ahafn95z8e1" xml:space="preserve">'''[[w:World Wide Web|World Wide Web]]''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''' edo '''Amarauna''') [[w:Internet|Interneten]] bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu-mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek [[w:HTML|HTML]] markaketa-lengoaia, [[w:Uniform Resource Locator|URL]] baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Web-ak Internet erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa 
da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat.

== Testuinguru historikoa eta aitzindariak ==

1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzailea esteka pertsonalen bidez edukietatik nabiga zitekeen.

1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa.

1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak, [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERNen]] lanean ari zela, ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, bertako milaka ikerlari eta dokumentu ezberdinen kudeaketa errazteko.

== Sorrera: CERNetik mundu osora ==

1989ko martxoan, Berners-Lee-k, Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen 
formala kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua:

* '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia.
* '''[[w:HTTP|HTTP]]''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa.
* '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema.

[[Fitxategi:First Web Server.jpg|thumb|Tim Berners-Leek CERNen World Wide Webeko lehen web-zerbitzari gisa erabili zuen NeXT lan-estazioa.]]
Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen [[w:Web nabigatzaile|web-nabigatzailea]], ''WorldWideWeb'' izenekoa, eta lehen [[w:Zerbitzari|web-zerbitzaria]], NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduan lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web-a zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.&lt;ref&gt;[Tim Berners-Lee. &quot;WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project&quot;. CERN, 1990.]&lt;/ref&gt;

1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat.

== Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa ==

Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden. 1993an Mosaic nabigatzaileak irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi ziren Gopher eta WAIS protokoloen gainetik.

[[File:NCSA Mosaic Browser Screenshot.png|thumb|Mosaic nabigatzailearen kaptura.]]

Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. [[w:Netscape (nabigatzailea)|Netscape Navigator]]  nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek [[w:Internet Explorer|Internet Explorer]] kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz.

== Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua ==

Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu:

* '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''&lt;nowiki&gt;https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia&lt;/nowiki&gt;''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea.

* '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. Enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko.

* '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia.

* '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia.

Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: 
lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, 
nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML 
fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript 
interpretatzen ditu eta orrialdea pantailaratzen dio erabiltzaileari.

== World Wide Web Consortium (W3C) ==

Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an 
World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. 
Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, 
CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar.

W3Cren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta 
edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. 
Berners-Lee-k berak zuzendu du kontsortzio hau sortu zenetik.

== Testu ebakia: Web 2.0 eta blogak ==
[[Fitxategi:Web2.0.PNG|thumb|400px|Web 2.0ren garaiko zenbait zerbitzu.]]
WWW amaraunaren historian hiru aro nagusi bereizten dira:
* '''Web 1.0''' (1991-2004): &quot;Irakurtzeko Web&quot; hartan orriak estatikoak ziren eta erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak.
* '''Web 2.0''' (2004-~2010): &quot;Parte-hartzearen Web&quot; hartan [[w:Ajax (programazioa)|Ajax]] teknologiak (''Asynchronous JavaScript and [[w:XML|XML]]'') eta [[w:JavaScript|JavaScript]] lengoaia indartu ziren, nabigatzaile-barruan logika konplexua integratu zuten, eta horrela erabiltzaileak ere bihurtu ziren sortzaile. Garai hartan  sortu ziren [[w:Sare sozialak|sare sozialak]], [[w:Blog|blogak]] eta [[w:Wiki|wiki-plataformak]].
* '''Web 3.0''' edo [[w:Web semantiko|Web Semantikoa]] (~2010etik aurrera): datuak makinak ulertzeko moduan eskaintzen dira, non informazioak testuinguru eta esanahi zehatza dituen. [[w:Adimen artifizial|Adimen artifiziala]], [[w:Bloke-kate|blockchain]] teknologia eta [[w:Deszentralizazio|deszentralizazioa]] ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, eztabaidatua den arren.

Web 2.0ren garaia ezagutzaren garapen librerako &quot;itxaropenaren garai&quot; gisa hartzen da, baina geroago Interneteko merkantilizazioak, enpresa handien kontrolak eta sare sozialek itxaropen hura zapuztu zuten. Garai horretan parte hartzeko deia zabaldu zen, eta internautak blogari edo wikilari bihurtu ziren.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Informatikari Euskaldunen Bilkura 2013 - Inoiz baino nomadagoa|hizkuntza=|abizena1=Alegria|abizena2=Julio|izena1=Iñaki|izena2=Gorka|data=2013-05-04|url=https://www.berria.eus/iritzia/artikuluak/informatikari-euskaldunen-bilkura-2013-inoiz-baino-nomadagoa_1076452_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

Blogak aldizkari eta fanzine digital moduan sortu ziren, norbanakoek askotan baina taldeka antolatuta ere, eta iraultza sortu zuten arlo askotan, kazetaritzan eta literaturan bereziki.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Nagore|abizena=Ares Amaya|izenburua=Euskal literaturaren hazi berriak|hizkuntza=|data=2012-06-01|url=https://www.berria.eus/kultura/euskal-literaturaren-hazi-berriak_1105887_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

==  Erreferentziak  ==

{{erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==
* [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)]
* [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)]
* [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)]</text>
      <sha1>kje1fuh40qvtnp5mpca4ahafn95z8e1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Datu-base erlazional</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7270</id>
    <revision>
      <id>44450</id>
      <parentid>44405</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:38:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>44450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8286" sha1="qf369fzfs0ipf4odn3994sp7xxvhjro" xml:space="preserve">'''Datu-base erlazionalak (DBE)'''

[[File:DBereduenEboluzioa.png|450px|right|thumb|Datu-base eskema baten diseinu-ereduen eboluzioa]]

[[w:Datu-base|Datu-base]] bat unitate logiko gisa tratatzen den informazio-bilduma antolatu bat da. '''Datu-base erlazionalen''' (DBE) kasuan, antolaketa hori eredu erlazionalean oinarritzen da: datuak erlazio sinpleen multzo batean gordetzen dira, bisualki taulen bidez irudikatuta.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;'''Elmasri, R. &amp; Navathe, S. B. (2009)'''. ''Datu-base sistemak. Oinarriak.''. UPV/EHU Argitalpen Zerbitzua/Sevicio Editorial. ISBN/ISSN: 978-84-9860-291-3.&lt;/ref&gt;

Helburu nagusia erlazionatutako informazioa biltzea, gordetzea eta berreskuratzea da, hainbat aplikaziok elkarbanatu ahal izan dezaten. Sistema honetan, taula bakoitza errenkadaz (tuplak) eta zutabez (atributuak) osatuta dago. Egitura horri esker, datuak modu eraginkor eta koherentean kudea daitezke, datuen kokapen fisikoaren menpe egon gabe.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena='''E. F.'''|abizena='''Codd'''|izenburua=A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks|argitaletxea=Springer Berlin Heidelberg|orrialdeak=61–98|data=2001|url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-48354-7_4|aldizkaria=Pioneers and Their Contributions to Software Engineering|isbn=978-3-540-42290-7|sartze-data=2026-05-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;'''Irastorza, A.  &amp; Pérez, T.A.'''(2012). 26 Domeinu SQL Ariketekin: Maila aurreratuko 270 SQL kontsulta. Editorial Académica Española. ISBN/ISSN: 978-84-615-2398-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;'''Marqués, M. (2011).''' ''Bases de datos''. Castelló de la Plana: Publicacions de la Universitat Jaume I. ISBN: 978-84-693-0146-3. ( [https://bdigital.uvhm.edu.mx/wp-content/uploads/2020/05/Bases-de-Datos.pdf], Noiz kontsultatua: 2026-05-06).&lt;/ref&gt;

== Historia eta bilakaera ==
Teknologia hau 1970ean sortu zen, [[w:Edgar Frank Codd|Edgar F. Codd]] IBMko ikertzaileak &quot;''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks''&quot; artikulu ospetsua argitaratu zuenean. Multzoen teoria matematikoan oinarrituta. Coddek datuak eta aplikazioak bereiztea ahalbidetzen zuen eredua definitu zuen, informatikaren garapenean mugarri bat ezarriz.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Geroago etapa hauek nabarmendu dira datu-base erlazionalen bilakaeran:

*'''Ezarpen Industriala eta Estandarizazioa''': 80ko eta 90eko hamarkadetan, eredua mundu osora zabaldu zen [[w:SQL|SQL]] lengoaiaren agerpenarekin. [[w:Oracle Database|Oracle]] bezalako Datu-Base Kudeaketa Sistema (DBKS) komertzial nagusiak sortu ziren, eta gaur egun ere erreferente dira enpresa-inguruneetan.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Erreferentzia|izenburua=ISO/IEC 9075-1:2016 - Information technology — Database languages — SQL|hizkuntza=en|url=https://www.iso.org/standard/63555.html|aldizkaria=ISO|sartze-data=2026-05-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;'''Irastorza Goñi, A. (2002)'''. ''Datu-baseen atzipena SQLJren bitartez. Sintaxia eta transakzioen diseinua''. UPV/EHU/LSI/TR 9-2002.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''Oracle Corporation.''' ''Oracle Database Concepts: Introduction to Relational Databases''. ([https://docs.oracle.com/en/database/].Noiz kontsultatua: 2026-05-06).&lt;/ref&gt;

*'''Kode Irekiaren Iraultza''': 90eko hamarkadaren erdialdean, ekosistema eraldatu egin zen funtsezko bi proiekturekin. Alde batetik, [[w:MySQL|MySQL]]k (1995) datu-baseetarako sarbidea demokratizatu zuen, webgune dinamiko zein interaktiboen motor bihurtuz. Bestetik, [[w:PostgreSQL|PostgreSQL]](1996)  alternatiba gisa sendotu zen, orokorrean eskaintzen zituen ezaugarrien sendotasun eta hedagarritasunagatik, eta, bereziki, SQL lengoaia estandarraren erregelen inplementazio zehatzagatik nabarmenduz.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Erreferentzia|izenburua=PostgreSQL: Tutorials &amp; Other Resources|url=https://www.postgresql.org/docs/online-resources/|aldizkaria=www.postgresql.org|sartze-data=2026-05-12}}&lt;/ref&gt;
*'''Objektu-erlazional eta Multimedia''' (2000-2015): Objektuetara Zuzendutako programen diseinuaren hedapenak datu-base erlazionalen eboluzioa bultzatu zuen, bereziki [[w:Oracle Database|Oracle]] eta [[w:Microsoft SQL Server|Microsoft SQL Server]] bezalako sistemek gidatuta. Horri esker, testu eta zenbakiez gain, objektu konplexuak eta multimedia-fitxategiak (irudiak, bideoak) kudeatzeko mekanismoak txertatu zituzten.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;'''Silberschatz, A., Korth, H. F. &amp; Sudarshan, S. (2014)'''. ''Fundamentos de Bases de Datos''. 6ª Edición. McGraw-Hill. ISBN: 978-84-481-3654-3.&lt;/ref&gt;

*'''Hodeia eta Integrazio Hibridoa''' (2015-2026): Gaur egun, sistema erlazionalak [[w:Hodei konputazio|hodeira]] (Cloud) erabat egokitu dira. [[w:NoSQL|NoSQL]] sistemen abiadura eta eredu erlazionalaren fidagarritasuna uztartzen dituzten arkitektura berriak sortu dira, datu-baseei eskalagarritasun masiboa eta analisi aurreraturako integrazioa emanez.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Alderdi teknikoak ==
Industrian onartutako estandarrei jarraituz, eredu erlazionalaren arrakasta hiru zutabe nagusitan oinarritzen da:&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

*'''Egiturak''': Datuak gordetzeko eta berreskuratzeko tamaina-finkoko egiturak (taulak) eta gako bidezko atzipen zuzena egitea ahalbidetzen du. Datu-basea taula multzo gisa antolatzen da eta taula ezberdinetako erregistroak amankomunean dituzten gakoen bitartez erlazionatzen dira, erredundantzia saihestu eta koherentzia mantentzeko helburuarekin.
*'''Eragiketak''': Aplikazioek egiturak maneiatu eta informazioa lortzeko ekintza zehatzak (aljebra erlazionalean oinarritutako SQL lengoaia erabiliz) dira.
*'''Integritate-murriztapenak (''Constraints'')''': Gaur egun, hauek dira DBE baten osotasuna bermatzeko elementu kritikoenak. Murriztapen hauek (gakoarenak, entitatearenak, integritate erreferentzialarenak eta domeinuarenak) eragiketak gobernatzen dituzte, informazioa uneoro baliozkoa, koherentea eta logikoki zuzena dela ziurtatuz. Horri esker babesten du  bere burua datu-baseak, datu okerrak edo gatazkatsuak ekiditeko.
Horrez gain, DBKSek egiten duten '''transakzioen kudeaketa''' funtsezkoa da aldi bereko sarbideak ([[w:Konkurrentzia (informatika)|konkurrentzia]]) kontrolatzeko, prozesu bakoitza unitate atomiko gisa tratatuz (''dena ala ezer ez'' printzipioan oinarrituta). Bestalde, aplikazioetatik datu-baseetarako
'''konektibitateari''' dagokionez, bilakaera nabarmena egon da:
*'''JDBC (Java Database Connectivity)''': Oinarrizko liburutegi eta arkitektura historikoa da, oraindik ere maila baxuko atzipen zuzenerako erabiltzen dena.

*'''ORM tresnak (Object-Relational Mapping)''': Egun, industrian Hibernate edo Spring Data bezalako tresnak dira estandarrak. Hauek JDBCren gainean eraikitako geruzak dira, klaseak eta taula erlazionalak automatikoki mapatzen dituztenak. Honela, programatzaileak ez du SQL kode konplexua idatzi beharrik eta aplikazioaren mantentze-lana asko errazten da.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;sql&quot;&gt;
-- SQL galderen egitura:

SELECT [{ALL|DISTINCT}]
    &lt;izena_eremua&gt;[, &lt;izena_eremua&gt;...]

FROM {&lt;izena_taula&gt;|&lt;izena_bista&gt;}
    [, {&lt;izena_taula&gt;|&lt;izena_bista&gt;}...]

[WHERE &lt;baldintza&gt; [{AND|OR} &lt;baldintza&gt;...]]

[GROUP BY &lt;izena_eremua&gt;[, &lt;izena_eremua&gt;...]]

[HAVING &lt;baldintza&gt; [{AND|OR} &lt;baldintza&gt;...]]

[ORDER BY {&lt;izena_eremua&gt;|&lt;indize_eremua&gt;} [{ASC|DESC}]
      [, {&lt;izena_eremua&gt;|&lt;indize_eremua&gt;} [{ASC|DESC}]]];
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Testu Ebakia: 50 urte eta gero... indarrean oraindik==
50 urteko bilakaeraren ondoren, datu-base erlazionalek industriako estandar nagusietako bat izaten jarraitzen dute. Azken hamarkadan, [[w:Datu handiak|Big Data-ren]] hazkundeak eta [[w:NoSQL|NoSQL]] paradigmen agerpenak datu egituratu gabeekin (dokumentuekin) lan egiteko aukera berriak ireki dituzte.

Kasu horietan, DBEak NoSQL teknologiekin ordezkatu edo osatu daitezke malgutasun handiagoa lortzeko. Hala ere, informazioaren osotasuna eta koherentzia kritikoak direnean —banku-transakzioetan, erreserba-sistemetan edo administrazio publikoan, esaterako—, eredu erlazionala oraindik ere ordezkaezina da.

Teknologiazale ororentzat, funtsezkoa da eredu erlazionalaren zorroztasunaren eta joera berrien arteko elkarbizitza ulertzea. Gaur egun, sistema hibridoetarako bilakaerak erakusten du DBEak konfiantza digitalaren oinarri direla oraindik ere, arkitektura moderno, eskalagarri eta seguruetara egokituz.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>qf369fzfs0ipf4odn3994sp7xxvhjro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/JavaScript</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7289</id>
    <revision>
      <id>44420</id>
      <parentid>43747</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T16:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Garrantzia, eragina eta etorkizuna */</comment>
      <origin>44420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8719" sha1="kdvc43a1ngsykq3oz6hs6ieiq1p7gi8" xml:space="preserve">'''JavaScript: Weba software plataforma global bihurtzea'''

'''JavaScript''' goi-mailako programazio-lengoaia interpretatua eta paradigma anitzekoa da. [[w:HTML|HTML]] eta [[w:CSS|CSSrekin]] batera, Web modernoaren oinarrizko hiru zutabeetako bat da. 
&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;ECMA International. [https://ecma-international.org/wp-content/uploads/ECMA-262_16th_edition_june_2025.pdf ECMAScript Language Specification]. ecma-international.org&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=David|abizena=Flanagan|izenburua=JavaScript: the definitive guide: master the world's most-used programming language|argitaletxea=O'Reilly Media, Inc|data=2020|edizioa=Seventh edition|isbn=978-1-4919-5202-3|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; Bezeroaren aldean exekuzio-logika eta interaktibitatea eskaintzen ditu, nabigatzaileek web orri estatikoetatik haratago joan eta aplikazio k.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Hasieran dinamismo sinplea gehitzeko sortua izan bazen ere, haren bilakaerak softwarearen arkitektura eraldatu du. Gertaeretan oinarritutako eredua, DOM zuhaitzaren manipulazioa, web zerbitzuen kontsumoa eta datuen karga asinkronoa txertatuz, JavaScript-ek nabigatzailea aplikazio banatuak exekutatzeko plataforma bihurtu du.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Nicholas C.|abizena=Zakas|izenburua=Understanding ECMAScript 6: the definitive guide for JavaScript developers|argitaletxea=No Starch Press|data=2016|isbn=978-1-59327-757-4|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;. Gaur egun, V8 bezalako exekuzio-motor aurreratuek eta Node.js bezalako inguruneek bultzatuta, tipatze dinamikoa duen lengoaia da, bai bezeroan aldean (''front-end'') bai zerbitzari aldean (''back-end'') erabiltzen dena.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Historia eta bilakaera: nabigatzaileko scriptetik ECMAScript estandarrera ==
JavaScript 1995eko maiatzean sortu zuen '''Brendan Eich'''-ek ''Netscape Communications'' enpresan, nabigatzailean exekutatzen ziren script txikiak sortzeko eta web orriei dinamismoa emateko helburuarekin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Allen|abizena=Wirfs-Brock|izenburua=JavaScript: the first 20 years|orrialdeak=1–189|hizkuntza=en|abizena2=Eich|izena2=Brendan|data=2020-06-14|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3386327|aldizkaria=Proceedings of the ACM on Programming Languages|alea=HOPL|zenbakia=4|issn=2475-1421|doi=10.1145/3386327|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

Hasieran ''Mocha'' eta gero ''LiveScript'' izenez ezaguna izan zen, baina azkenik ''JavaScript'' izena hartu zuen arrazoi komertzialengatik, ''Java''rekin inolako loturarik ez duen programazio-lengoaia izan arren.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Marijn|abizena=Haverbeke|izenburua=Eloquent JavaScript: a modern introduction to programming|argitaletxea=No Starch Press|data=2019|edizioa=Third edition|isbn=978-1-59327-950-9|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

Ekosistemaren zatiketa saihesteko, Netscapek lengoaia '''ECMA International''' erakundera eraman zuen eta, 1997an, '''ECMAScript''' estandarra definitu zen.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Bere bilakaera honako mugarri nagusietan laburbil daiteke:

* '''AJAXen hedapena (2005)''': nabigatzaileak zerbitzariarekin komunikazio asinkronoak egitea ahalbidetu zuen, orria berriro kargatu gabe, eta horri esker web aplikazio interaktiboak garatu ahal izan ziren, hala nola Gmail edo Google Maps bezalako lehen aplikazioak.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''ECMAScript 6 (2015)''': klaseak, moduluak, promesak eta beste hainbat hobekuntza txertatu zituen, hizkuntza eskala handiko sistemen garapenerako sendotuz.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Eguneratze jarraitua''': 2016tik aurrera, TC39 batzordeak urteko bertsioak argitaratzen ditu, lengoaiaren etengabeko bilakaera bermatuz eta atzeranzko bateragarritasuna mantenduz.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak ==
JavaScripten azpiegitura teknikoa malgua eta ingurune banatuetara egokitua da. Honako propietate nagusiek definitzen dute:

