Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/NoSQL datu-baseak

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/NoSQL datu-baseak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7309</id>
    <revision>
      <id>44453</id>
      <parentid>44452</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Testu ebakia: NoSQL datu-baseak, CAP teorema eta Datu handiak */</comment>
      <origin>44453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7245" sha1="0ceujf5iqvk607t7or68kunn1ci4ffx" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;


[[File:Nosql.gif|thumb|400px|Zenbait NoSQL datu-base.]]
NoSQL datu-baseak ohikoak dira oso teknologia ezagunetan: [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]], [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]], [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]], [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten (IoT)]], [[w:Datu handiak|Datu handietan (Big Data)]], [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]] eta [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]] esaterako.

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== Abantailak eta desanbantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Motak ==

Hainbat mota bereiz daitezke:

* Gako-balio datu-baseak. Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Redis, Riak eta Amazon DynamoDB dira ezagunenak.

* Dokumentu datu-baseak. Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. MongoDB eta CouchDB dira ezagunenak

[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
*Zutabe-zabaleko datu-baseak. Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Apache Cassandra eta Apache HBase dira ezagunenak.

* Grafo datu-baseak. Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Neo4j eta JanusGraph dira ezagunenak.


=== Errendimendua ===
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: NoSQL datu-baseak, CAP teorema eta Datu handiak ==

[[Fitxategi:CAP Theorem Euler Diagram.png|thumb|CAP teorema]]
'''NoSQL''' datu-baseak sarritan aipatzen dira [[w:CAP teorema|CAP teoremaren]] testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* Kontsistentzia (Consistency)
* Eskuragarritasuna (Availability)
* Partizio-tolerantzia (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=CAP Twelve Years Later: How the &quot;Rules&quot; Have Changed|izena=&quot;Eric&quot;|abizena=Brewer|hizkuntza=en|urtea=2012|url=https://www.infoq.com/articles/cap-twelve-years-later-how-the-rules-have-changed/|aldizkaria=InfoQ - Computer. 45 (2). Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE): 23–29|ISSN=0018-9162|doi=10.1109/mc.2012.37|sartze-data=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

[[w:Datu handiak|Datu handietan]] CAP teorema aplikagarria da, azkartasuna eta eskuragarritasuna bultzatzen da eta horregatik NoSQL datu-baseak erabiltzen dira. Diseinu sinplea, clusterretan eskalatzeko gaitasuna (''eskala horizontala'' deritzona) eta datuen eskuragarritasunaren gaineko kontrol zehatza dira arrazoi nagusiak. Kontsistentzia zorrotza baino behin-behineko kontsistentzia da horren ordaina.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>0ceujf5iqvk607t7or68kunn1ci4ffx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44454</id>
      <parentid>44453</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Motak */</comment>
      <origin>44454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7243" sha1="ag8xnp9x4pvj2aexng4rvpfdcxg50yz" xml:space="preserve">[[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base errlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;


[[File:Nosql.gif|thumb|400px|Zenbait NoSQL datu-base.]]
NoSQL datu-baseak ohikoak dira oso teknologia ezagunetan: [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]], [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]], [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]], [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten (IoT)]], [[w:Datu handiak|Datu handietan (Big Data)]], [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]] eta [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]] esaterako.

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== Abantailak eta desanbantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Motak ==
Hainbat mota bereiz daitezke:

* Gako-balio datu-baseak. Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Redis, Riak eta Amazon DynamoDB dira ezagunenak.

* Dokumentu datu-baseak. Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. MongoDB eta CouchDB dira ezagunenak

[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
*Zutabe-zabaleko datu-baseak. Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Apache Cassandra eta Apache HBase dira ezagunenak.

* Grafo datu-baseak. Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Neo4j eta JanusGraph dira ezagunenak.

