Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/DIF 1996-2005: Ikerkuntzaren hazkuntza-hasiera

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/DIF 1996-2005: Ikerkuntzaren hazkuntza-hasiera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7377</id>
    <revision>
      <id>44577</id>
      <parentid>44574</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T14:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53069-15</username>
        <id>2779</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ikerkuntza taldeak */ Irudia, Ikerketa taldeen argitalpenen bilakaera DIF-2007-2025</comment>
      <origin>44577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13889" sha1="fhhq12cesjqyk5266x44xzfgngtmjq7" xml:space="preserve">= DIF 1996-2005: Ikerkuntzaren hazkuntza-hasiera =

[[Fitxategi:Informatika Fakultatea - Ikerketa -2026.jpg|thumb|350px|Ikerketaren egoera fakultatean 2026an: &lt;/br&gt; 70 ikerlari, 14 ikertalde, 150 argitalpen&lt;/br&gt;4 M€ urtean eta 95 proiektu.]]

Informatikako eskolak 1973an hasi ziren, 1976an sortu zen ofizialki fakultatean, baina ikerketa-jarduera ez zen hasi 1981. urtera arte. Orduan inskribatu zen lehen doktorego-tesia. Francisco Javier Garijo Nazario-ren tesi hartan konputagailu-programak automatikoki sortzeko lehen urratsak ematen ziren. Urteak pasata, 45 urte geroago, ikergai horretan emaitza bikainak lortzen ari dira orain Adimen artifizial sortzaileari esker. 

Lehenengo urteak igarota, ikerlana abiada hartu zuen 1996tik aurrera, ordura arte aritu ziren zenbait ikertzaile aitzindari batzuei esker. Zerrenda honetan, hasiera urte horietan ikerkuntza-lerro nagusiak abiatu zituzten irakasle batzuk ageri dira:


:{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Hasierako ikertzaile eta ikertaldeak (1980-1996)
|-
|
[[w:Felisa Verdejo|Felisa Verdejo]] (1980)
* [[w:Arantza Illarramendi|Arantza Illarramendi]] (1987)
:: [[w:Oscar Díaz|Oscar Díaz]] (1992)
* [[w:Arantza Diaz de Ilarraza|Arantza Diaz de Ilarraza]]  (1990) eta [[w:Kepa Sarasola|Kepa Sarasola]] (1988)
:: [[w:Xabier Artola Zubillaga|Xabier Artola]] (1993), [[w:Iñaki Alegria Loinaz|Iñaki Alegria]] (1994), [[w:Xabier Arregi Iparragirre|Xabier Arregi]] (1994), [[w:Montserrat Maritxalar|Montse Maritxalar]] (1996), [[w:Koldo Gojenola|Koldo Gojenola]] (1998), [[w:Eneko Agirre|Eneko Agirre]] (1999) 
* [[w:Isabel Fernandez de Castro|Isabel Fernandez de Castro]] (1989) eta [[w:Maite Urretavizcaya|Maite Urretavizcaya]] (1992)
:: [[w:Ana Arruarte Lasa|Ana Arruarte]] (1999)
|
&lt;poem&gt;

→ '''BDI''' taldea
→ '''ONEKIN''' taldea

→ '''IXA''' taldea
→ '''HITZ''' zentroa


→ '''GaLan''' taldea
&lt;/poem&gt;
|-
|
[[w:Marisa Navarro|Marisa Navarro]] (1987), [[w:Paqui Lucio|Paqui Lucio]] (1994) eta [[w:Montse Hermo|Montse Hermo]] (1996) 
| → '''LoRea''' taldea
|-
|
[[w:Josu Aramberri Miranda|Josu Aramberri]] (1980)
* [[w:Felix Ares de Blas|Felix Ares de Blas]] (1983)
:: [[w:Julio Abascal Gonzalez|Julio Abascal]] (1987) 
|&lt;poem&gt;


→ '''Egokituz''' taldea
&lt;/poem&gt;
|-
|
[[w:Clemente Rodriguez Lafuente|Clemente Rodriguez]]
* [[w:Alberto Lafuente Rojo|Alberto Lafuente Rojo]] (1989), [[w:Olatz Arregi Uriarte|Olatz Arregi]] (1991), [[w:Javier Mugerza Rivero|Javier Mugerza]] (1996) 
|&lt;poem&gt;


→ '''ALDAPA''' taldea
&lt;/poem&gt;
|-
|
[[w:Ramón Beivide Palacio|Ramón Beivide]]
* [[w:Agustin Arruabarrena Frutos|Agustin Arruabarrena]] (1993)
* [[w:Jose Miguel Alonso|Jose Miguel]] (1996) 
|&lt;poem&gt;


→ '''ALDAPA''' taldea
→ '''ISG''' taldea
&lt;/poem&gt;
|-
|
[[w:Javier Torrealdea Folgado|Javier Torrealdea]]
* [[w:Javier Dolado Cosín|Javier Dolado]] (1989) 
* [[w:Manuel Graña Román|Manuel Graña]] (1989) 
|&lt;poem&gt;


→ '''Softwaren Ingeniaritza eta Kudeaketa''' taldea
→ '''GIC''' taldea
&lt;/poem&gt;
|-
|
[[w:Yosu Yurramendi Mendizabal|Yosu Yurramendi]]
* [[w:Pedro Larrañaga Mugica|Pedro Larrañaga]] (1989)
:: [[w:Jose Antonio Lozano Alonso|Jose Antonio Lozano]] (1991) 
:: [[w:Basilio Sierra Araujo|Basilio Sierra]] (1996) 
|&lt;poem&gt;


→ '''ISG''' taldea
→ '''RSAIT''' taldea
&lt;/poem&gt;
|-
|
[[w:Ander Murua Uria|Ander Murua]] (1996) 
|→   '''GNIA''' taldea
|}
=== Doktorego-tesiak ===
Hainbat urtetako jardunak heldutasuna ekarri zion ikerketa-arloari. Horrela, Informatika Fakultatea sortu eta hamar urtera doktoreak bost baino ez baziren ere, 2012ko irakasle gehienak doktoreak ziren (%85 baino gehiago); gaur egun, guztiak. Hala, 2006 urtetik aurrera, urtero 12-18 doktorego-tesi defendatu dira,&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena=EHUko Informatika Fakultatea|urtea=2024|izenburua=Informatika Fakultatearen memoria 2022/23|argitaletxea=ehu.eus|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/documents/d/informatika-fakultatea/memoria-22-2023-eu-2}}&lt;/ref&gt; ikerketa taldeak eta spin-off enpresak sortu dira eta produktu informatiko aurreratuak erregistratu direla. Hurrengo grafikoan tesi-kopuruaren eboluzioa denboran zehar ageri da

[[Fitxategi:DIF ikerketa taldeak2021.jpg|thumb|170x170px|Informatika Fakultateko ikerketa taldeak]]

:{{Barra bertikalen grafikoa|1971-1975|0|1976-1985|4|1986-1995|26|1996-2005|53|2006-2015|148|2016-2025|175|izena=400 doktorego-tesi Informatika Fakultatean (1980-2025)&lt;ref&gt;{{erreferentzia|izenburua=Donostiako Informatika Fakultateko doktore-tesiak. Hiru sailetan irakurritakoak|argitaletxea=ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus|url=https://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/ikerkuntza/tesiak}}&lt;/ref&gt;
|altuera=250|zabalera=400}}

=== Ikerkuntza taldeak ===
[[File:Ikerketa taldeen argitalpenen bilakaera DIF-2007-2025.png|thumb|Donostiako Informatika Fakultateko Ikerketa taldeen argitalpenen bilakaera DIF-2007-2025]]
Informatika jakintza-arloa esponentzialki hazi da. Eta ondorioz, ikerketa eta garapenerako arloak asko ugaldu dira. Zaila da guztietan presentzia nabarmena izatea, fakultateko kide kopurua txikia baita, 100 lagun inguru. Baina arlo askotan lan egiten da, eraginkortasunez. 

