Wikibooks euwikibooks https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikibooks Wikibooks eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 5493 44457 39435 2026-09-21T12:13:58Z Gaztarrotz 1953 44457 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Urdaiazpiko kroketak.jpg|300px|thumb]] '''HARAGI KROKETAK''' MAHAIKIDEAK: 30-40 kroketetarako == OSAGAIAK == * [[Gurina]]: 130 g. * [[Irina]]: 150 g. * [[Sukaldaritza liburua/Osagaiak/Esnea eta esnekiak|Esnea]]: Litro 1 beroa. * Haragi xehatu: 200 g. [[Zartagin|zartagin]] batean oliba olioarekin [[Salteatu|salteatua]]. * [[Oliba olio birjina]]: 50 ml. * [[Gatza]]. * [[Piperbeltz zuria]]. * [[Intxaur muskatua]]. * Gurina : 10 g. orea margotzeko. * [[Ekilore olioa]], [[arrautza]] eta [[irina]]. Birrineztatzeko. == PRESTAKETA == * Kazola batean su motelean gurina eta irina nahasiko ditugu [[roux]] bat osatuz. Su baxuan 5 minutuz egosi. * Hagatxoarekin eragiten diogun bitartean, esne beroa poliki poliki gehitu, esnea gehitzen diogun bakoitzean ongi lehortuz, gehiago gehitu aurretik. Horrela pinportak saihestuko ditugu. * Esne guzia gehitu eta bexamela irakiten dugunean haragi salteatua nahasi eta 15 minutuz irakin, eragiten diogun bitartean. * Bexamela ondu eta ontzi batera atera, gurinarekin margotu eta hozten utzi. * Hozturik dagoenean, eskuak olioz busti, orea puskatu eta kroketa forma eman. Borobilak, luxexkak, handiak, txikiak... * Forma emandakoan, lehenik arrautzetan eta gero ogi birrinduetan pasatu. == AHOLKUAK == * Kroketa edo bexamel ore gehienen akats nagusia, irin zaporea izaten da. Hau ez gertatzeko irina gutxienez 15 minutuz egosi behar da. * Beste akats bat irinaren kantitatearekin ez asmatzea da, bigunegia izatea. Nik litro esneko 120 g eta 150 g artean erabiltzen ditut kroketak egiteko. Hornigai lehorra bada (urdaiazpikoa) 120 g eta urtsuagoa bada, irin gehiago gehitzen diot. * Bestetik, kroketak biltzeko garaian irina ez erabiltzea aukera bat da honen zapore gordina izan ez dezan. * Azkenik, frijitzeko garaian beti su bizian egin behar dira eta inoiz ez kroketa gehiegi batera. [[Kategoria:Errezetak]] [[Kategoria:Osagaia:Haragia]] [[Kategoria:Iñigo Esnaolaren errezetak]] bp9lsdkzz4zk0qn1pm8xz57a2ku4rpx 0 7248 44468 44404 2026-09-21T18:06:13Z Ksarasola 1603 /* Hirugarren hamarkada (1996-2005) */merkatuko markarik gabe hobeto 44468 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Inaki.alegria}} [[/SARRERA/]] == Lehen hamarkada (1976-1985) == [[/DIF 1976-1985: DIF martxan - Eraikina/]] # [[/VAX makina, LISP makina/]] # [[/Datu-base erlazional/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Gako publikoko kriptografia/]] # [[/Unix Sistema Eragilea/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Ofimatika: testu-prozesadorea eta kalkulu-orria/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Sare lokalak: Ethernet/]](BUKATUA 06)) # [[/Interfaze grafikoa/]] (BUKATUA 07-14) # [[/PC/]] (BUKATUA 07-14) # [[/SMTP protokoloa/]] (BUKATUA 07-14) # [[/TCP/IP (Internet)/]] (BUKATUA 07-14) == Bigarren hamarkada (1986-1995) == [[/DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen/]] (BUKATUA 07-14) # [[/GIF formatua/]] (BUKATUA 07-14) # [[/WWW/]] (BUKATUA 07-14) # [[/HTML/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Linux kernela/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Indargarri bidezko ikasketa/]] (TD-Gammon) # [[/Java lengoaia eta plataforma unibertsala/]] # [[/JavaScript/]] # [[/SSH protokoloa/]] # [[/Python lengoaia/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Klusterrak eta superkonputazioa/]] (BUKATUA 07-14) == Hirugarren hamarkada (1996-2005) == [[/DIF 1996-2005: Ikerkuntzaren eztanda/]] # [[/Wifi teknologia/]] # [[/PageRank algoritmoa/]] # [[/Bluetooth/]] (BUKATUA 07-14) # [[/BitTorrent Protokoloa/]] # [[/Web zerbitzuak/]] # [[/Nukleo anitzeko prozesadoreak/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Web 2.0/]] # [[/Git/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Streaming/]] # [[/3D (Errealitate birtual)/]] == Laugarren hamarkada (2006-2015) == [[/DIF 2006-2015: Internazionalizazioa/]] # [[/Arduino, Robotika/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Hodei-konputazioa/]] (BUKATUA 08-26) # [[/Hadoop/]] (BUKATUA 07-14) # [[/SSD unitateak/]] # [[/Bloke-kateak (Blockchain)/]] (BUKATUA 07-14) # [[/NoSQL datu-baseak/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Telefono adimenduna eta Tableta/]] # [[/GAN Sareak/]] # [[/TensorFlow/]] # [[/AlphaGo (Deep Reinforcement Learning)/]] == Bostgarren hamarkada (2016-2025) == [[/DIF 2016-2025: Informatika Fakultateko Ikasketa-Planak/]] # [[/Sare sozialak/]] # [[/Docker teknologia/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Bideokonferentzia sistemak/]] # [[/GPU/]] # [[/RISC-V/]] # [[/Itzulpen automatiko neuronala/]] # [[/5G sareak (segmentazioa)/]] (BUKATUA 07-14) # [[/ARM arkitektura/]] # [[/LLM ereduak (ChatGPT)/]] # [[/Konputazio kuantikoa/]] == Kanpo estekak == * [https://eu.wikipedia.org/wiki/Wikiproiektu:Informatika50 Wikilibururako teknologien zerrenda datu gehiagorekin] (arduraduna, urtea, hard/soft/mate, wikiko artikulua kalitatearen estimazioarekin, ingelesezkoa...) *[https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&selected_value= Informatikako artikuluak Elhuyar aldizkarian] (Igor Leturia, 117 artikulu) * [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ e-makumeak. Hileroko artikuluak Gaur8 astekarian] (120 artikulu) * [https://www.sarean.eus/ sarean.eus] (1.170 artikulu) * [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ Erronka digitalak] bideo bilduma Euskal Wikipediako Ikusgelan (24 bideo) *[[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektua'']] (2020tik) ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako Artikuluak Hezkuntza proiektua (IKT)|Informatikako Artikuluak Hezkuntza proiektuan (IKT)]] ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Emakume informatikariak|Emakume informatikariak]] ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako artikuluak irakasgaika|Informatikako artikuluak irakasgaika]] ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako artikuluak Wikipedia guztiek izan beharreko 10.000 artikuluen zerrendan|Informatikako artikuluak Wikipedia guztiek izan beharreko 10.000 artikuluen zerrendan]] * [[Matematika Diskretua]] wikiliburua * [[PYTHON liburua|PYTHON]] wikiliburua == Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak == * [[/Egileak/]] * [[/Erabilitako irudiak/]] [[Kategoria:Informatika]] 8j5rdzrmy58fycx5tf93rng9n0roauu 44471 44468 2026-09-21T18:07:13Z Ksarasola 1603 /* Bostgarren hamarkada (2016-2025) */ merkatuko markarik gabe hobeto 44471 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Inaki.alegria}} [[/SARRERA/]] == Lehen hamarkada (1976-1985) == [[/DIF 1976-1985: DIF martxan - Eraikina/]] # [[/VAX makina, LISP makina/]] # [[/Datu-base erlazional/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Gako publikoko kriptografia/]] # [[/Unix Sistema Eragilea/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Ofimatika: testu-prozesadorea eta kalkulu-orria/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Sare lokalak: Ethernet/]](BUKATUA 06)) # [[/Interfaze grafikoa/]] (BUKATUA 07-14) # [[/PC/]] (BUKATUA 07-14) # [[/SMTP protokoloa/]] (BUKATUA 07-14) # [[/TCP/IP (Internet)/]] (BUKATUA 07-14) == Bigarren hamarkada (1986-1995) == [[/DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen/]] (BUKATUA 07-14) # [[/GIF formatua/]] (BUKATUA 07-14) # [[/WWW/]] (BUKATUA 07-14) # [[/HTML/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Linux kernela/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Indargarri bidezko ikasketa/]] (TD-Gammon) # [[/Java lengoaia eta plataforma unibertsala/]] # [[/JavaScript/]] # [[/SSH protokoloa/]] # [[/Python lengoaia/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Klusterrak eta superkonputazioa/]] (BUKATUA 07-14) == Hirugarren hamarkada (1996-2005) == [[/DIF 1996-2005: Ikerkuntzaren eztanda/]] # [[/Wifi teknologia/]] # [[/PageRank algoritmoa/]] # [[/Bluetooth/]] (BUKATUA 07-14) # [[/BitTorrent Protokoloa/]] # [[/Web zerbitzuak/]] # [[/Nukleo anitzeko prozesadoreak/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Web 2.0/]] # [[/Git/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Streaming/]] # [[/3D (Errealitate birtual)/]] == Laugarren hamarkada (2006-2015) == [[/DIF 2006-2015: Internazionalizazioa/]] # [[/Arduino, Robotika/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Hodei-konputazioa/]] (BUKATUA 08-26) # [[/Hadoop/]] (BUKATUA 07-14) # [[/SSD unitateak/]] # [[/Bloke-kateak (Blockchain)/]] (BUKATUA 07-14) # [[/NoSQL datu-baseak/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Telefono adimenduna eta Tableta/]] # [[/GAN Sareak/]] # [[/TensorFlow/]] # [[/AlphaGo (Deep Reinforcement Learning)/]] == Bostgarren hamarkada (2016-2025) == [[/DIF 2016-2025: Informatika Fakultateko Ikasketa-Planak/]] # [[/Sare sozialak/]] # [[/Docker teknologia/]] (BUKATUA 07-14) # [[/Bideokonferentzia sistemak/]] # [[/GPU/]] # [[/RISC-V/]] # [[/Itzulpen automatiko neuronala/]] # [[/5G sareak (segmentazioa)/]] (BUKATUA 07-14) # [[/ARM arkitektura/]] # [[/LLM ereduak/]] # [[/Konputazio kuantikoa/]] == Kanpo estekak == * [https://eu.wikipedia.org/wiki/Wikiproiektu:Informatika50 Wikilibururako teknologien zerrenda datu gehiagorekin] (arduraduna, urtea, hard/soft/mate, wikiko artikulua kalitatearen estimazioarekin, ingelesezkoa...) *[https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&selected_value= Informatikako artikuluak Elhuyar aldizkarian] (Igor Leturia, 117 artikulu) * [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ e-makumeak. Hileroko artikuluak Gaur8 astekarian] (120 artikulu) * [https://www.sarean.eus/ sarean.eus] (1.170 artikulu) * [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ Erronka digitalak] bideo bilduma Euskal Wikipediako Ikusgelan (24 bideo) *[[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektua'']] (2020tik) ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako Artikuluak Hezkuntza proiektua (IKT)|Informatikako Artikuluak Hezkuntza proiektuan (IKT)]] ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Emakume informatikariak|Emakume informatikariak]] ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako artikuluak irakasgaika|Informatikako artikuluak irakasgaika]] ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako artikuluak Wikipedia guztiek izan beharreko 10.000 artikuluen zerrendan|Informatikako artikuluak Wikipedia guztiek izan beharreko 10.000 artikuluen zerrendan]] * [[Matematika Diskretua]] wikiliburua * [[PYTHON liburua|PYTHON]] wikiliburua == Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak == * [[/Egileak/]] * [[/Erabilitako irudiak/]] [[Kategoria:Informatika]] pbtsl2c5fi4h60lin5yjtanjrmx0qt4 0 7317 44469 44299 2026-09-21T18:06:47Z Ksarasola 1603 Ksarasola wikilariak «[[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/LLM ereduak (ChatGPT)]]» orria «[[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/LLM ereduak]]» izenera aldatu du: merkatuko markarik gabe hobeto 44299 wikitext text/x-wiki = Hizkuntza-eredu handiak = '''[[w:Hizkuntza-eredu handi|Hizkuntza-eredu handiak]]''', '''HEHak''' edo '''LLMak''' —ingelesez, Large Language Models— testua prozesatzeko eta sortzeko entrenatutako [[w:eu:Adimen artifizial|adimen artifizialeko]] sistemak dira. Ez dute hizkuntza ikasten pertsona baten modura: testu kopuru erraldoiak aztertuta, hitzen eta esaldien arteko erregulartasun estatistikoak ikasten dituzte. Horri esker, galderak erantzun, testuak laburtu, itzuli, berridatzi edo programazio-kodea sor dezakete. [[w:eu:ChatGPT|ChatGPT]] bezalako txat-sistemak '''LLM''' batean oinarritzen dira, baina hizkuntza-eredua sistema osoaren osagaietako bat baino ez da. <gallery> Fitxategi:ChatGPT logo.svg|[[w:ChatGPT|ChatGPT]] Fitxategi:Claude AI logo.svg|[[w:Claude (txatbota)|Claude]] Fitxategi:Deepseek-logo-icon.svg|[[w:Deepseek|Deepseek]] Fitxategi:Google Gemini logo.svg|[[w:Google Gemini|Gemini]] Fitxategi:Perplexity AI logo.svg|[[w:Perplexity AI|Perplexity AI]] </gallery> == Historia eta bilakaera == [[Fitxategi:Estimated training cost of some AI models - 2024 AI index.jpg|thumb|380x380px|'''Hizkuntza eredu handiak''' entrenatzeko erabiltzen den konputazio-lanaren gorakada azkarra. HEH itxi onenen entrenamendu-kostuak eredu irekiko onenen entrenamendu-kostuak baino askoz ere handiagoak dirudite. GPT-4 eta antzeko ereduen entrenamendu-kostua ez da publikoki ezagutzen; beraz, estimazio bat baino ez da. Datuak ''Epoch''-enak dira 2023an, eta grafikoa [[Stanford Unibertsitatea|Stanfordeko Unibertsitateko]] ''AI index''-ekoa da 2024an.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=AI Index Report 2024 – Artificial Intelligence Index|orrialdea=(chapter 1, image 3)|hizkuntza=en|url=https://aiindex.stanford.edu/report/#individual-chapters|aldizkaria=aiindex.stanford.edu|sartze-data=2024-11-25}}</ref>]] Hizkuntza-ereduak ez dira berriak. Lehen ereduek hitz baten ondoren agertzeko beste edozein hitzek duen probabilitatea kalkulatzen zuten, aurreko hitz gutxi batzuk kontuan hartuta. [[w:eu:Sare neuronal artifizial|Sare neuronalek]] testuinguru zabalagoa erabiltzea eta hitzen antzeko errepresentazioak ikastea ahalbidetu zuten. 2017an aurkeztutako Transformer arkitekturak jauzi handia ekarri zuen: arreta-mekanismoen bidez, testuko elementuen arteko erlazioak aztertzen ditu, eta entrenamendua paraleloan egitea errazten du.<ref>Ashish Vaswani et al., [https://arxiv.org/abs/1706.03762 «Attention Is All You Need»], ''Advances in Neural Information Processing Systems'', 2017.</ref> Horrek datu eta parametro kopuru gero eta handiagoko ereduak sortzeko bidea ireki zuen. Eredu horiek, lehenik, corpus erraldoiekin aurreentrenatzen dira. Ohiko ariketa hurrengo tokena —hitz bat, hitz-zati bat edo puntuazio-marka bat— aurreikustea da. Esaterako, «Gaur euria egingo…» segidaren ondoren zer etor daitekeen kalkulatzen du ereduak. Milaka milioi adibiderekin ariketa hori errepikatuta, gramatika, estiloak, munduari buruzko informazioa eta testuen arteko erlazio ugari ikasten ditu. Ikasitakoa entrenamenduan doitzen diren milioika edo milaka milioi zenbakitan, parametroetan, gordetzen da. == Aurreikusletik laguntzailera == Aurreentrenatutako eredu batek testua osatzen badaki, baina ez du zertan erabiltzailearen instrukzioa jarraitu beharrik. Horregatik, bigarren fase batean, instrukzio eta erantzun egokien adibideekin doitzen da. Horrela ikasten du, besteak beste, galdera bati erantzuten, testu bat laburtzen edo elkarrizketa baten haria mantentzen. Instrukzioak jarraitzea, ordea, ez da nahikoa. Eredua erabiltzailearen asmoekin, gizarte-arau batzuekin eta segurtasun-irizpideekin bat etortzeko egokitzapena egiten da, hau da, lerrokatzea. Horretarako, gizakiek edo beste eredu batzuek erantzunak ebaluatu eta hobetsi ditzakete, eta ereduak erantzun lagungarriagoak, zintzoagoak eta kalte gutxiagokoak ematen ikasten du.<ref>Long Ouyang et al., [https://arxiv.org/abs/2203.02155 «Training Language Models to Follow Instructions with Human Feedback»], 2022.</ref> Lerrokatzea ez da behin betiko konpondutako arazoa: balioak ez dira unibertsalak, instrukzioak kontraesankorrak izan daitezke eta gehiegizko segurtasunak erantzun erabilgarriak ere bazter ditzake. Azken belaunaldietako ereduek arazo konplexuak urratsetan lantzeko gaitasuna ere hobetu dute. Horri arrazonamendu-gaitasuna deitu ohi zaio: erantzuna berehala eman beharrean, ereduak kalkulu, plangintza edo ondorioztapeneko bitarteko urratsak landu ditzake. Horrek matematikan, programazioan eta arazoen ebazpenean emaitzak hobetu ditzake, baina ez du bermatzen arrazoibidea zuzena denik edo ereduak gizaki batek bezala ulertzen duenik. Erantzuna sortzean, LLMak ez du datu-base batean esaldi oso bat bilatzen. Une bakoitzean hurrengo token posibleei probabilitate bat esleitzen die, bat aukeratzen du eta prozesua berriz hasten du. Horregatik sor ditzake testu berriak, baina baita sinesgarriak diruditen baieztapen faltsuak ere. [[w:Haluzinazio|Haluzinazio]] deritzen errore horiek direla eta, jasotako erantzunak eskuz egiaztatzea ezinbestekoa da gero, bereziki osasun-gaietan, zuzenbidean edo ikerketan. == Aplikazioak eta mugak == LLMak askotariko lanetan erabiltzen dira: idazketan eta [[w:eu:Itzulpen automatiko|itzulpenean]], bilaketa eta galdera-erantzun sistemetan, dokumentuen analisian, hezkuntzan, programazioan edo bezeroarentzako arretan. Eredu multimodalek, testuaz gain, irudiak, audioa edo bideoa ere prozesa ditzakete. Gaitasun horiek mugak dituzte. Ereduak entrenamendu-datuetako aurreiritziak errepika ditzake, ez du bere erantzunen egiazkotasuna bermatzen eta informazio pribatua modu desegokian erabil daiteke. Gainera, eredu handiak entrenatu eta erabiltzeak konputazio- eta energia-kostu handia du. Beste arazo bat hizkuntzen arteko desoreka da: Interneten testu ugari duten hizkuntzek emaitza hobeak izaten dituzte, eta baliabide gutxiagoko hizkuntzek atzean geratzeko arriskua dute. == Testu ebakia: Latxa, euskaratik adimen artifizialera == [[Fitxategi:Latxa logotipoa.jpg|thumb|[[w:Latxa (hizkuntza-eredu handia)|Latxa]]]] Hizkuntzen desorekari aurre egiteko sortu zuen [[w:HiTZ zentroa|HiTZ]] Hizkuntza Teknologiako Euskal Zentroak [[w:Latxa (hizkuntza-eredu handia)|Latxa]], euskarara egokitutako hizkuntza-ereduen familia. Lehen belaunaldia [[w:eu:Meta Platforms|Meta]]ren [[w:LLaMA (hizkuntza-eredu handia)|Llama 2]] ereduetatik abiatu zen, eta 4,2 mila milioi tokeneko euskarazko corpus batekin entrenatzen jarraitu zen.