Wikibooks euwikibooks https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikibooks Wikibooks eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 7257 44689 44671 2026-10-12T13:53:46Z Ksarasola 1603 44689 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Rotating earth (large).gif|thumb|Lurraren errotazioa GIF animatuan]]'''GIF''' (Graphics Interchange Format) bitmap irudi-formatua da, CompuServe zerbitzu-hornitzaileak osatutako taldeak garatu zuena Steve Wilhite informatikari estatubatuarraren gidaritzapean. 1987ko ekainaren 15ean plazaratu zuten, eta handik gutxira Interneten estandar grafiko nagusietako bat bilakatu zen. == Testuinguru historikoa == 1980ko hamarkadan, ordenagailuen arteko irudi-trukaketa arazo tekniko larria zen: sistema eragile ezberdinek formatu bateraezinak erabiltzen zituzten, eta modemak oso motelak izaten ziren. CompuServe-k soluzio unibertsal bat behar zuen bere fitxategi-deskarga zerbitzurako, kolore-irudiak modu eraginkorrean partekatzeko gai izango zena. GIF-ek ordura arteko formatu zuri-beltza ordeztu zuen, hura ''run-length encoding''-ean oinarrituta zegoela. Arrakastaren gakoa konpresio-algoritmo eraginkor bat aukeratzea izan zen: Lempel-Ziv-Welch (LZW) algoritmoa, Terry Welch-ek 1983an garatu eta Unisys-ek patentatu zuen 1985ean. Algoritmo honek PCX-k edo MacPaint-ek erabiltzen zutena baino askoz hobeto konprimatzen zuen, eta irudi handiak modem moteletatik arrazoizko abiaduran deskargatzea ahalbidetzen zuen. 1987ko abendurako, CompuServe-k hainbat ordenagailutarako bihurketako utilitate askeak banatu zituen, formatu berriaren hedapena sustatuz. Apple IIGS erabiltzaile batek, esaterako, Atari ST edo [[w:Commodore 64|Commodore 64]] batean sortutako irudiak ikusteko gai zen.<ref>["Online Art". Compute!'s Apple Applications. December 1987.]</ref> GIF formatua Webeko lehen bi irudi-formatu herrikoi eta ohikoenetako bat bilakatu zen, bestea zuri-beltzeko XBM formatua zelarik. == Ezaugarri teknikoak == GIF formatuaren oinarria palette da: pixel bakoitzak 8 bit ditu gehienez, eta irudi bakoitzak 256 koloretako taula propioa erabil dezake, 24 biteko RGB espaziotik aukeratua. Ezaugarri horrek GIF oso egoki bihurtzen du formatu hau logotipo, grafiko sinple eta kolore leuneko marrazkietarako, baina ez da egokia argazki errealak edo kolore-degradeak dituzten irudietarako. LZW konpresioak irudi-kalitatea mantentzen du fitxategiaren tamaina murriztuz. Gainera, GIF-ek gardentasuna onartzen du: kolore bat "garden" gisa markatu daiteke atzeko planoak ikusgai egon daitezen. Entrelazatze-ezaugarri aukerazkoari esker, erdizka deskargatutako irudi bat dagoeneko ezaguna zen erabiltzailearentzat, deskarga bertan behera uzteko aukera ematen zuen, beharrezkoa ez bazen ere.<ref>Furht, Borko (2008). Encyclopedia of Multimedia. Springer. ISBN 978-0387747248.</ref> === Egitura === GIF fitxategi batek ondoko egitura hau dauka: * '''Goiburua''' ("GIF87a" edo "GIF89a"): formatua eta bertsioa identifikatzen ditu. * '''Pantaila Deskribatzailea''': irudiak betetzen duen esparruaren pixel-dimentsioak eta koloreen ezaugarriak zehazten ditu. * '''Kolore Taula Globala''' (aukerazkoa): fitxategi osoan aplikatzen diren koloreak. * '''Irudi-blokeak''': irudi bakoitzeko konprimatutako datuak, nahi izanez gero kolore taula lokal propioarekin. * '''Luzapen-blokeak''': animazioa, gardentasuna, metadatuak eta abar kontrolatzen dituzten blokeak. * '''Amaiera-marka''': fitxategiaren amaiera seinalatzen duen byte bakarra (0x3B). == Animazioak == [[Fitxategi:Newtons cradle animation book 2.gif|thumb|GIF animatu bat: [[w:Newtonen pendulu|Newtonen pendulua]]]]GIF ez zen hasieratik diseinatu animaziorako tresna gisa, baina fitxategi bakar batean irudi anitz gordetzeko