2023an, 70 ikerketa-proiektu edo kontratu landu ziren 17 ikerketa-taldetan, 36 ikertzaile nagusik zuzenduta. 2,3 milioi euroak maneiatu ziren proiektu horietan, 147 argitalpen zientifiko idatzi ziren, eta 27 doktorego-tesi aurkeztu ziren.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Hogei bat ikerketa-talde sortu dira urteetan zehar Informatika Fakultatearen inguruan; denborarekin, batzuk desagertu dira eta berriak sortu. Talde batzuk handiak dira eta beste batzuk txikiagoak, batzuk fakultateko kideek bakarrik osatzen dute, eta beste batzuk beste zentro eta unibertsitateko kideek ere. Hona hemen laburpen bat (informazio zehatz eta zabalagoa, Informatika Fakultateko web orrian).&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Ikerketa lerroak - Informatika Fakultatea - Informatika Fakultatea - UPV/EHU|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/ikerketa-lerroak|aldizkaria=Informatika Fakultatea|sartze-data=2021-02-06}}&lt;/ref&gt;

Talde handienen artean,

* '''ISG''' ([[w:Intelligent Systems Group|Intelligent Systems Group]].&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Intelligent Systems Group Home Page|url=http://www.sc.ehu.es/ccwbayes/main.html|aldizkaria=www.sc.ehu.es|sartze-data=2021-02-06}}&lt;/ref&gt; Jose Antonio Lozanok (Euskadi Ikerkuntza saria, 2024) zuzentzen duen taldeak, 30 ikerlari edo biltzen ditu. Taldeak arlo hauetan garatzen du ikerkuntza-lana, besteak beste: [[w:Ikasketa automatiko|Ikasketa automatikoa]] eta [[w:Ikaskuntza sakon|Ikasketa sakona]], [[w:Optimizazio (matematika)|Optimizazioa]], [[w:Errendimendu Handiko Konputazioa|Errendimendu Handiko Konputazioa]] eta [[w:Konputazio kuantiko|Konputazio Kuantikoa]], [[w:Bioinformatika|Bioinformatika]] eta abar. Fakultateko talde dinamikoenetako bat da, kalitatezko ikerkuntza-produkzio handiarekin.
* '''IXA'''	[[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendua]], [[w:Ixa taldea|IXA taldea]]. Talde handiena da (100 lagun baino gehiago), [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren prozesamenduan]] lan egiten du eta hainbat sari jaso du bere lanagatik. Sortutako produktuen artean daude [[w:Xuxen|Xuxen]] zuzentzaile ortografikoa, [[w:elia.eus|elia.eus]] [[w:Itzulpen automatiko neuronal|itzultzaile automatiko neuronala]], [[w:Latxa (hizkuntza-eredu handia)|Latxa]] hizkuntza eredua, [[w:w:Euskal WordNet|Euskal WordNet]] sare lexikala eta [[w:Testu corpus#Zientzia eta Teknologia corpusa (ZT)|ZT]] eta [[w:Testu corpus#Sintaktikoki etiketatutako EPEC corpusa (EPEC-DEP)|EPEC]] corpusak. [[w:Arantza Diaz de Ilarraza Sanchez|Arantza Diaz de Ilarraza Sanchezek]] koordinatu zuen taldea 2019an arte, [[w:AhoLab|AhoLab]] taldearekin batera [[w:HiTZ zentroa|HiTZ ikerketa-zentroa]] sortu zuten arte; harrezkero [[w:Eneko Agirre|Eneko Agirre]] (Google ikerketa saria 2016, 2018 eta 2019an; Aritmel saria 2021ean), [[w:German Rigau|German Rigau]], [[w:Xabier Arregi Iparragirre|Xabier Arregi]] eta [[w:Maxux Aranzabe|Maxux Arantzabe]] dira koordinatzaileak. 
* '''GIC'''	Grupo de Inteligencia Computacional, [[w:Manuel Graña Romay|Manuel Graña Romay]] irakasleak sortu zuen taldeak. 15-20 ikerlari bildu ditu ekoizpen zientifiko handiko taldea izan da, besteak beste arlo hauetan lan eginez: adimen artifiziala, ikusmen artifiziala eta patroien ezagutza, gizaki eta makinen arteko elkarrekintza-sistemak eta abar. Dagoeneko ez dago aktiboa.

Eta talde txikiagoen artean, 

* '''CVPD'''	''Computer Vision and Pattern Discovery'' taldeak aplikazioak sortzen ditu ikusmena eta AA biltzen diren arloan: irudi biomedikoak, mikroskopia, aurpegien ezagutza, sistema autonomo eta interaktiboak, eta abar. Fadi Dornaikak eta Ignacio Argandak Ikerbasqueko ikerlariek zuzentzen dute taldea; Standford Unibertsitateko ''World’s Top 2% Scientists'' zerrendan ageri dira 2022tik.

* '''ALDAPA''' Gaur egun, taldearen jarduera nagusia osasunaren testuinguruan kokatzen da, zehazki, nerbio-sistemako gaixotasunen diagnostikoan eta prebentzioan. [[w:Javier Mugerza|Javier Mugerza]] irakaslea izan da orain arte koordinatzailea eta [[w:Olatz Arbelaitz|Olatz Arbelaitz]] irakasleak hartu dio erreleboa. Taldeko kideak Informatika Fakultatekoak eta Gasteiz eta Bilboko Ingeniaritza Eskolakoak dira.

* '''RSAIT'''	[[w:Robotika eta Sistema Autonomoen Ikerketa Taldea|Robotika eta Sistema Autonomoen Ikerketa Taldea]] (RSAIT). [[w:Basilio Sierra|Basilio Sierra]] eta [[w:Elena Lazkano|Elena Lazkano]] irakasleek koordinatzen duten taldeak [[w:robot|robot]] autonomoen arloan zentratzen du ikerleta-lana: esplorazioa eta nabigazioa, [[w:Ikasketa automatiko|ikasketa automatikoa]], gizakien eta roboten arteko elkarrekintza, ordenagailu bidezko ikusmena eta abar. 