=== Errendimendua ===
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: NoSQL datu-baseak, CAP teorema eta Datu handiak ==

[[Fitxategi:CAP Theorem Euler Diagram.png|thumb|CAP teorema]]
'''NoSQL''' datu-baseak sarritan aipatzen dira [[w:CAP teorema|CAP teoremaren]] testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* Kontsistentzia (Consistency)
* Eskuragarritasuna (Availability)
* Partizio-tolerantzia (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=CAP Twelve Years Later: How the &quot;Rules&quot; Have Changed|izena=&quot;Eric&quot;|abizena=Brewer|hizkuntza=en|urtea=2012|url=https://www.infoq.com/articles/cap-twelve-years-later-how-the-rules-have-changed/|aldizkaria=InfoQ - Computer. 45 (2). Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE): 23–29|ISSN=0018-9162|doi=10.1109/mc.2012.37|sartze-data=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

[[w:Datu handiak|Datu handietan]] CAP teorema aplikagarria da, azkartasuna eta eskuragarritasuna bultzatzen da eta horregatik NoSQL datu-baseak erabiltzen dira. Diseinu sinplea, clusterretan eskalatzeko gaitasuna (''eskala horizontala'' deritzona) eta datuen eskuragarritasunaren gaineko kontrol zehatza dira arrazoi nagusiak. Kontsistentzia zorrotza baino behin-behineko kontsistentzia da horren ordaina.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>ag8xnp9x4pvj2aexng4rvpfdcxg50yz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44455</id>
      <parentid>44454</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T20:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>44455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7264" sha1="n1jhyu2qxcx20cydytfljj5xibdtjw2" xml:space="preserve">[[File:Nosql.gif|thumb|400px|Zenbait '''[[w:NoSQL|NoSQL]]''' datu-base.]][[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base erlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

NoSQL datu-baseak ohikoak dira oso teknologia ezagunetan: [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]], [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]], [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]], [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten (IoT)]], [[w:Datu handiak|Datu handietan (Big Data)]], [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]] eta [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]] esaterako.

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== Abantailak eta desanbantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Motak ==
Hainbat mota bereiz daitezke:

* Gako-balio datu-baseak. Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Redis, Riak eta Amazon DynamoDB dira ezagunenak.

* Dokumentu datu-baseak. Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. MongoDB eta CouchDB dira ezagunenak

[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|400px|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
*Zutabe-zabaleko datu-baseak. Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Apache Cassandra eta Apache HBase dira ezagunenak.

* Grafo datu-baseak. Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Neo4j eta JanusGraph dira ezagunenak.

=== Errendimendua ===
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: NoSQL datu-baseak, CAP teorema eta Datu handiak ==

[[Fitxategi:CAP Theorem Euler Diagram.png|thumb|CAP teorema]]
'''NoSQL''' datu-baseak sarritan aipatzen dira [[w:CAP teorema|CAP teoremaren]] testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* Kontsistentzia (Consistency)
* Eskuragarritasuna (Availability)
* Partizio-tolerantzia (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=CAP Twelve Years Later: How the &quot;Rules&quot; Have Changed|izena=&quot;Eric&quot;|abizena=Brewer|hizkuntza=en|urtea=2012|url=https://www.infoq.com/articles/cap-twelve-years-later-how-the-rules-have-changed/|aldizkaria=InfoQ - Computer. 45 (2). Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE): 23–29|ISSN=0018-9162|doi=10.1109/mc.2012.37|sartze-data=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

[[w:Datu handiak|Datu handietan]] CAP teorema aplikagarria da, azkartasuna eta eskuragarritasuna bultzatzen da eta horregatik NoSQL datu-baseak erabiltzen dira. Diseinu sinplea, clusterretan eskalatzeko gaitasuna (''eskala horizontala'' deritzona) eta datuen eskuragarritasunaren gaineko kontrol zehatza dira arrazoi nagusiak. Kontsistentzia zorrotza baino behin-behineko kontsistentzia da horren ordaina.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>n1jhyu2qxcx20cydytfljj5xibdtjw2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44456</id>
      <parentid>44455</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T21:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>estekak</comment>
      <origin>44456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7306" sha1="g1tdwgzrn5w0toays6ozn47t2kbpvjt" xml:space="preserve">[[File:Nosql.gif|thumb|400px|Zenbait '''[[w:NoSQL|NoSQL]]''' datu-base.]][[w:NoSQL|'''NoSQL''']] ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional| datu-base erlazional]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.&lt;ref name=&quot;wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.&lt;/ref&gt;

NoSQL datu-baseak ohikoak dira oso teknologia ezagunetan: [[w:Sare sozialak|Sare sozialetan]], [[w:Bilaketa motor|Bilaketa-motorretan]], [[w:Edukiak kudeatzeko sistema|Edukiak kudeatzeko sistemetan]], [[w:Gauzen Internet|Gauzen Interneten (IoT)]], [[w:Datu handiak|Datu handietan (Big Data)]], [[w:Denbora errealeko konputazio|Denbora errealeko aplikazioetan]] eta [[w:Gomendio-sistema|Gomendio-sistemetan]] esaterako.