<ref>Julen Etxaniz et al., [https://aclanthology.org/2024.acl-long.799/ «Latxa: An Open Language Model and Evaluation Suite for Basque»], ''Proceedings of the 62nd Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics'', 14952–14972, 2024.</ref> Hizkuntza-ereduak, [[w:Testu corpus|testu-corpusak]] eta ebaluazio-baliabideak modu irekian argitaratzeak euskarazko ikerketa erreproduzigarria eta aplikazio berrien garapena errazten du. Latxa ez da eredu isolatu bat, bilakaeran dagoen familia bat baizik. Ondorengo belaunaldiek oinarri modernoagoak, instrukzioak jarraitzeko gaitasuna eta ikusmena ere gehitu dituzte. Latxa-Qwen3.5 ereduek, adibidez, testua eta irudiak prozesa ditzakete, eta euskaraz ez ezik, galizieraz eta katalanez ere egokitu dira. Latxaren ekarpena ez da euskaraz hitz egiten duen txatbot bat eskaintzera mugatzen. Euskara adimen artifizialaren garapen berrietan presente egoteko azpiegitura, datuak eta ezagutza sortzen ditu. LLMek hizkuntzaren erabilera gero eta eremu gehiagotan baldintzatzen badute, hizkuntza bakoitzak teknologia horiek garatu, aztertu eta bere beharretara egokitzeko gaitasuna izatea ere [[w:Burujabetza teknologiko|burujabetza digitalaren]] parte da. Orai NLP Teknologiak euskararako beste eredu bat sortu du: Llama-eus-8B.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Eredu neuronal berria euskarazko adimen artifizialerako {{!}} Orai|url=https://www.orai.eus/eu/bloga/eredu-neuronal-berria-euskarazko-adimen-artifizialerako|aldizkaria=www.orai.eus|sartze-data=2025-01-04}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Aitzol Astigarraga: "2025ean euskararentzako LLM propioaren garapenari lotuko gatzaizkio"|hizkuntza=eu|data=2024-12-31|url=https://www.enpresabidea.eus/berrikuntza/aitzol-astigarraga-orai-euskara-llm-adimen-artifiziala_2207597_102.html|aldizkaria=Enpresa Bidea|sartze-data=2025-01-04}}</ref> == Erreferentziak == <references /> == Kanpo-estekak == * [https://arxiv.org/abs/1706.03762 «Attention Is All You Need»], Transformer arkitekturaren jatorrizko artikulua. * [https://arxiv.org/abs/2005.14165 «Language Models are Few-Shot Learners»], eskala handiko hizkuntza-ereduen garapenean erreferentziazko artikulua. * [https://arxiv.org/abs/2203.02155 «Training Language Models to Follow Instructions with Human Feedback»], instrukzio-doikuntzari eta lerrokatzeari buruzko artikulua. * [https://aclanthology.org/2024.acl-long.799/ «Latxa: An Open Language Model and Evaluation Suite for Basque»], Latxaren lehen belaunaldiari buruzko artikulu zientifikoa. * [https://www.euskadi.eus/latxa Latxa erabiltzeko webgunea]. 2tqfbgys1u6gss8gdsnuj92cefcz612 0 7365 44466 44304 2026-09-21T18:05:16Z Ksarasola 1603 Ksarasola wikilariak «[[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/PageRank algoritmoa (Google)]]» orria «[[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/PageRank algoritmoa]]» izenera aldatu du: merkatuko markarik gabe hobeto 44304 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:PageRanks-Example.svg|thumb|right|300px|'''PageRank''' balioen adibidea. Zirkuluen tamainak web-orri bakoitzaren PageRank balioa adierazten du, eta geziek orrien arteko estekak.]] '''PageRank''' web-orrien garrantzi erlatiboa neurtzeko algoritmo bat da. [[w:Larry Page|Larry Page-k]] eta [[w:Sergey Brin|Sergey Brin-ek]] garatu zuten [[w:Stanford Unibertsitatea|Stanford Unibertsitatean]], 1990eko hamarkadaren amaieran <ref>Page, L.; Brin, S.; Motwani, R.; Winograd, T. ''The PageRank Citation Ranking: Bringing Order to the Web''.</ref>, eta [[w:Google|Google-ren]] lehen bilatzailearen oinarrizko osagaietako bat izan zen.<ref>Brin, S.; Page, L. ''The Anatomy of a Large-Scale Hypertextual Web Search Engine'', 1998.</ref> Algoritmoaren ideia nagusia hau da: orri baterako esteka haren garrantziaren adierazle gisa interpreta daiteke, eta esteka horren pisua jatorrizko orriaren garrantziaren araberakoa dela. == Funtzionamendua == PageRank algoritmoak sarea [[Matematika_Diskretua/Grafoak#5.2_Definizioak|grafo zuzendu]] bat gisa adierazten du. Grafo horretan, web-orriak nodoak dira, eta orri batetik beste batera doazen estekak, berriz, ertzak. ''A'' web-orriak ''B'' web-orrirako esteka badu, ''A'' nodotik ''B'' nodorako ertz zuzendua dagoela suposatzen da. Algoritmoak PageRank balio bat esleitzen dio web-orri bakoitzari. Balio horrek orriak webeko esteken egituraren barruan duen garrantzi erlatiboa adierazten du: zenbat eta PageRank balio handiagoa izan, orduan eta garrantzitsuagotzat jotzen du algoritmoak orri hori. Balioa ez da jasotako esteka kopuruaren araberakoa soilik, esteka horiek zein orritatik datozen ere kontuan hartzen baita. Horrela, algoritmoak ez die pisu bera ematen esteka guztiei. PageRank handia duen orri batetik datorren estekak ekarpen handiagoa egiten du PageRank txikia duen orri batetik datorrenak baino. Era berean, orri baten ekarpena haren irteerako esteka guztien artean banatzen da. Beraz, zenbat eta esteka gehiago izan orri batek, orduan eta txikiagoa da esteka bakoitzaren bidez transmititzen duen balioa. PageRank interpretatzeko ohiko moduetako bat ''ausazko nabigatzailearen eredua'' da. Horrela, webgune batek 0.15-eko PageRank balioa badu, horrek esan nahi du % 15eko probabilitatea duela erabiltzaile batek webgune horretara ailegatzeko, beti uneko orrian ausaz klikatuz nabigatzen badu. == Historia eta garrantzia == PageRank-en ekarpen nagusietako bat web-eko esteken egitura informazio-iturri gisa erabiltzea izan zen. Horrela, web-orri baten edukia aztertzeaz gain, beste orriekin zituen harremanak ere erabil zitezkeen haren garrantzia estimatzeko. Algoritmoa Google-ren lehen bilatzailearen osagai nagusietako bat izan zen. Bilaketaren emaitzak ordenatzeko orduan, PageRank-en bidez kalkulatutako garrantzia beste informazio mota batzuekin konbina zitekeen, hala nola erabiltzailearen kontsultaren eta web-orriaren edukiaren arteko erlazioarekin. Horrek emaitza erabilgarrienak lehen postuetan kokatzen lagundu zuen. Googlek, bere PageRank algoritmoarekin eta sarea eskaneatzeko bere robotarekin, iraultza eragin zuen Internet munduan. Hala ere, aurretik baziren berritzaile eta arrakastatsuak izan ziren hainbat bilaketa-sistema: * [[w:AltaVista|Altavista]]: 1995ean sortu zen Palo Alton eta lehen testu bidezko bilatzaile boolearra izan zen. Arrakasta handia izan zuen, orriak indexatzeko zuen robot ahaltsua zela eta. Euskararako baliokide bat sortu zen Fakultatean, Gain izenekoa, geroagoko [[Elebila]] bilatzailearen aurrekaria izan zena.<ref>{{Erreferentzia|izena=Ibon|abizena=Aizpurua|izenburua=GaIn: un buscador Internet/Intranet avanzado para textos en euskera.|hizkuntza=es|abizena2=Alegria|abizena3=Ezeiza|izena2=Iñaki|izena3=Nerea|data=2000|url=http://journal.sepln.org/sepln/ojs/ojs/index.php/pln/article/view/3463|aldizkaria=Procesamiento del Lenguaje Natural|alea=0|zenbakia=26|issn=1989-7553|sartze-data=2026-09-05}}</ref> * [[w:Yahoo!|Yahoo]]: Munduan gehien hedatu zen web ataria. Web-orriak indexatuta agertzen ziren gaien arabera, informazioaren bilaketa erraztuz. Webaren tamaina handitu ahala kontzeptua bazterrean joan zen geratzen, eta Yahoo oso eragin handiko enpresa izatetik ia desagertzera pasa zen. DMOZ izeneko alternatiba libre bat zuen. == Mugak eta bilakaera == PageRank-ek web-orri baten garrantzi estrukturala neurtzen du, baina balio altuak ez du berez bermatzen bertako edukia zuzen, fidagarri edo kalitate handikoa denik. Gainera, esteka gutxi jasotzen dituzten orri berriek balio txikiagoa izan dezakete, nahiz eta eduki baliotsua eskaini. PageRank-ek bilaketa-emaitzetan zuen eragina ezaguna egin ahala, algoritmoa manipulatzeko teknikak ere garatu ziren. Horien artean esteken erosketa eta esteka artifizialen sareak sortzea zeuden. Praktika horiek ekiditearren, bilatzaileek [[w:Zabor-posta|spam-aren]] aurkako mekanismoak eta esteken kalitatea ebaluatzeko metodo osagarriak garatu zituzten. Gaur egungo bilatzaileek ehunka seinale eta sistema erabiltzen dituzte emaitzak ordenatzeko. PageRank-en printzipioek oraindik ere eragina dute esteken analisiaren esparruan, baina algoritmoa ez da bilaketa-emaitzen ordena zehazten duen faktore bakarra.<ref>Google Search Central, ''A guide to Google Search ranking systems''.</ref> Haren garrantzi historikoa, batez ere, webaren egitura bera informazioa antolatzeko eta web-orrien arteko garrantzi erlatiboa kalkulatzeko erabiltzean datza. ==Testu ebakia: SEO estrategiak== [[Fitxategi:Demystifying Search Engine Optimization -viz notes- -wcyvr (8084222814).jpg|thumb|right|300px|SEO desmitifikatzen.]] [[w:Web posizionamendu|Search Engine Optimization]] (SEO) izena “Posizionamendua bilatzaileetan”, “Bilaketa eragileen optimizazioa” edo “Webguneen optimizazioa” kontzeptuekin dago lotuta.<ref>{{Erreferentzia|izena=Marta|abizena=Goikolea|izenburua=SEO euskaraz .eus domeinuetarako weba bilaketa optimizazioa. Aurreko kontzeptuak|hizkuntza=eu|data=2017-01-13|url=https://www.sarean.eus/seo-euskaraz-eus-domeinuetarako-weba-bilaketa-optimizazioa-aurreko-kontzeptuak/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-09-05}}</ref> Web-bilatzaileetan, eta bereziki Googlen, ondo posizionatuta egotea funtsezko bihurtu da webgunean saldu edo informazio hedatu nahi duten enpresa eta erakundeentzat. Webguneetara iristen diren bisitetako portzentaje handi bat Googletik dator, eta bilatzaileak aurkezten dituen lehen emaitzen artean agertzeko ordaindu nahi ez bada, SEO teknikak erabili ohi dira. PageRank algoritmoarekin SEO lana erraza zen, kanpoko guneetatik esteka asko lortu behar ziren gurera, kalitate/garrantzi handiko guneetatik ahal zela, eta orritik bertatik estekatu ezaugarri berdinetako guneetara. Denborarekin gauzak korapilatu egin dira, SEOren izenean iruzurrak egin direlako, eta ondorioz Googleren algoritmoan etengabeko aldaketak izaten dira. Gainera, aldaketa horiek ez dira publikoak. Oro har, SEO egoki baterako jarraitu beharreko printzipioak hauek dira:<ref>{{Erreferentzia|abizena=Azkue|izenburua=“SEO On Page” hobetzeko zenbait aholku|hizkuntza=eu|url=https://azkuefundazioa.eus/seo-on-page-hobetzeko-zenbait-aholku/|aldizkaria=AZKUE|sartze-data=2026-09-05}}</ref> * Estekak kanpotik eta kanpora * Gako-hitzak txertatzea * Metadesdeskribapenak eta izenburuak jartzea * Irudiak optimizatzea * Erabiltzaileen profila ondo definitzea eta edukia horretara egokitzea aurreko puntuak kontuan hartuta. Adimen artifizial sortzailearekin Interneteko trafikoa asko aldatzen ari da. Gero eta erabiltzaile gehiagok informazioa bilatu, konparatu eta erabakiak hartzen dituzte webgune batera sartu gabe ("Zero Click Result"), eta honek krisia eragin du SEO tekniketan.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Zero-click result|hizkuntza=en|data=2026-08-31|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Zero-click_result&oldid=1372455438|aldizkaria=Ingelesezko Wikipedia|sartze-data=2026-09-05|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 8ux6hekgv9kb62ehtxm9pq0nf53zn0x 0 7372 44458 44401 2026-09-21T13:28:28Z Montserrat.maritxalar 2723 44458 wikitext text/x-wiki = SARRERA = 2026an 50 urte betetzen dira [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiako Informatika Fakultatea]] ofizialki sortu zenetik. Efemeride horren harira sortu da wikiliburu hau, non bost hamarkada hauetako historia jaso nahi izan baitugu bi motako edukirekin: * Berrogeita hamar artikulu informatikaren historian giltzarri izan diren teknologiez (hardwarea, softwarea edo metodo konputazionala). * Bost artikulu, hamarkada bakoitzeko bana, fakultatearen garapenerako mugarri izan diren bost gairekin. Azpimarratu behar da liburua formatu digitalean eta paperean irakurtzeko diseinatu dela, eta libre zabaltzeko asmoarekin. [[w:CC-BY-SA lizentzia|CC-BY-SA]] lizentziari esker, ezagutza librearen ildoan egin nahi izan dugu gure ekarpena. Beraz, liburuko edukiak kopiatu, aldatu eta zabaldu ditzakezu han eta hemen, murriztapen bakar batekin, jatorria aipatu eta zabaltzean lizentzia bera erabili behar duzu. == Informatikaren historia 50 teknologiaren bidez azaltzea == Ezinezkoa zen informatikaren garapen osoa kontatzea, eta horren aurrean funtsezko mugarri batzuk deskribatzera mugatu gara. Formatu horrek aukera eman digu proiektu kolektibo bat antolatzeko, eta fakultateko hainbat irakasle eta ikerlari auzolanean aritzeko. Artikuluak bost hamarkadatan daude banatuta, 1976an hasita (ez informatikaren hastapenetik) eta 2025ean amaituta. Lehen hamarkadako teknologia batzuk zahartu eta desagertu dira geroago (VAX eta LISP makinak, esaterako), baina beste batzuk funtsezko izaten jarraitzen dute gaur egun (datu-base erlazionalak, Unix eta TCP/IP, adibidez). Azken hamarkadako teknologia gehienak klasiko bihurtu dira dagoeneko (hala nola, bideokonferentzia-sistemak eta GPUak), baina baten batek oraindik frogatzeko du agindutako guztia beteko duela (kasurako, konputazio kuantikoa). Artikuluen luzera eta konplexutasuna mugatu dugu, lau orriko luzera dute eta unibertsitateko ikasle sartu berri batek ulertzeko moduan aritzea eskatu diegu idazleei. Artikulu gehienetan, bertan deskribatzen den teknologiaren xehetasunak, historia eta bilakaera barneratzen duen atal nagusiaz gain, grisez nabarmendutako bigarren ataltxo bat ere gehitu dugu ('testu ebakia' deritzoguna), teknologia horren inguruko ikuspuntu lokalagoa edo sozialagoa emanez: besteak beste, izan daiteke fakultatean izandako gauzapen bat, gizartean izan duen eragin ekonomiko edo soziala, teknologian oinarritutako produkturen baten arrakasta edo porrota... == Fakultateko historiaren mugarriak == Euskal Herriko Unibertsitate publikoa aintzindari izan zen Estatu mailan Madril eta Bartzelonarekin batera Informatika arloko ikasketak martxan jartzen 1970ko hamarkadan, gaur egungo Informatika Fakultatea deritzon eraikina 1980ko hamarkadan eraiki bazen ere. Informatikarien habia izan da, jende gaztea eta ez hain gaztea, zaharrak eta ez hain zaharrak. Eta, azpimarratzekoa da, informatikari euskaldunen habia izan dela. Izan ere, euskal lerroa 1980ko hamarkadan garatzen hasi zen. Erronka ez zen makala, zerotik abiatu behar baitzen arlo guztietan: terminologia, liburuak, ikasmaterialak, eskuliburuak…. Eta dena partekatu behar zen ikerketa eta tesiekin, horiek ere euskaraz. Gaur egun, euskara guztiz integratuta dago egunerokotasunean, irakaskuntzan, ikerkuntzan, zerbitzuetan, administrazioan eta gobernuan. Euskara da Informatika Fakultatearen hizkuntza. Teknologia eta zientzia oso azkar garatzen denez ez da erraza izaten akademiatik erantzun azkarra eta egokia ematea, baina, fakultateak horretarako gaitasuna izan du betidanik. 1971n abiatu ziren Donostian Informatika-ikasketak "Centro de Informática" izenarekin. Ondoren, 1976ko martxoan sortu ziren Espainian lehen hiru fakultateak: Donostiakoa, Bartzelonakoa eta Madrilekoa. 