* '''Egokituz''', Behar Berezietarako [[w:Pertsona-Konputagailu Elkarrekintza|Pertsona-Konputagailu Elkarrekintza]] Laborategia. [[w:Julio Abascal Gonzalez|Julio Abascal]] irakaslearen gidaritzapean sortu zen 1985ean, informazio- eta komunikazio-teknologiak erabiliz, desgaitasunak dituzten pertsonen arazoak konpontzeko: pertsonen arteko komunikazio hurbila eta urrutikoa, ingurumenaren kontrola, mugikortasuna eta manipulazioa... Web-irisgarritasuna automatikoki neurtzeko metodologiak, tresnak eta metrikak ere garatu ditu. Nestor Garay irakasleak zuzentzen du taldea gaur egun.
* '''ONEKIN''' [[w:Oscar Diaz|Oscar Diaz]] irakaslea zuzentzen duen taldea Software Ingeniaritza arlo zabalean lan egiten du: Hizkuntza-eredu Handien (''Large Language Models'', LLM) aplikazioak software ingeniaritzan, software produktuen ingeniaritza, nabigatzaileen hedapenak, irisgarritasuna, chatbotak, AAren aplikazioak hezkuntzarako, eta abar.
* '''GaLan'''	[[w:Isabel Fernandez de Castro|Isabel Fernandez de Castro]] irakasleak sortu zuen taldeak hezkuntza-esparruan erabil daitezkeen baliabide informatikoak hobetzea eta malgutzea izan du ardatz. Gaur egun, hauek dira ikerketa-lerro nagusiak: Hezkuntzarako eta ikerketarako gomendio-sistemak, Ikaskuntzaren analitika, Hezkuntzarako tresna informatikoak eta Elkarlanean ikasteko laguntza-tresnak 
* '''LoRea'''	''Logic, Ontologies and Reasoning Group''. [[w:Montserrat Hermo|Montse Hermo]], [[w:Paqui Lucio|Paqui Lucio]] eta [[w:Marisa Navarro|Marisa Navarro]] irakasleek sortu zuten taldeak informatikaren oinarri matematikoetan ikertzen du. Ikerketa-lerro nagusiak honako hauek dira: Sistema logikoak, Arrazoibide automatikoa, Domeinu espezifikoetarako ontologiak, Programen espezifikazio, transformazio eta egiaztapena, eta abar. 
* '''GNIA'''	''Geometric Numerical Integration and Applications.'' Espainiako hainbat zentrotan banatutako taldea da; [[w:Ander Murua|Ander Murua]] irakasleak zuzentzen du Informatika Fakultateko atala. Haien lana integratzaile numerikoen azterketa teorikotik hasi, eta mekanika kuantikoan, Monte Carlo simulazioetan, astronomia dinamikoan, optimizazioan eta abarretan egindako proba numeriko eta simulazio errealetaraino doa.
* '''DIMAROVE'''	Hezkuntza berrikuntzarako talde espezializatua. Lan-lerro nagusia da Ingeniaritza Informatikoaren irakaskuntzan Metodologia Aktiboak diseinatzea eta zabaltzea, online baliabideak, proiektuen kudeaketa espiralean, eta balorazio gurutzatuak metodologiak erabiliz. Rosa Arruabarrena da taldearen koordinatzailea.
* '''DSG'''	''Distributed Systems Group.'' Mikel Larrera irakasleak zuzentzen duen taldea, besteak beste, hutsegiteekiko tolerante diren sistemak, sistema dinamiko banatuak, eta haririk gabeko sentsoreen sareak ikertzen ditu.
* '''SN'''	''Stochastic Networks.'' Urtzi Ayesta Ikerbasqueko ikerlariaren taldearen arlo nagusiak dira kontrol eta ikasketa estokastikoak sare konplexuetan, optimizazioa, programazio dinamiko estokastikoak eta arloko aplikazioak

Talde gehiago izan dira Fakultateko historian, une honetan aktiboak ez direna. Haien artea daude, esaterako: 

* '''BDI''' taldea (datu-base interoperableak). [[w:|Arantza Illarramendi]] irakasleak (Aritmel saria, 2010) zuzendutako taldeak arlo hauetan lan egin zuen: [[w:Web semantiko|Web semantikoaren]] erabilera [[w:Informazio-sistema|informazio-sistemen]] kudeaketan, osasun-ezaugarrien tele-transmisioa eta analisia mugikorren bidez, osasun-erregistro informatikoen [[w:Interoperabilitate|interoperabilitatea]] eta abar.

* '''ERABAKI''' taldea, [[w:Juan Manuel Pikatza Atxa|Juan Manuel Pikatza Atxa]] irakasleak zuzenduta, diagnostikoan eta tratamenduan, osagileari erabakiak hartzeko laguntzen dioten sistemak garatu zituzten

* '''Softwaren Ingeniaritza eta Kudeaketa''', [[w:Javier Dolado|Javier Dolado]] irakasleak sortu zuen taldea, hainbat unibertsitate biltzen dituen REMIS sarearen barruan. 

Hasieran esan bezala, oso azkar garatzen eta aldatzen den eremua informatika. Ikerketa-arlo berriak sortzen dira etengabe, eta beste asko moteldu. Etorkizunean ere, fakultateko irakasleek eta ikerlariek erantzun egokia emango diote erronka beti berri horri.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda|30em}}</text>
      <sha1>fhhq12cesjqyk5266x44xzfgngtmjq7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44578</id>
      <parentid>44577</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T14:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53069-15</username>
        <id>2779</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ikerkuntza taldeak */</comment>
      <origin>44578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13854" sha1="76uqtk5xf43isr4nd7a856hl736abw1" xml:space="preserve">= DIF 1996-2005: Ikerkuntzaren hazkuntza-hasiera =

[[Fitxategi:Informatika Fakultatea - Ikerketa -2026.jpg|thumb|350px|Ikerketaren egoera fakultatean 2026an: &lt;/br&gt; 70 ikerlari, 14 ikertalde, 150 argitalpen&lt;/br&gt;4 M€ urtean eta 95 proiektu.]]

Informatikako eskolak 1973an hasi ziren, 1976an sortu zen ofizialki fakultatean, baina ikerketa-jarduera ez zen hasi 1981. urtera arte. Orduan inskribatu zen lehen doktorego-tesia. Francisco Javier Garijo Nazario-ren tesi hartan konputagailu-programak automatikoki sortzeko lehen urratsak ematen ziren. Urteak pasata, 45 urte geroago, ikergai horretan emaitza bikainak lortzen ari dira orain Adimen artifizial sortzaileari esker. 

Lehenengo urteak igarota, ikerlana abiada hartu zuen 1996tik aurrera, ordura arte aritu ziren zenbait ikertzaile aitzindari batzuei esker. Zerrenda honetan, hasiera urte horietan ikerkuntza-lerro nagusiak abiatu zituzten irakasle batzuk ageri dira:


:{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Hasierako ikertzaile eta ikertaldeak (1980-1996)
|-
|
[[w:Felisa Verdejo|Felisa Verdejo]] (1980)
* [[w:Arantza Illarramendi|Arantza Illarramendi]] (1987)
:: [[w:Oscar Díaz|Oscar Díaz]] (1992)
* [[w:Arantza Diaz de Ilarraza|Arantza Diaz de Ilarraza]]  (1990) eta [[w:Kepa Sarasola|Kepa Sarasola]] (1988)
:: [[w:Xabier Artola Zubillaga|Xabier Artola]] (1993), [[w:Iñaki Alegria Loinaz|Iñaki Alegria]] (1994), [[w:Xabier Arregi Iparragirre|Xabier Arregi]] (1994), [[w:Montserrat Maritxalar|Montse Maritxalar]] (1996), [[w:Koldo Gojenola|Koldo Gojenola]] (1998), [[w:Eneko Agirre|Eneko Agirre]] (1999) 
* [[w:Isabel Fernandez de Castro|Isabel Fernandez de Castro]] (1989) eta [[w:Maite Urretavizcaya|Maite Urretavizcaya]] (1992)
:: [[w:Ana Arruarte Lasa|Ana Arruarte]] (1999)
|
&lt;poem&gt;

→ '''BDI''' taldea
→ '''ONEKIN''' taldea

→ '''IXA''' taldea
→ '''HITZ''' zentroa


→ '''GaLan''' taldea
&lt;/poem&gt;
|-
|
[[w:Marisa Navarro|Marisa Navarro]] (1987), [[w:Paqui Lucio|Paqui Lucio]] (1994) eta [[w:Montse Hermo|Montse Hermo]] (1996) 
| → '''LoRea''' taldea
|-
|
[[w:Josu Aramberri Miranda|Josu Aramberri]] (1980)
* [[w:Felix Ares de Blas|Felix Ares de Blas]] (1983)
:: [[w:Julio Abascal Gonzalez|Julio Abascal]] (1987) 
|&lt;poem&gt;


→ '''Egokituz''' taldea
&lt;/poem&gt;
|-
|
[[w:Clemente Rodriguez Lafuente|Clemente Rodriguez]]
* [[w:Alberto Lafuente Rojo|Alberto Lafuente Rojo]] (1989), [[w:Olatz Arregi Uriarte|Olatz Arregi]] (1991), [[w:Javier Mugerza Rivero|Javier Mugerza]] (1996) 
|&lt;poem&gt;


→ '''ALDAPA''' taldea
&lt;/poem&gt;
|-
|
[[w:Ramón Beivide Palacio|Ramón Beivide]]
* [[w:Agustin Arruabarrena Frutos|Agustin Arruabarrena]] (1993)
* [[w:Jose Miguel Alonso|Jose Miguel]] (1996) 
|&lt;poem&gt;