* '''DOMaren manipulazioa eta interakzioa''': JavaScript-ek nabigatzailearekin komunikatzen da ''Document Object Model'' (DOM) programazio-interfazearen bidez. Horri esker, script batek HTML kodea eta CSS estiloak eskuratu, aldatu eta dinamikoki egituratu ditzake, erabiltzailearen ekintzen arabera. [[File:DOM-model.png|thumb|DOM zuhaitzaren diagrama]]

* '''Prototipoetan oinarritutako eredua''': Objektuen arteko herentzia prototipo dinamikoen bidez gauzatzen da, portaera berrerabiltzeko modu malgua eskainiz.
* '''Tipatze dinamikoa eta ahula''': Aldagaiek ez dute mota finko bat eta sistemak bihurketa inplizituak egiten ditu exekuzioan zehar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Ezaugarri honek prototipazio azkarra ahalbidetzen du; proiektu handiek, ordea, TypeScript bezalako supermultzoen bidezko kontrol estatikoa baliatzen dute.
* '''Just-In-Time (JIT) konpilazioa''': Motor modernoek (Googleren V8k edo Mozillaren SpiderMonkeyk, esaterako) iturburu-kodea makina-kode natibora konpilatzen dute exekuzioan bertan. Horrek scripten errendimendua nabarmen hobetzen du.&lt;ref&gt;MDN Web Docs. JavaScript technologies overview. developer.mozilla.org&lt;/ref&gt;
* '''Eredu asinkronoa eta gertaeren begizta (''Event Loo''p)''': JavaScript hari bakarrean exekutatzen da, baina kanpo-eragiketak delegatuz, eta promesen edo ''async/await'' mekanismoen bidez koordinatuz konkurrentzia modu eraginkorrean kudeatzen du.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot; line&gt;
&lt;html&gt;
&lt;head&gt;
  &lt;script&gt;
    // Orriaren karga itxaron, DOMa prest egon dadin
    document.addEventListener(&quot;DOMContentLoaded&quot;, function () {
      const botoia = document.getElementById(&quot;nireBotoia&quot;);
      const mezua = document.getElementById(&quot;mezua&quot;);
      // Erabiltzailearen klik batek edukia eguneratzen du
      botoia.addEventListener(&quot;click&quot;, function () {
        mezua.textContent = &quot;Gertaera detektatua: edukia eguneratu da&quot;;
      });
    });
  &lt;/script&gt;
&lt;/head&gt;
&lt;body&gt;
  &lt;h1&gt;DOM manipulazioa eta gertaeren kudeaketa&lt;/h1&gt;
  &lt;button id=&quot;nireBotoia&quot;&gt;Klikatu nazazu&lt;/button&gt;
  &lt;p id=&quot;mezua&quot;&gt;Hasierako testua&lt;/p&gt;
&lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Garrantzia, eragina eta etorkizuna==
[[Fitxategi:HTML5_PereiraLiburua.jpg|thumb|'HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak' liburua.&lt;ref name=&quot;:102&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira Varela|urtea=2021|izenburua=HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|hizkuntza=eu|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/html5-lengoaia-eta-javascript-apiak|aldizkaria=www.ueu.eus|sartze-data=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|urtea=2022|izenburua=Github - juananpe/html5liburua - HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|data=2024-06-02|url=https://github.com/juananpe/html5liburua|sartze-data=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;]]

JavaScript funtsezko teknologia bat da web garapen estandarrean eta gaur egungo webaren oinarrizko osagaietako bat da.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Osagaietan oinarritutako framework modularren garapenak ('''React''', '''Angular''' edo '''Vue.js''' bezalakoak) interfazeen diseinua software‑ingeniaritzako diziplina egituratua bihurtu du.
Bere aplikazio-esparrua nabarmen zabaldu da:

* '''Zerbitzariak eta Sistema Banatuak''': Node.js-k JavaScript nabigatzailetik kanpo exekutatzea ahalbidetzen du, APIak eta mikrozerbitzuak garatzeko.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Multiplataforma Aplikazioa''': React Native edo Electron bezalako inguruneek aplikazio mugikorrak eta mahaigaineko aplikazioak garatzeko aukera ematen dute, iturburu-kodearen oinarri bera partekatuz.
* '''Azpiegitura modernoa''': Teknologia sektoreko enpresa askok JavaScripten ekosistema erabiltzen dute denbora errealeko datu-fluxuak prozesatzeko eta zerbitzu digital eskalagarriak eraikitzeko.

Etorkizuneko garapen-ildoak WebAssembly (Wasm) teknologiarekin duen konbergentziara bideratuta daude, maila baxuko moduluak (C edo Rust) nabigatzailean exekutatzeko, Deno edo Bun bezalako exekuzio-ingurune berrien optimizaziorako eta segurtasun modularra sendotzeko.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Testu ebakia: JavaScript eta programazio-lengoaien erabilera ==
[[Fitxategi:Most_popular_programming_languages_on_GitHub.png|thumb|GitHuben gehien erabiltzen diren lengoaiak.]]
 Node.js 2009an sortzea funtsezkoa izan zen erabilera areagotzeko, eta tresna horri esker hasi zen erabiltzen nabigatzaileetatik kanpo. 
Irudian ikus daitekeenez JavaScript da GitHub plataforman gehien erabiltzen den lengoaia.
Webguneen garapenean nagusitasuna erabatekoa da, 2025ean ia webgune guztietako bezero aldean (% 98,9an) erabiltzen da nola edo hala.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Usage Statistics of JavaScript as Client-side Programming Language on Websites, September 2026|url=https://w3techs.com/technologies/details/cp-javascript|aldizkaria=w3techs.com|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>kdvc43a1ngsykq3oz6hs6ieiq1p7gi8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44421</id>
      <parentid>44420</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T16:45:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: JavaScript eta programazio-lengoaien erabilera */</comment>
      <origin>44421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8724" sha1="cqb1qxaw1h0chvnlon6ioqgqkhsbrfg" xml:space="preserve">'''JavaScript: Weba software plataforma global bihurtzea'''

'''JavaScript''' goi-mailako programazio-lengoaia interpretatua eta paradigma anitzekoa da. [[w:HTML|HTML]] eta [[w:CSS|CSSrekin]] batera, Web modernoaren oinarrizko hiru zutabeetako bat da. 
&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;ECMA International. [https://ecma-international.org/wp-content/uploads/ECMA-262_16th_edition_june_2025.pdf ECMAScript Language Specification]. ecma-international.org&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=David|abizena=Flanagan|izenburua=JavaScript: the definitive guide: master the world's most-used programming language|argitaletxea=O'Reilly Media, Inc|data=2020|edizioa=Seventh edition|isbn=978-1-4919-5202-3|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; Bezeroaren aldean exekuzio-logika eta interaktibitatea eskaintzen ditu, nabigatzaileek web orri estatikoetatik haratago joan eta aplikazio k.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Hasieran dinamismo sinplea gehitzeko sortua izan bazen ere, haren bilakaerak softwarearen arkitektura eraldatu du. Gertaeretan oinarritutako eredua, DOM zuhaitzaren manipulazioa, web zerbitzuen kontsumoa eta datuen karga asinkronoa txertatuz, JavaScript-ek nabigatzailea aplikazio banatuak exekutatzeko plataforma bihurtu du.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Nicholas C.|abizena=Zakas|izenburua=Understanding ECMAScript 6: the definitive guide for JavaScript developers|argitaletxea=No Starch Press|data=2016|isbn=978-1-59327-757-4|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;. Gaur egun, V8 bezalako exekuzio-motor aurreratuek eta Node.js bezalako inguruneek bultzatuta, tipatze dinamikoa duen lengoaia da, bai bezeroan aldean (''front-end'') bai zerbitzari aldean (''back-end'') erabiltzen dena.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Historia eta bilakaera: nabigatzaileko scriptetik ECMAScript estandarrera ==
JavaScript 1995eko maiatzean sortu zuen '''Brendan Eich'''-ek ''Netscape Communications'' enpresan, nabigatzailean exekutatzen ziren script txikiak sortzeko eta web orriei dinamismoa emateko helburuarekin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Allen|abizena=Wirfs-Brock|izenburua=JavaScript: the first 20 years|orrialdeak=1–189|hizkuntza=en|abizena2=Eich|izena2=Brendan|data=2020-06-14|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3386327|aldizkaria=Proceedings of the ACM on Programming Languages|alea=HOPL|zenbakia=4|issn=2475-1421|doi=10.1145/3386327|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

Hasieran ''Mocha'' eta gero ''LiveScript'' izenez ezaguna izan zen, baina azkenik ''JavaScript'' izena hartu zuen arrazoi komertzialengatik, ''Java''rekin inolako loturarik ez duen programazio-lengoaia izan arren.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Marijn|abizena=Haverbeke|izenburua=Eloquent JavaScript: a modern introduction to programming|argitaletxea=No Starch Press|data=2019|edizioa=Third edition|isbn=978-1-59327-950-9|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

Ekosistemaren zatiketa saihesteko, Netscapek lengoaia '''ECMA International''' erakundera eraman zuen eta, 1997an, '''ECMAScript''' estandarra definitu zen.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Bere bilakaera honako mugarri nagusietan laburbil daiteke:

* '''AJAXen hedapena (2005)''': nabigatzaileak zerbitzariarekin komunikazio asinkronoak egitea ahalbidetu zuen, orria berriro kargatu gabe, eta horri esker web aplikazio interaktiboak garatu ahal izan ziren, hala nola Gmail edo Google Maps bezalako lehen aplikazioak.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''ECMAScript 6 (2015)''': klaseak, moduluak, promesak eta beste hainbat hobekuntza txertatu zituen, hizkuntza eskala handiko sistemen garapenerako sendotuz.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Eguneratze jarraitua''': 2016tik aurrera, TC39 batzordeak urteko bertsioak argitaratzen ditu, lengoaiaren etengabeko bilakaera bermatuz eta atzeranzko bateragarritasuna mantenduz.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak ==
JavaScripten azpiegitura teknikoa malgua eta ingurune banatuetara egokitua da. Honako propietate nagusiek definitzen dute:

* '''DOMaren manipulazioa eta interakzioa''': JavaScript-ek nabigatzailearekin komunikatzen da ''Document Object Model'' (DOM) programazio-interfazearen bidez. Horri esker, script batek HTML kodea eta CSS estiloak eskuratu, aldatu eta dinamikoki egituratu ditzake, erabiltzailearen ekintzen arabera. [[File:DOM-model.png|thumb|DOM zuhaitzaren diagrama]]

* '''Prototipoetan oinarritutako eredua''': Objektuen arteko herentzia prototipo dinamikoen bidez gauzatzen da, portaera berrerabiltzeko modu malgua eskainiz.
* '''Tipatze dinamikoa eta ahula''': Aldagaiek ez dute mota finko bat eta sistemak bihurketa inplizituak egiten ditu exekuzioan zehar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Ezaugarri honek prototipazio azkarra ahalbidetzen du; proiektu handiek, ordea, TypeScript bezalako supermultzoen bidezko kontrol estatikoa baliatzen dute.
* '''Just-In-Time (JIT) konpilazioa''': Motor modernoek (Googleren V8k edo Mozillaren SpiderMonkeyk, esaterako) iturburu-kodea makina-kode natibora konpilatzen dute exekuzioan bertan. Horrek scripten errendimendua nabarmen hobetzen du.&lt;ref&gt;MDN Web Docs. JavaScript technologies overview. developer.mozilla.org&lt;/ref&gt;
* '''Eredu asinkronoa eta gertaeren begizta (''Event Loo''p)''': JavaScript hari bakarrean exekutatzen da, baina kanpo-eragiketak delegatuz, eta promesen edo ''async/await'' mekanismoen bidez koordinatuz konkurrentzia modu eraginkorrean kudeatzen du.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot; line&gt;
&lt;html&gt;
&lt;head&gt;
  &lt;script&gt;
    // Orriaren karga itxaron, DOMa prest egon dadin
    document.addEventListener(&quot;DOMContentLoaded&quot;, function () {
      const botoia = document.getElementById(&quot;nireBotoia&quot;);
      const mezua = document.getElementById(&quot;mezua&quot;);
      // Erabiltzailearen klik batek edukia eguneratzen du
      botoia.addEventListener(&quot;click&quot;, function () {
        mezua.textContent = &quot;Gertaera detektatua: edukia eguneratu da&quot;;
      });
    });
  &lt;/script&gt;
&lt;/head&gt;
&lt;body&gt;
  &lt;h1&gt;DOM manipulazioa eta gertaeren kudeaketa&lt;/h1&gt;
  &lt;button id=&quot;nireBotoia&quot;&gt;Klikatu nazazu&lt;/button&gt;
  &lt;p id=&quot;mezua&quot;&gt;Hasierako testua&lt;/p&gt;
&lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Garrantzia, eragina eta etorkizuna==
[[Fitxategi:HTML5_PereiraLiburua.jpg|thumb|'HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak' liburua.&lt;ref name=&quot;:102&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira Varela|urtea=2021|izenburua=HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|hizkuntza=eu|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/html5-lengoaia-eta-javascript-apiak|aldizkaria=www.ueu.eus|sartze-data=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|urtea=2022|izenburua=Github - juananpe/html5liburua - HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|data=2024-06-02|url=https://github.com/juananpe/html5liburua|sartze-data=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;]]

JavaScript funtsezko teknologia bat da web garapen estandarrean eta gaur egungo webaren oinarrizko osagaietako bat da.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Osagaietan oinarritutako framework modularren garapenak ('''React''', '''Angular''' edo '''Vue.js''' bezalakoak) interfazeen diseinua software‑ingeniaritzako diziplina egituratua bihurtu du.
Bere aplikazio-esparrua nabarmen zabaldu da:

* '''Zerbitzariak eta Sistema Banatuak''': Node.js-k JavaScript nabigatzailetik kanpo exekutatzea ahalbidetzen du, APIak eta mikrozerbitzuak garatzeko.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Multiplataforma Aplikazioa''': React Native edo Electron bezalako inguruneek aplikazio mugikorrak eta mahaigaineko aplikazioak garatzeko aukera ematen dute, iturburu-kodearen oinarri bera partekatuz.
* '''Azpiegitura modernoa''': Teknologia sektoreko enpresa askok JavaScripten ekosistema erabiltzen dute denbora errealeko datu-fluxuak prozesatzeko eta zerbitzu digital eskalagarriak eraikitzeko.

Etorkizuneko garapen-ildoak WebAssembly (Wasm) teknologiarekin duen konbergentziara bideratuta daude, maila baxuko moduluak (C edo Rust) nabigatzailean exekutatzeko, Deno edo Bun bezalako exekuzio-ingurune berrien optimizaziorako eta segurtasun modularra sendotzeko.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Testu ebakia: JavaScript eta programazio-lengoaien erabilera ==
[[Fitxategi:Most_popular_programming_languages_on_GitHub.png|thumb|300px|GitHuben gehien erabiltzen diren lengoaiak.]]
Node.js 2009an sortzea funtsezkoa izan zen erabilera areagotzeko, eta tresna horri esker hasi zen erabiltzen nabigatzaileetatik kanpo. 
Irudian ikus daitekeenez JavaScript da GitHub plataforman gehien erabiltzen den lengoaia.
Webguneen garapenean nagusitasuna erabatekoa da, 2025ean ia webgune guztietako bezero aldean (% 98,9an) erabiltzen da nola edo hala.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Usage Statistics of JavaScript as Client-side Programming Language on Websites, September 2026|url=https://w3techs.com/technologies/details/cp-javascript|aldizkaria=w3techs.com|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>cqb1qxaw1h0chvnlon6ioqgqkhsbrfg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44422</id>
      <parentid>44421</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T16:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: JavaScript eta programazio-lengoaien erabilera */</comment>
      <origin>44422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8723" sha1="bf6qxfx1q2otfjwjugs78kv1n6s1gha" xml:space="preserve">'''JavaScript: Weba software plataforma global bihurtzea'''

'''JavaScript''' goi-mailako programazio-lengoaia interpretatua eta paradigma anitzekoa da. [[w:HTML|HTML]] eta [[w:CSS|CSSrekin]] batera, Web modernoaren oinarrizko hiru zutabeetako bat da. 
&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;ECMA International. [https://ecma-international.org/wp-content/uploads/ECMA-262_16th_edition_june_2025.pdf ECMAScript Language Specification]. ecma-international.org&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=David|abizena=Flanagan|izenburua=JavaScript: the definitive guide: master the world's most-used programming language|argitaletxea=O'Reilly Media, Inc|data=2020|edizioa=Seventh edition|isbn=978-1-4919-5202-3|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; Bezeroaren aldean exekuzio-logika eta interaktibitatea eskaintzen ditu, nabigatzaileek web orri estatikoetatik haratago joan eta aplikazio k.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Hasieran dinamismo sinplea gehitzeko sortua izan bazen ere, haren bilakaerak softwarearen arkitektura eraldatu du. Gertaeretan oinarritutako eredua, DOM zuhaitzaren manipulazioa, web zerbitzuen kontsumoa eta datuen karga asinkronoa txertatuz, JavaScript-ek nabigatzailea aplikazio banatuak exekutatzeko plataforma bihurtu du.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Nicholas C.|abizena=Zakas|izenburua=Understanding ECMAScript 6: the definitive guide for JavaScript developers|argitaletxea=No Starch Press|data=2016|isbn=978-1-59327-757-4|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;. Gaur egun, V8 bezalako exekuzio-motor aurreratuek eta Node.js bezalako inguruneek bultzatuta, tipatze dinamikoa duen lengoaia da, bai bezeroan aldean (''front-end'') bai zerbitzari aldean (''back-end'') erabiltzen dena.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Historia eta bilakaera: nabigatzaileko scriptetik ECMAScript estandarrera ==
JavaScript 1995eko maiatzean sortu zuen '''Brendan Eich'''-ek ''Netscape Communications'' enpresan, nabigatzailean exekutatzen ziren script txikiak sortzeko eta web orriei dinamismoa emateko helburuarekin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Allen|abizena=Wirfs-Brock|izenburua=JavaScript: the first 20 years|orrialdeak=1–189|hizkuntza=en|abizena2=Eich|izena2=Brendan|data=2020-06-14|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3386327|aldizkaria=Proceedings of the ACM on Programming Languages|alea=HOPL|zenbakia=4|issn=2475-1421|doi=10.1145/3386327|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

Hasieran ''Mocha'' eta gero ''LiveScript'' izenez ezaguna izan zen, baina azkenik ''JavaScript'' izena hartu zuen arrazoi komertzialengatik, ''Java''rekin inolako loturarik ez duen programazio-lengoaia izan arren.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Marijn|abizena=Haverbeke|izenburua=Eloquent JavaScript: a modern introduction to programming|argitaletxea=No Starch Press|data=2019|edizioa=Third edition|isbn=978-1-59327-950-9|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

Ekosistemaren zatiketa saihesteko, Netscapek lengoaia '''ECMA International''' erakundera eraman zuen eta, 1997an, '''ECMAScript''' estandarra definitu zen.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Bere bilakaera honako mugarri nagusietan laburbil daiteke:

* '''AJAXen hedapena (2005)''': nabigatzaileak zerbitzariarekin komunikazio asinkronoak egitea ahalbidetu zuen, orria berriro kargatu gabe, eta horri esker web aplikazio interaktiboak garatu ahal izan ziren, hala nola Gmail edo Google Maps bezalako lehen aplikazioak.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''ECMAScript 6 (2015)''': klaseak, moduluak, promesak eta beste hainbat hobekuntza txertatu zituen, hizkuntza eskala handiko sistemen garapenerako sendotuz.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Eguneratze jarraitua''': 2016tik aurrera, TC39 batzordeak urteko bertsioak argitaratzen ditu, lengoaiaren etengabeko bilakaera bermatuz eta atzeranzko bateragarritasuna mantenduz.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak ==
JavaScripten azpiegitura teknikoa malgua eta ingurune banatuetara egokitua da. Honako propietate nagusiek definitzen dute:

* '''DOMaren manipulazioa eta interakzioa''': JavaScript-ek nabigatzailearekin komunikatzen da ''Document Object Model'' (DOM) programazio-interfazearen bidez. Horri esker, script batek HTML kodea eta CSS estiloak eskuratu, aldatu eta dinamikoki egituratu ditzake, erabiltzailearen ekintzen arabera. [[File:DOM-model.png|thumb|DOM zuhaitzaren diagrama]]

* '''Prototipoetan oinarritutako eredua''': Objektuen arteko herentzia prototipo dinamikoen bidez gauzatzen da, portaera berrerabiltzeko modu malgua eskainiz.
* '''Tipatze dinamikoa eta ahula''': Aldagaiek ez dute mota finko bat eta sistemak bihurketa inplizituak egiten ditu exekuzioan zehar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Ezaugarri honek prototipazio azkarra ahalbidetzen du; proiektu handiek, ordea, TypeScript bezalako supermultzoen bidezko kontrol estatikoa baliatzen dute.
* '''Just-In-Time (JIT) konpilazioa''': Motor modernoek (Googleren V8k edo Mozillaren SpiderMonkeyk, esaterako) iturburu-kodea makina-kode natibora konpilatzen dute exekuzioan bertan. Horrek scripten errendimendua nabarmen hobetzen du.&lt;ref&gt;MDN Web Docs. JavaScript technologies overview. developer.mozilla.org&lt;/ref&gt;
* '''Eredu asinkronoa eta gertaeren begizta (''Event Loo''p)''': JavaScript hari bakarrean exekutatzen da, baina kanpo-eragiketak delegatuz, eta promesen edo ''async/await'' mekanismoen bidez koordinatuz konkurrentzia modu eraginkorrean kudeatzen du.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot; line&gt;
&lt;html&gt;
&lt;head&gt;
  &lt;script&gt;
    // Orriaren karga itxaron, DOMa prest egon dadin
    document.addEventListener(&quot;DOMContentLoaded&quot;, function () {
      const botoia = document.getElementById(&quot;nireBotoia&quot;);
      const mezua = document.getElementById(&quot;mezua&quot;);
      // Erabiltzailearen klik batek edukia eguneratzen du
      botoia.addEventListener(&quot;click&quot;, function () {
        mezua.textContent = &quot;Gertaera detektatua: edukia eguneratu da&quot;;
      });
    });
  &lt;/script&gt;
&lt;/head&gt;
&lt;body&gt;
  &lt;h1&gt;DOM manipulazioa eta gertaeren kudeaketa&lt;/h1&gt;
  &lt;button id=&quot;nireBotoia&quot;&gt;Klikatu nazazu&lt;/button&gt;
  &lt;p id=&quot;mezua&quot;&gt;Hasierako testua&lt;/p&gt;
&lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Garrantzia, eragina eta etorkizuna==
[[Fitxategi:HTML5_PereiraLiburua.jpg|thumb|'HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak' liburua.&lt;ref name=&quot;:102&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira Varela|urtea=2021|izenburua=HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|hizkuntza=eu|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/html5-lengoaia-eta-javascript-apiak|aldizkaria=www.ueu.eus|sartze-data=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|urtea=2022|izenburua=Github - juananpe/html5liburua - HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|data=2024-06-02|url=https://github.com/juananpe/html5liburua|sartze-data=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;]]

JavaScript funtsezko teknologia bat da web garapen estandarrean eta gaur egungo webaren oinarrizko osagaietako bat da.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Osagaietan oinarritutako framework modularren garapenak ('''React''', '''Angular''' edo '''Vue.js''' bezalakoak) interfazeen diseinua software‑ingeniaritzako diziplina egituratua bihurtu du.
Bere aplikazio-esparrua nabarmen zabaldu da:

* '''Zerbitzariak eta Sistema Banatuak''': Node.js-k JavaScript nabigatzailetik kanpo exekutatzea ahalbidetzen du, APIak eta mikrozerbitzuak garatzeko.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Multiplataforma Aplikazioa''': React Native edo Electron bezalako inguruneek aplikazio mugikorrak eta mahaigaineko aplikazioak garatzeko aukera ematen dute, iturburu-kodearen oinarri bera partekatuz.
* '''Azpiegitura modernoa''': Teknologia sektoreko enpresa askok JavaScripten ekosistema erabiltzen dute denbora errealeko datu-fluxuak prozesatzeko eta zerbitzu digital eskalagarriak eraikitzeko.

Etorkizuneko garapen-ildoak WebAssembly (Wasm) teknologiarekin duen konbergentziara bideratuta daude, maila baxuko moduluak (C edo Rust) nabigatzailean exekutatzeko, Deno edo Bun bezalako exekuzio-ingurune berrien optimizaziorako eta segurtasun modularra sendotzeko.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Testu ebakia: JavaScript eta programazio-lengoaien erabilera ==
[[Fitxategi:Most_popular_programming_languages_on_GitHub.png|thumb500px|GitHuben gehien erabiltzen diren lengoaiak.]]
Node.js 2009an sortzea funtsezkoa izan zen erabilera areagotzeko, eta tresna horri esker hasi zen erabiltzen nabigatzaileetatik kanpo. 
Irudian ikus daitekeenez JavaScript da GitHub plataforman gehien erabiltzen den lengoaia.
Webguneen garapenean nagusitasuna erabatekoa da, 2025ean ia webgune guztietako bezero aldean (% 98,9an) erabiltzen da nola edo hala.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Usage Statistics of JavaScript as Client-side Programming Language on Websites, September 2026|url=https://w3techs.com/technologies/details/cp-javascript|aldizkaria=w3techs.com|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>bf6qxfx1q2otfjwjugs78kv1n6s1gha</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44423</id>
      <parentid>44422</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T16:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: JavaScript eta programazio-lengoaien erabilera */</comment>
      <origin>44423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8724" sha1="npw24i8zgm30a3pxk7rt10wxp7seb94" xml:space="preserve">'''JavaScript: Weba software plataforma global bihurtzea'''

'''JavaScript''' goi-mailako programazio-lengoaia interpretatua eta paradigma anitzekoa da. [[w:HTML|HTML]] eta [[w:CSS|CSSrekin]] batera, Web modernoaren oinarrizko hiru zutabeetako bat da. 
&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;ECMA International. [https://ecma-international.org/wp-content/uploads/ECMA-262_16th_edition_june_2025.pdf ECMAScript Language Specification]. ecma-international.org&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=David|abizena=Flanagan|izenburua=JavaScript: the definitive guide: master the world's most-used programming language|argitaletxea=O'Reilly Media, Inc|data=2020|edizioa=Seventh edition|isbn=978-1-4919-5202-3|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; Bezeroaren aldean exekuzio-logika eta interaktibitatea eskaintzen ditu, nabigatzaileek web orri estatikoetatik haratago joan eta aplikazio k.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Hasieran dinamismo sinplea gehitzeko sortua izan bazen ere, haren bilakaerak softwarearen arkitektura eraldatu du. Gertaeretan oinarritutako eredua, DOM zuhaitzaren manipulazioa, web zerbitzuen kontsumoa eta datuen karga asinkronoa txertatuz, JavaScript-ek nabigatzailea aplikazio banatuak exekutatzeko plataforma bihurtu du.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Nicholas C.|abizena=Zakas|izenburua=Understanding ECMAScript 6: the definitive guide for JavaScript developers|argitaletxea=No Starch Press|data=2016|isbn=978-1-59327-757-4|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;. Gaur egun, V8 bezalako exekuzio-motor aurreratuek eta Node.js bezalako inguruneek bultzatuta, tipatze dinamikoa duen lengoaia da, bai bezeroan aldean (''front-end'') bai zerbitzari aldean (''back-end'') erabiltzen dena.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Historia eta bilakaera: nabigatzaileko scriptetik ECMAScript estandarrera ==
JavaScript 1995eko maiatzean sortu zuen '''Brendan Eich'''-ek ''Netscape Communications'' enpresan, nabigatzailean exekutatzen ziren script txikiak sortzeko eta web orriei dinamismoa emateko helburuarekin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Allen|abizena=Wirfs-Brock|izenburua=JavaScript: the first 20 years|orrialdeak=1–189|hizkuntza=en|abizena2=Eich|izena2=Brendan|data=2020-06-14|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3386327|aldizkaria=Proceedings of the ACM on Programming Languages|alea=HOPL|zenbakia=4|issn=2475-1421|doi=10.1145/3386327|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

Hasieran ''Mocha'' eta gero ''LiveScript'' izenez ezaguna izan zen, baina azkenik ''JavaScript'' izena hartu zuen arrazoi komertzialengatik, ''Java''rekin inolako loturarik ez duen programazio-lengoaia izan arren.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Marijn|abizena=Haverbeke|izenburua=Eloquent JavaScript: a modern introduction to programming|argitaletxea=No Starch Press|data=2019|edizioa=Third edition|isbn=978-1-59327-950-9|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

Ekosistemaren zatiketa saihesteko, Netscapek lengoaia '''ECMA International''' erakundera eraman zuen eta, 1997an, '''ECMAScript''' estandarra definitu zen.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Bere bilakaera honako mugarri nagusietan laburbil daiteke:

* '''AJAXen hedapena (2005)''': nabigatzaileak zerbitzariarekin komunikazio asinkronoak egitea ahalbidetu zuen, orria berriro kargatu gabe, eta horri esker web aplikazio interaktiboak garatu ahal izan ziren, hala nola Gmail edo Google Maps bezalako lehen aplikazioak.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''ECMAScript 6 (2015)''': klaseak, moduluak, promesak eta beste hainbat hobekuntza txertatu zituen, hizkuntza eskala handiko sistemen garapenerako sendotuz.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Eguneratze jarraitua''': 2016tik aurrera, TC39 batzordeak urteko bertsioak argitaratzen ditu, lengoaiaren etengabeko bilakaera bermatuz eta atzeranzko bateragarritasuna mantenduz.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak ==
JavaScripten azpiegitura teknikoa malgua eta ingurune banatuetara egokitua da. Honako propietate nagusiek definitzen dute:

* '''DOMaren manipulazioa eta interakzioa''': JavaScript-ek nabigatzailearekin komunikatzen da ''Document Object Model'' (DOM) programazio-interfazearen bidez. Horri esker, script batek HTML kodea eta CSS estiloak eskuratu, aldatu eta dinamikoki egituratu ditzake, erabiltzailearen ekintzen arabera. [[File:DOM-model.png|thumb|DOM zuhaitzaren diagrama]]

* '''Prototipoetan oinarritutako eredua''': Objektuen arteko herentzia prototipo dinamikoen bidez gauzatzen da, portaera berrerabiltzeko modu malgua eskainiz.
* '''Tipatze dinamikoa eta ahula''': Aldagaiek ez dute mota finko bat eta sistemak bihurketa inplizituak egiten ditu exekuzioan zehar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Ezaugarri honek prototipazio azkarra ahalbidetzen du; proiektu handiek, ordea, TypeScript bezalako supermultzoen bidezko kontrol estatikoa baliatzen dute.
* '''Just-In-Time (JIT) konpilazioa''': Motor modernoek (Googleren V8k edo Mozillaren SpiderMonkeyk, esaterako) iturburu-kodea makina-kode natibora konpilatzen dute exekuzioan bertan. Horrek scripten errendimendua nabarmen hobetzen du.&lt;ref&gt;MDN Web Docs. JavaScript technologies overview. developer.mozilla.org&lt;/ref&gt;
* '''Eredu asinkronoa eta gertaeren begizta (''Event Loo''p)''': JavaScript hari bakarrean exekutatzen da, baina kanpo-eragiketak delegatuz, eta promesen edo ''async/await'' mekanismoen bidez koordinatuz konkurrentzia modu eraginkorrean kudeatzen du.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot; line&gt;
&lt;html&gt;
&lt;head&gt;
  &lt;script&gt;
    // Orriaren karga itxaron, DOMa prest egon dadin
    document.addEventListener(&quot;DOMContentLoaded&quot;, function () {
      const botoia = document.getElementById(&quot;nireBotoia&quot;);
      const mezua = document.getElementById(&quot;mezua&quot;);
      // Erabiltzailearen klik batek edukia eguneratzen du
      botoia.addEventListener(&quot;click&quot;, function () {
        mezua.textContent = &quot;Gertaera detektatua: edukia eguneratu da&quot;;
      });
    });
  &lt;/script&gt;
&lt;/head&gt;
&lt;body&gt;
  &lt;h1&gt;DOM manipulazioa eta gertaeren kudeaketa&lt;/h1&gt;
  &lt;button id=&quot;nireBotoia&quot;&gt;Klikatu nazazu&lt;/button&gt;
  &lt;p id=&quot;mezua&quot;&gt;Hasierako testua&lt;/p&gt;
&lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Garrantzia, eragina eta etorkizuna==
[[Fitxategi:HTML5_PereiraLiburua.jpg|thumb|'HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak' liburua.&lt;ref name=&quot;:102&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira Varela|urtea=2021|izenburua=HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|hizkuntza=eu|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/html5-lengoaia-eta-javascript-apiak|aldizkaria=www.ueu.eus|sartze-data=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|urtea=2022|izenburua=Github - juananpe/html5liburua - HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|data=2024-06-02|url=https://github.com/juananpe/html5liburua|sartze-data=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;]]

JavaScript funtsezko teknologia bat da web garapen estandarrean eta gaur egungo webaren oinarrizko osagaietako bat da.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Osagaietan oinarritutako framework modularren garapenak ('''React''', '''Angular''' edo '''Vue.js''' bezalakoak) interfazeen diseinua software‑ingeniaritzako diziplina egituratua bihurtu du.
Bere aplikazio-esparrua nabarmen zabaldu da:

* '''Zerbitzariak eta Sistema Banatuak''': Node.js-k JavaScript nabigatzailetik kanpo exekutatzea ahalbidetzen du, APIak eta mikrozerbitzuak garatzeko.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Multiplataforma Aplikazioa''': React Native edo Electron bezalako inguruneek aplikazio mugikorrak eta mahaigaineko aplikazioak garatzeko aukera ematen dute, iturburu-kodearen oinarri bera partekatuz.
* '''Azpiegitura modernoa''': Teknologia sektoreko enpresa askok JavaScripten ekosistema erabiltzen dute denbora errealeko datu-fluxuak prozesatzeko eta zerbitzu digital eskalagarriak eraikitzeko.

Etorkizuneko garapen-ildoak WebAssembly (Wasm) teknologiarekin duen konbergentziara bideratuta daude, maila baxuko moduluak (C edo Rust) nabigatzailean exekutatzeko, Deno edo Bun bezalako exekuzio-ingurune berrien optimizaziorako eta segurtasun modularra sendotzeko.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Testu ebakia: JavaScript eta programazio-lengoaien erabilera ==
[[Fitxategi:Most_popular_programming_languages_on_GitHub.png|thumb|400px|GitHuben gehien erabiltzen diren lengoaiak.]]
Node.js 2009an sortzea funtsezkoa izan zen erabilera areagotzeko, eta tresna horri esker hasi zen erabiltzen nabigatzaileetatik kanpo. 
Irudian ikus daitekeenez JavaScript da GitHub plataforman gehien erabiltzen den lengoaia.
Webguneen garapenean nagusitasuna erabatekoa da, 2025ean ia webgune guztietako bezero aldean (% 98,9an) erabiltzen da nola edo hala.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Usage Statistics of JavaScript as Client-side Programming Language on Websites, September 2026|url=https://w3techs.com/technologies/details/cp-javascript|aldizkaria=w3techs.com|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>npw24i8zgm30a3pxk7rt10wxp7seb94</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44424</id>
      <parentid>44423</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T16:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: JavaScript eta programazio-lengoaien erabilera */</comment>
      <origin>44424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8724" sha1="mtd4clvyt8g63ppyt5qnp11ifavnkuq" xml:space="preserve">'''JavaScript: Weba software plataforma global bihurtzea'''

'''JavaScript''' goi-mailako programazio-lengoaia interpretatua eta paradigma anitzekoa da. [[w:HTML|HTML]] eta [[w:CSS|CSSrekin]] batera, Web modernoaren oinarrizko hiru zutabeetako bat da. 
&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;ECMA International. [https://ecma-international.org/wp-content/uploads/ECMA-262_16th_edition_june_2025.pdf ECMAScript Language Specification]. ecma-international.org&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=David|abizena=Flanagan|izenburua=JavaScript: the definitive guide: master the world's most-used programming language|argitaletxea=O'Reilly Media, Inc|data=2020|edizioa=Seventh edition|isbn=978-1-4919-5202-3|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; Bezeroaren aldean exekuzio-logika eta interaktibitatea eskaintzen ditu, nabigatzaileek web orri estatikoetatik haratago joan eta aplikazio k.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Hasieran dinamismo sinplea gehitzeko sortua izan bazen ere, haren bilakaerak softwarearen arkitektura eraldatu du. Gertaeretan oinarritutako eredua, DOM zuhaitzaren manipulazioa, web zerbitzuen kontsumoa eta datuen karga asinkronoa txertatuz, JavaScript-ek nabigatzailea aplikazio banatuak exekutatzeko plataforma bihurtu du.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Nicholas C.|abizena=Zakas|izenburua=Understanding ECMAScript 6: the definitive guide for JavaScript developers|argitaletxea=No Starch Press|data=2016|isbn=978-1-59327-757-4|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;. Gaur egun, V8 bezalako exekuzio-motor aurreratuek eta Node.js bezalako inguruneek bultzatuta, tipatze dinamikoa duen lengoaia da, bai bezeroan aldean (''front-end'') bai zerbitzari aldean (''back-end'') erabiltzen dena.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Historia eta bilakaera: nabigatzaileko scriptetik ECMAScript estandarrera ==
JavaScript 1995eko maiatzean sortu zuen '''Brendan Eich'''-ek ''Netscape Communications'' enpresan, nabigatzailean exekutatzen ziren script txikiak sortzeko eta web orriei dinamismoa emateko helburuarekin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Allen|abizena=Wirfs-Brock|izenburua=JavaScript: the first 20 years|orrialdeak=1–189|hizkuntza=en|abizena2=Eich|izena2=Brendan|data=2020-06-14|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3386327|aldizkaria=Proceedings of the ACM on Programming Languages|alea=HOPL|zenbakia=4|issn=2475-1421|doi=10.1145/3386327|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

Hasieran ''Mocha'' eta gero ''LiveScript'' izenez ezaguna izan zen, baina azkenik ''JavaScript'' izena hartu zuen arrazoi komertzialengatik, ''Java''rekin inolako loturarik ez duen programazio-lengoaia izan arren.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Marijn|abizena=Haverbeke|izenburua=Eloquent JavaScript: a modern introduction to programming|argitaletxea=No Starch Press|data=2019|edizioa=Third edition|isbn=978-1-59327-950-9|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

Ekosistemaren zatiketa saihesteko, Netscapek lengoaia '''ECMA International''' erakundera eraman zuen eta, 1997an, '''ECMAScript''' estandarra definitu zen.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Bere bilakaera honako mugarri nagusietan laburbil daiteke:

* '''AJAXen hedapena (2005)''': nabigatzaileak zerbitzariarekin komunikazio asinkronoak egitea ahalbidetu zuen, orria berriro kargatu gabe, eta horri esker web aplikazio interaktiboak garatu ahal izan ziren, hala nola Gmail edo Google Maps bezalako lehen aplikazioak.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''ECMAScript 6 (2015)''': klaseak, moduluak, promesak eta beste hainbat hobekuntza txertatu zituen, hizkuntza eskala handiko sistemen garapenerako sendotuz.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Eguneratze jarraitua''': 2016tik aurrera, TC39 batzordeak urteko bertsioak argitaratzen ditu, lengoaiaren etengabeko bilakaera bermatuz eta atzeranzko bateragarritasuna mantenduz.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak ==
JavaScripten azpiegitura teknikoa malgua eta ingurune banatuetara egokitua da. Honako propietate nagusiek definitzen dute:

* '''DOMaren manipulazioa eta interakzioa''': JavaScript-ek nabigatzailearekin komunikatzen da ''Document Object Model'' (DOM) programazio-interfazearen bidez. Horri esker, script batek HTML kodea eta CSS estiloak eskuratu, aldatu eta dinamikoki egituratu ditzake, erabiltzailearen ekintzen arabera. [[File:DOM-model.png|thumb|DOM zuhaitzaren diagrama]]

* '''Prototipoetan oinarritutako eredua''': Objektuen arteko herentzia prototipo dinamikoen bidez gauzatzen da, portaera berrerabiltzeko modu malgua eskainiz.
* '''Tipatze dinamikoa eta ahula''': Aldagaiek ez dute mota finko bat eta sistemak bihurketa inplizituak egiten ditu exekuzioan zehar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Ezaugarri honek prototipazio azkarra ahalbidetzen du; proiektu handiek, ordea, TypeScript bezalako supermultzoen bidezko kontrol estatikoa baliatzen dute.
* '''Just-In-Time (JIT) konpilazioa''': Motor modernoek (Googleren V8k edo Mozillaren SpiderMonkeyk, esaterako) iturburu-kodea makina-kode natibora konpilatzen dute exekuzioan bertan. Horrek scripten errendimendua nabarmen hobetzen du.&lt;ref&gt;MDN Web Docs. JavaScript technologies overview. developer.mozilla.org&lt;/ref&gt;
* '''Eredu asinkronoa eta gertaeren begizta (''Event Loo''p)''': JavaScript hari bakarrean exekutatzen da, baina kanpo-eragiketak delegatuz, eta promesen edo ''async/await'' mekanismoen bidez koordinatuz konkurrentzia modu eraginkorrean kudeatzen du.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot; line&gt;
&lt;html&gt;
&lt;head&gt;
  &lt;script&gt;
    // Orriaren karga itxaron, DOMa prest egon dadin
    document.addEventListener(&quot;DOMContentLoaded&quot;, function () {
      const botoia = document.getElementById(&quot;nireBotoia&quot;);
      const mezua = document.getElementById(&quot;mezua&quot;);
      // Erabiltzailearen klik batek edukia eguneratzen du
      botoia.addEventListener(&quot;click&quot;, function () {
        mezua.textContent = &quot;Gertaera detektatua: edukia eguneratu da&quot;;
      });
    });
  &lt;/script&gt;
&lt;/head&gt;
&lt;body&gt;
  &lt;h1&gt;DOM manipulazioa eta gertaeren kudeaketa&lt;/h1&gt;
  &lt;button id=&quot;nireBotoia&quot;&gt;Klikatu nazazu&lt;/button&gt;
  &lt;p id=&quot;mezua&quot;&gt;Hasierako testua&lt;/p&gt;
&lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Garrantzia, eragina eta etorkizuna==
[[Fitxategi:HTML5_PereiraLiburua.jpg|thumb|'HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak' liburua.&lt;ref name=&quot;:102&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira Varela|urtea=2021|izenburua=HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|hizkuntza=eu|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/html5-lengoaia-eta-javascript-apiak|aldizkaria=www.ueu.eus|sartze-data=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|urtea=2022|izenburua=Github - juananpe/html5liburua - HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|data=2024-06-02|url=https://github.com/juananpe/html5liburua|sartze-data=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;]]

JavaScript funtsezko teknologia bat da web garapen estandarrean eta gaur egungo webaren oinarrizko osagaietako bat da.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Osagaietan oinarritutako framework modularren garapenak ('''React''', '''Angular''' edo '''Vue.js''' bezalakoak) interfazeen diseinua software‑ingeniaritzako diziplina egituratua bihurtu du.
Bere aplikazio-esparrua nabarmen zabaldu da:

* '''Zerbitzariak eta Sistema Banatuak''': Node.js-k JavaScript nabigatzailetik kanpo exekutatzea ahalbidetzen du, APIak eta mikrozerbitzuak garatzeko.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Multiplataforma Aplikazioa''': React Native edo Electron bezalako inguruneek aplikazio mugikorrak eta mahaigaineko aplikazioak garatzeko aukera ematen dute, iturburu-kodearen oinarri bera partekatuz.
* '''Azpiegitura modernoa''': Teknologia sektoreko enpresa askok JavaScripten ekosistema erabiltzen dute denbora errealeko datu-fluxuak prozesatzeko eta zerbitzu digital eskalagarriak eraikitzeko.

Etorkizuneko garapen-ildoak WebAssembly (Wasm) teknologiarekin duen konbergentziara bideratuta daude, maila baxuko moduluak (C edo Rust) nabigatzailean exekutatzeko, Deno edo Bun bezalako exekuzio-ingurune berrien optimizaziorako eta segurtasun modularra sendotzeko.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Testu ebakia: JavaScript eta programazio-lengoaien erabilera ==
[[Fitxategi:Most_popular_programming_languages_on_GitHub.png|thumb|500px|GitHuben gehien erabiltzen diren lengoaiak.]]
Node.js 2009an sortzea funtsezkoa izan zen erabilera areagotzeko, eta tresna horri esker hasi zen erabiltzen nabigatzaileetatik kanpo. 
Irudian ikus daitekeenez JavaScript da GitHub plataforman gehien erabiltzen den lengoaia.
Webguneen garapenean nagusitasuna erabatekoa da, 2025ean ia webgune guztietako bezero aldean (% 98,9an) erabiltzen da nola edo hala.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Usage Statistics of JavaScript as Client-side Programming Language on Websites, September 2026|url=https://w3techs.com/technologies/details/cp-javascript|aldizkaria=w3techs.com|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>mtd4clvyt8g63ppyt5qnp11ifavnkuq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44448</id>
      <parentid>44424</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T21:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: JavaScript eta programazio-lengoaien erabilera */</comment>
      <origin>44448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8792" sha1="azc1ja763ortk81nuwlu8zyivr86j4e" xml:space="preserve">'''JavaScript: Weba software plataforma global bihurtzea'''

'''JavaScript''' goi-mailako programazio-lengoaia interpretatua eta paradigma anitzekoa da. [[w:HTML|HTML]] eta [[w:CSS|CSSrekin]] batera, Web modernoaren oinarrizko hiru zutabeetako bat da. 
&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;ECMA International. [https://ecma-international.org/wp-content/uploads/ECMA-262_16th_edition_june_2025.pdf ECMAScript Language Specification]. ecma-international.org&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=David|abizena=Flanagan|izenburua=JavaScript: the definitive guide: master the world's most-used programming language|argitaletxea=O'Reilly Media, Inc|data=2020|edizioa=Seventh edition|isbn=978-1-4919-5202-3|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt; Bezeroaren aldean exekuzio-logika eta interaktibitatea eskaintzen ditu, nabigatzaileek web orri estatikoetatik haratago joan eta aplikazio k.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Hasieran dinamismo sinplea gehitzeko sortua izan bazen ere, haren bilakaerak softwarearen arkitektura eraldatu du. Gertaeretan oinarritutako eredua, DOM zuhaitzaren manipulazioa, web zerbitzuen kontsumoa eta datuen karga asinkronoa txertatuz, JavaScript-ek nabigatzailea aplikazio banatuak exekutatzeko plataforma bihurtu du.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Nicholas C.|abizena=Zakas|izenburua=Understanding ECMAScript 6: the definitive guide for JavaScript developers|argitaletxea=No Starch Press|data=2016|isbn=978-1-59327-757-4|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;. Gaur egun, V8 bezalako exekuzio-motor aurreratuek eta Node.js bezalako inguruneek bultzatuta, tipatze dinamikoa duen lengoaia da, bai bezeroan aldean (''front-end'') bai zerbitzari aldean (''back-end'') erabiltzen dena.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Historia eta bilakaera: nabigatzaileko scriptetik ECMAScript estandarrera ==
JavaScript 1995eko maiatzean sortu zuen '''Brendan Eich'''-ek ''Netscape Communications'' enpresan, nabigatzailean exekutatzen ziren script txikiak sortzeko eta web orriei dinamismoa emateko helburuarekin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Allen|abizena=Wirfs-Brock|izenburua=JavaScript: the first 20 years|orrialdeak=1–189|hizkuntza=en|abizena2=Eich|izena2=Brendan|data=2020-06-14|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3386327|aldizkaria=Proceedings of the ACM on Programming Languages|alea=HOPL|zenbakia=4|issn=2475-1421|doi=10.1145/3386327|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

Hasieran ''Mocha'' eta gero ''LiveScript'' izenez ezaguna izan zen, baina azkenik ''JavaScript'' izena hartu zuen arrazoi komertzialengatik, ''Java''rekin inolako loturarik ez duen programazio-lengoaia izan arren.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Marijn|abizena=Haverbeke|izenburua=Eloquent JavaScript: a modern introduction to programming|argitaletxea=No Starch Press|data=2019|edizioa=Third edition|isbn=978-1-59327-950-9|sartze-data=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

Ekosistemaren zatiketa saihesteko, Netscapek lengoaia '''ECMA International''' erakundera eraman zuen eta, 1997an, '''ECMAScript''' estandarra definitu zen.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Bere bilakaera honako mugarri nagusietan laburbil daiteke:

* '''AJAXen hedapena (2005)''': nabigatzaileak zerbitzariarekin komunikazio asinkronoak egitea ahalbidetu zuen, orria berriro kargatu gabe, eta horri esker web aplikazio interaktiboak garatu ahal izan ziren, hala nola Gmail edo Google Maps bezalako lehen aplikazioak.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''ECMAScript 6 (2015)''': klaseak, moduluak, promesak eta beste hainbat hobekuntza txertatu zituen, hizkuntza eskala handiko sistemen garapenerako sendotuz.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Eguneratze jarraitua''': 2016tik aurrera, TC39 batzordeak urteko bertsioak argitaratzen ditu, lengoaiaren etengabeko bilakaera bermatuz eta atzeranzko bateragarritasuna mantenduz.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak ==
JavaScripten azpiegitura teknikoa malgua eta ingurune banatuetara egokitua da. Honako propietate nagusiek definitzen dute:

* '''DOMaren manipulazioa eta interakzioa''': JavaScript-ek nabigatzailearekin komunikatzen da ''Document Object Model'' (DOM) programazio-interfazearen bidez. Horri esker, script batek HTML kodea eta CSS estiloak eskuratu, aldatu eta dinamikoki egituratu ditzake, erabiltzailearen ekintzen arabera. [[File:DOM-model.png|thumb|DOM zuhaitzaren diagrama]]

* '''Prototipoetan oinarritutako eredua''': Objektuen arteko herentzia prototipo dinamikoen bidez gauzatzen da, portaera berrerabiltzeko modu malgua eskainiz.
* '''Tipatze dinamikoa eta ahula''': Aldagaiek ez dute mota finko bat eta sistemak bihurketa inplizituak egiten ditu exekuzioan zehar.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Ezaugarri honek prototipazio azkarra ahalbidetzen du; proiektu handiek, ordea, TypeScript bezalako supermultzoen bidezko kontrol estatikoa baliatzen dute.
* '''Just-In-Time (JIT) konpilazioa''': Motor modernoek (Googleren V8k edo Mozillaren SpiderMonkeyk, esaterako) iturburu-kodea makina-kode natibora konpilatzen dute exekuzioan bertan. Horrek scripten errendimendua nabarmen hobetzen du.&lt;ref&gt;MDN Web Docs. JavaScript technologies overview. developer.mozilla.org&lt;/ref&gt;
* '''Eredu asinkronoa eta gertaeren begizta (''Event Loo''p)''': JavaScript hari bakarrean exekutatzen da, baina kanpo-eragiketak delegatuz, eta promesen edo ''async/await'' mekanismoen bidez koordinatuz konkurrentzia modu eraginkorrean kudeatzen du.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;javascript&quot; line&gt;
&lt;html&gt;
&lt;head&gt;
  &lt;script&gt;
    // Orriaren karga itxaron, DOMa prest egon dadin
    document.addEventListener(&quot;DOMContentLoaded&quot;, function () {
      const botoia = document.getElementById(&quot;nireBotoia&quot;);
      const mezua = document.getElementById(&quot;mezua&quot;);
      // Erabiltzailearen klik batek edukia eguneratzen du
      botoia.addEventListener(&quot;click&quot;, function () {
        mezua.textContent = &quot;Gertaera detektatua: edukia eguneratu da&quot;;
      });
    });
  &lt;/script&gt;
&lt;/head&gt;
&lt;body&gt;
  &lt;h1&gt;DOM manipulazioa eta gertaeren kudeaketa&lt;/h1&gt;
  &lt;button id=&quot;nireBotoia&quot;&gt;Klikatu nazazu&lt;/button&gt;
  &lt;p id=&quot;mezua&quot;&gt;Hasierako testua&lt;/p&gt;
&lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Garrantzia, eragina eta etorkizuna==
[[Fitxategi:HTML5_PereiraLiburua.jpg|thumb|'HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak' liburua.&lt;ref name=&quot;:102&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira Varela|urtea=2021|izenburua=HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|hizkuntza=eu|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/html5-lengoaia-eta-javascript-apiak|aldizkaria=www.ueu.eus|sartze-data=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|urtea=2022|izenburua=Github - juananpe/html5liburua - HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|data=2024-06-02|url=https://github.com/juananpe/html5liburua|sartze-data=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;]]

JavaScript funtsezko teknologia bat da web garapen estandarrean eta gaur egungo webaren oinarrizko osagaietako bat da.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Osagaietan oinarritutako framework modularren garapenak ('''React''', '''Angular''' edo '''Vue.js''' bezalakoak) interfazeen diseinua software‑ingeniaritzako diziplina egituratua bihurtu du.
Bere aplikazio-esparrua nabarmen zabaldu da:

* '''Zerbitzariak eta Sistema Banatuak''': Node.js-k JavaScript nabigatzailetik kanpo exekutatzea ahalbidetzen du, APIak eta mikrozerbitzuak garatzeko.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Multiplataforma Aplikazioa''': React Native edo Electron bezalako inguruneek aplikazio mugikorrak eta mahaigaineko aplikazioak garatzeko aukera ematen dute, iturburu-kodearen oinarri bera partekatuz.
* '''Azpiegitura modernoa''': Teknologia sektoreko enpresa askok JavaScripten ekosistema erabiltzen dute denbora errealeko datu-fluxuak prozesatzeko eta zerbitzu digital eskalagarriak eraikitzeko.

Etorkizuneko garapen-ildoak WebAssembly (Wasm) teknologiarekin duen konbergentziara bideratuta daude, maila baxuko moduluak (C edo Rust) nabigatzailean exekutatzeko, Deno edo Bun bezalako exekuzio-ingurune berrien optimizaziorako eta segurtasun modularra sendotzeko.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Testu ebakia: JavaScript eta programazio-lengoaien erabilera ==
[[Fitxategi:Most_popular_programming_languages_on_GitHub.png|thumb|500px|GitHuben gehien erabiltzen diren lengoaiak.]]
[[w:Node.js|Node.js]] 2009an sortzea funtsezkoa izan zen JavaScripten erabilera areagotzeko, eta tresna horri esker hasi zen erabiltzen nabigatzaileetatik kanpo ere. 
Irudian ikus daitekeenez JavaScript da [[w:GitHub|GitHub]] plataforman gehien erabiltzen den lengoaia.
Webguneen garapenean nagusitasuna erabatekoa da, 2025ean ia webgune guztietan (% 98,9an) erabiltzen zen [[w:Bezero-zerbitzari|bezero]] aldean nola edo hala.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Usage Statistics of JavaScript as Client-side Programming Language on Websites, September 2026|url=https://w3techs.com/technologies/details/cp-javascript|aldizkaria=w3techs.com|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>azc1ja763ortk81nuwlu8zyivr86j4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/NoSQL datu-baseak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7309</id>
    <revision>
      <id>44429</id>
      <parentid>44412</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>44429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6353" sha1="k006ilcvl47swmmqegu1x25g9vhc5wb" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Definizioa ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== CAP teorema ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== NoSQL datu-base motak ==

=== Gako-balio datu-baseak ===

Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan.

Adibideak: Redis, Riak, Amazon DynamoDB

=== Dokumentu datu-baseak ===

Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte.

Adibideak:MongoDB, CouchDB

=== Zutabe-zabaleko datu-baseak ===
[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude.

Adibideak: Apache Cassandra, Apache HBase

=== Grafo datu-baseak ===

Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira.

Adibideak: Neo4j, JanusGraph

== Abantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

== Desabantailak ==

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.
== Errendimendua ==
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: Erabilera anitza ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]].
* [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]].
* [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]].
* [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten]] (IoT).
* [[w:Datu handiak|Big Data]] analisian.
* [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]].
* [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]].

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>k006ilcvl47swmmqegu1x25g9vhc5wb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44430</id>
      <parentid>44429</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:22:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>44430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6350" sha1="oy6x0k89dao44zjxqb2rank6mtgwovp" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Definizioa eta ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== CAP teorema ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== NoSQL datu-base motak ==

=== Gako-balio datu-baseak ===

Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan.

Adibideak: Redis, Riak, Amazon DynamoDB

=== Dokumentu datu-baseak ===

Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte.

Adibideak:MongoDB, CouchDB

=== Zutabe-zabaleko datu-baseak ===
[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude.

Adibideak: Apache Cassandra, Apache HBase

=== Grafo datu-baseak ===

Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira.

Adibideak: Neo4j, JanusGraph

== Abantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

== Desabantailak ==

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.
== Errendimendua ==
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: Erabilera anitza ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]].
* [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]].
* [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]].
* [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten]] (IoT).
* [[w:Datu handiak|Big Data]] analisian.
* [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]].
* [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]].

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>oy6x0k89dao44zjxqb2rank6mtgwovp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44431</id>
      <parentid>44430</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>44431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6349" sha1="q7b4jspdis2aczjoiyez4rnlylemobv" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Definizioa eta ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== CAP teorema ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== NoSQL datu-base motak ==

=== Gako-balio datu-baseak ===

Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan.

Adibideak: Redis, Riak, Amazon DynamoDB

=== Dokumentu datu-baseak ===

Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte.

Adibideak:MongoDB, CouchDB

=== Zutabe-zabaleko datu-baseak ===
[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude.

Adibideak: Apache Cassandra, Apache HBase

=== Grafo datu-baseak ===

Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira.

Adibideak: Neo4j, JanusGraph

== Abantailak eta desanbantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Errendimendua ==
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: Erabilera anitza ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]].
* [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]].
* [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]].
* [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten]] (IoT).
* [[w:Datu handiak|Big Data]] analisian.
* [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]].
* [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]].

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>q7b4jspdis2aczjoiyez4rnlylemobv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44432</id>
      <parentid>44431</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>44432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6337" sha1="s84bin6qlguviw4autcjybx7rzj1wk8" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;


== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;
=== CAP teorema ===

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== NoSQL datu-base motak ==

=== Gako-balio datu-baseak ===

Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan.

Adibideak: Redis, Riak, Amazon DynamoDB

=== Dokumentu datu-baseak ===

Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte.