== Historia ==
Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.&lt;ref name=&quot;strozzi&quot;&gt;Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wiki&quot; /&gt;

[[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.&lt;ref&gt;Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.&lt;/ref&gt;

== Ezaugarriak ==
NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.&lt;/ref&gt;

NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko.
* Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak.
* [[w:Datu-egitura|Datu egituratu]], datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa.
* Banatutako arkitekturen erabilera.
* Erreplikazio eta erabilgarritasun handia.
* Errendimendu ona datu-bolumen handietan.

Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.&lt;ref&gt;Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.&lt;/ref&gt;

== Abantailak eta desabantailak ==

NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte:

* Eskalagarritasun handia.
* Malgutasuna datuen egituran.
* Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan.
* Banatutako inguruneetarako egokitasuna.
* Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan.

Hala ere, zenbait muga ere badituzte:

* Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea.
* Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa.
* Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan.
* Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa.
* Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan.

== Motak ==
Hainbat mota bereiz daitezke:

* '''Gako-balio datu-baseak'''. Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Redis, Riak eta Amazon DynamoDB dira ezagunenak.

* '''Dokumentu datu-baseak'''. Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. MongoDB eta CouchDB dira ezagunenak

[[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|400px|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]]
*'''Zutabe-zabaleko datu-baseak'''. Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Apache Cassandra eta Apache HBase dira ezagunenak.

* '''Grafo datu-baseak'''. Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Neo4j eta JanusGraph dira ezagunenak.

=== Errendimendua ===
Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
!Datu-eredua
!Errendi-mendua
!Eskalagarria
!Malgua
!Konplexua
!Datuen osotasuna
!Funtzionala
|-
!Giltza-baliokoak
|Handia
|Handia
|Handia
|Bat ere ez
|Txikia
|Aldagarria (bat ere ez)
|-
!Zutabeetakoak
|Handia
|Handia
|Neurrizkoa
|Txikia
|Txikia
|Minimoa
|-
!Dokumentukoak
|Handia
|Aldagarria (altua)
|Handia
|Txikia
|Txikia
|Aldagarria (baxua)
|-
!Grafokoak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Handia
|Handia
|Baxu - ertaina
|[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]]
|-
!Datu-base erlazionalak
|Aldagarria
|Aldagarria
|Txikia
|Neurrizkoa
|Handia
|[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]]
|}

== Testu ebakia: NoSQL datu-baseak, CAP teorema eta Datu handiak ==

[[Fitxategi:CAP Theorem Euler Diagram.png|thumb|CAP teorema]]
'''NoSQL''' datu-baseak sarritan aipatzen dira [[w:CAP teorema|CAP teoremaren]] testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu:

* Kontsistentzia (Consistency)
* Eskuragarritasuna (Availability)
* Partizio-tolerantzia (Partition tolerance)

Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=CAP Twelve Years Later: How the &quot;Rules&quot; Have Changed|izena=&quot;Eric&quot;|abizena=Brewer|hizkuntza=en|urtea=2012|url=https://www.infoq.com/articles/cap-twelve-years-later-how-the-rules-have-changed/|aldizkaria=InfoQ - Computer. 45 (2). Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE): 23–29|ISSN=0018-9162|doi=10.1109/mc.2012.37|sartze-data=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;

[[w:Datu handiak|Datu handietan]] CAP teorema aplikagarria da, azkartasuna eta eskuragarritasuna bultzatzen da eta horregatik NoSQL datu-baseak erabiltzen dira. Diseinu sinplea, clusterretan eskalatzeko gaitasuna (''eskala horizontala'' deritzona) eta datuen eskuragarritasunaren gaineko kontrol zehatza dira arrazoi nagusiak. Kontsistentzia zorrotza baino behin-behineko kontsistentzia da horren ordaina.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>g1tdwgzrn5w0toays6ozn47t2kbpvjt</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>