1994-1995ean Lizentziatura zena 5 urteko Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren. 2000-2001ean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, 3 urteko eta 5 urteko ikasketak, 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua. Eta, azkenik, aldaketei aurre eginez, 2020-2021 ikasturtetik aurrera Adimen Artifiziala eskaintzen hasi zen, lehenak, Estatu mailan. == Informatikari euskaldunen komunitate idatzia trinkotzen == Paperezko bertsioan ez dugu zita edo erreferentziarik jarri, irakurketa arintzearen alde edo, baina bertsio digitalean bai, jarri ditugu erreferentziak. Eta hori egiterakoan saiatu gara euskaraz informatikari buruz argitaratu den gehiena erreferentziatzen: UEUk eta EHUk argitaratutako [https://www.inguma.eus/bilatu-solr/bilaketa-aurreratua?iragazkia=&eremua=title&produktu_mota=book&jakintza_arloa%5B%5D=Informatika&shu_zbk=&urtea=&urtea_bukaera=&erakundea=&fakultatea=&ueu_saila=&Bilatu=Bilatu 80 liburuak], Igor Leturiaren [https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&selected_value= 100 artikuluak Elhuyar aldizkarian], e-makumeen [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ 100 artikuluak Gaur8 astekarian], Sustatu blogeko [https://sustatu.eus/artxiboa/ artikulu zenbatuezinak], hainbat adituren [https://www.sarean.eus/ ehundaka artikulu sarean.eus foroan], Wikipediako [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ 24 bideo Erronka digitalaz], baita Wikipediako 400 artikulu [[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektuak'']] sustatuak, eta sei [https://eu.wikibooks.org/wiki/Wikiliburuak:Katalogoa#Teknologia wikiliburu] ere. Denon artean sortu dugu informatikako euskara :-) == Helburua == Fakultateko kideentzat zentroko memoria historikoa finkatzeaz gain, informatika bera zer (izan) den jakin nahi duen edonorentzat ere idatzi dugu. Unibertsitatearen zereginen artean dagoen hedapen zientifikorako erabilgarria izango delakoan gaude, eta bisitatzen ditugun ikastetxeetan, jasotzen ditugun bisitetan eta gure enpresa/erakundeetako sarean erabiltzeko asmoa dugu. Aipatu den bezala, ulergarritasunari eman diogu lehentasuna, eta hori oso lagungarria izan daiteke helburu horietarako. Bestalde, liburuaren egitura lantzen hasi ginenean, saiatu ginen antzeko liburuak topatzen, eta, egia esan, harritu gintuen oso eskaintza murritza zegoela, bai euskaraz eta bai erdarez ere. Liburu gehienek, edo oso historia zaharra kontatzen zuten (informatikaren hastapenak), edo gai zehatzekin zeuden lotuta (teknologia edo enpresa konkretuen bilakaera), baina mota honetako erreferentziazko libururik ez genuen topa. Beraz, hutsune hori ere bete nahi dugu liburu honekin. == Eskerrak == 45K0 1K451 63NU3N K14UD10 H4r1UX37 1r4K4513464ND1K. 84174 F311X 4r353N64ND1K 3r3. 417Z1ND4r14K 1Z4N Z1r3N. ????? gwrfcgnf39vxl36cx4lessxgytlw9rj 44459 44458 2026-09-21T13:30:28Z Montserrat.maritxalar 2723 44459 wikitext text/x-wiki = SARRERA = 2026an 50 urte betetzen dira [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiako Informatika Fakultatea]] ofizialki sortu zenetik. Efemeride horren harira sortu da wikiliburu hau, non bost hamarkada hauetako historia jaso nahi izan baitugu bi motako edukirekin: * Berrogeita hamar artikulu informatikaren historian giltzarri izan diren teknologiez (hardwarea, softwarea edo metodo konputazionala). * Bost artikulu, hamarkada bakoitzeko bana, fakultatearen garapenerako mugarri izan diren bost gairekin. Azpimarratu behar da liburua formatu digitalean eta paperean irakurtzeko diseinatu dela, eta libre zabaltzeko asmoarekin. [[w:CC-BY-SA lizentzia|CC-BY-SA]] lizentziari esker, ezagutza librearen ildoan egin nahi izan dugu gure ekarpena. Beraz, liburuko edukiak kopiatu, aldatu eta zabaldu ditzakezu han eta hemen, murriztapen bakar batekin, jatorria aipatu eta zabaltzean lizentzia bera erabili behar duzu. == Informatikaren historia 50 teknologiaren bidez azaltzea == Ezinezkoa zen informatikaren garapen osoa kontatzea, eta horren aurrean funtsezko mugarri batzuk deskribatzera mugatu gara. Formatu horrek aukera eman digu proiektu kolektibo bat antolatzeko, eta fakultateko hainbat irakasle eta ikerlari auzolanean aritzeko. Artikuluak bost hamarkadatan daude banatuta, 1976an hasita (ez informatikaren hastapenetik) eta 2025ean amaituta. Lehen hamarkadako teknologia batzuk zahartu eta desagertu dira geroago (VAX eta LISP makinak, esaterako), baina beste batzuk funtsezko izaten jarraitzen dute gaur egun (datu-base erlazionalak, Unix eta TCP/IP, adibidez). Azken hamarkadako teknologia gehienak klasiko bihurtu dira dagoeneko (hala nola, bideokonferentzia-sistemak eta GPUak), baina baten batek oraindik frogatzeko du agindutako guztia beteko duela (kasurako, konputazio kuantikoa). Artikuluen luzera eta konplexutasuna mugatu dugu, lau orriko luzera dute eta unibertsitateko ikasle sartu berri batek ulertzeko moduan aritzea eskatu diegu idazleei. Artikulu gehienetan, bertan deskribatzen den teknologiaren xehetasunak, historia eta bilakaera barneratzen duen atal nagusiaz gain, grisez nabarmendutako bigarren ataltxo bat ere gehitu dugu ('testu ebakia' deritzoguna), teknologia horren inguruko ikuspuntu lokalagoa edo sozialagoa emanez: besteak beste, izan daiteke fakultatean izandako gauzapen bat, gizartean izan duen eragin ekonomiko edo soziala, teknologian oinarritutako produkturen baten arrakasta edo porrota... == Fakultateko historiaren mugarriak == Euskal Herriko Unibertsitate publikoa aintzindari izan zen Estatu mailan Madril eta Bartzelonarekin batera Informatika arloko ikasketak martxan jartzen 1970ko hamarkadan, gaur egungo Informatika Fakultatea deritzon eraikina 1980ko hamarkadan eraiki bazen ere. Informatikarien habia izan da, jende gaztea eta ez hain gaztea, zaharrak eta ez hain zaharrak. Eta, azpimarratzekoa da, informatikari euskaldunen habia izan dela. Izan ere, euskal lerroa 1980ko hamarkadan garatzen hasi zen. Erronka ez zen makala, zerotik abiatu behar baitzen arlo guztietan: terminologia, liburuak, ikasmaterialak, eskuliburuak…. Eta dena partekatu behar zen ikerketa eta tesiekin, horiek ere euskaraz. Gaur egun, euskara guztiz integratuta dago egunerokotasunean, irakaskuntzan, ikerkuntzan, zerbitzuetan, administrazioan eta gobernuan. Euskara da Informatika Fakultatearen hizkuntza. Teknologia eta zientzia oso azkar garatzen denez ez da erraza izaten akademiatik erantzun azkarra eta egokia ematea, baina, fakultateak horretarako gaitasuna izan du betidanik. 1971n abiatu ziren Donostian Informatika-ikasketak "Centro de Informática" izenarekin. Ondoren, 1976ko martxoan sortu ziren Espainian lehen hiru fakultateak: Donostiakoa, Bartzelonakoa eta Madrilekoa. 1994-1995ean Lizentziatura zena 5 urteko Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren. 2000-2001ean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, 3 urteko eta 5 urteko ikasketak, 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua. Eta, azkenik, aldaketei aurre eginez, 2020-2021 ikasturtetik aurrera Adimen Artifiziala eskaintzen hasi zen, lehenak, Estatu mailan. == Informatikari euskaldunen komunitate idatzia trinkotzen == Paperezko bertsioan ez dugu zita edo erreferentziarik jarri, irakurketa arintzearen alde edo, baina bertsio digitalean bai, jarri ditugu erreferentziak. Eta hori egiterakoan saiatu gara euskaraz informatikari buruz argitaratu den gehiena erreferentziatzen: UEUk eta EHUk argitaratutako [https://www.inguma.eus/bilatu-solr/bilaketa-aurreratua?iragazkia=&eremua=title&produktu_mota=book&jakintza_arloa%5B%5D=Informatika&shu_zbk=&urtea=&urtea_bukaera=&erakundea=&fakultatea=&ueu_saila=&Bilatu=Bilatu 80 liburuak], Igor Leturiaren [https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&selected_value= 100 artikuluak Elhuyar aldizkarian], e-makumeen [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ 100 artikuluak Gaur8 astekarian], Sustatu blogeko [https://sustatu.eus/artxiboa/ artikulu zenbatuezinak], hainbat adituren [https://www.sarean.eus/ ehundaka artikulu sarean.eus foroan], Wikipediako [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ 24 bideo Erronka digitalaz], baita Wikipediako 400 artikulu [[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektuak'']] sustatuak, eta sei [https://eu.wikibooks.org/wiki/Wikiliburuak:Katalogoa#Teknologia wikiliburu] ere. Denon artean sortu dugu informatikako euskara :-) == Helburua == Fakultateko kideentzat memoria historikoa finkatzeaz gain, informatika bera zer (izan) den jakin nahi duen edonorentzat ere idatzi dugu. Unibertsitatearen zereginen artean dagoen hedapen zientifikorako erabilgarria izango delakoan gaude, eta bisitatzen ditugun ikastetxeetan, jasotzen ditugun bisitetan eta gure enpresa/erakundeetako sarean erabiltzeko asmoa dugu. Aipatu den bezala, ulergarritasunari eman diogu lehentasuna, eta hori oso lagungarria izan daiteke helburu horietarako. Bestalde, liburuaren egitura lantzen hasi ginenean, saiatu ginen antzeko liburuak topatzen, eta, egia esan, harritu gintuen oso eskaintza murritza zegoela, bai euskaraz eta bai erdarez ere. Liburu gehienek, edo oso historia zaharra kontatzen zuten (informatikaren hastapenak), edo gai zehatzekin zeuden lotuta (teknologia edo enpresa konkretuen bilakaera), baina mota honetako erreferentziazko libururik ez genuen topa. Beraz, hutsune hori ere bete nahi dugu liburu honekin. == Eskerrak == 45K0 1K451 63NU3N K14UD10 H4r1UX37 1r4K4513464ND1K. 84174 F311X 4r353N64ND1K 3r3. 417Z1ND4r14K 1Z4N Z1r3N. ????? orizyam5dt5e1gyobba3glkadtbbr2q 44460 44459 2026-09-21T15:11:03Z Montserrat.maritxalar 2723 /* Fakultateko historiaren mugarriak */ 44460 wikitext text/x-wiki = SARRERA = 2026an 50 urte betetzen dira [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiako Informatika Fakultatea]] ofizialki sortu zenetik. Efemeride horren harira sortu da wikiliburu hau, non bost hamarkada hauetako historia jaso nahi izan baitugu bi motako edukirekin: * Berrogeita hamar artikulu informatikaren historian giltzarri izan diren teknologiez (hardwarea, softwarea edo metodo konputazionala). * Bost artikulu, hamarkada bakoitzeko bana, fakultatearen garapenerako mugarri izan diren bost gairekin. Azpimarratu behar da liburua formatu digitalean eta paperean irakurtzeko diseinatu dela, eta libre zabaltzeko asmoarekin. [[w:CC-BY-SA lizentzia|CC-BY-SA]] lizentziari esker, ezagutza librearen ildoan egin nahi izan dugu gure ekarpena. Beraz, liburuko edukiak kopiatu, aldatu eta zabaldu ditzakezu han eta hemen, murriztapen bakar batekin, jatorria aipatu eta zabaltzean lizentzia bera erabili behar duzu. == Informatikaren historia 50 teknologiaren bidez azaltzea == Ezinezkoa zen informatikaren garapen osoa kontatzea, eta horren aurrean funtsezko mugarri batzuk deskribatzera mugatu gara. Formatu horrek aukera eman digu proiektu kolektibo bat antolatzeko, eta fakultateko hainbat irakasle eta ikerlari auzolanean aritzeko. Artikuluak bost hamarkadatan daude banatuta, 1976an hasita (ez informatikaren hastapenetik) eta 2025ean amaituta. Lehen hamarkadako teknologia batzuk zahartu eta desagertu dira geroago (VAX eta LISP makinak, esaterako), baina beste batzuk funtsezko izaten jarraitzen dute gaur egun (datu-base erlazionalak, Unix eta TCP/IP, adibidez). Azken hamarkadako teknologia gehienak klasiko bihurtu dira dagoeneko (hala nola, bideokonferentzia-sistemak eta GPUak), baina baten batek oraindik frogatzeko du agindutako guztia beteko duela (kasurako, konputazio kuantikoa). Artikuluen luzera eta konplexutasuna mugatu dugu, lau orriko luzera dute eta unibertsitateko ikasle sartu berri batek ulertzeko moduan aritzea eskatu diegu idazleei. Artikulu gehienetan, bertan deskribatzen den teknologiaren xehetasunak, historia eta bilakaera barneratzen duen atal nagusiaz gain, grisez nabarmendutako bigarren ataltxo bat ere gehitu dugu ('testu ebakia' deritzoguna), teknologia horren inguruko ikuspuntu lokalagoa edo sozialagoa emanez: besteak beste, izan daiteke fakultatean izandako gauzapen bat, gizartean izan duen eragin ekonomiko edo soziala, teknologian oinarritutako produkturen baten arrakasta edo porrota... == Fakultateko historiaren mugarriak == Euskal Herriko Unibertsitate publikoa aintzindari izan zen Estatu mailan Madril eta Bartzelonarekin batera Informatika arloko ikasketak martxan jartzen 1970ko hamarkadan, gaur egungo Informatika Fakultatea deritzon eraikina 1980ko hamarkadan eraiki bazen ere. Informatikarien habia izan da, jende gaztea eta ez hain gaztea, zaharrak eta ez hain zaharrak. Eta, azpimarratzekoa da, informatikari euskaldunen habia izan dela. Izan ere, euskal lerroa 1980ko hamarkadan garatzen hasi zen. Erronka ez zen makala, zerotik abiatu behar baitzen arlo guztietan: terminologia, liburuak, ikasmaterialak, eskuliburuak…. Eta dena partekatu behar zen ikerketa eta tesiekin, horiek ere euskaraz. Gaur egun, euskara guztiz integratuta dago egunerokotasunean, irakaskuntzan, ikerkuntzan, zerbitzuetan, administrazioan eta gobernuan. Euskara da Informatika Fakultatearen hizkuntza. Teknologia eta zientzia oso azkar garatzen denez ez da erraza izaten akademiatik erantzun azkarra eta egokia ematea, baina, fakultateak horretarako gaitasuna izan du betidanik. 1971n abiatu ziren Donostian Informatika-ikasketak "Centro de Informática" izenarekin. Ondoren, 1976an fakultatea sortu zen. 1994-1995ean Lizentziatura zena 5 urteko Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren. 2000-2001ean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, 3 urteko eta 5 urteko ikasketak, 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua. Eta, azkenik, aldaketei aurre eginez, 2020-2021 ikasturtetik aurrera Adimen Artifiziala eskaintzen hasi zen, lehenak, Estatu mailan. == Informatikari euskaldunen komunitate idatzia trinkotzen == Paperezko bertsioan ez dugu zita edo erreferentziarik jarri, irakurketa arintzearen alde edo, baina bertsio digitalean bai, jarri ditugu erreferentziak. Eta hori egiterakoan saiatu gara euskaraz informatikari buruz argitaratu den gehiena erreferentziatzen: UEUk eta EHUk argitaratutako [https://www.inguma.eus/bilatu-solr/bilaketa-aurreratua?iragazkia=&eremua=title&produktu_mota=book&jakintza_arloa%5B%5D=Informatika&shu_zbk=&urtea=&urtea_bukaera=&erakundea=&fakultatea=&ueu_saila=&Bilatu=Bilatu 80 liburuak], Igor Leturiaren [https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&selected_value= 100 artikuluak Elhuyar aldizkarian], e-makumeen [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ 100 artikuluak Gaur8 astekarian], Sustatu blogeko [https://sustatu.eus/artxiboa/ artikulu zenbatuezinak], hainbat adituren [https://www.sarean.eus/ ehundaka artikulu sarean.eus foroan], Wikipediako [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ 24 bideo Erronka digitalaz], baita Wikipediako 400 artikulu [[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektuak'']] sustatuak, eta sei [https://eu.wikibooks.org/wiki/Wikiliburuak:Katalogoa#Teknologia wikiliburu] ere. Denon artean sortu dugu informatikako euskara :-) == Helburua == Fakultateko kideentzat memoria historikoa finkatzeaz gain, informatika bera zer (izan) den jakin nahi duen edonorentzat ere idatzi dugu. Unibertsitatearen zereginen artean dagoen hedapen zientifikorako erabilgarria izango delakoan gaude, eta bisitatzen ditugun ikastetxeetan, jasotzen ditugun bisitetan eta gure enpresa/erakundeetako sarean erabiltzeko asmoa dugu. Aipatu den bezala, ulergarritasunari eman diogu lehentasuna, eta hori oso lagungarria izan daiteke helburu horietarako. Bestalde, liburuaren egitura lantzen hasi ginenean, saiatu ginen antzeko liburuak topatzen, eta, egia esan, harritu gintuen oso eskaintza murritza zegoela, bai euskaraz eta bai erdarez ere. Liburu gehienek, edo oso historia zaharra kontatzen zuten (informatikaren hastapenak), edo gai zehatzekin zeuden lotuta (teknologia edo enpresa konkretuen bilakaera), baina mota honetako erreferentziazko libururik ez genuen topa. Beraz, hutsune hori ere bete nahi dugu liburu honekin. == Eskerrak == 45K0 1K451 63NU3N K14UD10 H4r1UX37 1r4K4513464ND1K. 84174 F311X 4r353N64ND1K 3r3. 417Z1ND4r14K 1Z4N Z1r3N. ????? 