gaitasuna zuenez helburu horretarako egokia zela erakutsi zuen. GIF89a-ko '''Graphic Control Extension''' (GCE) blokeak fotograma bakoitzaren denbora-atzerapena ezartzeko aukera ematen du, horrela bideo-klip sinpleak sortzen direla. Berezko jokabidez, animazioa behin bakarrik exekutatzen da. Netscape Navigator 2.0 nabigatzaileak 1995ean animazio-begiztak gehitu zituen '''Netscape Application Block''' (NAB) mekanismoaren bidez: sekuentzia 1etik 65.535 aldiz errepika daiteke, edo betirako (zero balioak betiko begizta adierazten du). Ezaugarri hau, GIF89a-ren zehaztapen ofizialaren parte ez izan arren, nabigatzaile moderno guztiek onartzen dute. Animazioen kalitatea eta tamaina asko alda daitezke sortze-tresnaren arabera. Tamaina murrizteko estrategien artean badago kolore taula global bakarra erabiltzea fotograma guztietarako, eta fotograma batetik bestera aldatzen diren pixelak soilik birkodetzea. == LZW Patentea eta eztabaida == GIFek LZW algoritmoa erabiltzen zuen, baina formatua garatu zuenean CompuServe-k ez zekien algoritmo hori patentatuta zegoela. 1993an, Unisys konturatu zen GIFek bere patentea erabiltzen zuela, eta lizentzia-negoziazioak hasi ziren orduan. Akordioaren iragarpena 1994ko abenduaren 24an egin zen, eta garatzaile-komunitatearen erreakzioa oso kritikoa izan zen, GIF formatu askea zela uste baitzuten. Ondorioz, PNG (Portable Network Graphics) formatua 1995ean garatu zen GIF ordezkatzeko asmoz.<ref>Greg Roelofs. "History of the Portable Network Graphics (PNG) Format". libpng.org.</ref> Hala ere, PNGren onarpena ez zen berehala gertatu, eta GIF ezin izan zen epe laburrean baztertu. 1999an, League for Programming Freedom erakundeak "Burn All GIFs" kanpaina abiatu zuen Unisysen aurka. Patentea 2004an iraungi zen munduko herrialde guztietan, eta harrezkero GIF formatua erabat libre bilakatu zen. {{koadro-berde| == Egungo egoera eta alternatibak == Gaur egun batez ere sare sozialetako erreakzio eta emozio-adierazpide gisa erabiltzen da, adibidez, Tumblr, X, eta mezularitza aplikazioetan. Hala ere, dituen mugak direla eta, 256 koloreko muga eta animazioetarako fitxategi tamaina handia, lekua kendu diote beste formatu batzuek: PNG, MP4/WebM, WebP eta AVIF. 2016an, Telegram-ek GIF guztiak MPEG-4 bideora bihurtzen hasi zen automatikoki, kalitate berdinerako %95 espazio gutxiago behar dela adieraziz. Gaur egun "GIF" hitzak adiera zabala hartu du, eta bideo laburren sinonimo gisa erabiltzen da sarri, jatorrizko fitxategi-formatuarekin harremanik ez duten kasuetan ere. }} == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif87.txt GIF 87a zehaztapena (W3C)] * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif89a.txt GIF 89a zehaztapena (W3C)] * [https://giflib.sourceforge.net/ GIFLIB proiektua] * [https://www.eecis.udel.edu/~amer/CISC651/lzw.and.gif.explained.html LZW eta GIF azalduta] [[Kategoria:Informatika]] [[Kategoria:DIF50]] 6awc0fel8qo6lk35tvct562gw9ebzww 0 7275 44688 44670 2026-10-12T13:49:53Z Ksarasola 1603 /* Testu Ebakia */ {{koadro-berde 44688 wikitext text/x-wiki Euskararen erabilerak unibertsitate-ikasketetan, EHUn, eboluzio oso desberdina izan du zentroen arabera. Gipuzkoako campusaren kasuan, eta zientzia/teknologiaren arloan, aitzindariak izan ziren Kimika eta Informatika Fakultateak. Informatika Fakultatearen kasua deigarria da. Urte gutxi sortu zenetik, 1980ko hamarkadan hazkunde handia izan zuen, ikasle asko matrikulatu baitzen ikasketa berriak egiteko (ez zegoen beste zentrorik EHUn ezta inguruko unibertsitateetan ere). Hori ez zen oztopoa izan, ordea, irakasle askoren euskaltzaletasuna praktikan jartzeko. Bi izen aipatu behar dira, [[w:Kepa Sarasola|Kepa Sarasola]] eta [[w:Iñaki Alegria|Iñaki Alegria]], haien kemenez eta hainbat