→ '''ALDAPA''' taldea
→ '''ISG''' taldea
&lt;/poem&gt;
|-
|
[[w:Javier Torrealdea Folgado|Javier Torrealdea]]
* [[w:Javier Dolado Cosín|Javier Dolado]] (1989) 
* [[w:Manuel Graña Román|Manuel Graña]] (1989) 
|&lt;poem&gt;


→ '''Softwaren Ingeniaritza eta Kudeaketa''' taldea
→ '''GIC''' taldea
&lt;/poem&gt;
|-
|
[[w:Yosu Yurramendi Mendizabal|Yosu Yurramendi]]
* [[w:Pedro Larrañaga Mugica|Pedro Larrañaga]] (1989)
:: [[w:Jose Antonio Lozano Alonso|Jose Antonio Lozano]] (1991) 
:: [[w:Basilio Sierra Araujo|Basilio Sierra]] (1996) 
|&lt;poem&gt;


→ '''ISG''' taldea
→ '''RSAIT''' taldea
&lt;/poem&gt;
|-
|
[[w:Ander Murua Uria|Ander Murua]] (1996) 
|→   '''GNIA''' taldea
|}
=== Doktorego-tesiak ===
Hainbat urtetako jardunak heldutasuna ekarri zion ikerketa-arloari. Horrela, Informatika Fakultatea sortu eta hamar urtera doktoreak bost baino ez baziren ere, 2012ko irakasle gehienak doktoreak ziren (%85 baino gehiago); gaur egun, guztiak. Hala, 2006 urtetik aurrera, urtero 12-18 doktorego-tesi defendatu dira,&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{erreferentzia|abizena=EHUko Informatika Fakultatea|urtea=2024|izenburua=Informatika Fakultatearen memoria 2022/23|argitaletxea=ehu.eus|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/documents/d/informatika-fakultatea/memoria-22-2023-eu-2}}&lt;/ref&gt; ikerketa taldeak eta spin-off enpresak sortu dira eta produktu informatiko aurreratuak erregistratu direla. Hurrengo grafikoan tesi-kopuruaren eboluzioa denboran zehar ageri da

[[Fitxategi:DIF ikerketa taldeak2021.jpg|thumb|170x170px|Informatika Fakultateko ikerketa taldeak]]

:{{Barra bertikalen grafikoa|1971-1975|0|1976-1985|4|1986-1995|26|1996-2005|53|2006-2015|148|2016-2025|175|izena=400 doktorego-tesi Informatika Fakultatean (1980-2025)&lt;ref&gt;{{erreferentzia|izenburua=Donostiako Informatika Fakultateko doktore-tesiak. Hiru sailetan irakurritakoak|argitaletxea=ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus|url=https://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/ikerkuntza/tesiak}}&lt;/ref&gt;
|altuera=250|zabalera=400}}

=== Ikerkuntza taldeak ===
[[File:Ikerketa taldeen argitalpenen bilakaera DIF-2007-2025.png|thumb|Ikerketa taldeen argitalpenen bilakaera DIF-2007-2025]]
Informatika jakintza-arloa esponentzialki hazi da. Eta ondorioz, ikerketa eta garapenerako arloak asko ugaldu dira. Zaila da guztietan presentzia nabarmena izatea, fakultateko kide kopurua txikia baita, 100 lagun inguru. Baina arlo askotan lan egiten da, eraginkortasunez. 

2023an, 70 ikerketa-proiektu edo kontratu landu ziren 17 ikerketa-taldetan, 36 ikertzaile nagusik zuzenduta. 2,3 milioi euroak maneiatu ziren proiektu horietan, 147 argitalpen zientifiko idatzi ziren, eta 27 doktorego-tesi aurkeztu ziren.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Hogei bat ikerketa-talde sortu dira urteetan zehar Informatika Fakultatearen inguruan; denborarekin, batzuk desagertu dira eta berriak sortu. Talde batzuk handiak dira eta beste batzuk txikiagoak, batzuk fakultateko kideek bakarrik osatzen dute, eta beste batzuk beste zentro eta unibertsitateko kideek ere. Hona hemen laburpen bat (informazio zehatz eta zabalagoa, Informatika Fakultateko web orrian).&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Ikerketa lerroak - Informatika Fakultatea - Informatika Fakultatea - UPV/EHU|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/ikerketa-lerroak|aldizkaria=Informatika Fakultatea|sartze-data=2021-02-06}}&lt;/ref&gt;

Talde handienen artean,

* '''ISG''' ([[w:Intelligent Systems Group|Intelligent Systems Group]].&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Intelligent Systems Group Home Page|url=http://www.sc.ehu.es/ccwbayes/main.html|aldizkaria=www.sc.ehu.es|sartze-data=2021-02-06}}&lt;/ref&gt; Jose Antonio Lozanok (Euskadi Ikerkuntza saria, 2024) zuzentzen duen taldeak, 30 ikerlari edo biltzen ditu. Taldeak arlo hauetan garatzen du ikerkuntza-lana, besteak beste: [[w:Ikasketa automatiko|Ikasketa automatikoa]] eta [[w:Ikaskuntza sakon|Ikasketa sakona]], [[w:Optimizazio (matematika)|Optimizazioa]], [[w:Errendimendu Handiko Konputazioa|Errendimendu Handiko Konputazioa]] eta [[w:Konputazio kuantiko|Konputazio Kuantikoa]], [[w:Bioinformatika|Bioinformatika]] eta abar. Fakultateko talde dinamikoenetako bat da, kalitatezko ikerkuntza-produkzio handiarekin.
* '''IXA'''	[[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendua]], [[w:Ixa taldea|IXA taldea]]. Talde handiena da (100 lagun baino gehiago), [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren prozesamenduan]] lan egiten du eta hainbat sari jaso du bere lanagatik. Sortutako produktuen artean daude [[w:Xuxen|Xuxen]] zuzentzaile ortografikoa, [[w:elia.eus|elia.eus]] [[w:Itzulpen automatiko neuronal|itzultzaile automatiko neuronala]], [[w:Latxa (hizkuntza-eredu handia)|Latxa]] hizkuntza eredua, [[w:w:Euskal WordNet|Euskal WordNet]] sare lexikala eta [[w:Testu corpus#Zientzia eta Teknologia corpusa (ZT)|ZT]] eta [[w:Testu corpus#Sintaktikoki etiketatutako EPEC corpusa (EPEC-DEP)|EPEC]] corpusak. [[w:Arantza Diaz de Ilarraza Sanchez|Arantza Diaz de Ilarraza Sanchezek]] koordinatu zuen taldea 2019an arte, [[w:AhoLab|AhoLab]] taldearekin batera [[w:HiTZ zentroa|HiTZ ikerketa-zentroa]] sortu zuten arte; harrezkero [[w:Eneko Agirre|Eneko Agirre]] (Google ikerketa saria 2016, 2018 eta 2019an; Aritmel saria 2021ean), [[w:German Rigau|German Rigau]], [[w:Xabier Arregi Iparragirre|Xabier Arregi]] eta [[w:Maxux Aranzabe|Maxux Arantzabe]] dira koordinatzaileak. 
* '''GIC'''	Grupo de Inteligencia Computacional, [[w:Manuel Graña Romay|Manuel Graña Romay]] irakasleak sortu zuen taldeak. 15-20 ikerlari bildu ditu ekoizpen zientifiko handiko taldea izan da, besteak beste arlo hauetan lan eginez: adimen artifiziala, ikusmen artifiziala eta patroien ezagutza, gizaki eta makinen arteko elkarrekintza-sistemak eta abar. Dagoeneko ez dago aktiboa.

Eta talde txikiagoen artean, 

* '''CVPD'''	''Computer Vision and Pattern Discovery'' taldeak aplikazioak sortzen ditu ikusmena eta AA biltzen diren arloan: irudi biomedikoak, mikroskopia, aurpegien ezagutza, sistema autonomo eta interaktiboak, eta abar. Fadi Dornaikak eta Ignacio Argandak Ikerbasqueko ikerlariek zuzentzen dute taldea; Standford Unibertsitateko ''World’s Top 2% Scientists'' zerrendan ageri dira 2022tik.