Adibideak:MongoDB, CouchDB

=== Zutabe-zabaleko datu-baseak ===
[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude.

Adibideak: Apache Cassandra, Apache HBase

=== Grafo datu-baseak ===

Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira.

Adibideak: Neo4j, JanusGraph

== Abantailak eta desanbantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Errendimendua ==
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: Erabilera anitza ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]].
* [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]].
* [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]].
* [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten]] (IoT).
* [[w:Datu handiak|Big Data]] analisian.
* [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]].
* [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]].

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>s84bin6qlguviw4autcjybx7rzj1wk8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44433</id>
      <parentid>44432</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>44433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6335" sha1="sb52hywqcdklva3wodxrfme398cj3vk" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;
=== CAP teorema ===

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== NoSQL datu-base motak ==

=== Gako-balio datu-baseak ===

Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan.

Adibideak: Redis, Riak, Amazon DynamoDB

=== Dokumentu datu-baseak ===

Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte.

Adibideak:MongoDB, CouchDB

=== Zutabe-zabaleko datu-baseak ===
[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude.

Adibideak: Apache Cassandra, Apache HBase

=== Grafo datu-baseak ===

Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira.

Adibideak: Neo4j, JanusGraph

== Abantailak eta desanbantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Errendimendua ==
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: Erabilera anitza ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]].
* [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]].
* [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]].
* [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten]] (IoT).
* [[w:Datu handiak|Big Data]] analisian.
* [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]].
* [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]].

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>sb52hywqcdklva3wodxrfme398cj3vk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44434</id>
      <parentid>44433</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* NoSQL datu-base motak */</comment>
      <origin>44434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6358" sha1="e7yyskfuwbewdt6d16ard2ta4gqkojz" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;
=== CAP teorema ===

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== Motak ==

Hainbat mota bereiz daitezke:

* Gako-balio datu-baseak. Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Redis, Riak eta Amazon DynamoDB dira ezagunenak.

* Dokumentu datu-baseak. Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. MongoDB eta CouchDB dira ezagunenak

[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
*Zutabe-zabaleko datu-baseak. Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Apache Cassandra eta Apache HBase dira ezagunenak.

* Grafo datu-baseak. Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Neo4j eta JanusGraph dira ezagunenak.

== Abantailak eta desanbantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Errendimendua ==
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: Erabilera anitza ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]].
* [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]].
* [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]].
* [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten]] (IoT).
* [[w:Datu handiak|Big Data]] analisian.
* [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]].
* [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]].

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>e7yyskfuwbewdt6d16ard2ta4gqkojz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44435</id>
      <parentid>44434</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>44435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6361" sha1="06gf0fjajksj36x4t6t4mil73u7za8o" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;
=== CAP teorema ===

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== Abantailak eta desanbantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Motak ==

Hainbat mota bereiz daitezke:

* Gako-balio datu-baseak. Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Redis, Riak eta Amazon DynamoDB dira ezagunenak.

* Dokumentu datu-baseak. Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. MongoDB eta CouchDB dira ezagunenak

[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
*Zutabe-zabaleko datu-baseak. Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Apache Cassandra eta Apache HBase dira ezagunenak.

* Grafo datu-baseak. Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Neo4j eta JanusGraph dira ezagunenak.


=== Errendimendua ===
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: Erabilera anitza ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]].
* [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]].
* [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]].
* [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten]] (IoT).
* [[w:Datu handiak|Big Data]] analisian.
* [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]].
* [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]].

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>06gf0fjajksj36x4t6t4mil73u7za8o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44436</id>
      <parentid>44435</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>44436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6773" sha1="5dzep8892t94a08r5v2ejyzygeszuh2" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;
NoSQL datu-baseak ohikoak dira oso teknologia ezagunetan: [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]], [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]], [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]], [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten]] (IoT), [[w:Datu handiak|Big Data]] analisian, [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]] eta [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]] esaterako.

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;
=== CAP teorema ===

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== Abantailak eta desanbantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Motak ==

Hainbat mota bereiz daitezke:

* Gako-balio datu-baseak. Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Redis, Riak eta Amazon DynamoDB dira ezagunenak.

* Dokumentu datu-baseak. Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. MongoDB eta CouchDB dira ezagunenak

[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
*Zutabe-zabaleko datu-baseak. Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Apache Cassandra eta Apache HBase dira ezagunenak.

* Grafo datu-baseak. Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Neo4j eta JanusGraph dira ezagunenak.


=== Errendimendua ===
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: Erabilera anitza ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]].
* [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]].
* [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]].
* [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten]] (IoT).
* [[w:Datu handiak|Big Data]] analisian.
* [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]].
* [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]].

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>5dzep8892t94a08r5v2ejyzygeszuh2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44437</id>
      <parentid>44436</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>44437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6774" sha1="f8lrgpeu7jvts72m776ll8phfxsei6x" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

NoSQL datu-baseak ohikoak dira oso teknologia ezagunetan: [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]], [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]], [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]], [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten]] (IoT), [[w:Datu handiak|Big Data]] analisian, [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]] eta [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]] esaterako.

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;
=== CAP teorema ===

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== Abantailak eta desanbantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Motak ==

Hainbat mota bereiz daitezke:

* Gako-balio datu-baseak. Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Redis, Riak eta Amazon DynamoDB dira ezagunenak.

* Dokumentu datu-baseak. Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. MongoDB eta CouchDB dira ezagunenak

[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
*Zutabe-zabaleko datu-baseak. Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Apache Cassandra eta Apache HBase dira ezagunenak.

* Grafo datu-baseak. Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Neo4j eta JanusGraph dira ezagunenak.


=== Errendimendua ===
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: Erabilera anitza ==

NoSQL datu-baseak ohikoak dira:

* [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]].
* [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]].
* [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]].
* [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten]] (IoT).
* [[w:Datu handiak|Big Data]] analisian.
* [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]].
* [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]].

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>f8lrgpeu7jvts72m776ll8phfxsei6x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44438</id>
      <parentid>44437</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: Erabilera anitza */</comment>
      <origin>44438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6403" sha1="rxdgw70mtmnmu3p2isbxuf1mqvhj5mb" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

NoSQL datu-baseak ohikoak dira oso teknologia ezagunetan: [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]], [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]], [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]], [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten]] (IoT), [[w:Datu handiak|Big Data]] analisian, [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]] eta [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]] esaterako.

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;
=== CAP teorema ===

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== Abantailak eta desanbantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Motak ==

Hainbat mota bereiz daitezke:

* Gako-balio datu-baseak. Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Redis, Riak eta Amazon DynamoDB dira ezagunenak.

* Dokumentu datu-baseak. Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. MongoDB eta CouchDB dira ezagunenak

[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
*Zutabe-zabaleko datu-baseak. Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Apache Cassandra eta Apache HBase dira ezagunenak.

* Grafo datu-baseak. Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Neo4j eta JanusGraph dira ezagunenak.


=== Errendimendua ===
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: Datu handiak eta NoSQL datu-baseak ==

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>rxdgw70mtmnmu3p2isbxuf1mqvhj5mb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44439</id>
      <parentid>44438</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>44439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6410" sha1="0jfo12s6756lx3yevundiaf1xq4iivm" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

NoSQL datu-baseak ohikoak dira oso teknologia ezagunetan: [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]], [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]], [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]], [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten (IoT)]], [[w:Datu handiak|Datu handietan (Big Data)]], [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]] eta [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]] esaterako.

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;
=== CAP teorema ===

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* '''Koherentzia''' (Consistency)
* '''Erabilgarritasuna''' (Availability)
* '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

== Abantailak eta desanbantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Motak ==

Hainbat mota bereiz daitezke:

* Gako-balio datu-baseak. Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Redis, Riak eta Amazon DynamoDB dira ezagunenak.

* Dokumentu datu-baseak. Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. MongoDB eta CouchDB dira ezagunenak

[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
*Zutabe-zabaleko datu-baseak. Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Apache Cassandra eta Apache HBase dira ezagunenak.

* Grafo datu-baseak. Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Neo4j eta JanusGraph dira ezagunenak.


=== Errendimendua ===
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: Datu handiak eta NoSQL datu-baseak ==

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>0jfo12s6756lx3yevundiaf1xq4iivm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44440</id>
      <parentid>44439</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ezaugarriak */</comment>
      <origin>44440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5868" sha1="9sbkilzg3adtor6a9945qvb2vau0r34" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

NoSQL datu-baseak ohikoak dira oso teknologia ezagunetan: [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]], [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]], [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]], [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten (IoT)]], [[w:Datu handiak|Datu handietan (Big Data)]], [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]] eta [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]] esaterako.

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== Abantailak eta desanbantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Motak ==

Hainbat mota bereiz daitezke:

* Gako-balio datu-baseak. Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Redis, Riak eta Amazon DynamoDB dira ezagunenak.

* Dokumentu datu-baseak. Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. MongoDB eta CouchDB dira ezagunenak

[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
*Zutabe-zabaleko datu-baseak. Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Apache Cassandra eta Apache HBase dira ezagunenak.

* Grafo datu-baseak. Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Neo4j eta JanusGraph dira ezagunenak.


=== Errendimendua ===
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: Datu handiak eta NoSQL datu-baseak ==

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>9sbkilzg3adtor6a9945qvb2vau0r34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44441</id>
      <parentid>44440</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: Datu handiak eta NoSQL datu-baseak */</comment>
      <origin>44441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6908" sha1="g7nwh6dcxb2bks5pzakdwkpeopgrn7c" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

NoSQL datu-baseak ohikoak dira oso teknologia ezagunetan: [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]], [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]], [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]], [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten (IoT)]], [[w:Datu handiak|Datu handietan (Big Data)]], [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]] eta [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]] esaterako.

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== Abantailak eta desanbantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Motak ==

Hainbat mota bereiz daitezke:

* Gako-balio datu-baseak. Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Redis, Riak eta Amazon DynamoDB dira ezagunenak.

* Dokumentu datu-baseak. Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. MongoDB eta CouchDB dira ezagunenak

[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
*Zutabe-zabaleko datu-baseak. Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Apache Cassandra eta Apache HBase dira ezagunenak.

* Grafo datu-baseak. Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Neo4j eta JanusGraph dira ezagunenak.


=== Errendimendua ===
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: NoSQL datu-baseak, CAP teorema eta Datu handiak ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira CAP teoremaren testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* Koherentzia (Consistency)
* Erabilgarritasuna (Availability)
* Partizio-tolerantzia (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

Esan bezala NoSQL datu-baseak oso erabiliak dira Datu Handien gaineko aplikazioetan.
Diseinu sinplea, clusterretan eskalatzeko gaitasuna (eskala horizontala deritzona) eta datuen eskuragarritasunaren gaineko kontrol zehatza dira horren arrazoi nagusiak. Gainera, zenbait ataza azkartu ditzakete eta askotan datu-baseen taula finkoak baino moldagarriagoak dira. NoSQL sistema askok azkartasuna eta erabilgarritasuna lehenesten dituzte koherentzia zorrotzaren gainetik (gogoratu CAP teorema), behin-behineko koherentzia erabiliz.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>g7nwh6dcxb2bks5pzakdwkpeopgrn7c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44442</id>
      <parentid>44441</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>44442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6959" sha1="e2zq135zew9ia23j80xknxlea8532o9" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;


[[File:Nosql.gif|thumb|Zenbait NoSQL datu-base.]]
NoSQL datu-baseak ohikoak dira oso teknologia ezagunetan: [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]], [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]], [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]], [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten (IoT)]], [[w:Datu handiak|Datu handietan (Big Data)]], [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]] eta [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]] esaterako.

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== Abantailak eta desanbantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Motak ==

Hainbat mota bereiz daitezke:

* Gako-balio datu-baseak. Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Redis, Riak eta Amazon DynamoDB dira ezagunenak.

* Dokumentu datu-baseak. Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. MongoDB eta CouchDB dira ezagunenak

[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
*Zutabe-zabaleko datu-baseak. Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Apache Cassandra eta Apache HBase dira ezagunenak.

* Grafo datu-baseak. Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Neo4j eta JanusGraph dira ezagunenak.


=== Errendimendua ===
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: NoSQL datu-baseak, CAP teorema eta Datu handiak ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira CAP teoremaren testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* Koherentzia (Consistency)
* Erabilgarritasuna (Availability)
* Partizio-tolerantzia (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

Esan bezala NoSQL datu-baseak oso erabiliak dira Datu Handien gaineko aplikazioetan.
Diseinu sinplea, clusterretan eskalatzeko gaitasuna (eskala horizontala deritzona) eta datuen eskuragarritasunaren gaineko kontrol zehatza dira horren arrazoi nagusiak. Gainera, zenbait ataza azkartu ditzakete eta askotan datu-baseen taula finkoak baino moldagarriagoak dira. NoSQL sistema askok azkartasuna eta erabilgarritasuna lehenesten dituzte koherentzia zorrotzaren gainetik (gogoratu CAP teorema), behin-behineko koherentzia erabiliz.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>e2zq135zew9ia23j80xknxlea8532o9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44443</id>
      <parentid>44442</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>44443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6965" sha1="myskk8lc9zjwfcz62iqp6lp1flq32wr" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;


[[File:Nosql.gif|thumb|400px|Zenbait NoSQL datu-base.]]
NoSQL datu-baseak ohikoak dira oso teknologia ezagunetan: [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]], [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]], [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]], [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten (IoT)]], [[w:Datu handiak|Datu handietan (Big Data)]], [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]] eta [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]] esaterako.

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== Abantailak eta desanbantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Motak ==

Hainbat mota bereiz daitezke:

* Gako-balio datu-baseak. Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Redis, Riak eta Amazon DynamoDB dira ezagunenak.

* Dokumentu datu-baseak. Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. MongoDB eta CouchDB dira ezagunenak

[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
*Zutabe-zabaleko datu-baseak. Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Apache Cassandra eta Apache HBase dira ezagunenak.

* Grafo datu-baseak. Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Neo4j eta JanusGraph dira ezagunenak.


=== Errendimendua ===
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: NoSQL datu-baseak, CAP teorema eta Datu handiak ==

NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira CAP teoremaren testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* Koherentzia (Consistency)
* Erabilgarritasuna (Availability)
* Partizio-tolerantzia (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.&lt;/ref&gt;

Esan bezala NoSQL datu-baseak oso erabiliak dira Datu Handien gaineko aplikazioetan.
Diseinu sinplea, clusterretan eskalatzeko gaitasuna (eskala horizontala deritzona) eta datuen eskuragarritasunaren gaineko kontrol zehatza dira horren arrazoi nagusiak. Gainera, zenbait ataza azkartu ditzakete eta askotan datu-baseen taula finkoak baino moldagarriagoak dira. NoSQL sistema askok azkartasuna eta erabilgarritasuna lehenesten dituzte koherentzia zorrotzaren gainetik (gogoratu CAP teorema), behin-behineko koherentzia erabiliz.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>myskk8lc9zjwfcz62iqp6lp1flq32wr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Itzulpen automatiko neuronala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7318</id>
    <revision>
      <id>44417</id>
      <parentid>44301</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu-ebakia: Itzulbide, euskarazko osasun-arreta ahalbidetzeko */ argazkiak</comment>
      <origin>44417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9209" sha1="eauldbt3axugrh94nxpdnvimt40m0ng" xml:space="preserve">= Itzulpen automatiko neuronala =

[[w:eu:Itzulpen automatiko neuronal|Itzulpen automatiko neuronala]] testu bat hizkuntza batetik beste batera automatikoki pasatzeko teknika da, sare neuronaletan oinarritzen dena. Bere helburua ez da jatorrizko testuko hitz bakoitzari beste hizkuntzako ordain bat ematea soilik, baizik eta testuaren esanahia beste hizkuntzan modu ulergarri eta natural batean berreraikitzea ere. Aurreko belaunaldietako sistemekin alderatuta, eredu neuronalek kalitate-jauzi nabarmena ekarri dute, esaldien egitura eta testuingurua modu bateratuagoan modelatzeko gai direlako.

Gaur egun, teknologia hori eguneroko tresna digital askotan dago txertatuta: web bidezko itzultzaileetan, dokumentu-kudeaketan, nazioarteko komunikazioan eta adimen artifizialeko aplikazioetan. Hizkuntza gutxituen kasuan ere balio estrategikoa du, eduki gehiago sortzeko, zerbitzu elebidunak eskaintzeko eta hizkuntza horien erabilera digitala indartzeko aukera ematen duelako.
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Elia martxan es 2021 02.png|[[elia.eus]] ([[Elhuyar Fundazioa|Elhuyar]])
Fitxategi:Itzultzaile neuronala EJ.png|Jaurlaritzaren itzutzaile neuronala
Fitxategi:Batua eus.png|Batua.eus
&lt;/gallery&gt;

== Historia eta bilakaera ==

[[w:eu:Itzulpengintza automatiko|Itzulpen automatikoaren]] lehen sistemak arau linguistikoetan oinarritu ziren. Hiztegiak, gramatika formalak eta eskuz definitutako baliokidetasunak erabiltzen zituzten. Horrek emaitzen gaineko kontrol handia ematen zuen, baina hizkuntza-pare eta erabilera-eremu bakoitzerako garapen-lan handia eskatzen zuen.

1990eko hamarkadatik aurrera, itzulpen automatiko estatistikoa nagusitu zen. Sistema horiek corpus elebidun handietatik ikasten zuten zein hitz edo esaldi-zati izan zitezkeen elkarren ordain. Aurreko ikuspegia baino malguagoak ziren, baina itzulpena zati txiki samarretan eraikitzen zutenez, zailtasunak izan ohi zituzten hitz-ordena naturala, esaldiaren koherentzia eta testuingurua behar bezala mantentzeko.

2010eko hamarkadan, sare neuronaletan oinarritutako ereduek aurreko sistemak ordezkatzen hasi ziren. ''Encoder-decoder'' arkitekturak erabiliz, sare batek jatorrizko esaldia errepresentazio matematiko batean kodetzen zuen, eta beste batek helburuko hizkuntzako esaldia sortzen zuen.&lt;ref&gt;Ilya Sutskever, Oriol Vinyals eta Quoc V. Le, [https://arxiv.org/abs/1409.3215 «Sequence to Sequence Learning with Neural Networks»], ''Advances in Neural Information Processing Systems'', 2014.&lt;/ref&gt; Arreta-mekanismoek itzulpenaren urrats bakoitzean jatorrizko testuaren zatirik garrantzitsuenak kontuan hartzea ahalbidetu zuten.&lt;ref&gt;Dzmitry Bahdanau, Kyunghyun Cho eta Yoshua Bengio, [https://arxiv.org/abs/1409.0473 «Neural Machine Translation by Jointly Learning to Align and Translate»], 2014.&lt;/ref&gt; 2017an aurkeztutako Transformer arkitekturak urrats berri bat ekarri zuen: arreta-mekanismoetan oinarrituta, testuingurua modu eraginkorragoan modelatu eta entrenamendua paraleloan egiteko aukera eman zuen.&lt;ref&gt;Ashish Vaswani et al., [https://arxiv.org/abs/1706.03762 «Attention Is All You Need»], ''Advances in Neural Information Processing Systems'', 2017.&lt;/ref&gt;

== Nola funtzionatzen du? ==

Itzulpen-eredu neuronalak jatorrizko hizkuntzako eta helburuko hizkuntzako testu baliokideak dituen [[w:Corpus paralelo|corpus elebidun]] batekin entrenatzen dira. Entrenamenduan, ereduak hizkuntzen arteko erlazioak ikasten ditu: hitzen esanahiak, egitura sintaktikoak, ohiko esamoldeak eta hitzen arteko mendekotasunak.

Itzulpena sortzeko testua tokenetan banatzen da. Ereduak jatorrizko sekuentzia prozesatu eta helburuko hizkuntzako testua tokenez token sortzen du. Urrats bakoitzean, aurretik sortutako testua eta jatorrizko esaldia hartzen ditu kontuan hurrengo tokenik probableena aukeratzeko. Horregatik, itzulpena ez da hiztegi bateko baliokidetasunak bata bestearen atzetik lotzearen emaitza, baizik eta ikasitako hizkuntza-ereduen arabera sortutako sekuentzia berri bat.