0xoy67vp6ntvhfb794xt2j65a3wu4d8 44461 44460 2026-09-21T15:11:42Z Montserrat.maritxalar 2723 /* Fakultateko historiaren mugarriak */ 44461 wikitext text/x-wiki = SARRERA = 2026an 50 urte betetzen dira [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiako Informatika Fakultatea]] ofizialki sortu zenetik. Efemeride horren harira sortu da wikiliburu hau, non bost hamarkada hauetako historia jaso nahi izan baitugu bi motako edukirekin: * Berrogeita hamar artikulu informatikaren historian giltzarri izan diren teknologiez (hardwarea, softwarea edo metodo konputazionala). * Bost artikulu, hamarkada bakoitzeko bana, fakultatearen garapenerako mugarri izan diren bost gairekin. Azpimarratu behar da liburua formatu digitalean eta paperean irakurtzeko diseinatu dela, eta libre zabaltzeko asmoarekin. [[w:CC-BY-SA lizentzia|CC-BY-SA]] lizentziari esker, ezagutza librearen ildoan egin nahi izan dugu gure ekarpena. Beraz, liburuko edukiak kopiatu, aldatu eta zabaldu ditzakezu han eta hemen, murriztapen bakar batekin, jatorria aipatu eta zabaltzean lizentzia bera erabili behar duzu. == Informatikaren historia 50 teknologiaren bidez azaltzea == Ezinezkoa zen informatikaren garapen osoa kontatzea, eta horren aurrean funtsezko mugarri batzuk deskribatzera mugatu gara. Formatu horrek aukera eman digu proiektu kolektibo bat antolatzeko, eta fakultateko hainbat irakasle eta ikerlari auzolanean aritzeko. Artikuluak bost hamarkadatan daude banatuta, 1976an hasita (ez informatikaren hastapenetik) eta 2025ean amaituta. Lehen hamarkadako teknologia batzuk zahartu eta desagertu dira geroago (VAX eta LISP makinak, esaterako), baina beste batzuk funtsezko izaten jarraitzen dute gaur egun (datu-base erlazionalak, Unix eta TCP/IP, adibidez). Azken hamarkadako teknologia gehienak klasiko bihurtu dira dagoeneko (hala nola, bideokonferentzia-sistemak eta GPUak), baina baten batek oraindik frogatzeko du agindutako guztia beteko duela (kasurako, konputazio kuantikoa). Artikuluen luzera eta konplexutasuna mugatu dugu, lau orriko luzera dute eta unibertsitateko ikasle sartu berri batek ulertzeko moduan aritzea eskatu diegu idazleei. Artikulu gehienetan, bertan deskribatzen den teknologiaren xehetasunak, historia eta bilakaera barneratzen duen atal nagusiaz gain, grisez nabarmendutako bigarren ataltxo bat ere gehitu dugu ('testu ebakia' deritzoguna), teknologia horren inguruko ikuspuntu lokalagoa edo sozialagoa emanez: besteak beste, izan daiteke fakultatean izandako gauzapen bat, gizartean izan duen eragin ekonomiko edo soziala, teknologian oinarritutako produkturen baten arrakasta edo porrota... == Fakultateko historiaren mugarriak == Euskal Herriko Unibertsitate publikoa aintzindari izan zen Estatu mailan Madril eta Bartzelonarekin batera Informatika arloko ikasketak martxan jartzen 1970ko hamarkadan, gaur egungo Informatika Fakultatea deritzon eraikina 1980ko hamarkadan eraiki bazen ere. Informatikarien habia izan da, jende gaztea eta ez hain gaztea, zaharrak eta ez hain zaharrak. Eta, azpimarratzekoa da, informatikari euskaldunen habia izan dela. Izan ere, euskal lerroa 1980ko hamarkadan garatzen hasi zen. Erronka ez zen makala, zerotik abiatu behar baitzen arlo guztietan: terminologia, liburuak, ikasmaterialak, eskuliburuak…. Eta dena partekatu behar zen ikerketa eta tesiekin, horiek ere euskaraz. Gaur egun, euskara guztiz integratuta dago egunerokotasunean, irakaskuntzan, ikerkuntzan, zerbitzuetan, administrazioan eta gobernuan. Euskara da Informatika Fakultatearen hizkuntza. Teknologia eta zientzia oso azkar garatzen denez ez da erraza izaten akademiatik erantzun azkarra eta egokia ematea, baina, fakultateak horretarako gaitasuna izan du betidanik. 1971n abiatu ziren Donostian Informatika-ikasketak "Centro de Informática" izenarekin. Ondoren, 1976an lizentziatura sortu zen. 1994-1995ean Lizentziatura zena 5 urteko Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren. 2000-2001ean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, 3 urteko eta 5 urteko ikasketak, 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua. Eta, azkenik, aldaketei aurre eginez, 2020-2021 ikasturtetik aurrera Adimen Artifiziala eskaintzen hasi zen, lehenak, Estatu mailan. == Informatikari euskaldunen komunitate idatzia trinkotzen == Paperezko bertsioan ez dugu zita edo erreferentziarik jarri, irakurketa arintzearen alde edo, baina bertsio digitalean bai, jarri ditugu erreferentziak. Eta hori egiterakoan saiatu gara euskaraz informatikari buruz argitaratu den gehiena erreferentziatzen: UEUk eta EHUk argitaratutako [https://www.inguma.eus/bilatu-solr/bilaketa-aurreratua?iragazkia=&eremua=title&produktu_mota=book&jakintza_arloa%5B%5D=Informatika&shu_zbk=&urtea=&urtea_bukaera=&erakundea=&fakultatea=&ueu_saila=&Bilatu=Bilatu 80 liburuak], Igor Leturiaren [https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&selected_value= 100 artikuluak Elhuyar aldizkarian], e-makumeen [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ 100 artikuluak Gaur8 astekarian], Sustatu blogeko [https://sustatu.eus/artxiboa/ artikulu zenbatuezinak], hainbat adituren [https://www.sarean.eus/ ehundaka artikulu sarean.eus foroan], Wikipediako [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ 24 bideo Erronka digitalaz], baita Wikipediako 400 artikulu [[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektuak'']] sustatuak, eta sei [https://eu.wikibooks.org/wiki/Wikiliburuak:Katalogoa#Teknologia wikiliburu] ere. Denon artean sortu dugu informatikako euskara :-) == Helburua == Fakultateko kideentzat memoria historikoa finkatzeaz gain, informatika bera zer (izan) den jakin nahi duen edonorentzat ere idatzi dugu. Unibertsitatearen zereginen artean dagoen hedapen zientifikorako erabilgarria izango delakoan gaude, eta bisitatzen ditugun ikastetxeetan, jasotzen ditugun bisitetan eta gure enpresa/erakundeetako sarean erabiltzeko asmoa dugu. Aipatu den bezala, ulergarritasunari eman diogu lehentasuna, eta hori oso lagungarria izan daiteke helburu horietarako. Bestalde, liburuaren egitura lantzen hasi ginenean, saiatu ginen antzeko liburuak topatzen, eta, egia esan, harritu gintuen oso eskaintza murritza zegoela, bai euskaraz eta bai erdarez ere. Liburu gehienek, edo oso historia zaharra kontatzen zuten (informatikaren hastapenak), edo gai zehatzekin zeuden lotuta (teknologia edo enpresa konkretuen bilakaera), baina mota honetako erreferentziazko libururik ez genuen topa. Beraz, hutsune hori ere bete nahi dugu liburu honekin. == Eskerrak == 45K0 1K451 63NU3N K14UD10 H4r1UX37 1r4K4513464ND1K. 84174 F311X 4r353N64ND1K 3r3. 417Z1ND4r14K 1Z4N Z1r3N. ????? oehbsbagc5jlndtl7558friqiwind6w 44462 44461 2026-09-21T15:12:02Z Montserrat.maritxalar 2723 /* Fakultateko historiaren mugarriak */ 44462 wikitext text/x-wiki = SARRERA = 2026an 50 urte betetzen dira [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiako Informatika Fakultatea]] ofizialki sortu zenetik. Efemeride horren harira sortu da wikiliburu hau, non bost hamarkada hauetako historia jaso nahi izan baitugu bi motako edukirekin: * Berrogeita hamar artikulu informatikaren historian giltzarri izan diren teknologiez (hardwarea, softwarea edo metodo konputazionala). * Bost artikulu, hamarkada bakoitzeko bana, fakultatearen garapenerako mugarri izan diren bost gairekin. Azpimarratu behar da liburua formatu digitalean eta paperean irakurtzeko diseinatu dela, eta libre zabaltzeko asmoarekin. [[w:CC-BY-SA lizentzia|CC-BY-SA]] lizentziari esker, ezagutza librearen ildoan egin nahi izan dugu gure ekarpena. Beraz, liburuko edukiak kopiatu, aldatu eta zabaldu ditzakezu han eta hemen, murriztapen bakar batekin, jatorria aipatu eta zabaltzean lizentzia bera erabili behar duzu. == Informatikaren historia 50 teknologiaren bidez azaltzea == Ezinezkoa zen informatikaren garapen osoa kontatzea, eta horren aurrean funtsezko mugarri batzuk deskribatzera mugatu gara. Formatu horrek aukera eman digu proiektu kolektibo bat antolatzeko, eta fakultateko hainbat irakasle eta ikerlari auzolanean aritzeko. Artikuluak bost hamarkadatan daude banatuta, 1976an hasita (ez informatikaren hastapenetik) eta 2025ean amaituta. Lehen hamarkadako teknologia batzuk zahartu eta desagertu dira geroago (VAX eta LISP makinak, esaterako), baina beste batzuk funtsezko izaten jarraitzen dute gaur egun (datu-base erlazionalak, Unix eta TCP/IP, adibidez). Azken hamarkadako teknologia gehienak klasiko bihurtu dira dagoeneko (hala nola, bideokonferentzia-sistemak eta GPUak), baina baten batek oraindik frogatzeko du agindutako guztia beteko duela (kasurako, konputazio kuantikoa). Artikuluen luzera eta konplexutasuna mugatu dugu, lau orriko luzera dute eta unibertsitateko ikasle sartu berri batek ulertzeko moduan aritzea eskatu diegu idazleei. Artikulu gehienetan, bertan deskribatzen den teknologiaren xehetasunak, historia eta bilakaera barneratzen duen atal nagusiaz gain, grisez nabarmendutako bigarren ataltxo bat ere gehitu dugu ('testu ebakia' deritzoguna), teknologia horren inguruko ikuspuntu lokalagoa edo sozialagoa emanez: besteak beste, izan daiteke fakultatean izandako gauzapen bat, gizartean izan duen eragin ekonomiko edo soziala, teknologian oinarritutako produkturen baten arrakasta edo porrota... == Fakultateko historiaren mugarriak == Euskal Herriko Unibertsitate publikoa aintzindari izan zen Estatu mailan Madril eta Bartzelonarekin batera Informatika arloko ikasketak martxan jartzen 1970ko hamarkadan, gaur egungo Informatika Fakultatea deritzon eraikina 1980ko hamarkadan eraiki bazen ere. Informatikarien habia izan da, jende gaztea eta ez hain gaztea, zaharrak eta ez hain zaharrak. Eta, azpimarratzekoa da, informatikari euskaldunen habia izan dela. Izan ere, euskal lerroa 1980ko hamarkadan garatzen hasi zen. Erronka ez zen makala, zerotik abiatu behar baitzen arlo guztietan: terminologia, liburuak, ikasmaterialak, eskuliburuak…. Eta dena partekatu behar zen ikerketa eta tesiekin, horiek ere euskaraz. Gaur egun, euskara guztiz integratuta dago egunerokotasunean, irakaskuntzan, ikerkuntzan, zerbitzuetan, administrazioan eta gobernuan. Euskara da Informatika Fakultatearen hizkuntza. Teknologia eta zientzia oso azkar garatzen denez ez da erraza izaten akademiatik erantzun azkarra eta egokia ematea, baina, fakultateak horretarako gaitasuna izan du betidanik. 1971n abiatu ziren Donostian Informatika-ikasketak "Centro de Informática" izenarekin. Ondoren, 1976an Lizentziatura sortu zen. 1994-1995ean Lizentziatura zena 5 urteko Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren. 2000-2001ean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, 3 urteko eta 5 urteko ikasketak, 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua. Eta, azkenik, aldaketei aurre eginez, 2020-2021 ikasturtetik aurrera Adimen Artifiziala eskaintzen hasi zen, lehenak, Estatu mailan. == Informatikari euskaldunen komunitate idatzia trinkotzen == Paperezko bertsioan ez dugu zita edo erreferentziarik jarri, irakurketa arintzearen alde edo, baina bertsio digitalean bai, jarri ditugu erreferentziak. Eta hori egiterakoan saiatu gara euskaraz informatikari buruz argitaratu den gehiena erreferentziatzen: UEUk eta EHUk argitaratutako [https://www.inguma.eus/bilatu-solr/bilaketa-aurreratua?iragazkia=&eremua=title&produktu_mota=book&jakintza_arloa%5B%5D=Informatika&shu_zbk=&urtea=&urtea_bukaera=&erakundea=&fakultatea=&ueu_saila=&Bilatu=Bilatu 80 liburuak], Igor Leturiaren [https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&selected_value= 100 artikuluak Elhuyar aldizkarian], e-makumeen [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ 100 artikuluak Gaur8 astekarian], Sustatu blogeko [https://sustatu.eus/artxiboa/ artikulu zenbatuezinak], hainbat adituren [https://www.sarean.eus/ ehundaka artikulu sarean.eus foroan], Wikipediako [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ 24 bideo Erronka digitalaz], baita Wikipediako 400 artikulu [[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektuak'']] sustatuak, eta sei [https://eu.wikibooks.org/wiki/Wikiliburuak:Katalogoa#Teknologia wikiliburu] ere. Denon artean sortu dugu informatikako euskara :-) == Helburua == Fakultateko kideentzat memoria historikoa finkatzeaz gain, informatika bera zer (izan) den jakin nahi duen edonorentzat ere idatzi dugu. Unibertsitatearen zereginen artean dagoen hedapen zientifikorako erabilgarria izango delakoan gaude, eta bisitatzen ditugun ikastetxeetan, jasotzen ditugun bisitetan eta gure enpresa/erakundeetako sarean erabiltzeko asmoa dugu. Aipatu den bezala, ulergarritasunari eman diogu lehentasuna, eta hori oso lagungarria izan daiteke helburu horietarako. Bestalde, liburuaren egitura lantzen hasi ginenean, saiatu ginen antzeko liburuak topatzen, eta, egia esan, harritu gintuen oso eskaintza murritza zegoela, bai euskaraz eta bai erdarez ere. Liburu gehienek, edo oso historia zaharra kontatzen zuten (informatikaren hastapenak), edo gai zehatzekin zeuden lotuta (teknologia edo enpresa konkretuen bilakaera), baina mota honetako erreferentziazko libururik ez genuen topa. Beraz, hutsune hori ere bete nahi dugu liburu honekin. == Eskerrak == 45K0 1K451 63NU3N K14UD10 H4r1UX37 1r4K4513464ND1K. 84174 F311X 4r353N64ND1K 3r3. 417Z1ND4r14K 1Z4N Z1r3N. ????? 3o3fg8k73mok0n9liusv83avk9rgepa 44463 44462 2026-09-21T15:12:12Z Montserrat.maritxalar 2723 /* Fakultateko historiaren mugarriak */ 44463 wikitext text/x-wiki = SARRERA = 2026an 50 urte betetzen dira [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiako Informatika Fakultatea]] ofizialki sortu zenetik. Efemeride horren harira sortu da wikiliburu hau, non bost hamarkada hauetako historia jaso nahi izan baitugu bi motako edukirekin: * Berrogeita hamar artikulu informatikaren historian giltzarri izan diren teknologiez (hardwarea, softwarea edo metodo konputazionala). * Bost artikulu, hamarkada bakoitzeko bana, fakultatearen garapenerako mugarri izan diren bost gairekin. Azpimarratu behar da liburua formatu digitalean eta paperean irakurtzeko diseinatu dela, eta libre zabaltzeko asmoarekin. [[w:CC-BY-SA lizentzia|CC-BY-SA]] lizentziari esker, ezagutza librearen ildoan egin nahi izan dugu gure ekarpena. Beraz, liburuko edukiak kopiatu, aldatu eta zabaldu ditzakezu han eta hemen, murriztapen bakar batekin, jatorria aipatu eta zabaltzean lizentzia bera erabili behar duzu. == Informatikaren historia 50 teknologiaren bidez azaltzea == Ezinezkoa zen informatikaren garapen osoa kontatzea, eta horren aurrean funtsezko mugarri batzuk deskribatzera mugatu gara. Formatu horrek aukera eman digu proiektu kolektibo bat antolatzeko, eta fakultateko hainbat irakasle eta ikerlari auzolanean aritzeko. Artikuluak bost hamarkadatan daude banatuta, 1976an hasita (ez informatikaren hastapenetik) eta 2025ean amaituta. Lehen hamarkadako teknologia batzuk zahartu eta desagertu dira geroago (VAX eta LISP makinak, esaterako), baina beste batzuk funtsezko izaten jarraitzen dute gaur egun (datu-base erlazionalak, Unix eta TCP/IP, adibidez). Azken hamarkadako teknologia gehienak klasiko bihurtu dira dagoeneko (hala nola, bideokonferentzia-sistemak eta GPUak), baina baten batek oraindik frogatzeko du agindutako guztia beteko duela (kasurako, konputazio kuantikoa). Artikuluen luzera eta konplexutasuna mugatu dugu, lau orriko luzera dute eta unibertsitateko ikasle sartu berri batek ulertzeko moduan aritzea eskatu diegu idazleei. Artikulu gehienetan, bertan deskribatzen den teknologiaren xehetasunak, historia eta bilakaera barneratzen duen atal nagusiaz gain, grisez nabarmendutako bigarren ataltxo bat ere gehitu dugu ('testu ebakia' deritzoguna), teknologia horren inguruko ikuspuntu lokalagoa edo sozialagoa emanez: besteak beste, izan daiteke fakultatean izandako gauzapen bat, gizartean izan duen eragin ekonomiko edo soziala, teknologian oinarritutako produkturen baten arrakasta edo porrota... == Fakultateko historiaren mugarriak == Euskal Herriko Unibertsitate publikoa aintzindari izan zen Estatu mailan Madril eta Bartzelonarekin batera Informatika arloko ikasketak martxan jartzen 1970ko hamarkadan, gaur egungo Informatika Fakultatea deritzon eraikina 1980ko hamarkadan eraiki bazen ere. Informatikarien habia izan da, jende gaztea eta ez hain gaztea, zaharrak eta ez hain zaharrak. Eta, azpimarratzekoa da, informatikari euskaldunen habia izan dela. Izan ere, euskal lerroa 1980ko hamarkadan garatzen hasi zen. Erronka ez zen makala, zerotik abiatu behar baitzen arlo guztietan: terminologia, liburuak, ikasmaterialak, eskuliburuak…. Eta dena partekatu behar zen ikerketa eta tesiekin, horiek ere euskaraz. Gaur egun, euskara guztiz integratuta dago egunerokotasunean, irakaskuntzan, ikerkuntzan, zerbitzuetan, administrazioan eta gobernuan. Euskara da Informatika Fakultatearen hizkuntza. Teknologia eta zientzia oso azkar garatzen denez ez da erraza izaten akademiatik erantzun azkarra eta egokia ematea, baina, fakultateak horretarako gaitasuna izan du betidanik. 