* '''ALDAPA''' Gaur egun, taldearen jarduera nagusia osasunaren testuinguruan kokatzen da, zehazki, nerbio-sistemako gaixotasunen diagnostikoan eta prebentzioan. [[w:Javier Mugerza|Javier Mugerza]] irakaslea izan da orain arte koordinatzailea eta [[w:Olatz Arbelaitz|Olatz Arbelaitz]] irakasleak hartu dio erreleboa. Taldeko kideak Informatika Fakultatekoak eta Gasteiz eta Bilboko Ingeniaritza Eskolakoak dira.

* '''RSAIT'''	[[w:Robotika eta Sistema Autonomoen Ikerketa Taldea|Robotika eta Sistema Autonomoen Ikerketa Taldea]] (RSAIT). [[w:Basilio Sierra|Basilio Sierra]] eta [[w:Elena Lazkano|Elena Lazkano]] irakasleek koordinatzen duten taldeak [[w:robot|robot]] autonomoen arloan zentratzen du ikerleta-lana: esplorazioa eta nabigazioa, [[w:Ikasketa automatiko|ikasketa automatikoa]], gizakien eta roboten arteko elkarrekintza, ordenagailu bidezko ikusmena eta abar. 

* '''Egokituz''', Behar Berezietarako [[w:Pertsona-Konputagailu Elkarrekintza|Pertsona-Konputagailu Elkarrekintza]] Laborategia. [[w:Julio Abascal Gonzalez|Julio Abascal]] irakaslearen gidaritzapean sortu zen 1985ean, informazio- eta komunikazio-teknologiak erabiliz, desgaitasunak dituzten pertsonen arazoak konpontzeko: pertsonen arteko komunikazio hurbila eta urrutikoa, ingurumenaren kontrola, mugikortasuna eta manipulazioa... Web-irisgarritasuna automatikoki neurtzeko metodologiak, tresnak eta metrikak ere garatu ditu. Nestor Garay irakasleak zuzentzen du taldea gaur egun.
* '''ONEKIN''' [[w:Oscar Diaz|Oscar Diaz]] irakaslea zuzentzen duen taldea Software Ingeniaritza arlo zabalean lan egiten du: Hizkuntza-eredu Handien (''Large Language Models'', LLM) aplikazioak software ingeniaritzan, software produktuen ingeniaritza, nabigatzaileen hedapenak, irisgarritasuna, chatbotak, AAren aplikazioak hezkuntzarako, eta abar.
* '''GaLan'''	[[w:Isabel Fernandez de Castro|Isabel Fernandez de Castro]] irakasleak sortu zuen taldeak hezkuntza-esparruan erabil daitezkeen baliabide informatikoak hobetzea eta malgutzea izan du ardatz. Gaur egun, hauek dira ikerketa-lerro nagusiak: Hezkuntzarako eta ikerketarako gomendio-sistemak, Ikaskuntzaren analitika, Hezkuntzarako tresna informatikoak eta Elkarlanean ikasteko laguntza-tresnak 
* '''LoRea'''	''Logic, Ontologies and Reasoning Group''. [[w:Montserrat Hermo|Montse Hermo]], [[w:Paqui Lucio|Paqui Lucio]] eta [[w:Marisa Navarro|Marisa Navarro]] irakasleek sortu zuten taldeak informatikaren oinarri matematikoetan ikertzen du. Ikerketa-lerro nagusiak honako hauek dira: Sistema logikoak, Arrazoibide automatikoa, Domeinu espezifikoetarako ontologiak, Programen espezifikazio, transformazio eta egiaztapena, eta abar. 
* '''GNIA'''	''Geometric Numerical Integration and Applications.'' Espainiako hainbat zentrotan banatutako taldea da; [[w:Ander Murua|Ander Murua]] irakasleak zuzentzen du Informatika Fakultateko atala. Haien lana integratzaile numerikoen azterketa teorikotik hasi, eta mekanika kuantikoan, Monte Carlo simulazioetan, astronomia dinamikoan, optimizazioan eta abarretan egindako proba numeriko eta simulazio errealetaraino doa.
* '''DIMAROVE'''	Hezkuntza berrikuntzarako talde espezializatua. Lan-lerro nagusia da Ingeniaritza Informatikoaren irakaskuntzan Metodologia Aktiboak diseinatzea eta zabaltzea, online baliabideak, proiektuen kudeaketa espiralean, eta balorazio gurutzatuak metodologiak erabiliz. Rosa Arruabarrena da taldearen koordinatzailea.
* '''DSG'''	''Distributed Systems Group.'' Mikel Larrera irakasleak zuzentzen duen taldea, besteak beste, hutsegiteekiko tolerante diren sistemak, sistema dinamiko banatuak, eta haririk gabeko sentsoreen sareak ikertzen ditu.
* '''SN'''	''Stochastic Networks.'' Urtzi Ayesta Ikerbasqueko ikerlariaren taldearen arlo nagusiak dira kontrol eta ikasketa estokastikoak sare konplexuetan, optimizazioa, programazio dinamiko estokastikoak eta arloko aplikazioak

Talde gehiago izan dira Fakultateko historian, une honetan aktiboak ez direna. Haien artea daude, esaterako: 

* '''BDI''' taldea (datu-base interoperableak). [[w:|Arantza Illarramendi]] irakasleak (Aritmel saria, 2010) zuzendutako taldeak arlo hauetan lan egin zuen: [[w:Web semantiko|Web semantikoaren]] erabilera [[w:Informazio-sistema|informazio-sistemen]] kudeaketan, osasun-ezaugarrien tele-transmisioa eta analisia mugikorren bidez, osasun-erregistro informatikoen [[w:Interoperabilitate|interoperabilitatea]] eta abar.

* '''ERABAKI''' taldea, [[w:Juan Manuel Pikatza Atxa|Juan Manuel Pikatza Atxa]] irakasleak zuzenduta, diagnostikoan eta tratamenduan, osagileari erabakiak hartzeko laguntzen dioten sistemak garatu zituzten

* '''Softwaren Ingeniaritza eta Kudeaketa''', [[w:Javier Dolado|Javier Dolado]] irakasleak sortu zuen taldea, hainbat unibertsitate biltzen dituen REMIS sarearen barruan. 

Hasieran esan bezala, oso azkar garatzen eta aldatzen den eremua informatika. Ikerketa-arlo berriak sortzen dira etengabe, eta beste asko moteldu. Etorkizunean ere, fakultateko irakasleek eta ikerlariek erantzun egokia emango diote erronka beti berri horri.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda|30em}}</text>
      <sha1>76uqtk5xf43isr4nd7a856hl736abw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia/1.6. Leonardo da Vinci, ingeniaria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7385</id>
    <revision>
      <id>44576</id>
      <parentid>44548</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53069-15</username>
        <id>2779</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1.6. Leonardo da Vinci ingeniaria */</comment>
      <origin>44576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9543" sha1="p86mmbqv2rabbznjk8y1h8ic6vuittv" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 1.6. Leonardo da Vinci ingeniaria =
:: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2024-03-01)

[[Fitxategi:Leonardo da Vinci - presumed self-portrait - WGA12798.jpg|thumb|200px|Leonardo da Vinci.]]
[[w:Ingeniaritza Goi Eskola Teknikoa (Bilbo)|Bilboko Ingeniaritzako Goi-Eskola Teknikoa]] 1897an sortu zen. Data hori gogorarazteko, 1997an, sorreraren mendeurrena ospatzeko,  Leonardoren ingeniaritza-lanei buruzko liburu kolektibo bat idaztea erabaki zuten orduko zuzendaritzakoek
Horretarako, lehenik eta behin, gutun berezi bat bidali zioten [[w:Espainiako Liburutegi Nazionala|Madrilgo Biblioteka Nazionalari]], bertan aurkitutako Leonardoren kodizeak erabiltzeko baimena eskatuz, alegia, Madril-I eta Madril-II kodizeak. Asmoa zen eskolako irakasle batzuek kodizeotan ageri ziren ingeniaritzako diseinuak aztertzea eta, ahal balitz, haiei  buruzko oroimenezko liburu bat argitaratzea.
Madrilgo erakundeak baimena eman zuen eta aukera eman zuen bi kodizeon [[w:Facsimile|“fac simil”ak]] helburu horretarako erabiltzeko. Gauzak horrela, eskolako hamalau irakaslek elkarlanean hasi, eta mendeurrenerako liburu berezi bat prestatu genuen.
             