Eredu neuronalek aurreko sistemek baino itzulpen naturalagoak sortzen dituzte, batez ere datu ugari dituzten hizkuntza-pareetan. Hala ere, emaitza arina eta gramatikalki zuzena izateak ez du bermatzen esanahia guztiz gorde denik. Ereduak informazioa ezabatu, gehitu edo gaizki interpretatu dezake, eta akats horiek ez dira beti erraz antzematen.

== Aplikazioak eta mugak ==

Itzulpen automatiko neuronala web-edukietan, dokumentazio teknikoan, hezkuntzan, administrazioan, bezeroarentzako arretan eta nazioarteko komunikazioan erabiltzen da. Batzuetan, erabiltzaileari testu baten gutxi gorabeherako esanahia eskaintzen dio; beste batzuetan, itzultzaile profesionalentzako aurreitzulpena sortzen du, ondoren giza berrikuspena egiteko.

Kalitatea neurri handi batean entrenamendu-datuen araberakoa da. Baliabide gutxiko hizkuntzetan corpus elebidun gutxiago dagoenez, emaitzak okerragoak izan daitezke. Domeinu espezializatuek ere arazo bereziak dituzte: osasunean, zuzenbidean edo administrazioan, terminologia zehatza, estilo jakinak eta esanahiaren fidagarritasuna ezinbestekoak dira. Horregatik, itzultzaile orokor bat ez da beti nahikoa; domeinura egokitutako datuak, terminologia-lana eta giza ebaluazioa behar dira.

Bestalde, itzulpen automatiko neuronalaren muga nagusietako bat izan da sistemak, tradizionalki, esaldi-mailan entrenatu eta erabiltzea.  [[w:Hizkuntza-eredu handi|Hizkuntza-eredu handiek]] testuinguru luzeagoak prozesatzeko duten gaitasunak dokumentu osoak modu naturalagoan itzultzeko bidea zabaldu du, nahiz eta testu luzeko fidagarritasuna eta kontrola ikerketa-arazo garrantzitsuak diren oraindik.

== Testu-ebakia: Itzulbide, euskarazko osasun-arreta ahalbidetzeko ==

[[File:Itzulbide HaimaikaTB.jpg|thumb|[[w:Felix Zubia|Felix Zubia]] medikua Itzulbide aplikazioa erabiltzen]]
Behar horri erantzuteko sortu zen Itzulbide, osasun-txostenetan euskaraz idatzitako informazioa gaztelaniara automatikoki itzultzeko sistema. Proiektuaren abiapuntua ez zen itzultzaile berri bat sortzeko interes teknologiko hutsa, osasun-arloko arazo praktiko bat baizik: profesionalek pazienteekin euskaraz aritu eta historia klinikoan euskaraz idatzi ahal izatea, informazio hori euskaraz ez dakiten gainerako profesionalentzat ere eskuragarri mantenduz.&lt;ref&gt;Olatz Perez-de-Viñaspre, [https://aldizkariak.ueu.eus/index.php/osagaiz/article/view/340 «Itzulbide: osasun-txostenen itzulpen automatiko neuronala»], ''Osagaiz: Osasun Zientzien Aldizkaria'', 4. liburukia, 1. ale berezia, 33–38, 2020.&lt;/ref&gt;

[[Fitxategi:Itzulbide - Pantaila argazkia.png|thumb|Osakidetzako Itzulbide aplikazioaren pantaila-argazkia. Osasun-deskribapen baten itzulpena gaztelaniatik euskarara.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Osakidetzak itzultzaile neuronala abian du, euskarazko testu klinikoak gaztelaniara itzultzeko|hizkuntza=|data=2025-08-27|url=https://www.hamaika.eus/aktualitatea-hamaika/gizartea-eu/osakidetzak-itzultzaile-neuronala-abian-du-euskarazko-testu-klinikoak-gaztelaniara-itzultzeko.html?utm_source=twitter&amp;utm_medium=albistea&amp;utm_campaign=abuztua&amp;utm_id=osakidetza|aldizkaria=hamaika telebista|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;]]Osasun-txostenak ez dira testu arruntak. Terminologia espezializatua, laburdurak, esaldi osatugabeak, estilo telegrafikoa eta pazientearen osasunean eragina izan dezakeen informazio zehatza biltzen dute. Horregatik, Itzulbide ezin da erabilera orokorreko itzultzaile baten aplikazio hutsa izan: domeinu klinikoko datuekin eta erabilera-baldintzekin egokitutako sistema behar du. Proiektuan euskaratik gaztelaniarako noranzkoari eman zitzaion lehentasuna, medikuak euskaraz idatzitakoa osasun-sistemako profesional guztientzat eskuragarri egon zedin.

Itzulbide Osakidetzaren, EHUko Ixa taldearen —gerora HiTZ zentroan integratua— eta Elhuyarren arteko elkarlanetik garatu zen. Sistemak historia klinikoan euskaraz jasotako informazioa gaztelaniara itzultzen du, eta, horrela, kontsulta medikoak euskaraz egitea eta profesionalek aplikazio korporatiboetan euskaraz lan egitea errazten du.&lt;ref&gt;[https://www.orai.eus/eu/arrakasta-kasuak/itzulbide «Itzulbide: itzulpen automatikoa»], ORAI.&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==

&lt;references /&gt;

== Ikus, gainera ==

* [[w:eu:Itzulpengintza automatiko|Itzulpengintza automatikoa]]
* [[w:eu:Itzuli (itzultzaile neuronala)|Itzuli]]
* [[w:eu:Elia.eus|Elia.eus]]
* [[w:eu:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren prozesamendua]]

== Kanpo-estekak ==

* [https://arxiv.org/abs/1409.0473 «Neural Machine Translation by Jointly Learning to Align and Translate»], arreta-mekanismoetan oinarritutako itzulpen neuronalaren erreferentziazko artikulua.
* [https://arxiv.org/abs/1706.03762 «Attention Is All You Need»], Transformer arkitekturaren jatorrizko artikulua.
* [https://aldizkariak.ueu.eus/index.php/osagaiz/article/view/340 «Itzulbide: osasun-txostenen itzulpen automatiko neuronala»], Itzulbideri buruzko artikulua.
* [https://www.euskadi.eus/itzuli/ Itzuli], Eusko Jaurlaritzaren euskararen eta gaztelaniaren arteko itzultzaile automatiko neuronala.
* [https://elia.eus/hasiera Elia], Elhuyarren itzultzaile automatiko eleaniztuna.
* [https://www.batua.eus/ Batua], adimen artifizialean eta sare neuronaletan oinarritutako itzulpen-zerbitzua.</text>
      <sha1>eauldbt3axugrh94nxpdnvimt40m0ng</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44418</id>
      <parentid>44417</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu-ebakia: Itzulbide, euskarazko osasun-arreta ahalbidetzeko */ irudiak</comment>
      <origin>44418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9227" sha1="kcegjmun59d9azcjw54veps7izx5hep" xml:space="preserve">= Itzulpen automatiko neuronala =

[[w:eu:Itzulpen automatiko neuronal|Itzulpen automatiko neuronala]] testu bat hizkuntza batetik beste batera automatikoki pasatzeko teknika da, sare neuronaletan oinarritzen dena. Bere helburua ez da jatorrizko testuko hitz bakoitzari beste hizkuntzako ordain bat ematea soilik, baizik eta testuaren esanahia beste hizkuntzan modu ulergarri eta natural batean berreraikitzea ere. Aurreko belaunaldietako sistemekin alderatuta, eredu neuronalek kalitate-jauzi nabarmena ekarri dute, esaldien egitura eta testuingurua modu bateratuagoan modelatzeko gai direlako.

Gaur egun, teknologia hori eguneroko tresna digital askotan dago txertatuta: web bidezko itzultzaileetan, dokumentu-kudeaketan, nazioarteko komunikazioan eta adimen artifizialeko aplikazioetan. Hizkuntza gutxituen kasuan ere balio estrategikoa du, eduki gehiago sortzeko, zerbitzu elebidunak eskaintzeko eta hizkuntza horien erabilera digitala indartzeko aukera ematen duelako.
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Fitxategi:Elia martxan es 2021 02.png|[[elia.eus]] ([[Elhuyar Fundazioa|Elhuyar]])
Fitxategi:Itzultzaile neuronala EJ.png|Jaurlaritzaren itzutzaile neuronala
Fitxategi:Batua eus.png|Batua.eus
&lt;/gallery&gt;

== Historia eta bilakaera ==

[[w:eu:Itzulpengintza automatiko|Itzulpen automatikoaren]] lehen sistemak arau linguistikoetan oinarritu ziren. Hiztegiak, gramatika formalak eta eskuz definitutako baliokidetasunak erabiltzen zituzten. Horrek emaitzen gaineko kontrol handia ematen zuen, baina hizkuntza-pare eta erabilera-eremu bakoitzerako garapen-lan handia eskatzen zuen.

1990eko hamarkadatik aurrera, itzulpen automatiko estatistikoa nagusitu zen. Sistema horiek corpus elebidun handietatik ikasten zuten zein hitz edo esaldi-zati izan zitezkeen elkarren ordain. Aurreko ikuspegia baino malguagoak ziren, baina itzulpena zati txiki samarretan eraikitzen zutenez, zailtasunak izan ohi zituzten hitz-ordena naturala, esaldiaren koherentzia eta testuingurua behar bezala mantentzeko.

2010eko hamarkadan, sare neuronaletan oinarritutako ereduek aurreko sistemak ordezkatzen hasi ziren. ''Encoder-decoder'' arkitekturak erabiliz, sare batek jatorrizko esaldia errepresentazio matematiko batean kodetzen zuen, eta beste batek helburuko hizkuntzako esaldia sortzen zuen.&lt;ref&gt;Ilya Sutskever, Oriol Vinyals eta Quoc V. Le, [https://arxiv.org/abs/1409.3215 «Sequence to Sequence Learning with Neural Networks»], ''Advances in Neural Information Processing Systems'', 2014.&lt;/ref&gt; Arreta-mekanismoek itzulpenaren urrats bakoitzean jatorrizko testuaren zatirik garrantzitsuenak kontuan hartzea ahalbidetu zuten.&lt;ref&gt;Dzmitry Bahdanau, Kyunghyun Cho eta Yoshua Bengio, [https://arxiv.org/abs/1409.0473 «Neural Machine Translation by Jointly Learning to Align and Translate»], 2014.&lt;/ref&gt; 2017an aurkeztutako Transformer arkitekturak urrats berri bat ekarri zuen: arreta-mekanismoetan oinarrituta, testuingurua modu eraginkorragoan modelatu eta entrenamendua paraleloan egiteko aukera eman zuen.&lt;ref&gt;Ashish Vaswani et al., [https://arxiv.org/abs/1706.03762 «Attention Is All You Need»], ''Advances in Neural Information Processing Systems'', 2017.&lt;/ref&gt;

== Nola funtzionatzen du? ==

Itzulpen-eredu neuronalak jatorrizko hizkuntzako eta helburuko hizkuntzako testu baliokideak dituen [[w:Corpus paralelo|corpus elebidun]] batekin entrenatzen dira. Entrenamenduan, ereduak hizkuntzen arteko erlazioak ikasten ditu: hitzen esanahiak, egitura sintaktikoak, ohiko esamoldeak eta hitzen arteko mendekotasunak.

Itzulpena sortzeko testua tokenetan banatzen da. Ereduak jatorrizko sekuentzia prozesatu eta helburuko hizkuntzako testua tokenez token sortzen du. Urrats bakoitzean, aurretik sortutako testua eta jatorrizko esaldia hartzen ditu kontuan hurrengo tokenik probableena aukeratzeko. Horregatik, itzulpena ez da hiztegi bateko baliokidetasunak bata bestearen atzetik lotzearen emaitza, baizik eta ikasitako hizkuntza-ereduen arabera sortutako sekuentzia berri bat.

Eredu neuronalek aurreko sistemek baino itzulpen naturalagoak sortzen dituzte, batez ere datu ugari dituzten hizkuntza-pareetan. Hala ere, emaitza arina eta gramatikalki zuzena izateak ez du bermatzen esanahia guztiz gorde denik. Ereduak informazioa ezabatu, gehitu edo gaizki interpretatu dezake, eta akats horiek ez dira beti erraz antzematen.

== Aplikazioak eta mugak ==

Itzulpen automatiko neuronala web-edukietan, dokumentazio teknikoan, hezkuntzan, administrazioan, bezeroarentzako arretan eta nazioarteko komunikazioan erabiltzen da. Batzuetan, erabiltzaileari testu baten gutxi gorabeherako esanahia eskaintzen dio; beste batzuetan, itzultzaile profesionalentzako aurreitzulpena sortzen du, ondoren giza berrikuspena egiteko.

Kalitatea neurri handi batean entrenamendu-datuen araberakoa da. Baliabide gutxiko hizkuntzetan corpus elebidun gutxiago dagoenez, emaitzak okerragoak izan daitezke. Domeinu espezializatuek ere arazo bereziak dituzte: osasunean, zuzenbidean edo administrazioan, terminologia zehatza, estilo jakinak eta esanahiaren fidagarritasuna ezinbestekoak dira. Horregatik, itzultzaile orokor bat ez da beti nahikoa; domeinura egokitutako datuak, terminologia-lana eta giza ebaluazioa behar dira.

Bestalde, itzulpen automatiko neuronalaren muga nagusietako bat izan da sistemak, tradizionalki, esaldi-mailan entrenatu eta erabiltzea.  [[w:Hizkuntza-eredu handi|Hizkuntza-eredu handiek]] testuinguru luzeagoak prozesatzeko duten gaitasunak dokumentu osoak modu naturalagoan itzultzeko bidea zabaldu du, nahiz eta testu luzeko fidagarritasuna eta kontrola ikerketa-arazo garrantzitsuak diren oraindik.

== Testu-ebakia: Itzulbide, euskarazko osasun-arreta ahalbidetzeko ==

[[File:Itzulbide HaimaikaTB.jpg|thumb|[[w:Felix Zubia|Felix Zubia]] medikua Itzulbide aplikazioa erabiltzen.&lt;ref name= &quot;Hamaika&quot;&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Osakidetzak itzultzaile neuronala abian du, euskarazko testu klinikoak gaztelaniara itzultzeko|hizkuntza=|data=2025-08-27|url=https://www.hamaika.eus/aktualitatea-hamaika/gizartea-eu/osakidetzak-itzultzaile-neuronala-abian-du-euskarazko-testu-klinikoak-gaztelaniara-itzultzeko.html?utm_source=twitter&amp;utm_medium=albistea&amp;utm_campaign=abuztua&amp;utm_id=osakidetza|aldizkaria=hamaika telebista|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;]]
Behar horri erantzuteko sortu zen Itzulbide, osasun-txostenetan euskaraz idatzitako informazioa gaztelaniara automatikoki itzultzeko sistema. Proiektuaren abiapuntua ez zen itzultzaile berri bat sortzeko interes teknologiko hutsa, osasun-arloko arazo praktiko bat baizik: profesionalek pazienteekin euskaraz aritu eta historia klinikoan euskaraz idatzi ahal izatea, informazio hori euskaraz ez dakiten gainerako profesionalentzat ere eskuragarri mantenduz.&lt;ref&gt;Olatz Perez-de-Viñaspre, [https://aldizkariak.ueu.eus/index.php/osagaiz/article/view/340 «Itzulbide: osasun-txostenen itzulpen automatiko neuronala»], ''Osagaiz: Osasun Zientzien Aldizkaria'', 4. liburukia, 1. ale berezia, 33–38, 2020.&lt;/ref&gt;

[[Fitxategi:Itzulbide - Pantaila argazkia.png|thumb|Osakidetzako Itzulbide aplikazioa. Osasun-deskribapen baten itzulpena gaztelaniatik euskarara.&lt;ref name= &quot;Hamaika&quot;/&gt;]]Osasun-txostenak ez dira testu arruntak. Terminologia espezializatua, laburdurak, esaldi osatugabeak, estilo telegrafikoa eta pazientearen osasunean eragina izan dezakeen informazio zehatza biltzen dute. Horregatik, Itzulbide ezin da erabilera orokorreko itzultzaile baten aplikazio hutsa izan: domeinu klinikoko datuekin eta erabilera-baldintzekin egokitutako sistema behar du. Proiektuan euskaratik gaztelaniarako noranzkoari eman zitzaion lehentasuna, medikuak euskaraz idatzitakoa osasun-sistemako profesional guztientzat eskuragarri egon zedin.

Itzulbide Osakidetzaren, EHUko Ixa taldearen —gerora HiTZ zentroan integratua— eta Elhuyarren arteko elkarlanetik garatu zen. Sistemak historia klinikoan euskaraz jasotako informazioa gaztelaniara itzultzen du, eta, horrela, kontsulta medikoak euskaraz egitea eta profesionalek aplikazio korporatiboetan euskaraz lan egitea errazten du.&lt;ref&gt;[https://www.orai.eus/eu/arrakasta-kasuak/itzulbide «Itzulbide: itzulpen automatikoa»], ORAI.&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==

&lt;references /&gt;

== Ikus, gainera ==

* [[w:eu:Itzulpengintza automatiko|Itzulpengintza automatikoa]]
* [[w:eu:Itzuli (itzultzaile neuronala)|Itzuli]]
* [[w:eu:Elia.eus|Elia.eus]]
* [[w:eu:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren prozesamendua]]

== Kanpo-estekak ==

* [https://arxiv.org/abs/1409.0473 «Neural Machine Translation by Jointly Learning to Align and Translate»], arreta-mekanismoetan oinarritutako itzulpen neuronalaren erreferentziazko artikulua.
* [https://arxiv.org/abs/1706.03762 «Attention Is All You Need»], Transformer arkitekturaren jatorrizko artikulua.
* [https://aldizkariak.ueu.eus/index.php/osagaiz/article/view/340 «Itzulbide: osasun-txostenen itzulpen automatiko neuronala»], Itzulbideri buruzko artikulua.
* [https://www.euskadi.eus/itzuli/ Itzuli], Eusko Jaurlaritzaren euskararen eta gaztelaniaren arteko itzultzaile automatiko neuronala.
* [https://elia.eus/hasiera Elia], Elhuyarren itzultzaile automatiko eleaniztuna.
* [https://www.batua.eus/ Batua], adimen artifizialean eta sare neuronaletan oinarritutako itzulpen-zerbitzua.</text>
      <sha1>kcegjmun59d9azcjw54veps7izx5hep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/AlphaGo (Deep Reinforcement Learning)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7368</id>
    <revision>
      <id>44425</id>
      <parentid>44309</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T16:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <origin>44425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5987" sha1="p9bsztxtbt8xtranhrxqfb71y39h8bv" xml:space="preserve">[[Fitxategi:Alphago_logo_Reversed.svg|thumb|290x290px|AlphaGo programaren logoa.]]
'''AlphaGo''' [[w:Google DeepMind|DeepMind]] enpresak garatutako [[w:Adimen artifizial|adimen artifizial]] programa bat da, [[w:Go|Go]] jokoan jokatzeko eta maila goreneko jokalariak garaitzeko sortua. [[w:Ikasketa automatiko|Ikasketa sakona]] eta [[w:Montecarlo metodo|Monte Carlo]] zuhaitz-bilaketaz baliatzen da. 2016an nazioarteko ospea lortu zuen [[w:Lee Sedol|Lee Sedol]] munduko Go jokalaririk onenetako bat 4-1eko emaitzaz garaitu ondoren.