1971n abiatu ziren Donostian Informatika-ikasketak "Centro de Informática" izenarekin. Ondoren, 1976an, Lizentziatura sortu zen. 1994-1995ean Lizentziatura zena 5 urteko Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren. 2000-2001ean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, 3 urteko eta 5 urteko ikasketak, 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua. Eta, azkenik, aldaketei aurre eginez, 2020-2021 ikasturtetik aurrera Adimen Artifiziala eskaintzen hasi zen, lehenak, Estatu mailan. == Informatikari euskaldunen komunitate idatzia trinkotzen == Paperezko bertsioan ez dugu zita edo erreferentziarik jarri, irakurketa arintzearen alde edo, baina bertsio digitalean bai, jarri ditugu erreferentziak. Eta hori egiterakoan saiatu gara euskaraz informatikari buruz argitaratu den gehiena erreferentziatzen: UEUk eta EHUk argitaratutako [https://www.inguma.eus/bilatu-solr/bilaketa-aurreratua?iragazkia=&eremua=title&produktu_mota=book&jakintza_arloa%5B%5D=Informatika&shu_zbk=&urtea=&urtea_bukaera=&erakundea=&fakultatea=&ueu_saila=&Bilatu=Bilatu 80 liburuak], Igor Leturiaren [https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&selected_value= 100 artikuluak Elhuyar aldizkarian], e-makumeen [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ 100 artikuluak Gaur8 astekarian], Sustatu blogeko [https://sustatu.eus/artxiboa/ artikulu zenbatuezinak], hainbat adituren [https://www.sarean.eus/ ehundaka artikulu sarean.eus foroan], Wikipediako [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ 24 bideo Erronka digitalaz], baita Wikipediako 400 artikulu [[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektuak'']] sustatuak, eta sei [https://eu.wikibooks.org/wiki/Wikiliburuak:Katalogoa#Teknologia wikiliburu] ere. Denon artean sortu dugu informatikako euskara :-) == Helburua == Fakultateko kideentzat memoria historikoa finkatzeaz gain, informatika bera zer (izan) den jakin nahi duen edonorentzat ere idatzi dugu. Unibertsitatearen zereginen artean dagoen hedapen zientifikorako erabilgarria izango delakoan gaude, eta bisitatzen ditugun ikastetxeetan, jasotzen ditugun bisitetan eta gure enpresa/erakundeetako sarean erabiltzeko asmoa dugu. Aipatu den bezala, ulergarritasunari eman diogu lehentasuna, eta hori oso lagungarria izan daiteke helburu horietarako. Bestalde, liburuaren egitura lantzen hasi ginenean, saiatu ginen antzeko liburuak topatzen, eta, egia esan, harritu gintuen oso eskaintza murritza zegoela, bai euskaraz eta bai erdarez ere. Liburu gehienek, edo oso historia zaharra kontatzen zuten (informatikaren hastapenak), edo gai zehatzekin zeuden lotuta (teknologia edo enpresa konkretuen bilakaera), baina mota honetako erreferentziazko libururik ez genuen topa. Beraz, hutsune hori ere bete nahi dugu liburu honekin. == Eskerrak == 45K0 1K451 63NU3N K14UD10 H4r1UX37 1r4K4513464ND1K. 84174 F311X 4r353N64ND1K 3r3. 417Z1ND4r14K 1Z4N Z1r3N. ????? 5rz74pi6azglrzdtll7rgucyrid7tqv 44464 44463 2026-09-21T16:00:08Z Ksarasola 1603 /* Eskerrak */ 44464 wikitext text/x-wiki = SARRERA = 2026an 50 urte betetzen dira [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiako Informatika Fakultatea]] ofizialki sortu zenetik. Efemeride horren harira sortu da wikiliburu hau, non bost hamarkada hauetako historia jaso nahi izan baitugu bi motako edukirekin: * Berrogeita hamar artikulu informatikaren historian giltzarri izan diren teknologiez (hardwarea, softwarea edo metodo konputazionala). * Bost artikulu, hamarkada bakoitzeko bana, fakultatearen garapenerako mugarri izan diren bost gairekin. Azpimarratu behar da liburua formatu digitalean eta paperean irakurtzeko diseinatu dela, eta libre zabaltzeko asmoarekin. [[w:CC-BY-SA lizentzia|CC-BY-SA]] lizentziari esker, ezagutza librearen ildoan egin nahi izan dugu gure ekarpena. Beraz, liburuko edukiak kopiatu, aldatu eta zabaldu ditzakezu han eta hemen, murriztapen bakar batekin, jatorria aipatu eta zabaltzean lizentzia bera erabili behar duzu. == Informatikaren historia 50 teknologiaren bidez azaltzea == Ezinezkoa zen informatikaren garapen osoa kontatzea, eta horren aurrean funtsezko mugarri batzuk deskribatzera mugatu gara. Formatu horrek aukera eman digu proiektu kolektibo bat antolatzeko, eta fakultateko hainbat irakasle eta ikerlari auzolanean aritzeko. Artikuluak bost hamarkadatan daude banatuta, 1976an hasita (ez informatikaren hastapenetik) eta 2025ean amaituta. Lehen hamarkadako teknologia batzuk zahartu eta desagertu dira geroago (VAX eta LISP makinak, esaterako), baina beste batzuk funtsezko izaten jarraitzen dute gaur egun (datu-base erlazionalak, Unix eta TCP/IP, adibidez). Azken hamarkadako teknologia gehienak klasiko bihurtu dira dagoeneko (hala nola, bideokonferentzia-sistemak eta GPUak), baina baten batek oraindik frogatzeko du agindutako guztia beteko duela (kasurako, konputazio kuantikoa). Artikuluen luzera eta konplexutasuna mugatu dugu, lau orriko luzera dute eta unibertsitateko ikasle sartu berri batek ulertzeko moduan aritzea eskatu diegu idazleei. Artikulu gehienetan, bertan deskribatzen den teknologiaren xehetasunak, historia eta bilakaera barneratzen duen atal nagusiaz gain, grisez nabarmendutako bigarren ataltxo bat ere gehitu dugu ('testu ebakia' deritzoguna), teknologia horren inguruko ikuspuntu lokalagoa edo sozialagoa emanez: besteak beste, izan daiteke fakultatean izandako gauzapen bat, gizartean izan duen eragin ekonomiko edo soziala, teknologian oinarritutako produkturen baten arrakasta edo porrota... == Fakultateko historiaren mugarriak == Euskal Herriko Unibertsitate publikoa aintzindari izan zen Estatu mailan Madril eta Bartzelonarekin batera Informatika arloko ikasketak martxan jartzen 1970ko hamarkadan, gaur egungo Informatika Fakultatea deritzon eraikina 1980ko hamarkadan eraiki bazen ere. Informatikarien habia izan da, jende gaztea eta ez hain gaztea, zaharrak eta ez hain zaharrak. Eta, azpimarratzekoa da, informatikari euskaldunen habia izan dela. Izan ere, euskal lerroa 1980ko hamarkadan garatzen hasi zen. Erronka ez zen makala, zerotik abiatu behar baitzen arlo guztietan: terminologia, liburuak, ikasmaterialak, eskuliburuak…. Eta dena partekatu behar zen ikerketa eta tesiekin, horiek ere euskaraz. Gaur egun, euskara guztiz integratuta dago egunerokotasunean, irakaskuntzan, ikerkuntzan, zerbitzuetan, administrazioan eta gobernuan. Euskara da Informatika Fakultatearen hizkuntza. Teknologia eta zientzia oso azkar garatzen denez ez da erraza izaten akademiatik erantzun azkarra eta egokia ematea, baina, fakultateak horretarako gaitasuna izan du betidanik. 1971n abiatu ziren Donostian Informatika-ikasketak "Centro de Informática" izenarekin. Ondoren, 1976an, Lizentziatura sortu zen. 1994-1995ean Lizentziatura zena 5 urteko Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren. 2000-2001ean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, 3 urteko eta 5 urteko ikasketak, 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua. Eta, azkenik, aldaketei aurre eginez, 2020-2021 ikasturtetik aurrera Adimen Artifiziala eskaintzen hasi zen, lehenak, Estatu mailan. == Informatikari euskaldunen komunitate idatzia trinkotzen == Paperezko bertsioan ez dugu zita edo erreferentziarik jarri, irakurketa arintzearen alde edo, baina bertsio digitalean bai, jarri ditugu erreferentziak. Eta hori egiterakoan saiatu gara euskaraz informatikari buruz argitaratu den gehiena erreferentziatzen: UEUk eta EHUk argitaratutako [https://www.inguma.eus/bilatu-solr/bilaketa-aurreratua?iragazkia=&eremua=title&produktu_mota=book&jakintza_arloa%5B%5D=Informatika&shu_zbk=&urtea=&urtea_bukaera=&erakundea=&fakultatea=&ueu_saila=&Bilatu=Bilatu 80 liburuak], Igor Leturiaren [https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&selected_value= 100 artikuluak Elhuyar aldizkarian], e-makumeen [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ 100 artikuluak Gaur8 astekarian], Sustatu blogeko [https://sustatu.eus/artxiboa/ artikulu zenbatuezinak], hainbat adituren [https://www.sarean.eus/ ehundaka artikulu sarean.eus foroan], Wikipediako [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ 24 bideo Erronka digitalaz], baita Wikipediako 400 artikulu [[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektuak'']] sustatuak, eta sei [https://eu.wikibooks.org/wiki/Wikiliburuak:Katalogoa#Teknologia wikiliburu] ere. Denon artean sortu dugu informatikako euskara :-) == Helburua == Fakultateko kideentzat memoria historikoa finkatzeaz gain, informatika bera zer (izan) den jakin nahi duen edonorentzat ere idatzi dugu. Unibertsitatearen zereginen artean dagoen hedapen zientifikorako erabilgarria izango delakoan gaude, eta bisitatzen ditugun ikastetxeetan, jasotzen ditugun bisitetan eta gure enpresa/erakundeetako sarean erabiltzeko asmoa dugu. Aipatu den bezala, ulergarritasunari eman diogu lehentasuna, eta hori oso lagungarria izan daiteke helburu horietarako. Bestalde, liburuaren egitura lantzen hasi ginenean, saiatu ginen antzeko liburuak topatzen, eta, egia esan, harritu gintuen oso eskaintza murritza zegoela, bai euskaraz eta bai erdarez ere. Liburu gehienek, edo oso historia zaharra kontatzen zuten (informatikaren hastapenak), edo gai zehatzekin zeuden lotuta (teknologia edo enpresa konkretuen bilakaera), baina mota honetako erreferentziazko libururik ez genuen topa. Beraz, hutsune hori ere bete nahi dugu liburu honekin. == Eskerrak == er68twab6edm7zf2j95em3jz4iphn7i 44465 44464 2026-09-21T17:36:56Z Ksarasola 1603 /* Fakultateko historiaren mugarriak */ 44465 wikitext text/x-wiki = SARRERA = 2026an 50 urte betetzen dira [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiako Informatika Fakultatea]] ofizialki sortu zenetik. Efemeride horren harira sortu da wikiliburu hau, non bost hamarkada hauetako historia jaso nahi izan baitugu bi motako edukirekin: * Berrogeita hamar artikulu informatikaren historian giltzarri izan diren teknologiez (hardwarea, softwarea edo metodo konputazionala). * Bost artikulu, hamarkada bakoitzeko bana, fakultatearen garapenerako mugarri izan diren bost gairekin. Azpimarratu behar da liburua formatu digitalean eta paperean irakurtzeko diseinatu dela, eta libre zabaltzeko asmoarekin. [[w:CC-BY-SA lizentzia|CC-BY-SA]] lizentziari esker, ezagutza librearen ildoan egin nahi izan dugu gure ekarpena. Beraz, liburuko edukiak kopiatu, aldatu eta zabaldu ditzakezu han eta hemen, murriztapen bakar batekin, jatorria aipatu eta zabaltzean lizentzia bera erabili behar duzu. == Informatikaren historia 50 teknologiaren bidez azaltzea == Ezinezkoa zen informatikaren garapen osoa kontatzea, eta horren aurrean funtsezko mugarri batzuk deskribatzera mugatu gara. Formatu horrek aukera eman digu proiektu kolektibo bat antolatzeko, eta fakultateko hainbat irakasle eta ikerlari auzolanean aritzeko. Artikuluak bost hamarkadatan daude banatuta, 1976an hasita (ez informatikaren hastapenetik) eta 2025ean amaituta. Lehen hamarkadako teknologia batzuk zahartu eta desagertu dira geroago (VAX eta LISP makinak, esaterako), baina beste batzuk funtsezko izaten jarraitzen dute gaur egun (datu-base erlazionalak, Unix eta TCP/IP, adibidez). Azken hamarkadako teknologia gehienak klasiko bihurtu dira dagoeneko (hala nola, bideokonferentzia-sistemak eta GPUak), baina baten batek oraindik frogatzeko du agindutako guztia beteko duela (kasurako, konputazio kuantikoa). Artikuluen luzera eta konplexutasuna mugatu dugu, lau orriko luzera dute eta unibertsitateko ikasle sartu berri batek ulertzeko moduan aritzea eskatu diegu idazleei. Artikulu gehienetan, bertan deskribatzen den teknologiaren xehetasunak, historia eta bilakaera barneratzen duen atal nagusiaz gain, grisez nabarmendutako bigarren ataltxo bat ere gehitu dugu ('testu ebakia' deritzoguna), teknologia horren inguruko ikuspuntu lokalagoa edo sozialagoa emanez: besteak beste, izan daiteke fakultatean izandako gauzapen bat, gizartean izan duen eragin ekonomiko edo soziala, teknologian oinarritutako produkturen baten arrakasta edo porrota... == Fakultateko historiaren mugarriak == Donostiako fakultate hau aitzindari izan zen Estatu mailan Madril eta Bartzelonarekin batera Informatika arloko ikasketak martxan jartzen 1970ko hamarkadan. Oinarrizko osagai bat izan zen 1980an Euskal Herriko Unibertsitate publikoa antolatu zenean. Gaur egungo Informatika Fakultatea deritzon eraikina 1980ko hamarkadan eraiki zen. Informatikarien habia izan da, bai eta, bereziki, informatikari euskaldunen habia izan da. Izan ere, euskal lerroa 1980ko hamarkadan garatzen hasi zen. Erronka ez zen makala, zerotik abiatu behar baitzen arlo guztietan: terminologia, liburuak, ikasmaterialak, eskuliburuak…. Eta irakaskuntza partekatu behar zen ikerketa eta tesiekin, horiek ere euskaraz. Gaur egun, euskara guztiz integratuta dago egunerokotasunean, irakaskuntzan, ikerkuntzan, zerbitzuetan, administrazioan eta gobernuan. Euskara hizkuntza bizia da Informatika Fakultatean. Teknologia eta zientzia oso azkar garatzen denez ez da erraza izaten akademiatik erantzun azkarra eta egokia ematea, baina, fakultateak horretarako gaitasuna izan du betidanik. 1971n abiatu ziren Donostian Informatika-ikasketak "Centro de Informática" izenarekin. Ondoren, 1976an, Lizentziatura sortu zen. 1994-1995ean Lizentziatura zena 5 urteko Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren. 2000-2001ean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, 3 urteko eta 5 urteko ikasketak 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua. Eta, azkenik, aldaketei aurre eginez, 2020-2021 ikasturtetik aurrera Adimen Artifiziala eskaintzen hasi zen, horrelako lehenak Estatu mailan. == Informatikari euskaldunen komunitate idatzia trinkotzen == Paperezko bertsioan ez dugu zita edo erreferentziarik jarri, irakurketa arintzearen alde edo, baina bertsio digitalean bai, jarri ditugu erreferentziak. Eta hori egiterakoan saiatu gara euskaraz informatikari buruz argitaratu den gehiena erreferentziatzen: UEUk eta EHUk argitaratutako [https://www.inguma.eus/bilatu-solr/bilaketa-aurreratua?iragazkia=&eremua=title&produktu_mota=book&jakintza_arloa%5B%5D=Informatika&shu_zbk=&urtea=&urtea_bukaera=&erakundea=&fakultatea=&ueu_saila=&Bilatu=Bilatu 80 liburuak], Igor Leturiaren [https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&selected_value= 100 artikuluak Elhuyar aldizkarian], e-makumeen [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ 100 artikuluak Gaur8 astekarian], Sustatu blogeko [https://sustatu.eus/artxiboa/ artikulu zenbatuezinak], hainbat adituren [https://www.sarean.eus/ ehundaka artikulu sarean.eus foroan], Wikipediako [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ 24 bideo Erronka digitalaz], baita Wikipediako 400 artikulu [[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektuak'']] sustatuak, eta sei [https://eu.wikibooks.org/wiki/Wikiliburuak:Katalogoa#Teknologia wikiliburu] ere. Denon artean sortu dugu informatikako euskara :-) == Helburua == Fakultateko kideentzat memoria historikoa finkatzeaz gain, informatika bera zer (izan) den jakin nahi duen edonorentzat ere idatzi dugu. Unibertsitatearen zereginen artean dagoen hedapen zientifikorako erabilgarria izango delakoan gaude, eta bisitatzen ditugun ikastetxeetan, jasotzen ditugun bisitetan eta gure enpresa/erakundeetako sarean erabiltzeko asmoa dugu. Aipatu den bezala, ulergarritasunari eman diogu lehentasuna, eta hori oso lagungarria izan daiteke helburu horietarako. Bestalde, liburuaren egitura lantzen hasi ginenean, saiatu ginen antzeko liburuak topatzen, eta, egia esan, harritu gintuen oso eskaintza murritza zegoela, bai euskaraz eta bai erdarez ere. Liburu gehienek, edo oso historia zaharra kontatzen zuten (informatikaren hastapenak), edo gai zehatzekin zeuden lotuta (teknologia edo enpresa konkretuen bilakaera), baina mota honetako erreferentziazko libururik ez genuen topa. Beraz, hutsune hori ere bete nahi dugu liburu honekin. == Eskerrak == 51cwf0z565lpimp0i7dhx3k11eiahqf 0 7374 44467 2026-09-21T18:05:16Z Ksarasola 1603 Ksarasola wikilariak «[[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/PageRank algoritmoa (Google)]]» orria «[[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/PageRank algoritmoa]]» izenera aldatu du: merkatuko markarik gabe hobeto 44467 wikitext text/x-wiki #BIRZUZENDU [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/PageRank algoritmoa]] qtzlpzom5ja1dfd3le1nvpcjahvglir 0 7375 44470 2026-09-21T18:06:48Z Ksarasola 1603 Ksarasola wikilariak «[[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/LLM ereduak (ChatGPT)]]» orria «[[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/LLM ereduak]]» izenera aldatu du: merkatuko markarik gabe hobeto 44470 wikitext text/x-wiki #BIRZUZENDU [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/LLM ereduak]] rv9nf15mwlbkifb19arshr23p1rdv1s 0 7376 44472 2026-09-22T10:26:27Z Ksarasola 1603 testu gordina eta atalburuak markatzea 44472 wikitext text/x-wiki = 1.4. Arkimedes, jakintsuen kanona = Arkimedes (K.a. 287-212 Arkimedesen bizitzaz eta heriotzaz dakiguna, bera hil ondoren jaiotako honako idazle hauek idatzitakoa da: Polibio (K.a. 202-126). 