== Leonardoren bizitza ==
[[Fitxategi:Maison natale de Léonard de Vinci.jpg|thumb|Leonardoren jaiotetxea ([[Anchiano]], [[w:Vinci|Vinci]], Italia)]]

Kokapen historikoa oroitzeko, Leonardo bizirik zela izandako gertakizun batzuk aipatuko ditugu:

* 1452	Leonardo apirilaren 15ean jaio zen, Vinci-n.
* 1453	[[w:Konstantinopla|Konstantinopla]] otomanoen menpe zegoen oraindik.
* 1455	[[w:Inprimatzeko makina|Inprenta]] asmatu eta [[w:Johannes Gutenberg|Gutenbergek]] Biblia argitaratu zuen.
* 1482	Leonardo Milan-en aritu zen lanean, [[w:Ludovico Sforza|Ludovico Sforza]] “Mairua”ren zerbitzura.
* 1483	[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] jaio zen.
* 1488	Leonardoren Arkitekturako lanak.
* 1489	Anatomiako lanak.
* 1491-97	[[w:Madril-I Kodizea|Madril-I Kodizea]] idatzi zuen.
* 1492	Kristobal Kolon Amerikara iritsi zen.
* 1495-98	 «[[w:Jesusen Azken Afaria|Azken afaria]]» pintatu zuen.
* 1502	[[w:Cesare Borgia|Zesar Borgiaren]] arkitekto eta ingeniari militarra izan zen Romaniako gerran, [[w:Nikolas Makiavelo|Makiavelorekin]] batera.
* 1503-05	[[w:Madril-II Kodizea|Madril-II Kodizea]] idatzi zuen.
* 1506 «[[w:Gioconda|Gioconda]]»/«Mona Lisa» koadro ospetsua pintatu zuen.
* 1506	Mekanika, optika eta geometría lanak.
* 1516	[[w:Amboise|Loirako Amboise-n]], Frantziako [[w:Frantzisko I.a Frantziakoa|Frantzisko I.arekin]]. 
* 1519	[[w:Amboise|Amboisen]] hil zen, maiatzaren 2an. [[w:Juan Sebastian Elkano|Elkanoren]] itsasontziak munduari itzuli osoa eman zion. Erromako Aitasantuak kondenatu egin zuen [[w:Martin Lutero|Lutero]].

== Leonardo eta italiera ==
Garai hartara arte, Europan jakintza garatzeko hizkuntza orokorra [[w:Latin|latina]] zen: lingua franca. Ordea, Leonardok [[w:Italiera|italieraz]] idatzi zituen kodizeak. Horrela, Leonardok italiera teknikoa garatu zuen. 
Martin Luterok Biblia itzuli zuen alemanera (1521-34). Mendeerdi geroago [[w:Joanes Leizarraga|Joanes Leizarragak]] [[w:Itun Berria|Testamentu Berria]] itzuli zuen euskarara (1571), Nafarroako [[w:Joana III.a Albretekoa|Joana III.a Albretekoa]] erreginaren babesaz. Nolabait esateko, euskara teknikoaren garapena ere bi ekimen horien jarraipena da.

== Zer da kodize bat? ==
Latinetik datorren hitza da “codex”; hortik eratorri dira euskarazko kodea, kodetu, [[w:Kodex|kodizea]]… hitzak.  Garai hartan [[w:Kodex|codex]] bat zen orriz osaturiko eskuizkribu bat, inprentaren aurrekoa, liburu modura bildu, josi eta koadernatuta zegoena. Gaur egungo hizkeran, kodize deritze eskuz idatzitako liburuei, Aintzinarotik Erdi Arora bitartean eginikoei bereziki. Haiek liburu bakarrak ziren; edo liburu bakarren kopiak, eskuz eginak. Aldiz, inprentarekin batera hainbat aletako argitalpenetako liburuak etorri ziren.

== Leonardoren idazkera ==
[[Fitxategi:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|[[Vitruvioko gizona]]ren testua ispilu idazkeraz egina dago.]]
Eskuin-ezkertia zen Leonardo, baina gehienetan ezkerti eran idazten zuen, hau da, ezkerreko eskuaz. Bere testuak beste pertsonek irakurtzea nahi zuenean, ezkerretik eskuinerantz idazten zuen. Baina lan berri gehienak eskuinetik ezkerrerantz idazten zituen, beste inork ez ulertzeko moduan, bere asmakizunen sekretua gordetzeko. Bestela esanda, [[w:Ispilu idazkera|idazkera espekularra]] baliatzen zuen, testua ispilutik ikusten den bezala ezkutatuz.

Ezkerretiko idazkera espekularra ispiluaren laguntzaz irakur daiteke erraz.

== Leonardoren kodizeak ==
Beraz, Leonardok ez zuen “libururik” idatzi, “kodizeak” baizik. Beraren eskuzkribuak zenbait kodizetan idatzita daude. Ospetsuenak hauexek dira: Kodize Atlantikoa (Codex Atlanticus), Arundel Kodizea, A, B, C… M Ms. (hauexek eskuzkribuak dira), Leicester Kodizea (geroago, Hammer Kodizea) azken hau Bill Gates-ek erosia 1994an, 25 milioi dolarren truke Madril-I Kodizea, Madril-II Kodizea… 
Ingeniaritzako irakasleok azken bi kodize horiek aukeratu genituen gehienbat, bertatik teknikako ekarpen bereziak zituztenak aukeratuz. Hortaz, jarraian banan-banan aipatuko ditugu horrelako batzuk.
== Haroztegirako diseinuak ==


== Jasoketa-matxardak ==
Gaur egun ere gisa hortako matxardak erabiltzen dira.

== Tenkagailua ==
Modu honetako mekanismo bat diseinatu zuen soka luzeak tenkateko sistema barra bertikalen inguruan kiribilduz.

== Ardatz bertikal birakorren euskarriak ==  
Aipagarria da esatea ezen kasu honetan ageri den pibote konodun euskarriaren antzeko sistema bat 1920. urtearen inguruan “berrasmatu” zela.
Oso interesgarria da ikustela noa konbinatzen zituen konoak, zilindroak eta esferak ardatz bertikala marruskadura txikiaz biraka mantenarazteko. 

== Boladun errodamen ==
tua
Kasu honetan irudi originala ezkerrekoa da; eskuinekoa, haren irudi espekularra. Horretan ondo identifikatzen dira zein diren bola bakoitzean idatzita dauden letrak.


Ondoko bi argazkietan Leonardok diseinaturiko modeloa eta gaur egun ohikoa den boladun errodamendua ageri dira. Izatez, ez dira mekanismo berbera, funtzionamendu desberdinak baitituzte, baina harrigarria da ikustea zein estetika berdintsua duten.


== Torloju amaigabeko engranajea ==
Are harrigarriagoa da Madril-I Kodizean ageri den torloju amaigabeko engranajea.


== Engranajez osaturiko mekanismoak ==
Leonardok hainbat eratako engranajeak erabili zituen makina konplexuak eraikitzeko. Adibidez, kargak jasotzeko erabiltzen den katu mekanikoa Leonardoren diseinu batean oinarriturik dago.