AlphaGo-ren arrakastak erakutsi zuen [[w:Neurona-sare artifizial|neurona sare]] sakonetan oinarritutako sistemek arazo oso konplexuei aurre egiteko ahalmena dutela. Honen ondorioz, adimen artifizialaren garapena bizkortu egin zen hainbat arlotan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot; &gt;
Fitxategi:AlphaGo Fan Huiren aurka (2).png|thumb|285x285px|Lehen 99 mugimenduak.
Fitxategi:AlphaGo Fan Huiren aurka.png|thumb|288x288px|100. mugimendutik 165. mugimendura.
&lt;/gallery&gt;

== Historia ==

AlphaGo proiektua [[w:Google DeepMind|DeepMind]] ikerketa-enpresak garatu zuen, 2014 inguruan, Go jokoan lehiatzeko gai izango zen sistema bat sortzeko helburuarekin. 2015eko urrian, lehen aldiz garaitu zuen maila profesionaleko Go jokalari bat, Fan Hui europar txapelduna, bost partidetatik bost irabazita.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia
|abizena=Silver
|izena=David
|izenburua=Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search
|aldizkaria=Nature
|urtea=2016
|libk=10.1038/nature16961
}}&lt;/ref&gt;

2016ko martxoan, AlphaGo-k Lee Sedol hego korearraren aurka jokatu zuen bost partidako neurketa historikoa. Garai hartan, Lee Sedol munduko jokalaririk onenetakoa zen, eta aditu askok uste zuten makinek oraindik ez zutela Go jokoaren konplexutasuna gainditzeko gaitasunik. Hala ere, AlphaGo-k lau partida irabazi eta bakarra galdu zuen. Neurketa hark oihartzun handia izan zuen nazioarteko hedabideetan, eta adimen artifizialaren garapenaren ikur bihurtu zen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia
|izenburua=Google's AI beats Go master Lee Sedol
|argitaletxea=BBC News
|data=2016-03-15
}}&lt;/ref&gt;

Ondoren, DeepMind-ek sistema hobetu zuen eta AlphaGo Master izeneko bertsioa aurkeztu zuen. 2017an, berriz, '''AlphaZero''' argitaratu zuen. Bertsio horrek ez zuen giza jokalarien partidarik erabili entrenamendurako; jokoaren arauak baino ez zituen ezagutzen, eta bere buruaren aurka milioika partida jokatuz ikasi zuen (''self-play'' deritzon teknikaz baliatuta). Denbora gutxian aurreko bertsio guztiak gainditu zituen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia
|abizena=Silver
|izena=David
|izenburua=Mastering the game of Go without human knowledge
|aldizkaria=Nature
|urtea=2017
|libk=10.1038/nature24270
}}&lt;/ref&gt;

== Funtzionamendua ==

Go jokoa oso konplexua da. Adibidez, Xakearekin alderatuta, Go jokoan dauden jokaldi posibleak askoz gehiago dira. Horregatik, ez da nahikoa aukera guztiak aztertzea; estrategia onak identifikatzeko gaitasuna ere behar da.

AlphaGo-k bi osagai nagusi uztartzen ditu:

* '''Politika-sare neuronala''' (''policy network''), une bakoitzean jokatzeko mugimendurik egokienak aurreikusteko.
* '''Balio-sare neuronala''' (''value network''), taulako egoera jakin batek garaipena lortzeko duen probabilitatea kalkulatzeko.

Bi sare horiek [[w:Monte Carlo bilaketa-zuhaitza|Monte Carlo bilaketa-zuhaitza]] (MCTS ingelesez) algoritmoarekin konbinatzen dira. Bilaketa horrek etorkizuneko jokaldi posibleak modu adimentsuan aztertzen ditu, aukera guztiak aztertu beharrik gabe. Horri esker, AlphaGo-k erabaki estrategiko sendoak har ditzake denbora mugatuan.

Lehenengo bertsioetan, sistemak milaka giza partida aztertuz ikasi zuen. Ondoren, bere buruaren aurka etengabe jokatuz hobetu zuen bere maila. AlphaGo Zero bertsioak urrats bat harago jo zuen: ez zuen giza adibiderik behar izan, eta autoikaskuntzaren bidez aurkitu zituen estrategiarik eraginkorrenak.

== Garrantzia ==

AlphaGo-ren garaipenak inflexio-puntua markatu zuen adimen artifizialaren historian. Aurretik, ordenagailuek arrakasta handia izan zuten joko arautuagoetan, hala nola xakean edo dametan, baina Go jokoaren konplexutasunak erronka askoz handiagoa planteatzen zuen.

AlphaGo-k erakutsi zuen ikasketa sakonaren eta sare neuronalen bidez posible zela esperientziatik ikastea eta intuizioaren antzeko erabakiak hartzea. Lorpen horrek ikerketa ugari bultzatu zituen adimen artifizialaren arloan, eta antzeko teknikak erabiltzen hasi ziren beste hainbat diziplinatan.

== Ondorengo garapenak ==

AlphaGo-ren ondoren, DeepMind-ek '''AlphaZero''' sistema garatu zuen. Honek ez zuen Go bakarrik ikasi; algoritmo bera erabiliz [[w:Xake|xakean]] eta [[w:Shogi|shogi]]n ere maila gorena lortu zuen. Horrek erakutsi zuen ikasketa-sistema bera hainbat joko eta arazo konplexutara molda zitekeela.

Ondoren garatutako '''MuZero''' sistemak beste urrats bat eman zuen: jokoaren arauak aurrez ezagutu gabe ere ikasteko gaitasuna erakutsi zuen.

== Testu ebakia: AlphaGo-ren inplikazioak ==

AlphaGo garatzeko erabilitako metodoek aplikazio ugari izan dituzte Go jokotik harago. Antzeko teknikak erabiltzen dira gaur egun, besteak beste:

* proteinen egitura aurresateko;
* roboten kontrol-sistemetan;
* baliabideen optimizazioan;
* energia-kontsumoa murrizteko sistemetan;
* eta medikuntzako diagnostiko-laguntzaileetan.

Hala ere, AlphaGoren arrakastak adimen artifizialaren garapenari buruzko eztabaida ere sustatu zuen. Adituek nabarmendu dute teknologia horiek aukera handiak eskaintzen dituztela, baina gardentasuna, kontrola eta erabilera arduratsua bermatzeko neurriak ere behar direla. 

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==

* [https://deepmind.google/discover/blog/alphago-the-story-so-far/ AlphaGo: The Story So Far] (DeepMind)
* [https://www.nature.com/articles/nature16961 Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search] (*Nature*, 2016)
* [https://www.nature.com/articles/nature24270 Mastering the game of Go without human knowledge] (*Nature*, 2017)</text>
      <sha1>p9bsztxtbt8xtranhrxqfb71y39h8bv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44426</id>
      <parentid>44425</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Garrantzia */</comment>
      <origin>44426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6218" sha1="aqn4zodw4j56ukvlys06dsu7ef9pb0j" xml:space="preserve">[[Fitxategi:Alphago_logo_Reversed.svg|thumb|290x290px|AlphaGo programaren logoa.]]
'''AlphaGo''' [[w:Google DeepMind|DeepMind]] enpresak garatutako [[w:Adimen artifizial|adimen artifizial]] programa bat da, [[w:Go|Go]] jokoan jokatzeko eta maila goreneko jokalariak garaitzeko sortua. [[w:Ikasketa automatiko|Ikasketa sakona]] eta [[w:Montecarlo metodo|Monte Carlo]] zuhaitz-bilaketaz baliatzen da. 2016an nazioarteko ospea lortu zuen [[w:Lee Sedol|Lee Sedol]] munduko Go jokalaririk onenetako bat 4-1eko emaitzaz garaitu ondoren.

AlphaGo-ren arrakastak erakutsi zuen [[w:Neurona-sare artifizial|neurona sare]] sakonetan oinarritutako sistemek arazo oso konplexuei aurre egiteko ahalmena dutela. Honen ondorioz, adimen artifizialaren garapena bizkortu egin zen hainbat arlotan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot; &gt;
Fitxategi:AlphaGo Fan Huiren aurka (2).png|thumb|285x285px|Lehen 99 mugimenduak.
Fitxategi:AlphaGo Fan Huiren aurka.png|thumb|288x288px|100. mugimendutik 165. mugimendura.
&lt;/gallery&gt;

== Historia ==

AlphaGo proiektua [[w:Google DeepMind|DeepMind]] ikerketa-enpresak garatu zuen, 2014 inguruan, Go jokoan lehiatzeko gai izango zen sistema bat sortzeko helburuarekin. 2015eko urrian, lehen aldiz garaitu zuen maila profesionaleko Go jokalari bat, Fan Hui europar txapelduna, bost partidetatik bost irabazita.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia
|abizena=Silver
|izena=David
|izenburua=Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search
|aldizkaria=Nature
|urtea=2016
|libk=10.1038/nature16961
}}&lt;/ref&gt;

2016ko martxoan, AlphaGo-k Lee Sedol hego korearraren aurka jokatu zuen bost partidako neurketa historikoa. Garai hartan, Lee Sedol munduko jokalaririk onenetakoa zen, eta aditu askok uste zuten makinek oraindik ez zutela Go jokoaren konplexutasuna gainditzeko gaitasunik. Hala ere, AlphaGo-k lau partida irabazi eta bakarra galdu zuen. Neurketa hark oihartzun handia izan zuen nazioarteko hedabideetan, eta adimen artifizialaren garapenaren ikur bihurtu zen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia
|izenburua=Google's AI beats Go master Lee Sedol
|argitaletxea=BBC News
|data=2016-03-15
}}&lt;/ref&gt;

Ondoren, DeepMind-ek sistema hobetu zuen eta AlphaGo Master izeneko bertsioa aurkeztu zuen. 2017an, berriz, '''AlphaZero''' argitaratu zuen. Bertsio horrek ez zuen giza jokalarien partidarik erabili entrenamendurako; jokoaren arauak baino ez zituen ezagutzen, eta bere buruaren aurka milioika partida jokatuz ikasi zuen (''self-play'' deritzon teknikaz baliatuta). Denbora gutxian aurreko bertsio guztiak gainditu zituen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia
|abizena=Silver
|izena=David
|izenburua=Mastering the game of Go without human knowledge
|aldizkaria=Nature
|urtea=2017
|libk=10.1038/nature24270
}}&lt;/ref&gt;

== Funtzionamendua ==

Go jokoa oso konplexua da. Adibidez, Xakearekin alderatuta, Go jokoan dauden jokaldi posibleak askoz gehiago dira. Horregatik, ez da nahikoa aukera guztiak aztertzea; estrategia onak identifikatzeko gaitasuna ere behar da.

AlphaGo-k bi osagai nagusi uztartzen ditu:

* '''Politika-sare neuronala''' (''policy network''), une bakoitzean jokatzeko mugimendurik egokienak aurreikusteko.
* '''Balio-sare neuronala''' (''value network''), taulako egoera jakin batek garaipena lortzeko duen probabilitatea kalkulatzeko.

Bi sare horiek [[w:Monte Carlo bilaketa-zuhaitza|Monte Carlo bilaketa-zuhaitza]] (MCTS ingelesez) algoritmoarekin konbinatzen dira. Bilaketa horrek etorkizuneko jokaldi posibleak modu adimentsuan aztertzen ditu, aukera guztiak aztertu beharrik gabe. Horri esker, AlphaGo-k erabaki estrategiko sendoak har ditzake denbora mugatuan.

Lehenengo bertsioetan, sistemak milaka giza partida aztertuz ikasi zuen. Ondoren, bere buruaren aurka etengabe jokatuz hobetu zuen bere maila. AlphaGo Zero bertsioak urrats bat harago jo zuen: ez zuen giza adibiderik behar izan, eta autoikaskuntzaren bidez aurkitu zituen estrategiarik eraginkorrenak.

== Garrantzia ==

AlphaGo-ren garaipenak inflexio-puntua markatu zuen adimen artifizialaren historian. Aurretik, ordenagailuek arrakasta handia izan zuten joko arautuagoetan, hala nola xakean edo dametan, baina Go jokoaren konplexutasunak erronka askoz handiagoa planteatzen zuen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Gorka|abizena=Julio|izenburua='AlphaGO'|hizkuntza=eu|data=2016-01-30|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/analisia-komunikazioa/alphago_1006909_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

AlphaGo-k erakutsi zuen ikasketa sakonaren eta sare neuronalen bidez posible zela esperientziatik ikastea eta intuizioaren antzeko erabakiak hartzea. Lorpen horrek ikerketa ugari bultzatu zituen adimen artifizialaren arloan, eta antzeko teknikak erabiltzen hasi ziren beste hainbat diziplinatan.

== Ondorengo garapenak ==

AlphaGo-ren ondoren, DeepMind-ek '''AlphaZero''' sistema garatu zuen. Honek ez zuen Go bakarrik ikasi; algoritmo bera erabiliz [[w:Xake|xakean]] eta [[w:Shogi|shogi]]n ere maila gorena lortu zuen. Horrek erakutsi zuen ikasketa-sistema bera hainbat joko eta arazo konplexutara molda zitekeela.

Ondoren garatutako '''MuZero''' sistemak beste urrats bat eman zuen: jokoaren arauak aurrez ezagutu gabe ere ikasteko gaitasuna erakutsi zuen.

== Testu ebakia: AlphaGo-ren inplikazioak ==

AlphaGo garatzeko erabilitako metodoek aplikazio ugari izan dituzte Go jokotik harago. Antzeko teknikak erabiltzen dira gaur egun, besteak beste:

* proteinen egitura aurresateko;
* roboten kontrol-sistemetan;
* baliabideen optimizazioan;
* energia-kontsumoa murrizteko sistemetan;
* eta medikuntzako diagnostiko-laguntzaileetan.

Hala ere, AlphaGoren arrakastak adimen artifizialaren garapenari buruzko eztabaida ere sustatu zuen. Adituek nabarmendu dute teknologia horiek aukera handiak eskaintzen dituztela, baina gardentasuna, kontrola eta erabilera arduratsua bermatzeko neurriak ere behar direla. 

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==

* [https://deepmind.google/discover/blog/alphago-the-story-so-far/ AlphaGo: The Story So Far] (DeepMind)
* [https://www.nature.com/articles/nature16961 Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search] (*Nature*, 2016)
* [https://www.nature.com/articles/nature24270 Mastering the game of Go without human knowledge] (*Nature*, 2017)</text>
      <sha1>aqn4zodw4j56ukvlys06dsu7ef9pb0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44427</id>
      <parentid>44426</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: AlphaGo-ren inplikazioak */</comment>
      <origin>44427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6677" sha1="f5ouu2qvjy7joi3kka472z4ulrybmdj" xml:space="preserve">[[Fitxategi:Alphago_logo_Reversed.svg|thumb|290x290px|AlphaGo programaren logoa.]]
'''AlphaGo''' [[w:Google DeepMind|DeepMind]] enpresak garatutako [[w:Adimen artifizial|adimen artifizial]] programa bat da, [[w:Go|Go]] jokoan jokatzeko eta maila goreneko jokalariak garaitzeko sortua. [[w:Ikasketa automatiko|Ikasketa sakona]] eta [[w:Montecarlo metodo|Monte Carlo]] zuhaitz-bilaketaz baliatzen da. 2016an nazioarteko ospea lortu zuen [[w:Lee Sedol|Lee Sedol]] munduko Go jokalaririk onenetako bat 4-1eko emaitzaz garaitu ondoren.

AlphaGo-ren arrakastak erakutsi zuen [[w:Neurona-sare artifizial|neurona sare]] sakonetan oinarritutako sistemek arazo oso konplexuei aurre egiteko ahalmena dutela. Honen ondorioz, adimen artifizialaren garapena bizkortu egin zen hainbat arlotan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot; &gt;
Fitxategi:AlphaGo Fan Huiren aurka (2).png|thumb|285x285px|Lehen 99 mugimenduak.
Fitxategi:AlphaGo Fan Huiren aurka.png|thumb|288x288px|100. mugimendutik 165. mugimendura.
&lt;/gallery&gt;

== Historia ==

AlphaGo proiektua [[w:Google DeepMind|DeepMind]] ikerketa-enpresak garatu zuen, 2014 inguruan, Go jokoan lehiatzeko gai izango zen sistema bat sortzeko helburuarekin. 2015eko urrian, lehen aldiz garaitu zuen maila profesionaleko Go jokalari bat, Fan Hui europar txapelduna, bost partidetatik bost irabazita.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia
|abizena=Silver
|izena=David
|izenburua=Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search
|aldizkaria=Nature
|urtea=2016
|libk=10.1038/nature16961
}}&lt;/ref&gt;

2016ko martxoan, AlphaGo-k Lee Sedol hego korearraren aurka jokatu zuen bost partidako neurketa historikoa. Garai hartan, Lee Sedol munduko jokalaririk onenetakoa zen, eta aditu askok uste zuten makinek oraindik ez zutela Go jokoaren konplexutasuna gainditzeko gaitasunik. Hala ere, AlphaGo-k lau partida irabazi eta bakarra galdu zuen. Neurketa hark oihartzun handia izan zuen nazioarteko hedabideetan, eta adimen artifizialaren garapenaren ikur bihurtu zen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia
|izenburua=Google's AI beats Go master Lee Sedol
|argitaletxea=BBC News
|data=2016-03-15
}}&lt;/ref&gt;

Ondoren, DeepMind-ek sistema hobetu zuen eta AlphaGo Master izeneko bertsioa aurkeztu zuen. 2017an, berriz, '''AlphaZero''' argitaratu zuen. Bertsio horrek ez zuen giza jokalarien partidarik erabili entrenamendurako; jokoaren arauak baino ez zituen ezagutzen, eta bere buruaren aurka milioika partida jokatuz ikasi zuen (''self-play'' deritzon teknikaz baliatuta). Denbora gutxian aurreko bertsio guztiak gainditu zituen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia
|abizena=Silver
|izena=David
|izenburua=Mastering the game of Go without human knowledge
|aldizkaria=Nature
|urtea=2017
|libk=10.1038/nature24270
}}&lt;/ref&gt;

== Funtzionamendua ==

Go jokoa oso konplexua da. Adibidez, Xakearekin alderatuta, Go jokoan dauden jokaldi posibleak askoz gehiago dira. Horregatik, ez da nahikoa aukera guztiak aztertzea; estrategia onak identifikatzeko gaitasuna ere behar da.

AlphaGo-k bi osagai nagusi uztartzen ditu:

* '''Politika-sare neuronala''' (''policy network''), une bakoitzean jokatzeko mugimendurik egokienak aurreikusteko.
* '''Balio-sare neuronala''' (''value network''), taulako egoera jakin batek garaipena lortzeko duen probabilitatea kalkulatzeko.

Bi sare horiek [[w:Monte Carlo bilaketa-zuhaitza|Monte Carlo bilaketa-zuhaitza]] (MCTS ingelesez) algoritmoarekin konbinatzen dira. Bilaketa horrek etorkizuneko jokaldi posibleak modu adimentsuan aztertzen ditu, aukera guztiak aztertu beharrik gabe. Horri esker, AlphaGo-k erabaki estrategiko sendoak har ditzake denbora mugatuan.

Lehenengo bertsioetan, sistemak milaka giza partida aztertuz ikasi zuen. Ondoren, bere buruaren aurka etengabe jokatuz hobetu zuen bere maila. AlphaGo Zero bertsioak urrats bat harago jo zuen: ez zuen giza adibiderik behar izan, eta autoikaskuntzaren bidez aurkitu zituen estrategiarik eraginkorrenak.