126), Tito Livio (K.a. 59-K.o. 17), Plutarko (46-125). Baina horien kontakizunari esker, badakigu filosofoa, matematikaria, fisikaria, astronomoa, ingeniaria eta asmatzailea izan zela. '''Arkimedesen bizitza eta heriotza''' == Azpiatalburuko testua == Fidias izeneko astronomoaren semea zen, eta Hieron II. erregearen ahaidea. Alexandriara joan zen ikasketak egitera, eta Euklides-ekin ikasi zuen matematika. Erromatarrek Sirakusa setiatu zutenean, Arkimedes Hieronen aginduetara jarri zen, eta erromatarrei aurre egiteko tramankulu harrigarriak eraiki zituen. Armadak Sirakusa hartzean, Marko Klaudio Martzelo jeneralak Arkimedesen bizia babesteko agindua eman zuen. Baina soldadu erromatar batek hil zuen. Legendak dioenez, pentsakor eta harean marrazki arraroak egiten aurkitu omen zuen. Umore txarrez eta soldaduari begiratu gabe, Arkimedesek alde egiteko agindu omen zion, bere lanerako traba egiten ziolako… eta soldaduak ezpata-kolpe batez hil zuen. Sirakusa == Arkimedesen palinpsestoa == Eskuzkribuko hasierako testua X. mendekoa zen, bizantziarra. Baina ezabatu ondorengoa, XIII. mendeko fraide batzuek idatzia. Mende batzuk geroago, 1840ko hamarkadan, Constantine Tischendorf-ek (1815-1874) Konstantinoplan aurkitu eta orrialde bat eraman zuen Cambridgeko Unibertsitatera. Bertan Johan Ludvig Heiberg-ek (1854-1928) 1906an aztertu zuen… eta Arkimedesen lan hauek agertu ziren palinpsestoan: • Planoen orekari buruz • Zirkulu baten neurria • Esfera eta zilindroari buruz • Espiralei buruz • Gorputz flotatzaileei buruz (grezierazko kopia bakarra) • Mekanikako teoremen metodoa (grezierazko kopia bakarra) • Stomakion (grezierazko kopia osatuena) == Arkimedes matematikaria: zenbakiaren balioaren hurbilketa == Gaur egun guztiok dakigunez, zirkunferentziaren perimetroa p = da, eta zirkuluaren azalera, S = . Perimetroa erraz neur zitekeen gurpilean soka bat jarrita: hiru diametro baino pixka bat handiagoa zen. Baina zenbat handiago? Garai hartan zenbaki dezimaldunak ezezagunak ziren. Horren ordez, zenbaki osoen arteko frakzioak erabiltzen ziren, alegia, zenbaki arrazionalak; baina ez zekiten  zenbaki irrazionala zela, eta ezin zen -ren balio zehatza idaztzi. Halere, Arkimedesek metodo irudimentsu bat asmatu zuen, perimetroaren balioa jakinda zirkuluaren azalera zehatz kalkulatzeko, -ren balio zehatza zein zen jakin ez arren ere. Horretarako, berak triangelu zentral gero eta txiagotan zatitu zuen zirkulua eta arrazoibide hau hartu zuen. 1. Lehenik, triangelu txiki berdinetan zatitu zuen zirkulua. 2. Triangelu bakoitzaren azalera da. 3. Eta triangelu guztien batura, 4. Perimetroa eta erradioa neurtuta, ez da ezagutu behar zirkuluaren azalera kalkulatzeko: . Metodo hori erabiliz, Arkimedesek -ren balio hurbildu hau lortu zuen zenbaki osoen frakzioen bidez: Kontuan izanik -ren balio hurbildua dela, ez ote da harrigarria Arkimedesen lorpen hori? == Irudi geometrikoen azalerak == Zirkunferentziaren ezugarriak aztertzeaz gain, Arkimedesek emaitza ikusgarriak frogatu zituen parabolen kuadraturari zegokionez. === Arkimedesen espirala === Palinpsetoan Arkimedesek espial berezi bat deskribatu zuen, gaur egun espiral arkimedestarra edo Arkimedesen espirala deritzona. Koordenatu polarretan adierazita, espiral horren ekuazioa da. Arkimedesek frogatu zuenez, espiralaren azalerak zirkuluaren azaleraren herena balio du. Halaber frogatu zuen, espiralaren azalerak zirkuluaren azaleraren herena balio duela. == Hiru dimentsioko objektuen bolumenak == Hara zer nolako emaitza harrigarria lortu zuen zilindro baten eta bertan inskribaturiko esferaren bolumenen artean: Zizeron-ek (K.a. 106-43) idatzitako testu baten arabera arabera, Arkimedesen hilobiaren gainean esfera bat eta zilindro bat jarri ziren beraren ohorez. == Palinpsestoko stomakiona == Stomakiona buru-hausgarri motako jolas bat da, 14 pieza dauzkana, guztiak karratu baten barruan jar daitezkeenak. Piezak askatuz eta elkarren ondoan jarriz, hainbat irudi osa daitezke, hala nola, etxeak, animaliak eta abar. Nolabait esateko, gure egunotako 7 pieza dauzkan Tangram jolasa ospetsuaren aurrekaria da. == Arkimedes Fields dominan == Fields domina matematikaren arloan banatzen den sari gorena da,  International Mathematical Union (IMU) erakundeak ematen duena. Bestelako arloetan banatzen diren Nobel sarien mailakoa da. Lau urterik behin banatzen da, 40 urte baino gazteagoak diren matematikariak saritzeko, ordura arte egindako lanagatik. Kontua da, urrezko txanponaren aurrealdean Arkimedesen profila dagoela. == Arkimedes, fisikaria: flotazioa eta dentsitatea == Legendak dioenez, bainatzen zegoela flotazioaren eta dentsitatearen arteko erlazioaz konturatzean, biluzik eta korrika atera omen zen termetatik, Eureka! oihukatuz. Eureka hitza greziera klasikotik dator eta «aurkitu dut» esan nahi du. Horrelaxe esaten da Europako hizkuntza guztietan. Bainuontziko legenda eta baita Sirakusako Hieron II. erregearen koroarena ere, Vutruvio ( K.a. 80/70-25) arkitekto erromatarrari esker heldu zaizkigu. Legendan kontatzen denez, erregeak urre-kantitate zehatza eman omen zion bitxigileari, harekin urrezko koroa egiteko aginduarekin batera. Baina erregeak susmoa zeukan ez ote zuen urre gutxiagoko aleazio bat erabili, berak emandako urrearen pisu bereko koroa egiteko. Koroaren pisu bereko urre purua eta koroa balantza baten bi aldeetan uretara batera murgilduz argitu zuen Arkimedesek enigma.2 == Arkimedes, fisikaria: palankaren legea == Arkimedesek palankaren legea definitu eta zehaztu zuen. Hara zer den palanka eta zein den beraren funtzionamendua: palanka makina sinple bat da, haga zurrun bat duena, euste-puntu finko baten inguruan bira daitekeena. Palankaren legearen potentzialitateaz jabeturik, esaldi famatu hau esan omen zuen: «Emaidazue aplikazio-puntu egoki bat, eta Lurra mugituko dut». == Arkimedes, fisikaria: argiaren islapena eta ispiluen erabilera == Beste legenda baten arabera, Eguzkitiko argi-izpiak erabiliz, erromatarren itsasontziei su emateko ispilu-sistema bat asmatu eta Sirakusako setioan erabili omen zuen, hiriaren defentsan. Surik ez zuen sortuko, baina eguzki-izpiak armadako itsasuntzietara egokiro desbideratuta, beldurra eragingo zien erromatarrei, ziurrenik. Arkimedesen antzeko ispilu-sistema bat erabiliz, ikerkuntzarako eguzki-labeak eta zentralak eraiki ziren Pirinioetan XX. mendean. == Arkimedes, ingeniaria: ur-ponpa torlojuduna == Arkimedesen era berezi batean erabili zuen torlojua, zertarako-eta, ura, laboreak eta material xehatuak maila desberdinetako bi planoren artean era jarraituan igoarazteko. Horretarako, torlojuaren izaeren oinarrituriko makina bat asmatu zuen, gaur egun ere erabiltzen dena. Izatez, ardatza plano inklinatuan kokatuta duen hodi zilindriko bat da. Barnean, hodira doitutako torloju ardazkide bat du, biradera batez biraraz daitekeena. Sistema berbera ura ponpatzeko ere egokitu zitekeen, XX. mendean erabili ohi zen ibaietako ura inguruetako lur sailak garaztatzeko. Ponpa haiek ez zuten korronte elektrikoaren premiarik. == Arkimedes, ingeniaria: txirrikak eta polipastoa == Polea edo txirrika indarra transmititzeko balio duen makina sinple bat da, gurpil ildoduna daukana, soka pasatzen uzteko modukoa. Sokaren mutur batean tiraka indar egitean, beste muturrean lotuta dagoen masa mugiaraz daiteke. Polipastoa da zenbait txirrika higikorren konbinazioa, eskuz egindako egindako indarra biderkatzeko baliatzen dena. Pentsatzea bakarrik jadanik Arkimedesek erabiltzen zituela, ez ote da harrigarria? == Merezi ote du Arkimedesek ohorezko jakintsu kanonikotzat hartzea? == Grezia zaharretik etorri zaigu kanon hitza: kανών (greziera)  canon (latina)  kanon (euskara). Halaber, hortik dator kanoniko adjektiboa ere: araua edo eredu perfektua dela esan nahi du. Arkimedes Naturaren filosofoa izan zen, goren mailakoa: matematikaria, geometra, fisikako printzipioen aurkitzailea, teknologoa, ingeniaria… Oso antzinatik hartu izan da jakintsu guztien eredutzat. Ene ustez, ondo merezia du horrelaxe izendatua izatea. ee0en927i6zj0uiewt2458bkh332xku 44473 44472 2026-09-22T10:27:25Z Ksarasola 1603 /* Arkimedesen palinpsestoa */ 44473 wikitext text/x-wiki = 1.4. Arkimedes, jakintsuen kanona = Arkimedes (K.a. 287-212 Arkimedesen bizitzaz eta heriotzaz dakiguna, bera hil ondoren jaiotako honako idazle hauek idatzitakoa da: Polibio (K.a. 202-126). 126), Tito Livio (K.a. 59-K.o. 17), Plutarko (46-125). Baina horien kontakizunari esker, badakigu filosofoa, matematikaria, fisikaria, astronomoa, ingeniaria eta asmatzailea izan zela. '''Arkimedesen bizitza eta heriotza''' == Azpiatalburuko testua == Fidias izeneko astronomoaren semea zen, eta Hieron II. erregearen ahaidea. Alexandriara joan zen ikasketak egitera, eta Euklides-ekin ikasi zuen matematika. Erromatarrek Sirakusa setiatu zutenean, Arkimedes Hieronen aginduetara jarri zen, eta erromatarrei aurre egiteko tramankulu harrigarriak eraiki zituen. Armadak Sirakusa hartzean, Marko Klaudio Martzelo jeneralak Arkimedesen bizia babesteko agindua eman zuen. Baina soldadu erromatar batek hil zuen. Legendak dioenez, pentsakor eta harean marrazki arraroak egiten aurkitu omen zuen. Umore txarrez eta soldaduari begiratu gabe, Arkimedesek alde egiteko agindu omen zion, bere lanerako traba egiten ziolako… eta soldaduak ezpata-kolpe batez hil zuen. Sirakusa == Arkimedesen palinpsestoa == Eskuzkribuko hasierako testua X. mendekoa zen, bizantziarra. Baina ezabatu ondorengoa, XIII. mendeko fraide batzuek idatzia. Mende batzuk geroago, 1840ko hamarkadan, Constantine Tischendorf-ek (1815-1874) Konstantinoplan aurkitu eta orrialde bat eraman zuen Cambridgeko Unibertsitatera. Bertan Johan Ludvig Heiberg-ek (1854-1928) 1906an aztertu zuen… eta Arkimedesen lan hauek agertu ziren palinpsestoan: * Planoen orekari buruz * Zirkulu baten neurria * Esfera eta zilindroari buruz * Espiralei buruz * Gorputz flotatzaileei buruz (grezierazko kopia bakarra) * Mekanikako teoremen metodoa (grezierazko kopia bakarra) * Stomakion (grezierazko kopia osatuena) == Arkimedes matematikaria: zenbakiaren balioaren hurbilketa == Gaur egun guztiok dakigunez, zirkunferentziaren perimetroa p = da, eta zirkuluaren azalera, S = . Perimetroa erraz neur zitekeen gurpilean soka bat jarrita: hiru diametro baino pixka bat handiagoa zen. Baina zenbat handiago? Garai hartan zenbaki dezimaldunak ezezagunak ziren. Horren ordez, zenbaki osoen arteko frakzioak erabiltzen ziren, alegia, zenbaki arrazionalak; baina ez zekiten  zenbaki irrazionala zela, eta ezin zen -ren balio zehatza idaztzi. Halere, Arkimedesek metodo irudimentsu bat asmatu zuen, perimetroaren balioa jakinda zirkuluaren azalera zehatz kalkulatzeko, -ren balio zehatza zein zen jakin ez arren ere. Horretarako, berak triangelu zentral gero eta txiagotan zatitu zuen zirkulua eta arrazoibide hau hartu zuen. 1. Lehenik, triangelu txiki berdinetan zatitu zuen zirkulua. 2. Triangelu bakoitzaren azalera da. 3. Eta triangelu guztien batura, 4. Perimetroa eta erradioa neurtuta, ez da ezagutu behar zirkuluaren azalera kalkulatzeko: . Metodo hori erabiliz, Arkimedesek -ren balio hurbildu hau lortu zuen zenbaki osoen frakzioen bidez: Kontuan izanik -ren balio hurbildua dela, ez ote da harrigarria Arkimedesen lorpen hori? == Irudi geometrikoen azalerak == Zirkunferentziaren ezugarriak aztertzeaz gain, Arkimedesek emaitza ikusgarriak frogatu zituen parabolen kuadraturari zegokionez. === Arkimedesen espirala === Palinpsetoan Arkimedesek espial berezi bat deskribatu zuen, gaur egun espiral arkimedestarra edo Arkimedesen espirala deritzona. Koordenatu polarretan adierazita, espiral horren ekuazioa da. Arkimedesek frogatu zuenez, espiralaren azalerak zirkuluaren azaleraren herena balio du. Halaber frogatu zuen, espiralaren azalerak zirkuluaren azaleraren herena balio duela. == Hiru dimentsioko objektuen bolumenak == Hara zer nolako emaitza harrigarria lortu zuen zilindro baten eta bertan inskribaturiko esferaren bolumenen artean: Zizeron-ek (K.a. 106-43) idatzitako testu baten arabera arabera, Arkimedesen hilobiaren gainean esfera bat eta zilindro bat jarri ziren beraren ohorez. == Palinpsestoko stomakiona == Stomakiona buru-hausgarri motako jolas bat da, 14 pieza dauzkana, guztiak karratu baten barruan jar daitezkeenak. Piezak askatuz eta elkarren ondoan jarriz, hainbat irudi osa daitezke, hala nola, etxeak, animaliak eta abar. Nolabait esateko, gure egunotako 7 pieza dauzkan Tangram jolasa ospetsuaren aurrekaria da. == Arkimedes Fields dominan == Fields domina matematikaren arloan banatzen den sari gorena da,  International Mathematical Union (IMU) erakundeak ematen duena. Bestelako arloetan banatzen diren Nobel sarien mailakoa da. Lau urterik behin banatzen da, 40 urte baino gazteagoak diren matematikariak saritzeko, ordura arte egindako lanagatik. Kontua da, urrezko txanponaren aurrealdean Arkimedesen profila dagoela. == Arkimedes, fisikaria: flotazioa eta dentsitatea == Legendak dioenez, bainatzen zegoela flotazioaren eta dentsitatearen arteko erlazioaz konturatzean, biluzik eta korrika atera omen zen termetatik, Eureka! oihukatuz. Eureka hitza greziera klasikotik dator eta «aurkitu dut» esan nahi du. Horrelaxe esaten da Europako hizkuntza guztietan. Bainuontziko legenda eta baita Sirakusako Hieron II. erregearen koroarena ere, Vutruvio ( K.a. 80/70-25) arkitekto erromatarrari esker heldu zaizkigu. Legendan kontatzen denez, erregeak urre-kantitate zehatza eman omen zion bitxigileari, harekin urrezko koroa egiteko aginduarekin batera. Baina erregeak susmoa zeukan ez ote zuen urre gutxiagoko aleazio bat erabili, berak emandako urrearen pisu bereko koroa egiteko. Koroaren pisu bereko urre purua eta koroa balantza baten bi aldeetan uretara batera murgilduz argitu zuen Arkimedesek enigma.2 == Arkimedes, fisikaria: palankaren legea == Arkimedesek palankaren legea definitu eta zehaztu zuen. Hara zer den palanka eta zein den beraren funtzionamendua: palanka makina sinple bat da, haga zurrun bat duena, euste-puntu finko baten inguruan bira daitekeena. Palankaren legearen potentzialitateaz jabeturik, esaldi famatu hau esan omen zuen: «Emaidazue aplikazio-puntu egoki bat, eta Lurra mugituko dut». == Arkimedes, fisikaria: argiaren islapena eta ispiluen erabilera == Beste legenda baten arabera, Eguzkitiko argi-izpiak erabiliz, erromatarren itsasontziei su emateko ispilu-sistema bat asmatu eta Sirakusako setioan erabili omen zuen, hiriaren defentsan. Surik ez zuen sortuko, baina eguzki-izpiak armadako itsasuntzietara egokiro desbideratuta, beldurra eragingo zien erromatarrei, ziurrenik. Arkimedesen antzeko ispilu-sistema bat erabiliz, ikerkuntzarako eguzki-labeak eta zentralak eraiki ziren Pirinioetan XX. mendean. == Arkimedes, ingeniaria: ur-ponpa torlojuduna == Arkimedesen era berezi batean erabili zuen torlojua, zertarako-eta, ura, laboreak eta material xehatuak maila desberdinetako bi planoren artean era jarraituan igoarazteko. Horretarako, torlojuaren izaeren oinarrituriko makina bat asmatu zuen, gaur egun ere erabiltzen dena. Izatez, ardatza plano inklinatuan kokatuta duen hodi zilindriko bat da. Barnean, hodira doitutako torloju ardazkide bat du, biradera batez biraraz daitekeena. Sistema berbera ura ponpatzeko ere egokitu zitekeen, XX. mendean erabili ohi zen ibaietako ura inguruetako lur sailak garaztatzeko. Ponpa haiek ez zuten korronte elektrikoaren premiarik. == Arkimedes, ingeniaria: txirrikak eta polipastoa == Polea edo txirrika indarra transmititzeko balio duen makina sinple bat da, gurpil ildoduna daukana, soka pasatzen uzteko modukoa. Sokaren mutur batean tiraka indar egitean, beste muturrean lotuta dagoen masa mugiaraz daiteke. Polipastoa da zenbait txirrika higikorren konbinazioa, eskuz egindako egindako indarra biderkatzeko baliatzen dena. Pentsatzea bakarrik jadanik Arkimedesek erabiltzen zituela, ez ote da harrigarria? == Merezi ote du Arkimedesek ohorezko jakintsu kanonikotzat hartzea? == Grezia zaharretik etorri zaigu kanon hitza: kανών (greziera)  canon (latina)  kanon (euskara). Halaber, hortik dator kanoniko adjektiboa ere: araua edo eredu perfektua dela esan nahi du. Arkimedes Naturaren filosofoa izan zen, goren mailakoa: matematikaria, geometra, fisikako printzipioen aurkitzailea, teknologoa, ingeniaria… Oso antzinatik hartu izan da jakintsu guztien eredutzat. Ene ustez, ondo merezia du horrelaxe izendatua izatea. 5asfslq2hhm2oh7pshl19ggyoo3e1pk 44474 44473 2026-09-22T10:29:40Z Ksarasola 1603 44474 wikitext text/x-wiki = 1.4. Arkimedes, jakintsuen kanona = Arkimedes (K.a. 287-212 Arkimedesen bizitzaz eta heriotzaz dakiguna, bera hil ondoren jaiotako honako idazle hauek idatzitakoa da: Polibio (K.a. 202-126). 