Ondoko bi kasuetan, torloju amaigabeko engranajea pisuak jasotzeko makina batean dago integraturik. Are gehiago, torloju amaigabeko bi engranajeko mekanismoa pisu astuneko kanoi bat arriskurik gabe jasotzeko makinan dago diseinatuta.
                                                                      

== Metalen ijezketa ==
Metalen ijezketa da metalezko masa lodi bati xafla-forma emateko prozesua. Horretarako, masa hori altzairuzko edo burdinurtuzko arrabolen artean iraganarazten da: arrabolak kontrako noranzkoan biratzen dira, eta bien arteko tartean zapaldurik geratzen da materiala, xafla finak eratuz.
ijezketa (eu), laminado (es), laminage (fr), rolling (en) 

Hain zuzen ere, I Ms. eta G Ms. eskuzkribuetan ijezketa gauzatzeko diseinu eder hauek ageri dira, zeinetan ederki adierazten diren biradera, errodamendu eta arrabolen muntaia.


== Mailu-kolpeen bidezko jasogailua == 
Madril-I kodizean makina bitxi baten eskema dago, zeinaren bitartez  biraderaz eragindako hiru mailu ziridunen kolpez ardatz zilindriko bati soka batez loturik dagoen pisu bat kolpeka jaso baitaiteke. 

== Ebaketarako makina automatikoa ==
Garai hartarako erabat sinestezina da Kodize Atlantikoan dagoen ebaketarako makina automatikoa. Biradera baten ardatzean inguraturiko soka baten beste muturrean dagoen pisu bat txirrika baten laguntzaz jasotzen da. Horrela pisuari energia potentziala emanez hasten da prozesua automatikoa: biradera askatuz, martxan jar sistema, hau da, behin eta berriro kolpeka dabilen labana forma duen mailu bat behean dagoen mahai gaineko egurrezko ohol lodi bati iltzauta dagoen material bat larru bat, adibidez poliki poliki automatikoki mozten da, segurtasun osoz eta arriskurik gabe Txundigarria!


== Aisialdirako makinak ==
Dena den, badirudi Leonardok “aisialdirako makinak” diseinatzeko zale ere bazela, ondoko adibideetan ikus daiteenez.

== Helize hegalaria (“helikopteroa”) ==


                            Helize hegalaria (B Ms.)
Hara zer idatzi zuen Leonardok helize hegalariari buruz:
«Ene iritziz, tresna hau liho tentsoz eraikiko balitz (poroak ondo estalita), eta bizkor biraka jarriko balitz, airean gora joango litzateke.»

== Hegaz egiteko makina (ornitopteroa) ==


== Bizikleta ==
Noizbait “aurkikuntza” izugarria bailitzen aurkeztu bazen ere, gaur egun badakigu ez dela Leonardok egina.


Zoritxarrez, faltsifikazio bat da, XIX. mendean Kodize Atlantikoaren orrialde batean norbaitek egina. Dena den, irudi horren egurrezko erreplika bat aurkeztu izan da museo batzuetan Leonardorena ote zen adibide modura.

== Engranajeak, pinoiak eta kateak ==
Halere, bizikletren faltsifikatzailea ondo informaturik bide zegoen, bizikletaren katea ere argi samar adierazi baitzuen.  Kontua da pinoiek eta kateak ondo dokumentatutako tokia dutela Leonardoren kodizeetan, hainbeste kate-diseinu baitaude Madril-I Kodizean eta Kodize Atlantikoan.</text>
      <sha1>p86mmbqv2rabbznjk8y1h8ic6vuittv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44579</id>
      <parentid>44576</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53069-15</username>
        <id>2779</id>
      </contributor>
      <comment>/* Leonardoren bizitza */</comment>
      <origin>44579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9555" sha1="hlvbrn5jh1lrq4n50r1m96zphefyawx" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 1.6. Leonardo da Vinci ingeniaria =
:: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2024-03-01)

[[Fitxategi:Leonardo da Vinci - presumed self-portrait - WGA12798.jpg|thumb|200px|Leonardo da Vinci.]]
[[w:Ingeniaritza Goi Eskola Teknikoa (Bilbo)|Bilboko Ingeniaritzako Goi-Eskola Teknikoa]] 1897an sortu zen. Data hori gogorarazteko, 1997an, sorreraren mendeurrena ospatzeko,  Leonardoren ingeniaritza-lanei buruzko liburu kolektibo bat idaztea erabaki zuten orduko zuzendaritzakoek
Horretarako, lehenik eta behin, gutun berezi bat bidali zioten [[w:Espainiako Liburutegi Nazionala|Madrilgo Biblioteka Nazionalari]], bertan aurkitutako Leonardoren kodizeak erabiltzeko baimena eskatuz, alegia, Madril-I eta Madril-II kodizeak. Asmoa zen eskolako irakasle batzuek kodizeotan ageri ziren ingeniaritzako diseinuak aztertzea eta, ahal balitz, haiei  buruzko oroimenezko liburu bat argitaratzea.
Madrilgo erakundeak baimena eman zuen eta aukera eman zuen bi kodizeon [[w:Facsimile|“fac simil”ak]] helburu horretarako erabiltzeko. Gauzak horrela, eskolako hamalau irakaslek elkarlanean hasi, eta mendeurrenerako liburu berezi bat prestatu genuen.
             
== Leonardoren bizitza ==
[[Fitxategi:Maison natale de Léonard de Vinci.jpg|thumb|Leonardoren jaiotetxea ([[Anchiano]], [[w:Vinci|Vinci]], Italia)]]

Kokapen historikoa oroitzeko, Leonardo bizirik zela izandako gertakizun batzuk aipatuko ditugu:

* 1452	Leonardo apirilaren 15ean jaio zen, [[w:Vinci|Vinci]]-n.
* 1453	[[w:Konstantinopla|Konstantinopla]] otomanoen menpe zegoen oraindik.
* 1455	[[w:Inprimatzeko makina|Inprenta]] asmatu eta [[w:Johannes Gutenberg|Gutenbergek]] Biblia argitaratu zuen.
* 1482	Leonardo Milan-en aritu zen lanean, [[w:Ludovico Sforza|Ludovico Sforza]] “Mairua”ren zerbitzura.
* 1483	[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] jaio zen.
* 1488	Leonardoren Arkitekturako lanak.
* 1489	Anatomiako lanak.
* 1491-97	[[w:Madril-I Kodizea|Madril-I Kodizea]] idatzi zuen.
* 1492	Kristobal Kolon Amerikara iritsi zen.
* 1495-98	 «[[w:Jesusen Azken Afaria|Azken afaria]]» pintatu zuen.
* 1502	[[w:Cesare Borgia|Zesar Borgiaren]] arkitekto eta ingeniari militarra izan zen Romaniako gerran, [[w:Nikolas Makiavelo|Makiavelorekin]] batera.
* 1503-05	[[w:Madril-II Kodizea|Madril-II Kodizea]] idatzi zuen.
* 1506 «[[w:Gioconda|Gioconda]]»/«Mona Lisa» koadro ospetsua pintatu zuen.
* 1506	Mekanika, optika eta geometría lanak.
* 1516	[[w:Amboise|Loirako Amboise-n]], Frantziako [[w:Frantzisko I.a Frantziakoa|Frantzisko I.arekin]]. 
* 1519	[[w:Amboise|Amboisen]] hil zen, maiatzaren 2an. [[w:Juan Sebastian Elkano|Elkanoren]] itsasontziak munduari itzuli osoa eman zion. Erromako Aitasantuak kondenatu egin zuen [[w:Martin Lutero|Lutero]].

== Leonardo eta italiera ==
Garai hartara arte, Europan jakintza garatzeko hizkuntza orokorra [[w:Latin|latina]] zen: lingua franca. Ordea, Leonardok [[w:Italiera|italieraz]] idatzi zituen kodizeak. Horrela, Leonardok italiera teknikoa garatu zuen. 
Martin Luterok Biblia itzuli zuen alemanera (1521-34). Mendeerdi geroago [[w:Joanes Leizarraga|Joanes Leizarragak]] [[w:Itun Berria|Testamentu Berria]] itzuli zuen euskarara (1571), Nafarroako [[w:Joana III.a Albretekoa|Joana III.a Albretekoa]] erreginaren babesaz. Nolabait esateko, euskara teknikoaren garapena ere bi ekimen horien jarraipena da.