== Garrantzia ==

AlphaGo-ren garaipenak inflexio-puntua markatu zuen adimen artifizialaren historian. Aurretik, ordenagailuek arrakasta handia izan zuten joko arautuagoetan, hala nola xakean edo dametan, baina Go jokoaren konplexutasunak erronka askoz handiagoa planteatzen zuen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Gorka|abizena=Julio|izenburua='AlphaGO'|hizkuntza=eu|data=2016-01-30|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/analisia-komunikazioa/alphago_1006909_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

AlphaGo-k erakutsi zuen ikasketa sakonaren eta sare neuronalen bidez posible zela esperientziatik ikastea eta intuizioaren antzeko erabakiak hartzea. Lorpen horrek ikerketa ugari bultzatu zituen adimen artifizialaren arloan, eta antzeko teknikak erabiltzen hasi ziren beste hainbat diziplinatan.

== Ondorengo garapenak ==

AlphaGo-ren ondoren, DeepMind-ek '''AlphaZero''' sistema garatu zuen. Honek ez zuen Go bakarrik ikasi; algoritmo bera erabiliz [[w:Xake|xakean]] eta [[w:Shogi|shogi]]n ere maila gorena lortu zuen. Horrek erakutsi zuen ikasketa-sistema bera hainbat joko eta arazo konplexutara molda zitekeela.

Ondoren garatutako '''MuZero''' sistemak beste urrats bat eman zuen: jokoaren arauak aurrez ezagutu gabe ere ikasteko gaitasuna erakutsi zuen.

== Testu ebakia: AlphaGo-ren inplikazioak ==

AlphaGo garatzeko erabilitako metodoek aplikazio ugari izan dituzte Go jokotik harago. Antzeko teknikak erabiltzen dira gaur egun, besteak beste:

* proteinen egitura aurresateko;
* roboten kontrol-sistemetan;
* baliabideen optimizazioan;
* energia-kontsumoa murrizteko sistemetan;
* eta medikuntzako diagnostiko-laguntzaileetan.

Inplikazio sozialen aldetik, xakean IBMko DeepBlue-k Kasparovi 1997an irabazi zionean bezala, mugarri bat berri bat izan da makinek giza-ahalmenak gainditzeko bidean. Horrela, AlphaGoren arrakastak adimen artifizialaren garapenari buruzko eztabaida sustatu zuen. Eztabaida horretan gardentasuna, kontrola eta erabilera arduratsua bermatzeko neurriak azpimarratu ziren. Eztabaida hori areagotu egin da 2026an LLM ereduen hedapenarekin.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Delia|abizena=Rodríguez|izenburua=La IA, las lágrimas de Strogatz y el momento Kaspárov|hizkuntza=es|data=2026-09-17|url=https://elpais.com/opinion/2026-09-17/la-ia-las-lagrimas-de-strogatz-y-el-momento-kasparov.html|aldizkaria=El País|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==

* [https://deepmind.google/discover/blog/alphago-the-story-so-far/ AlphaGo: The Story So Far] (DeepMind)
* [https://www.nature.com/articles/nature16961 Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search] (*Nature*, 2016)
* [https://www.nature.com/articles/nature24270 Mastering the game of Go without human knowledge] (*Nature*, 2017)</text>
      <sha1>f5ouu2qvjy7joi3kka472z4ulrybmdj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44428</id>
      <parentid>44427</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:18:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Inaki.alegria</username>
        <id>1649</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: AlphaGo-ren inplikazioak */</comment>
      <origin>44428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6679" sha1="f60k556j88ll5grm1flqm7g3dyf7t4n" xml:space="preserve">[[Fitxategi:Alphago_logo_Reversed.svg|thumb|290x290px|AlphaGo programaren logoa.]]
'''AlphaGo''' [[w:Google DeepMind|DeepMind]] enpresak garatutako [[w:Adimen artifizial|adimen artifizial]] programa bat da, [[w:Go|Go]] jokoan jokatzeko eta maila goreneko jokalariak garaitzeko sortua. [[w:Ikasketa automatiko|Ikasketa sakona]] eta [[w:Montecarlo metodo|Monte Carlo]] zuhaitz-bilaketaz baliatzen da. 2016an nazioarteko ospea lortu zuen [[w:Lee Sedol|Lee Sedol]] munduko Go jokalaririk onenetako bat 4-1eko emaitzaz garaitu ondoren.

AlphaGo-ren arrakastak erakutsi zuen [[w:Neurona-sare artifizial|neurona sare]] sakonetan oinarritutako sistemek arazo oso konplexuei aurre egiteko ahalmena dutela. Honen ondorioz, adimen artifizialaren garapena bizkortu egin zen hainbat arlotan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot; &gt;
Fitxategi:AlphaGo Fan Huiren aurka (2).png|thumb|285x285px|Lehen 99 mugimenduak.
Fitxategi:AlphaGo Fan Huiren aurka.png|thumb|288x288px|100. mugimendutik 165. mugimendura.
&lt;/gallery&gt;

== Historia ==

AlphaGo proiektua [[w:Google DeepMind|DeepMind]] ikerketa-enpresak garatu zuen, 2014 inguruan, Go jokoan lehiatzeko gai izango zen sistema bat sortzeko helburuarekin. 2015eko urrian, lehen aldiz garaitu zuen maila profesionaleko Go jokalari bat, Fan Hui europar txapelduna, bost partidetatik bost irabazita.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia
|abizena=Silver
|izena=David
|izenburua=Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search
|aldizkaria=Nature
|urtea=2016
|libk=10.1038/nature16961
}}&lt;/ref&gt;

2016ko martxoan, AlphaGo-k Lee Sedol hego korearraren aurka jokatu zuen bost partidako neurketa historikoa. Garai hartan, Lee Sedol munduko jokalaririk onenetakoa zen, eta aditu askok uste zuten makinek oraindik ez zutela Go jokoaren konplexutasuna gainditzeko gaitasunik. Hala ere, AlphaGo-k lau partida irabazi eta bakarra galdu zuen. Neurketa hark oihartzun handia izan zuen nazioarteko hedabideetan, eta adimen artifizialaren garapenaren ikur bihurtu zen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia
|izenburua=Google's AI beats Go master Lee Sedol
|argitaletxea=BBC News
|data=2016-03-15
}}&lt;/ref&gt;

Ondoren, DeepMind-ek sistema hobetu zuen eta AlphaGo Master izeneko bertsioa aurkeztu zuen. 2017an, berriz, '''AlphaZero''' argitaratu zuen. Bertsio horrek ez zuen giza jokalarien partidarik erabili entrenamendurako; jokoaren arauak baino ez zituen ezagutzen, eta bere buruaren aurka milioika partida jokatuz ikasi zuen (''self-play'' deritzon teknikaz baliatuta). Denbora gutxian aurreko bertsio guztiak gainditu zituen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia
|abizena=Silver
|izena=David
|izenburua=Mastering the game of Go without human knowledge
|aldizkaria=Nature
|urtea=2017
|libk=10.1038/nature24270
}}&lt;/ref&gt;

== Funtzionamendua ==

Go jokoa oso konplexua da. Adibidez, Xakearekin alderatuta, Go jokoan dauden jokaldi posibleak askoz gehiago dira. Horregatik, ez da nahikoa aukera guztiak aztertzea; estrategia onak identifikatzeko gaitasuna ere behar da.

AlphaGo-k bi osagai nagusi uztartzen ditu:

* '''Politika-sare neuronala''' (''policy network''), une bakoitzean jokatzeko mugimendurik egokienak aurreikusteko.
* '''Balio-sare neuronala''' (''value network''), taulako egoera jakin batek garaipena lortzeko duen probabilitatea kalkulatzeko.

Bi sare horiek [[w:Monte Carlo bilaketa-zuhaitza|Monte Carlo bilaketa-zuhaitza]] (MCTS ingelesez) algoritmoarekin konbinatzen dira. Bilaketa horrek etorkizuneko jokaldi posibleak modu adimentsuan aztertzen ditu, aukera guztiak aztertu beharrik gabe. Horri esker, AlphaGo-k erabaki estrategiko sendoak har ditzake denbora mugatuan.

Lehenengo bertsioetan, sistemak milaka giza partida aztertuz ikasi zuen. Ondoren, bere buruaren aurka etengabe jokatuz hobetu zuen bere maila. AlphaGo Zero bertsioak urrats bat harago jo zuen: ez zuen giza adibiderik behar izan, eta autoikaskuntzaren bidez aurkitu zituen estrategiarik eraginkorrenak.

== Garrantzia ==

AlphaGo-ren garaipenak inflexio-puntua markatu zuen adimen artifizialaren historian. Aurretik, ordenagailuek arrakasta handia izan zuten joko arautuagoetan, hala nola xakean edo dametan, baina Go jokoaren konplexutasunak erronka askoz handiagoa planteatzen zuen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Gorka|abizena=Julio|izenburua='AlphaGO'|hizkuntza=eu|data=2016-01-30|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/analisia-komunikazioa/alphago_1006909_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

AlphaGo-k erakutsi zuen ikasketa sakonaren eta sare neuronalen bidez posible zela esperientziatik ikastea eta intuizioaren antzeko erabakiak hartzea. Lorpen horrek ikerketa ugari bultzatu zituen adimen artifizialaren arloan, eta antzeko teknikak erabiltzen hasi ziren beste hainbat diziplinatan.

== Ondorengo garapenak ==

AlphaGo-ren ondoren, DeepMind-ek '''AlphaZero''' sistema garatu zuen. Honek ez zuen Go bakarrik ikasi; algoritmo bera erabiliz [[w:Xake|xakean]] eta [[w:Shogi|shogi]]n ere maila gorena lortu zuen. Horrek erakutsi zuen ikasketa-sistema bera hainbat joko eta arazo konplexutara molda zitekeela.

Ondoren garatutako '''MuZero''' sistemak beste urrats bat eman zuen: jokoaren arauak aurrez ezagutu gabe ere ikasteko gaitasuna erakutsi zuen.

== Testu ebakia: AlphaGo-ren inplikazioak ==

AlphaGo garatzeko erabilitako metodoek aplikazio ugari izan dituzte Go jokotik harago. Antzeko teknikak erabiltzen dira gaur egun, besteak beste:

* proteinen egitura aurresateko;
* roboten kontrol-sistemetan;
* baliabideen optimizazioan;
* energia-kontsumoa murrizteko sistemetan;
* eta medikuntzako diagnostiko-laguntzaileetan.

Inplikazio sozialen aldetik, xakean IBMko DeepBlue-k Kasparovi 1997an irabazi zionean bezala, mugarri bat berri bat izan da makinek giza-ahalmenak gainditzeko bidean. Horrela, AlphaGoren arrakastak adimen artifizialaren garapenari buruzko eztabaida sustatu zuen. Eztabaida horretan gardentasuna, kontrola eta erabilera arduratsua bermatzeko neurriak azpimarratu ziren. 

Eztabaida hori areagotu egin da 2026an LLM ereduen hedapenarekin.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Delia|abizena=Rodríguez|izenburua=La IA, las lágrimas de Strogatz y el momento Kaspárov|hizkuntza=es|data=2026-09-17|url=https://elpais.com/opinion/2026-09-17/la-ia-las-lagrimas-de-strogatz-y-el-momento-kasparov.html|aldizkaria=El País|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==

* [https://deepmind.google/discover/blog/alphago-the-story-so-far/ AlphaGo: The Story So Far] (DeepMind)
* [https://www.nature.com/articles/nature16961 Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search] (*Nature*, 2016)
* [https://www.nature.com/articles/nature24270 Mastering the game of Go without human knowledge] (*Nature*, 2017)</text>
      <sha1>f60k556j88ll5grm1flqm7g3dyf7t4n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44449</id>
      <parentid>44428</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T21:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: AlphaGo-ren inplikazioak */</comment>
      <origin>44449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="9qdgoiav89mrkmfbbh5wea99kdd29kq" xml:space="preserve">[[Fitxategi:Alphago_logo_Reversed.svg|thumb|290x290px|AlphaGo programaren logoa.]]
'''AlphaGo''' [[w:Google DeepMind|DeepMind]] enpresak garatutako [[w:Adimen artifizial|adimen artifizial]] programa bat da, [[w:Go|Go]] jokoan jokatzeko eta maila goreneko jokalariak garaitzeko sortua. [[w:Ikasketa automatiko|Ikasketa sakona]] eta [[w:Montecarlo metodo|Monte Carlo]] zuhaitz-bilaketaz baliatzen da. 2016an nazioarteko ospea lortu zuen [[w:Lee Sedol|Lee Sedol]] munduko Go jokalaririk onenetako bat 4-1eko emaitzaz garaitu ondoren.

AlphaGo-ren arrakastak erakutsi zuen [[w:Neurona-sare artifizial|neurona sare]] sakonetan oinarritutako sistemek arazo oso konplexuei aurre egiteko ahalmena dutela. Honen ondorioz, adimen artifizialaren garapena bizkortu egin zen hainbat arlotan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot; &gt;
Fitxategi:AlphaGo Fan Huiren aurka (2).png|thumb|285x285px|Lehen 99 mugimenduak.
Fitxategi:AlphaGo Fan Huiren aurka.png|thumb|288x288px|100. mugimendutik 165. mugimendura.
&lt;/gallery&gt;

== Historia ==

AlphaGo proiektua [[w:Google DeepMind|DeepMind]] ikerketa-enpresak garatu zuen, 2014 inguruan, Go jokoan lehiatzeko gai izango zen sistema bat sortzeko helburuarekin. 2015eko urrian, lehen aldiz garaitu zuen maila profesionaleko Go jokalari bat, Fan Hui europar txapelduna, bost partidetatik bost irabazita.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia
|abizena=Silver
|izena=David
|izenburua=Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search
|aldizkaria=Nature
|urtea=2016
|libk=10.1038/nature16961
}}&lt;/ref&gt;

2016ko martxoan, AlphaGo-k Lee Sedol hego korearraren aurka jokatu zuen bost partidako neurketa historikoa. Garai hartan, Lee Sedol munduko jokalaririk onenetakoa zen, eta aditu askok uste zuten makinek oraindik ez zutela Go jokoaren konplexutasuna gainditzeko gaitasunik. Hala ere, AlphaGo-k lau partida irabazi eta bakarra galdu zuen. Neurketa hark oihartzun handia izan zuen nazioarteko hedabideetan, eta adimen artifizialaren garapenaren ikur bihurtu zen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia
|izenburua=Google's AI beats Go master Lee Sedol
|argitaletxea=BBC News
|data=2016-03-15
}}&lt;/ref&gt;

Ondoren, DeepMind-ek sistema hobetu zuen eta AlphaGo Master izeneko bertsioa aurkeztu zuen. 2017an, berriz, '''AlphaZero''' argitaratu zuen. Bertsio horrek ez zuen giza jokalarien partidarik erabili entrenamendurako; jokoaren arauak baino ez zituen ezagutzen, eta bere buruaren aurka milioika partida jokatuz ikasi zuen (''self-play'' deritzon teknikaz baliatuta). Denbora gutxian aurreko bertsio guztiak gainditu zituen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia
|abizena=Silver
|izena=David
|izenburua=Mastering the game of Go without human knowledge
|aldizkaria=Nature
|urtea=2017
|libk=10.1038/nature24270
}}&lt;/ref&gt;

== Funtzionamendua ==

Go jokoa oso konplexua da. Adibidez, Xakearekin alderatuta, Go jokoan dauden jokaldi posibleak askoz gehiago dira. Horregatik, ez da nahikoa aukera guztiak aztertzea; estrategia onak identifikatzeko gaitasuna ere behar da.

AlphaGo-k bi osagai nagusi uztartzen ditu:

* '''Politika-sare neuronala''' (''policy network''), une bakoitzean jokatzeko mugimendurik egokienak aurreikusteko.
* '''Balio-sare neuronala''' (''value network''), taulako egoera jakin batek garaipena lortzeko duen probabilitatea kalkulatzeko.

Bi sare horiek [[w:Monte Carlo bilaketa-zuhaitza|Monte Carlo bilaketa-zuhaitza]] (MCTS ingelesez) algoritmoarekin konbinatzen dira. Bilaketa horrek etorkizuneko jokaldi posibleak modu adimentsuan aztertzen ditu, aukera guztiak aztertu beharrik gabe. Horri esker, AlphaGo-k erabaki estrategiko sendoak har ditzake denbora mugatuan.

Lehenengo bertsioetan, sistemak milaka giza partida aztertuz ikasi zuen. Ondoren, bere buruaren aurka etengabe jokatuz hobetu zuen bere maila. AlphaGo Zero bertsioak urrats bat harago jo zuen: ez zuen giza adibiderik behar izan, eta autoikaskuntzaren bidez aurkitu zituen estrategiarik eraginkorrenak.

== Garrantzia ==

AlphaGo-ren garaipenak inflexio-puntua markatu zuen adimen artifizialaren historian. Aurretik, ordenagailuek arrakasta handia izan zuten joko arautuagoetan, hala nola xakean edo dametan, baina Go jokoaren konplexutasunak erronka askoz handiagoa planteatzen zuen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Gorka|abizena=Julio|izenburua='AlphaGO'|hizkuntza=eu|data=2016-01-30|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/analisia-komunikazioa/alphago_1006909_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

AlphaGo-k erakutsi zuen ikasketa sakonaren eta sare neuronalen bidez posible zela esperientziatik ikastea eta intuizioaren antzeko erabakiak hartzea. Lorpen horrek ikerketa ugari bultzatu zituen adimen artifizialaren arloan, eta antzeko teknikak erabiltzen hasi ziren beste hainbat diziplinatan.

== Ondorengo garapenak ==

AlphaGo-ren ondoren, DeepMind-ek '''AlphaZero''' sistema garatu zuen. Honek ez zuen Go bakarrik ikasi; algoritmo bera erabiliz [[w:Xake|xakean]] eta [[w:Shogi|shogi]]n ere maila gorena lortu zuen. Horrek erakutsi zuen ikasketa-sistema bera hainbat joko eta arazo konplexutara molda zitekeela.

Ondoren garatutako '''MuZero''' sistemak beste urrats bat eman zuen: jokoaren arauak aurrez ezagutu gabe ere ikasteko gaitasuna erakutsi zuen.

== Testu ebakia: AlphaGo-ren inplikazioak ==

AlphaGo garatzeko erabilitako metodoek aplikazio ugari izan dituzte Go jokotik harago. Antzeko teknikak erabiltzen dira gaur egun, besteak beste:

* proteinen egitura aurresateko;
* roboten kontrol-sistemetan;
* baliabideen optimizazioan;
* energia-kontsumoa murrizteko sistemetan;
* eta medikuntzako diagnostiko-laguntzaileetan.

Inplikazio sozialen aldetik, [[w:Gari Kasparov|Kasparov]] xake-txapeldunari [[w:IBM|IBMko]] [[w:Deep Blue|DeepBlue-k]] makinak 1997an irabazi zionean bezala, '''AlphaGoren''' arrakasta mugarri berri bat izan zen makinek giza-ahalmenak gainditzeko bidean. Horrek adimen artifizialaren garapenari buruzko eztabaida berpiztu zuen. Eztabaida horretan gardentasuna, kontrola eta erabilera arduratsua bermatzeko neurriak azpimarratu ziren orduan. 

Eta eztabaida hori areagotu egin da gero, 2026an, LLM [[w:Hizkuntza-eredu handi|hizkuntza-eredu handien]] hedapenarekin.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Delia|abizena=Rodríguez|izenburua=La IA, las lágrimas de Strogatz y el momento Kaspárov|hizkuntza=es|data=2026-09-17|url=https://elpais.com/opinion/2026-09-17/la-ia-las-lagrimas-de-strogatz-y-el-momento-kasparov.html|aldizkaria=El País|sartze-data=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==

* [https://deepmind.google/discover/blog/alphago-the-story-so-far/ AlphaGo: The Story So Far] (DeepMind)
* [https://www.nature.com/articles/nature16961 Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search] (*Nature*, 2016)
* [https://www.nature.com/articles/nature24270 Mastering the game of Go without human knowledge] (*Nature*, 2017)</text>
      <sha1>9qdgoiav89mrkmfbbh5wea99kdd29kq</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>