126), Tito Livio (K.a. 59-K.o. 17), Plutarko (46-125). Baina horien kontakizunari esker, badakigu filosofoa, matematikaria, fisikaria, astronomoa, ingeniaria eta asmatzailea izan zela. '''Arkimedesen bizitza eta heriotza''' == Azpiatalburuko testua == Fidias izeneko astronomoaren semea zen, eta Hieron II. erregearen ahaidea. Alexandriara joan zen ikasketak egitera, eta Euklides-ekin ikasi zuen matematika. Erromatarrek Sirakusa setiatu zutenean, Arkimedes Hieronen aginduetara jarri zen, eta erromatarrei aurre egiteko tramankulu harrigarriak eraiki zituen. Armadak Sirakusa hartzean, Marko Klaudio Martzelo jeneralak Arkimedesen bizia babesteko agindua eman zuen. Baina soldadu erromatar batek hil zuen. Legendak dioenez, pentsakor eta harean marrazki arraroak egiten aurkitu omen zuen. Umore txarrez eta soldaduari begiratu gabe, Arkimedesek alde egiteko agindu omen zion, bere lanerako traba egiten ziolako… eta soldaduak ezpata-kolpe batez hil zuen. Sirakusa == Arkimedesen palinpsestoa == Eskuzkribuko hasierako testua X. mendekoa zen, bizantziarra. Baina ezabatu ondorengoa, XIII. mendeko fraide batzuek idatzia. Mende batzuk geroago, 1840ko hamarkadan, Constantine Tischendorf-ek (1815-1874) Konstantinoplan aurkitu eta orrialde bat eraman zuen Cambridgeko Unibertsitatera. Bertan Johan Ludvig Heiberg-ek (1854-1928) 1906an aztertu zuen… eta Arkimedesen lan hauek agertu ziren palinpsestoan: * Planoen orekari buruz * Zirkulu baten neurria * Esfera eta zilindroari buruz * Espiralei buruz * Gorputz flotatzaileei buruz (grezierazko kopia bakarra) * Mekanikako teoremen metodoa (grezierazko kopia bakarra) * Stomakion (grezierazko kopia osatuena) == Arkimedes matematikaria: zenbakiaren balioaren hurbilketa == Gaur egun guztiok dakigunez, zirkunferentziaren perimetroa p = da, eta zirkuluaren azalera, S = . Perimetroa erraz neur zitekeen gurpilean soka bat jarrita: hiru diametro baino pixka bat handiagoa zen. Baina zenbat handiago? Garai hartan zenbaki dezimaldunak ezezagunak ziren. Horren ordez, zenbaki osoen arteko frakzioak erabiltzen ziren, alegia, zenbaki arrazionalak; baina ez zekiten  zenbaki irrazionala zela, eta ezin zen -ren balio zehatza idaztzi. Halere, Arkimedesek metodo irudimentsu bat asmatu zuen, perimetroaren balioa jakinda zirkuluaren azalera zehatz kalkulatzeko, -ren balio zehatza zein zen jakin ez arren ere. Horretarako, berak triangelu zentral gero eta txiagotan zatitu zuen zirkulua eta arrazoibide hau hartu zuen. # Lehenik, triangelu txiki berdinetan zatitu zuen zirkulua. # Triangelu bakoitzaren azalera da. # Eta triangelu guztien batura, # Perimetroa eta erradioa neurtuta, ez da ezagutu behar zirkuluaren azalera kalkulatzeko: . Metodo hori erabiliz, Arkimedesek -ren balio hurbildu hau lortu zuen zenbaki osoen frakzioen bidez: Kontuan izanik -ren balio hurbildua dela, ez ote da harrigarria Arkimedesen lorpen hori? == Irudi geometrikoen azalerak == Zirkunferentziaren ezugarriak aztertzeaz gain, Arkimedesek emaitza ikusgarriak frogatu zituen parabolen kuadraturari zegokionez. === Arkimedesen espirala === Palinpsetoan Arkimedesek espial berezi bat deskribatu zuen, gaur egun espiral arkimedestarra edo Arkimedesen espirala deritzona. Koordenatu polarretan adierazita, espiral horren ekuazioa da. Arkimedesek frogatu zuenez, espiralaren azalerak zirkuluaren azaleraren herena balio du. Halaber frogatu zuen, espiralaren azalerak zirkuluaren azaleraren herena balio duela. == Hiru dimentsioko objektuen bolumenak == Hara zer nolako emaitza harrigarria lortu zuen zilindro baten eta bertan inskribaturiko esferaren bolumenen artean: Zizeron-ek (K.a. 106-43) idatzitako testu baten arabera arabera, Arkimedesen hilobiaren gainean esfera bat eta zilindro bat jarri ziren beraren ohorez. == Palinpsestoko stomakiona == Stomakiona buru-hausgarri motako jolas bat da, 14 pieza dauzkana, guztiak karratu baten barruan jar daitezkeenak. Piezak askatuz eta elkarren ondoan jarriz, hainbat irudi osa daitezke, hala nola, etxeak, animaliak eta abar. Nolabait esateko, gure egunotako 7 pieza dauzkan Tangram jolasa ospetsuaren aurrekaria da. == Arkimedes Fields dominan == Fields domina matematikaren arloan banatzen den sari gorena da,  International Mathematical Union (IMU) erakundeak ematen duena. Bestelako arloetan banatzen diren Nobel sarien mailakoa da. Lau urterik behin banatzen da, 40 urte baino gazteagoak diren matematikariak saritzeko, ordura arte egindako lanagatik. Kontua da, urrezko txanponaren aurrealdean Arkimedesen profila dagoela. == Arkimedes, fisikaria: flotazioa eta dentsitatea == Legendak dioenez, bainatzen zegoela flotazioaren eta dentsitatearen arteko erlazioaz konturatzean, biluzik eta korrika atera omen zen termetatik, Eureka! oihukatuz. Eureka hitza greziera klasikotik dator eta «aurkitu dut» esan nahi du. Horrelaxe esaten da Europako hizkuntza guztietan. Bainuontziko legenda eta baita Sirakusako Hieron II. erregearen koroarena ere, Vutruvio ( K.a. 80/70-25) arkitekto erromatarrari esker heldu zaizkigu. Legendan kontatzen denez, erregeak urre-kantitate zehatza eman omen zion bitxigileari, harekin urrezko koroa egiteko aginduarekin batera. Baina erregeak susmoa zeukan ez ote zuen urre gutxiagoko aleazio bat erabili, berak emandako urrearen pisu bereko koroa egiteko. Koroaren pisu bereko urre purua eta koroa balantza baten bi aldeetan uretara batera murgilduz argitu zuen Arkimedesek enigma.2 == Arkimedes, fisikaria: palankaren legea == Arkimedesek palankaren legea definitu eta zehaztu zuen. Hara zer den palanka eta zein den beraren funtzionamendua: palanka makina sinple bat da, haga zurrun bat duena, euste-puntu finko baten inguruan bira daitekeena. Palankaren legearen potentzialitateaz jabeturik, esaldi famatu hau esan omen zuen: «Emaidazue aplikazio-puntu egoki bat, eta Lurra mugituko dut». == Arkimedes, fisikaria: argiaren islapena eta ispiluen erabilera == Beste legenda baten arabera, Eguzkitiko argi-izpiak erabiliz, erromatarren itsasontziei su emateko ispilu-sistema bat asmatu eta Sirakusako setioan erabili omen zuen, hiriaren defentsan. Surik ez zuen sortuko, baina eguzki-izpiak armadako itsasuntzietara egokiro desbideratuta, beldurra eragingo zien erromatarrei, ziurrenik. Arkimedesen antzeko ispilu-sistema bat erabiliz, ikerkuntzarako eguzki-labeak eta zentralak eraiki ziren Pirinioetan XX. mendean. == Arkimedes, ingeniaria: ur-ponpa torlojuduna == Arkimedesen era berezi batean erabili zuen torlojua, zertarako-eta, ura, laboreak eta material xehatuak maila desberdinetako bi planoren artean era jarraituan igoarazteko. Horretarako, torlojuaren izaeren oinarrituriko makina bat asmatu zuen, gaur egun ere erabiltzen dena. Izatez, ardatza plano inklinatuan kokatuta duen hodi zilindriko bat da. Barnean, hodira doitutako torloju ardazkide bat du, biradera batez biraraz daitekeena. Sistema berbera ura ponpatzeko ere egokitu zitekeen, XX. mendean erabili ohi zen ibaietako ura inguruetako lur sailak garaztatzeko. Ponpa haiek ez zuten korronte elektrikoaren premiarik. == Arkimedes, ingeniaria: txirrikak eta polipastoa == Polea edo txirrika indarra transmititzeko balio duen makina sinple bat da, gurpil ildoduna daukana, soka pasatzen uzteko modukoa. Sokaren mutur batean tiraka indar egitean, beste muturrean lotuta dagoen masa mugiaraz daiteke. Polipastoa da zenbait txirrika higikorren konbinazioa, eskuz egindako egindako indarra biderkatzeko baliatzen dena. Pentsatzea bakarrik jadanik Arkimedesek erabiltzen zituela, ez ote da harrigarria? == Merezi ote du Arkimedesek ohorezko jakintsu kanonikotzat hartzea? == Grezia zaharretik etorri zaigu kanon hitza: kανών (greziera)  canon (latina)  kanon (euskara). Halaber, hortik dator kanoniko adjektiboa ere: araua edo eredu perfektua dela esan nahi du. Arkimedes Naturaren filosofoa izan zen, goren mailakoa: matematikaria, geometra, fisikako printzipioen aurkitzailea, teknologoa, ingeniaria… Oso antzinatik hartu izan da jakintsu guztien eredutzat. Ene ustez, ondo merezia du horrelaxe izendatua izatea. a4sytjk5xdo7qroao71d4tacgsgfyb6 44475 44474 2026-09-22T10:32:03Z Ksarasola 1603 44475 wikitext text/x-wiki {{Lanean|jr.etxebarria}} = 1.4. Arkimedes, jakintsuen kanona = Arkimedes (K.a. 287-212 Arkimedesen bizitzaz eta heriotzaz dakiguna, bera hil ondoren jaiotako honako idazle hauek idatzitakoa da: Polibio (K.a. 202-126). 126), Tito Livio (K.a. 59-K.o. 17), Plutarko (46-125). Baina horien kontakizunari esker, badakigu filosofoa, matematikaria, fisikaria, astronomoa, ingeniaria eta asmatzailea izan zela. '''Arkimedesen bizitza eta heriotza''' == Azpiatalburuko testua == Fidias izeneko astronomoaren semea zen, eta Hieron II. erregearen ahaidea. Alexandriara joan zen ikasketak egitera, eta Euklides-ekin ikasi zuen matematika. Erromatarrek Sirakusa setiatu zutenean, Arkimedes Hieronen aginduetara jarri zen, eta erromatarrei aurre egiteko tramankulu harrigarriak eraiki zituen. Armadak Sirakusa hartzean, Marko Klaudio Martzelo jeneralak Arkimedesen bizia babesteko agindua eman zuen. Baina soldadu erromatar batek hil zuen. Legendak dioenez, pentsakor eta harean marrazki arraroak egiten aurkitu omen zuen. Umore txarrez eta soldaduari begiratu gabe, Arkimedesek alde egiteko agindu omen zion, bere lanerako traba egiten ziolako… eta soldaduak ezpata-kolpe batez hil zuen. Sirakusa == Arkimedesen palinpsestoa == Eskuzkribuko hasierako testua X. mendekoa zen, bizantziarra. Baina ezabatu ondorengoa, XIII. mendeko fraide batzuek idatzia. Mende batzuk geroago, 1840ko hamarkadan, Constantine Tischendorf-ek (1815-1874) Konstantinoplan aurkitu eta orrialde bat eraman zuen Cambridgeko Unibertsitatera. Bertan Johan Ludvig Heiberg-ek (1854-1928) 1906an aztertu zuen… eta Arkimedesen lan hauek agertu ziren palinpsestoan: * Planoen orekari buruz * Zirkulu baten neurria * Esfera eta zilindroari buruz * Espiralei buruz * Gorputz flotatzaileei buruz (grezierazko kopia bakarra) * Mekanikako teoremen metodoa (grezierazko kopia bakarra) * Stomakion (grezierazko kopia osatuena) == Arkimedes matematikaria: zenbakiaren balioaren hurbilketa == Gaur egun guztiok dakigunez, zirkunferentziaren perimetroa p = da, eta zirkuluaren azalera, S = . Perimetroa erraz neur zitekeen gurpilean soka bat jarrita: hiru diametro baino pixka bat handiagoa zen. Baina zenbat handiago? Garai hartan zenbaki dezimaldunak ezezagunak ziren. Horren ordez, zenbaki osoen arteko frakzioak erabiltzen ziren, alegia, zenbaki arrazionalak; baina ez zekiten  zenbaki irrazionala zela, eta ezin zen -ren balio zehatza idaztzi. Halere, Arkimedesek metodo irudimentsu bat asmatu zuen, perimetroaren balioa jakinda zirkuluaren azalera zehatz kalkulatzeko, -ren balio zehatza zein zen jakin ez arren ere. Horretarako, berak triangelu zentral gero eta txiagotan zatitu zuen zirkulua eta arrazoibide hau hartu zuen. # Lehenik, triangelu txiki berdinetan zatitu zuen zirkulua. # Triangelu bakoitzaren azalera da. # Eta triangelu guztien batura, # Perimetroa eta erradioa neurtuta, ez da ezagutu behar zirkuluaren azalera kalkulatzeko: . Metodo hori erabiliz, Arkimedesek -ren balio hurbildu hau lortu zuen zenbaki osoen frakzioen bidez: Kontuan izanik -ren balio hurbildua dela, ez ote da harrigarria Arkimedesen lorpen hori? == Irudi geometrikoen azalerak == Zirkunferentziaren ezugarriak aztertzeaz gain, Arkimedesek emaitza ikusgarriak frogatu zituen parabolen kuadraturari zegokionez. === Arkimedesen espirala === Palinpsetoan Arkimedesek espial berezi bat deskribatu zuen, gaur egun espiral arkimedestarra edo Arkimedesen espirala deritzona. Koordenatu polarretan adierazita, espiral horren ekuazioa da. Arkimedesek frogatu zuenez, espiralaren azalerak zirkuluaren azaleraren herena balio du. Halaber frogatu zuen, espiralaren azalerak zirkuluaren azaleraren herena balio duela. == Hiru dimentsioko objektuen bolumenak == Hara zer nolako emaitza harrigarria lortu zuen zilindro baten eta bertan inskribaturiko esferaren bolumenen artean: Zizeron-ek (K.a. 106-43) idatzitako testu baten arabera arabera, Arkimedesen hilobiaren gainean esfera bat eta zilindro bat jarri ziren beraren ohorez. == Palinpsestoko stomakiona == Stomakiona buru-hausgarri motako jolas bat da, 14 pieza dauzkana, guztiak karratu baten barruan jar daitezkeenak. Piezak askatuz eta elkarren ondoan jarriz, hainbat irudi osa daitezke, hala nola, etxeak, animaliak eta abar. Nolabait esateko, gure egunotako 7 pieza dauzkan Tangram jolasa ospetsuaren aurrekaria da. == Arkimedes Fields dominan == Fields domina matematikaren arloan banatzen den sari gorena da,  International Mathematical Union (IMU) erakundeak ematen duena. Bestelako arloetan banatzen diren Nobel sarien mailakoa da. Lau urterik behin banatzen da, 40 urte baino gazteagoak diren matematikariak saritzeko, ordura arte egindako lanagatik. Kontua da, urrezko txanponaren aurrealdean Arkimedesen profila dagoela. == Arkimedes, fisikaria: flotazioa eta dentsitatea == Legendak dioenez, bainatzen zegoela flotazioaren eta dentsitatearen arteko erlazioaz konturatzean, biluzik eta korrika atera omen zen termetatik, Eureka! oihukatuz. Eureka hitza greziera klasikotik dator eta «aurkitu dut» esan nahi du. Horrelaxe esaten da Europako hizkuntza guztietan. Bainuontziko legenda eta baita Sirakusako Hieron II. erregearen koroarena ere, Vutruvio ( K.a. 80/70-25) arkitekto erromatarrari esker heldu zaizkigu. Legendan kontatzen denez, erregeak urre-kantitate zehatza eman omen zion bitxigileari, harekin urrezko koroa egiteko aginduarekin batera. Baina erregeak susmoa zeukan ez ote zuen urre gutxiagoko aleazio bat erabili, berak emandako urrearen pisu bereko koroa egiteko. Koroaren pisu bereko urre purua eta koroa balantza baten bi aldeetan uretara batera murgilduz argitu zuen Arkimedesek enigma.2 == Arkimedes, fisikaria: palankaren legea == Arkimedesek palankaren legea definitu eta zehaztu zuen. Hara zer den palanka eta zein den beraren funtzionamendua: palanka makina sinple bat da, haga zurrun bat duena, euste-puntu finko baten inguruan bira daitekeena. Palankaren legearen potentzialitateaz jabeturik, esaldi famatu hau esan omen zuen: «Emaidazue aplikazio-puntu egoki bat, eta Lurra mugituko dut». == Arkimedes, fisikaria: argiaren islapena eta ispiluen erabilera == Beste legenda baten arabera, Eguzkitiko argi-izpiak erabiliz, erromatarren itsasontziei su emateko ispilu-sistema bat asmatu eta Sirakusako setioan erabili omen zuen, hiriaren defentsan. Surik ez zuen sortuko, baina eguzki-izpiak armadako itsasuntzietara egokiro desbideratuta, beldurra eragingo zien erromatarrei, ziurrenik. Arkimedesen antzeko ispilu-sistema bat erabiliz, ikerkuntzarako eguzki-labeak eta zentralak eraiki ziren Pirinioetan XX. mendean. == Arkimedes, ingeniaria: ur-ponpa torlojuduna == Arkimedesen era berezi batean erabili zuen torlojua, zertarako-eta, ura, laboreak eta material xehatuak maila desberdinetako bi planoren artean era jarraituan igoarazteko. Horretarako, torlojuaren izaeren oinarrituriko makina bat asmatu zuen, gaur egun ere erabiltzen dena. Izatez, ardatza plano inklinatuan kokatuta duen hodi zilindriko bat da. Barnean, hodira doitutako torloju ardazkide bat du, biradera batez biraraz daitekeena. Sistema berbera ura ponpatzeko ere egokitu zitekeen, XX. mendean erabili ohi zen ibaietako ura inguruetako lur sailak garaztatzeko. Ponpa haiek ez zuten korronte elektrikoaren premiarik. == Arkimedes, ingeniaria: txirrikak eta polipastoa == Polea edo txirrika indarra transmititzeko balio duen makina sinple bat da, gurpil ildoduna daukana, soka pasatzen uzteko modukoa. Sokaren mutur batean tiraka indar egitean, beste muturrean lotuta dagoen masa mugiaraz daiteke. Polipastoa da zenbait txirrika higikorren konbinazioa, eskuz egindako egindako indarra biderkatzeko baliatzen dena. Pentsatzea bakarrik jadanik Arkimedesek erabiltzen zituela, ez ote da harrigarria? == Merezi ote du Arkimedesek ohorezko jakintsu kanonikotzat hartzea? == Grezia zaharretik etorri zaigu kanon hitza: kανών (greziera)  canon (latina)  kanon (euskara). Halaber, hortik dator kanoniko adjektiboa ere: araua edo eredu perfektua dela esan nahi du. Arkimedes Naturaren filosofoa izan zen, goren mailakoa: matematikaria, geometra, fisikako printzipioen aurkitzailea, teknologoa, ingeniaria… Oso antzinatik hartu izan da jakintsu guztien eredutzat. Ene ustez, ondo merezia du horrelaxe izendatua izatea. gcjx0bfjy892jrhqol76assoydjk8cm 44476 44475 2026-09-22T11:06:32Z Ksarasola 1603 /* 1.4. Arkimedes, jakintsuen kanona */ 44476 wikitext text/x-wiki {{Lanean|jr.etxebarria}} = 1.4. Arkimedes, jakintsuen kanona = [[Fitxategi:Arkimedes-Konkani vishwakosh.png|thumb|[[w:Arkimedes|Arkimedes]] (K.a. 287-212]] [[w:Arkimedes|Arkimedes]]en bizitzaz eta heriotzaz dakiguna, bera hil ondoren jaiotako honako idazle hauek idatzitakoa da: Polibio (K.a. 202-126). 