== Zer da kodize bat? ==
Latinetik datorren hitza da “codex”; hortik eratorri dira euskarazko kodea, kodetu, [[w:Kodex|kodizea]]… hitzak.  Garai hartan [[w:Kodex|codex]] bat zen orriz osaturiko eskuizkribu bat, inprentaren aurrekoa, liburu modura bildu, josi eta koadernatuta zegoena. Gaur egungo hizkeran, kodize deritze eskuz idatzitako liburuei, Aintzinarotik Erdi Arora bitartean eginikoei bereziki. Haiek liburu bakarrak ziren; edo liburu bakarren kopiak, eskuz eginak. Aldiz, inprentarekin batera hainbat aletako argitalpenetako liburuak etorri ziren.

== Leonardoren idazkera ==
[[Fitxategi:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|[[Vitruvioko gizona]]ren testua ispilu idazkeraz egina dago.]]
Eskuin-ezkertia zen Leonardo, baina gehienetan ezkerti eran idazten zuen, hau da, ezkerreko eskuaz. Bere testuak beste pertsonek irakurtzea nahi zuenean, ezkerretik eskuinerantz idazten zuen. Baina lan berri gehienak eskuinetik ezkerrerantz idazten zituen, beste inork ez ulertzeko moduan, bere asmakizunen sekretua gordetzeko. Bestela esanda, [[w:Ispilu idazkera|idazkera espekularra]] baliatzen zuen, testua ispilutik ikusten den bezala ezkutatuz.

Ezkerretiko idazkera espekularra ispiluaren laguntzaz irakur daiteke erraz.

== Leonardoren kodizeak ==
Beraz, Leonardok ez zuen “libururik” idatzi, “kodizeak” baizik. Beraren eskuzkribuak zenbait kodizetan idatzita daude. Ospetsuenak hauexek dira: Kodize Atlantikoa (Codex Atlanticus), Arundel Kodizea, A, B, C… M Ms. (hauexek eskuzkribuak dira), Leicester Kodizea (geroago, Hammer Kodizea) azken hau Bill Gates-ek erosia 1994an, 25 milioi dolarren truke Madril-I Kodizea, Madril-II Kodizea… 
Ingeniaritzako irakasleok azken bi kodize horiek aukeratu genituen gehienbat, bertatik teknikako ekarpen bereziak zituztenak aukeratuz. Hortaz, jarraian banan-banan aipatuko ditugu horrelako batzuk.
== Haroztegirako diseinuak ==


== Jasoketa-matxardak ==
Gaur egun ere gisa hortako matxardak erabiltzen dira.

== Tenkagailua ==
Modu honetako mekanismo bat diseinatu zuen soka luzeak tenkateko sistema barra bertikalen inguruan kiribilduz.

== Ardatz bertikal birakorren euskarriak ==  
Aipagarria da esatea ezen kasu honetan ageri den pibote konodun euskarriaren antzeko sistema bat 1920. urtearen inguruan “berrasmatu” zela.
Oso interesgarria da ikustela noa konbinatzen zituen konoak, zilindroak eta esferak ardatz bertikala marruskadura txikiaz biraka mantenarazteko. 

== Boladun errodamen ==
tua
Kasu honetan irudi originala ezkerrekoa da; eskuinekoa, haren irudi espekularra. Horretan ondo identifikatzen dira zein diren bola bakoitzean idatzita dauden letrak.


Ondoko bi argazkietan Leonardok diseinaturiko modeloa eta gaur egun ohikoa den boladun errodamendua ageri dira. Izatez, ez dira mekanismo berbera, funtzionamendu desberdinak baitituzte, baina harrigarria da ikustea zein estetika berdintsua duten.


== Torloju amaigabeko engranajea ==
Are harrigarriagoa da Madril-I Kodizean ageri den torloju amaigabeko engranajea.


== Engranajez osaturiko mekanismoak ==
Leonardok hainbat eratako engranajeak erabili zituen makina konplexuak eraikitzeko. Adibidez, kargak jasotzeko erabiltzen den katu mekanikoa Leonardoren diseinu batean oinarriturik dago.


Ondoko bi kasuetan, torloju amaigabeko engranajea pisuak jasotzeko makina batean dago integraturik. Are gehiago, torloju amaigabeko bi engranajeko mekanismoa pisu astuneko kanoi bat arriskurik gabe jasotzeko makinan dago diseinatuta.
                                                                      

== Metalen ijezketa ==
Metalen ijezketa da metalezko masa lodi bati xafla-forma emateko prozesua. Horretarako, masa hori altzairuzko edo burdinurtuzko arrabolen artean iraganarazten da: arrabolak kontrako noranzkoan biratzen dira, eta bien arteko tartean zapaldurik geratzen da materiala, xafla finak eratuz.
ijezketa (eu), laminado (es), laminage (fr), rolling (en) 

Hain zuzen ere, I Ms. eta G Ms. eskuzkribuetan ijezketa gauzatzeko diseinu eder hauek ageri dira, zeinetan ederki adierazten diren biradera, errodamendu eta arrabolen muntaia.


== Mailu-kolpeen bidezko jasogailua == 
Madril-I kodizean makina bitxi baten eskema dago, zeinaren bitartez  biraderaz eragindako hiru mailu ziridunen kolpez ardatz zilindriko bati soka batez loturik dagoen pisu bat kolpeka jaso baitaiteke. 

== Ebaketarako makina automatikoa ==
Garai hartarako erabat sinestezina da Kodize Atlantikoan dagoen ebaketarako makina automatikoa. Biradera baten ardatzean inguraturiko soka baten beste muturrean dagoen pisu bat txirrika baten laguntzaz jasotzen da. Horrela pisuari energia potentziala emanez hasten da prozesua automatikoa: biradera askatuz, martxan jar sistema, hau da, behin eta berriro kolpeka dabilen labana forma duen mailu bat behean dagoen mahai gaineko egurrezko ohol lodi bati iltzauta dagoen material bat larru bat, adibidez poliki poliki automatikoki mozten da, segurtasun osoz eta arriskurik gabe Txundigarria!


== Aisialdirako makinak ==
Dena den, badirudi Leonardok “aisialdirako makinak” diseinatzeko zale ere bazela, ondoko adibideetan ikus daiteenez.

== Helize hegalaria (“helikopteroa”) ==


                            Helize hegalaria (B Ms.)
Hara zer idatzi zuen Leonardok helize hegalariari buruz:
«Ene iritziz, tresna hau liho tentsoz eraikiko balitz (poroak ondo estalita), eta bizkor biraka jarriko balitz, airean gora joango litzateke.»

== Hegaz egiteko makina (ornitopteroa) ==


== Bizikleta ==
Noizbait “aurkikuntza” izugarria bailitzen aurkeztu bazen ere, gaur egun badakigu ez dela Leonardok egina.


Zoritxarrez, faltsifikazio bat da, XIX. mendean Kodize Atlantikoaren orrialde batean norbaitek egina. Dena den, irudi horren egurrezko erreplika bat aurkeztu izan da museo batzuetan Leonardorena ote zen adibide modura.

== Engranajeak, pinoiak eta kateak ==
Halere, bizikletren faltsifikatzailea ondo informaturik bide zegoen, bizikletaren katea ere argi samar adierazi baitzuen.  Kontua da pinoiek eta kateak ondo dokumentatutako tokia dutela Leonardoren kodizeetan, hainbeste kate-diseinu baitaude Madril-I Kodizean eta Kodize Atlantikoan.</text>
      <sha1>hlvbrn5jh1lrq4n50r1m96zphefyawx</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>