126), Tito Livio (K.a. 59-K.o. 17), Plutarko (46-125). Baina horien kontakizunari esker, badakigu filosofoa, matematikaria, fisikaria, astronomoa, ingeniaria eta asmatzailea izan zela. == Arkimedesen bizitza eta heriotza == Fidias izeneko astronomoaren semea zen, eta Hieron II. erregearen ahaidea. Alexandriara joan zen ikasketak egitera, eta Euklides-ekin ikasi zuen matematika. Erromatarrek Sirakusa setiatu zutenean, Arkimedes Hieronen aginduetara jarri zen, eta erromatarrei aurre egiteko tramankulu harrigarriak eraiki zituen. Armadak Sirakusa hartzean, Marko Klaudio Martzelo jeneralak Arkimedesen bizia babesteko agindua eman zuen. Baina soldadu erromatar batek hil zuen. Legendak dioenez, pentsakor eta harean marrazki arraroak egiten aurkitu omen zuen. Umore txarrez eta soldaduari begiratu gabe, Arkimedesek alde egiteko agindu omen zion, bere lanerako traba egiten ziolako… eta soldaduak ezpata-kolpe batez hil zuen. <gallery> Siracusa.jpg|Oina1 Adibidea.jpg|Oina2 </gallery> Sirakusa == Arkimedesen palinpsestoa == Eskuzkribuko hasierako testua X. mendekoa zen, bizantziarra. Baina ezabatu ondorengoa, XIII. mendeko fraide batzuek idatzia. Mende batzuk geroago, 1840ko hamarkadan, Constantine Tischendorf-ek (1815-1874) Konstantinoplan aurkitu eta orrialde bat eraman zuen Cambridgeko Unibertsitatera. Bertan Johan Ludvig Heiberg-ek (1854-1928) 1906an aztertu zuen… eta Arkimedesen lan hauek agertu ziren palinpsestoan: * Planoen orekari buruz * Zirkulu baten neurria * Esfera eta zilindroari buruz * Espiralei buruz * Gorputz flotatzaileei buruz (grezierazko kopia bakarra) * Mekanikako teoremen metodoa (grezierazko kopia bakarra) * Stomakion (grezierazko kopia osatuena) == Arkimedes matematikaria: zenbakiaren balioaren hurbilketa == Gaur egun guztiok dakigunez, zirkunferentziaren perimetroa p = da, eta zirkuluaren azalera, S = . Perimetroa erraz neur zitekeen gurpilean soka bat jarrita: hiru diametro baino pixka bat handiagoa zen. Baina zenbat handiago? Garai hartan zenbaki dezimaldunak ezezagunak ziren. Horren ordez, zenbaki osoen arteko frakzioak erabiltzen ziren, alegia, zenbaki arrazionalak; baina ez zekiten  zenbaki irrazionala zela, eta ezin zen -ren balio zehatza idaztzi. Halere, Arkimedesek metodo irudimentsu bat asmatu zuen, perimetroaren balioa jakinda zirkuluaren azalera zehatz kalkulatzeko, -ren balio zehatza zein zen jakin ez arren ere. Horretarako, berak triangelu zentral gero eta txiagotan zatitu zuen zirkulua eta arrazoibide hau hartu zuen. # Lehenik, triangelu txiki berdinetan zatitu zuen zirkulua. # Triangelu bakoitzaren azalera da. # Eta triangelu guztien batura, # Perimetroa eta erradioa neurtuta, ez da ezagutu behar zirkuluaren azalera kalkulatzeko: . Metodo hori erabiliz, Arkimedesek -ren balio hurbildu hau lortu zuen zenbaki osoen frakzioen bidez: Kontuan izanik -ren balio hurbildua dela, ez ote da harrigarria Arkimedesen lorpen hori? == Irudi geometrikoen azalerak == Zirkunferentziaren ezugarriak aztertzeaz gain, Arkimedesek emaitza ikusgarriak frogatu zituen parabolen kuadraturari zegokionez. === Arkimedesen espirala === Palinpsetoan Arkimedesek espial berezi bat deskribatu zuen, gaur egun espiral arkimedestarra edo Arkimedesen espirala deritzona. Koordenatu polarretan adierazita, espiral horren ekuazioa da. Arkimedesek frogatu zuenez, espiralaren azalerak zirkuluaren azaleraren herena balio du. Halaber frogatu zuen, espiralaren azalerak zirkuluaren azaleraren herena balio duela. == Hiru dimentsioko objektuen bolumenak == Hara zer nolako emaitza harrigarria lortu zuen zilindro baten eta bertan inskribaturiko esferaren bolumenen artean: Zizeron-ek (K.a. 106-43) idatzitako testu baten arabera arabera, Arkimedesen hilobiaren gainean esfera bat eta zilindro bat jarri ziren beraren ohorez. == Palinpsestoko stomakiona == Stomakiona buru-hausgarri motako jolas bat da, 14 pieza dauzkana, guztiak karratu baten barruan jar daitezkeenak. Piezak askatuz eta elkarren ondoan jarriz, hainbat irudi osa daitezke, hala nola, etxeak, animaliak eta abar. Nolabait esateko, gure egunotako 7 pieza dauzkan Tangram jolasa ospetsuaren aurrekaria da. == Arkimedes Fields dominan == Fields domina matematikaren arloan banatzen den sari gorena da,  International Mathematical Union (IMU) erakundeak ematen duena. Bestelako arloetan banatzen diren Nobel sarien mailakoa da. Lau urterik behin banatzen da, 40 urte baino gazteagoak diren matematikariak saritzeko, ordura arte egindako lanagatik. Kontua da, urrezko txanponaren aurrealdean Arkimedesen profila dagoela. <gallery mode="packed" caption= "" heights="200"> PSM_V78_D337_Archimedes.png FieldsMedalFront.jpg FieldsMedalBack.jpg </gallery> == Arkimedes, fisikaria: flotazioa eta dentsitatea == Legendak dioenez, bainatzen zegoela flotazioaren eta dentsitatearen arteko erlazioaz konturatzean, biluzik eta korrika atera omen zen termetatik, Eureka! oihukatuz. <gallery mode="packed" caption= "" heights="200"> Archimede bain.jpg| Eurêka - Archimède.jpg </gallery> Eureka hitza greziera klasikotik dator eta «aurkitu dut» esan nahi du. Horrelaxe esaten da Europako hizkuntza guztietan. Bainuontziko legenda eta baita Sirakusako Hieron II. erregearen koroarena ere, Vutruvio ( K.a. 80/70-25) arkitekto erromatarrari esker heldu zaizkigu. Legendan kontatzen denez, erregeak urre-kantitate zehatza eman omen zion bitxigileari, harekin urrezko koroa egiteko aginduarekin batera. Baina erregeak susmoa zeukan ez ote zuen urre gutxiagoko aleazio bat erabili, berak emandako urrearen pisu bereko koroa egiteko. Koroaren pisu bereko urre purua eta koroa balantza baten bi aldeetan uretara batera murgilduz argitu zuen Arkimedesek enigma.2 == Arkimedes, fisikaria: palankaren legea == Arkimedesek palankaren legea definitu eta zehaztu zuen. Hara zer den palanka eta zein den beraren funtzionamendua: palanka makina sinple bat da, haga zurrun bat duena, euste-puntu finko baten inguruan bira daitekeena. Palankaren legearen potentzialitateaz jabeturik, esaldi famatu hau esan omen zuen: «Emaidazue aplikazio-puntu egoki bat, eta Lurra mugituko dut». == Arkimedes, fisikaria: argiaren islapena eta ispiluen erabilera == Beste legenda baten arabera, Eguzkitiko argi-izpiak erabiliz, erromatarren itsasontziei su emateko ispilu-sistema bat asmatu eta Sirakusako setioan erabili omen zuen, hiriaren defentsan. Surik ez zuen sortuko, baina eguzki-izpiak armadako itsasuntzietara egokiro desbideratuta, beldurra eragingo zien erromatarrei, ziurrenik. Arkimedesen antzeko ispilu-sistema bat erabiliz, ikerkuntzarako eguzki-labeak eta zentralak eraiki ziren Pirinioetan XX. mendean. == Arkimedes, ingeniaria: ur-ponpa torlojuduna == Arkimedesen era berezi batean erabili zuen torlojua, zertarako-eta, ura, laboreak eta material xehatuak maila desberdinetako bi planoren artean era jarraituan igoarazteko. Horretarako, torlojuaren izaeren oinarrituriko makina bat asmatu zuen, gaur egun ere erabiltzen dena. Izatez, ardatza plano inklinatuan kokatuta duen hodi zilindriko bat da. Barnean, hodira doitutako torloju ardazkide bat du, biradera batez biraraz daitekeena. Sistema berbera ura ponpatzeko ere egokitu zitekeen, XX. mendean erabili ohi zen ibaietako ura inguruetako lur sailak garaztatzeko. Ponpa haiek ez zuten korronte elektrikoaren premiarik. == Arkimedes, ingeniaria: txirrikak eta polipastoa == Polea edo txirrika indarra transmititzeko balio duen makina sinple bat da, gurpil ildoduna daukana, soka pasatzen uzteko modukoa. Sokaren mutur batean tiraka indar egitean, beste muturrean lotuta dagoen masa mugiaraz daiteke. Polipastoa da zenbait txirrika higikorren konbinazioa, eskuz egindako egindako indarra biderkatzeko baliatzen dena. Pentsatzea bakarrik jadanik Arkimedesek erabiltzen zituela, ez ote da harrigarria? == Merezi ote du Arkimedesek ohorezko jakintsu kanonikotzat hartzea? == Grezia zaharretik etorri zaigu kanon hitza: kανών (greziera)  canon (latina)  kanon (euskara). Halaber, hortik dator kanoniko adjektiboa ere: araua edo eredu perfektua dela esan nahi du. Arkimedes Naturaren filosofoa izan zen, goren mailakoa: matematikaria, geometra, fisikako printzipioen aurkitzailea, teknologoa, ingeniaria… Oso antzinatik hartu izan da jakintsu guztien eredutzat. Ene ustez, ondo merezia du horrelaxe izendatua izatea. l1l5raac1n3hron9p6ujf7wcnpsvnv5 44477 44476 2026-09-22T11:15:03Z Ksarasola 1603 44477 wikitext text/x-wiki {{Lanean|jr.etxebarria}} = 1.4. Arkimedes, jakintsuen kanona = [[Fitxategi:Arkimedes-Konkani vishwakosh.png|thumb|[[w:Arkimedes|Arkimedes]] (K.a. 287-212]] [[w:Arkimedes|Arkimedes]]en bizitzaz eta heriotzaz dakiguna, bera hil ondoren jaiotako honako idazle hauek idatzitakoa da: Polibio (K.a. 202-126). 126), Tito Livio (K.a. 59-K.o. 17), Plutarko (46-125). Baina horien kontakizunari esker, badakigu filosofoa, matematikaria, fisikaria, astronomoa, ingeniaria eta asmatzailea izan zela. == Arkimedesen bizitza eta heriotza == Fidias izeneko astronomoaren semea zen, eta Hieron II. erregearen ahaidea. Alexandriara joan zen ikasketak egitera, eta Euklides-ekin ikasi zuen matematika. Erromatarrek [[w:Sirakusa|Sirakusa]] setiatu zutenean, Arkimedes Hieronen aginduetara jarri zen, eta erromatarrei aurre egiteko tramankulu harrigarriak eraiki zituen. Armadak Sirakusa hartzean, Marko Klaudio Martzelo jeneralak Arkimedesen bizia babesteko agindua eman zuen. Baina soldadu erromatar batek hil zuen. Legendak dioenez, pentsakor eta harean marrazki arraroak egiten aurkitu omen zuen. Umore txarrez eta soldaduari begiratu gabe, Arkimedesek alde egiteko agindu omen zion, bere lanerako traba egiten ziolako… eta soldaduak ezpata-kolpe batez hil zuen. <gallery mode="packed" caption= "" heights="180"> Ortigia.png|[[w:Sirakusa|Sirakusa]] Grezia_Handia.jpg|Siziliako hegoekialdeko muturretik gertu. </gallery> == Arkimedesen palinpsestoa == Eskuzkribuko hasierako testua X. mendekoa zen, bizantziarra. Baina ezabatu ondorengoa, XIII. mendeko fraide batzuek idatzia. Mende batzuk geroago, 1840ko hamarkadan, Constantine Tischendorf-ek (1815-1874) Konstantinoplan aurkitu eta orrialde bat eraman zuen Cambridgeko Unibertsitatera. Bertan Johan Ludvig Heiberg-ek (1854-1928) 1906an aztertu zuen… eta Arkimedesen lan hauek agertu ziren palinpsestoan: * Planoen orekari buruz * Zirkulu baten neurria * Esfera eta zilindroari buruz * Espiralei buruz * Gorputz flotatzaileei buruz (grezierazko kopia bakarra) * Mekanikako teoremen metodoa (grezierazko kopia bakarra) * Stomakion (grezierazko kopia osatuena) == Arkimedes matematikaria: zenbakiaren balioaren hurbilketa == Gaur egun guztiok dakigunez, zirkunferentziaren perimetroa p = da, eta zirkuluaren azalera, S = . Perimetroa erraz neur zitekeen gurpilean soka bat jarrita: hiru diametro baino pixka bat handiagoa zen. Baina zenbat handiago? Garai hartan zenbaki dezimaldunak ezezagunak ziren. Horren ordez, zenbaki osoen arteko frakzioak erabiltzen ziren, alegia, zenbaki arrazionalak; baina ez zekiten  zenbaki irrazionala zela, eta ezin zen -ren balio zehatza idaztzi. Halere, Arkimedesek metodo irudimentsu bat asmatu zuen, perimetroaren balioa jakinda zirkuluaren azalera zehatz kalkulatzeko, -ren balio zehatza zein zen jakin ez arren ere. Horretarako, berak triangelu zentral gero eta txiagotan zatitu zuen zirkulua eta arrazoibide hau hartu zuen. # Lehenik, triangelu txiki berdinetan zatitu zuen zirkulua. # Triangelu bakoitzaren azalera da. # Eta triangelu guztien batura, # Perimetroa eta erradioa neurtuta, ez da ezagutu behar zirkuluaren azalera kalkulatzeko: . Metodo hori erabiliz, Arkimedesek -ren balio hurbildu hau lortu zuen zenbaki osoen frakzioen bidez: Kontuan izanik -ren balio hurbildua dela, ez ote da harrigarria Arkimedesen lorpen hori? == Irudi geometrikoen azalerak == Zirkunferentziaren ezugarriak aztertzeaz gain, Arkimedesek emaitza ikusgarriak frogatu zituen parabolen kuadraturari zegokionez. === Arkimedesen espirala === Palinpsetoan Arkimedesek espial berezi bat deskribatu zuen, gaur egun espiral arkimedestarra edo Arkimedesen espirala deritzona. Koordenatu polarretan adierazita, espiral horren ekuazioa da. Arkimedesek frogatu zuenez, espiralaren azalerak zirkuluaren azaleraren herena balio du. Halaber frogatu zuen, espiralaren azalerak zirkuluaren azaleraren herena balio duela. == Hiru dimentsioko objektuen bolumenak == Hara zer nolako emaitza harrigarria lortu zuen zilindro baten eta bertan inskribaturiko esferaren bolumenen artean: Zizeron-ek (K.a. 106-43) idatzitako testu baten arabera arabera, Arkimedesen hilobiaren gainean esfera bat eta zilindro bat jarri ziren beraren ohorez. == Palinpsestoko stomakiona == Stomakiona buru-hausgarri motako jolas bat da, 14 pieza dauzkana, guztiak karratu baten barruan jar daitezkeenak. Piezak askatuz eta elkarren ondoan jarriz, hainbat irudi osa daitezke, hala nola, etxeak, animaliak eta abar. Nolabait esateko, gure egunotako 7 pieza dauzkan Tangram jolasa ospetsuaren aurrekaria da. == Arkimedes Fields dominan == Fields domina matematikaren arloan banatzen den sari gorena da,  International Mathematical Union (IMU) erakundeak ematen duena. Bestelako arloetan banatzen diren Nobel sarien mailakoa da. Lau urterik behin banatzen da, 40 urte baino gazteagoak diren matematikariak saritzeko, ordura arte egindako lanagatik. Kontua da, urrezko txanponaren aurrealdean Arkimedesen profila dagoela. <gallery mode="packed" caption= "" heights="180"> PSM_V78_D337_Archimedes.png FieldsMedalFront.jpg FieldsMedalBack.jpg </gallery> == Arkimedes, fisikaria: flotazioa eta dentsitatea == Legendak dioenez, bainatzen zegoela flotazioaren eta dentsitatearen arteko erlazioaz konturatzean, biluzik eta korrika atera omen zen termetatik, Eureka! oihukatuz. <gallery mode="packed" caption= "" heights="200"> Archimede bain.jpg| Eurêka - Archimède.jpg </gallery> Eureka hitza greziera klasikotik dator eta «aurkitu dut» esan nahi du. Horrelaxe esaten da Europako hizkuntza guztietan. Bainuontziko legenda eta baita Sirakusako Hieron II. erregearen koroarena ere, Vutruvio ( K.a. 80/70-25) arkitekto erromatarrari esker heldu zaizkigu. Legendan kontatzen denez, erregeak urre-kantitate zehatza eman omen zion bitxigileari, harekin urrezko koroa egiteko aginduarekin batera. Baina erregeak susmoa zeukan ez ote zuen urre gutxiagoko aleazio bat erabili, berak emandako urrearen pisu bereko koroa egiteko. Koroaren pisu bereko urre purua eta koroa balantza baten bi aldeetan uretara batera murgilduz argitu zuen Arkimedesek enigma.2 == Arkimedes, fisikaria: palankaren legea == Arkimedesek palankaren legea definitu eta zehaztu zuen. Hara zer den palanka eta zein den beraren funtzionamendua: palanka makina sinple bat da, haga zurrun bat duena, euste-puntu finko baten inguruan bira daitekeena. Palankaren legearen potentzialitateaz jabeturik, esaldi famatu hau esan omen zuen: «Emaidazue aplikazio-puntu egoki bat, eta Lurra mugituko dut». == Arkimedes, fisikaria: argiaren islapena eta ispiluen erabilera == Beste legenda baten arabera, Eguzkitiko argi-izpiak erabiliz, erromatarren itsasontziei su emateko ispilu-sistema bat asmatu eta Sirakusako setioan erabili omen zuen, hiriaren defentsan. Surik ez zuen sortuko, baina eguzki-izpiak armadako itsasuntzietara egokiro desbideratuta, beldurra eragingo zien erromatarrei, ziurrenik. Arkimedesen antzeko ispilu-sistema bat erabiliz, ikerkuntzarako eguzki-labeak eta zentralak eraiki ziren Pirinioetan XX. mendean. == Arkimedes, ingeniaria: ur-ponpa torlojuduna == Arkimedesen era berezi batean erabili zuen torlojua, zertarako-eta, ura, laboreak eta material xehatuak maila desberdinetako bi planoren artean era jarraituan igoarazteko. Horretarako, torlojuaren izaeren oinarrituriko makina bat asmatu zuen, gaur egun ere erabiltzen dena. Izatez, ardatza plano inklinatuan kokatuta duen hodi zilindriko bat da. Barnean, hodira doitutako torloju ardazkide bat du, biradera batez biraraz daitekeena. Sistema berbera ura ponpatzeko ere egokitu zitekeen, XX. mendean erabili ohi zen ibaietako ura inguruetako lur sailak garaztatzeko. Ponpa haiek ez zuten korronte elektrikoaren premiarik. == Arkimedes, ingeniaria: txirrikak eta polipastoa == Polea edo txirrika indarra transmititzeko balio duen makina sinple bat da, gurpil ildoduna daukana, soka pasatzen uzteko modukoa. Sokaren mutur batean tiraka indar egitean, beste muturrean lotuta dagoen masa mugiaraz daiteke. Polipastoa da zenbait txirrika higikorren konbinazioa, eskuz egindako egindako indarra biderkatzeko baliatzen dena. Pentsatzea bakarrik jadanik Arkimedesek erabiltzen zituela, ez ote da harrigarria? == Merezi ote du Arkimedesek ohorezko jakintsu kanonikotzat hartzea? == Grezia zaharretik etorri zaigu kanon hitza: kανών (greziera)  canon (latina)  kanon (euskara). Halaber, hortik dator kanoniko adjektiboa ere: araua edo eredu perfektua dela esan nahi du. Arkimedes Naturaren filosofoa izan zen, goren mailakoa: matematikaria, geometra, fisikako printzipioen aurkitzailea, teknologoa, ingeniaria… Oso antzinatik hartu izan da jakintsu guztien eredutzat. Ene ustez, ondo merezia du horrelaxe izendatua izatea. q37jx2kp8tt8wrgjlyesk5clb6l5bzn