irakasleren babesarekin abiatu baitzen euskarazko taldea fakultatean. Eta lagun asko bultzatu zuten gero lantegi horretan sartzeko. Erronka ez zen makala, zerotik abiatu behar baitzen arlo guztietan: terminologia, liburuak, ikasmaterialak,  eskuliburuak…. Eta dena partekatu behar zen ikerketa eta tesiekin, horiek ere euskaraz. [[File:Korrika 2011 Informatika Fakultatea Ibaeta 03.jpg|thumb|Iñaki Alegria 2011ko Korrikan, Informatika Fakultatearen kilometroan.]] Urteak igaro dira, eta gaurko egoera arras desberdina da: ikasketak euskaraz egin daitezke, terminologia finkatuta dago (termino eta kontzeptu berriak etengabe sortzen badira ere), liburu asko daude, irakaskuntza-material denetarikoak erabil daitezke... Eta euskara aukeratzen duen ikasleen kopurua asko emendatu da. Euskara guztiz integratuta dago egunerokotasunean, irakaskuntzan, ikerkuntzan, zerbitzuetan, administrazioan eta gobernuan. Euskara da Informatika Fakultatearen hizkuntza. == Euskarazko irakaskuntza == Euskarazko irakaskuntza urte gutxitan garatu zen, '''Lizentziaturan'''. Hona hemen datu eta data batzuk.<ref>[http://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/fakultatea-eta-euskara Informatika euskalduntzen] Informatika fakultateko webgunean</ref><ref>{{erreferentzia|izena=Agustin|abizena=Arruabarrena Frutos|urtea=2016|izenburua=Euskararen eboluzioa Informatika Fakultatean|argitaletxea=UPV/EHU-ko Informatika Fakultatea|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/documents/340468/7204540/Euskararen+eboluzioa.pdf/c58061ab-cfa1-4833-9b65-eaf6bdab33e2?t=1507280733000}}</ref> * '''1984-1985''' Lehen aldiz eskaini ziren 1. mailako bi ikasgai euskaraz: Informatika I (Iñaki Alegria) eta Programazioa (Kepa Sarasola). Bi urte geroago, irakasle berriak —[[w:Olatz Arregi|Olatz Arregi]], [[w:Txelo Ruiz Vazquez|Txelo Ruiz]], [[w:Patxi Angulo Martin|Patxi Angulo]] eta Guadalupe Gutiérrez— kontratatu ziren 1. mailako ikasgai guztiak euskaraz emateko. Gehiago etorriko ziren hurrengo urteetan, eta, garrantzitsuago, dagoeneko fakultatean zeuden hainbat irakasle animatu ziren 2. eta 3. mailako ikasgaiak euskaraz prestatzera eta irakastera. * '''1988-1989''' 3. mailako bi ikasgai eskaini ziren euskaraz; guztira, 11 ikasgai. Ikasturte honetatik aurrera Euskara Teknikoa I eskainiko da hautazko moduan (eta Euskara Teknikoa II hurrengo urtean). Urte horretan hasitako ikasle batek ikasketen % 60 egin ahal izan zuen euskaraz. * '''1992-1993''' Zortzi urte igaro dira eta 1. ziklo osoa, 16 ikasgai, eskaini zen lehen aldiz euskaraz. * '''1994-1995''' Ikasketa-plana aldatu zen: hemendik aurrera '''Ingeniaritza''' bat izango da. Plan berriaren diseinuak bermatu zuen euskararen erabilera ikasmaila eta alor guztietan. * '''1998-1999''' Ingeniaritza zabaldu zen maila guztietara, gaztelaniaz eta euskaraz (ikasgai batzuk ingelesez ere bai). Bitartean, lizentziaturaren 4. eta 5. mailetan, euskarazko ikasgaiak ere eskaini ziren lehen aldiz: lizentziaturan hasi ziren azkeneko ikasleek karreraren % 80 baino gehiago euskaraz egin ahal izan zuten. Derrigorrezko ikasgai guztiaz gain, hautazko ikasgai asko euskaraz eskaini ziren dagoeneko. Ideia bat izateko, 2001-2002 urtean 148 hautazko kreditu eskaini ziren euskaraz; ingeniaritza osatzeko, 57 kreditu behar ziren (gehi aukera askeko beste 33 kreditu).<ref>{{Erreferentzia|izena=Mikel|abizena=Basabe|urtea=2000-06-14|izenburua=Euskarak etorkizun oparoa du informatikaren alorrean.|argitaletxea=berria.eus|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/hemeroteka/egunkaria/?zbilatu=%22kepa+sarasola%22&h_u=1990&h_h=12&h_e=06&b_u=2003&b_h=02&b_e=20&bilatu=Bilatu&orridata=20000614&ikusi=059|aldizkaria=Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka.|sartze-data=2020-10-05}}</ref> 14 urtetan egin zen bidaia (ia) osoa. Nondik gentozen eta zein zailtasun zeuden aurrean ikusita, uste dugu arrakasta baten historia dela. Eta ez da hori guztia: 2000-2001 urtean, hiru urteko Ingeniaritza Teknikoa eskaini zen Fakultatean, euskaraz ere, noski. Tartean, hainbat irakaslek doktore-tesiak egin zituzten, liburuak, apunteak, laborategiko materialak eta abar argitaratu, arloko hiztegia osatu, programak eta aplikazioak garatu, irakasleak trebatu, ikerkuntza... Arlo guztietan lan egin zen euskaraz. Aldaketa gehiago izan dira handik hona. 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesuaren ondorioz, 4 urteko '''Informatika Ingeniaritzako''' '''Gradua''' sortu zen. Eta 2020-2021 ikasturtetik aurrera, beste gradu bat: '''Adimen Artifizialeko Gradua'''. Dagoeneko, ikasle gehienak euskaraz prestatzen dira. Eta graduekin batera, '''Masterrak''' zabaldu ziren. Horietako bat, Informatika Ingeniaritzako Master profesionala (IIM), euskaraz ere eskaini zen, bai eta Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua (HAP) masterra ere, euskaraz (eta ingelesez), [[w:Ixa taldea|Ixa ikerketa-taldearen]] eskutik. Masterretan ikasle kopuruak txikiak dira (10-30), ingelesaren presentzia handia da, eta zaila da euskararen presentzia ziurtatzea, baina hor ere aukerak izan genituen euskaraz aritzeko.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=|urtea=2015|izenburua=Eskaintzen ditugun masterrak eta itzulpengintzako graduondokoa – Hizkuntza-teknologiak|argitaletxea=Ixa Taldea|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu|url=https://www.unibertsitatea.net/blogak/ixa/2015/07/08/eskaintzen-ditugun-masterrak-eta-itzulpengintzako-graduondokoa/|sartze-data=2019-03-09}}</ref> Hurrengo grafikoak bidaia osoa laburbiltzen du. [[File:Euskal ikasleen portzentaia.jpg|600px|center|Ikasleek euskaraz egin ahal izan duten ikasketen ehunekoa, hasi ziren urtearen arabera.]] == Ikasleak == 1984-1985eko ikasturtean, hasieran, lehen mailako 375 ikasleetatik 35 inguru izan ziren euskara taldean; beraz, % 8-10 edo (datu zahar zehatzak zailak dira lortzen, eta, beraz, hurbilpen gisa hartu behar dira). Kopuru hori handituz joan da nabarmen, nahiz hazkundea gorabeheratsua izan bada ere. Grafiko honetan euskara aukeratu duten ikasleen kopuruaren eboluzioa ageri da, 2025-2026 ikasturtea arte. [[File:DIF euskara 1mailan 84-26.jpg|600px|center|Euskara aukeratu duten ikasle guztien ehunekoak (1. mailan)]] [[w:Eustat|Eustatek]] argitaratzen dituen datuen arabera, 2025-2026 ikasturtean, Gipuzkoako ikasleen % 82 euskaraz egiten ari da batxilergoa (eta % 68 EAE osoa kontuan hartuta). Fakultatean, % 60k inguruan aukeratu du euskara azken urteetan (gorabehera askorekin); beraz, espero da kopuru hori igotzen jarraitzea hurrengo urteetan. == Irakasleak == Irakasle gutxi zegoen hasieran fakultatean, baina eskaera gero eta handiagoari aurre egin ahal izateko, lagun asko kontratatu behar izan ziren oso denbora gutxian, informatikariekin batera fisikariak, matematikariak, eta abar. Euskara ez zen baldintza bat. Baina, euskara taldea abian jarri zela, euskarazko profila zuten lehengo plazak lortu ziren. Eta horrekin batera, zenbait liberazio izan ziren irakasleen euskara maila eta praktika hobetzeko, EGA tituluak lortzeko, eta abar. Hasieran, 1984an, irakasleen % 20 edo euskaraz ari ziren; ingeniaritza abian jarri zenean, 1994an, % 40; eta Gradua hasi zenean, % 55 edo. Egoera gaur oso bestelakoa da. Kontratatzen diren irakasle berriak, salbuespenak salbuespen, euskaldunak dira, eta dagoeneko irakasleen % 85 edo euskalduna da, eta laster, klaustro (ia) osoa euskalduna izango da. == Irakaskuntzarako Materialak == Urte hauetan, oinarrizko bibliografia euskaraz osatu da: hiztegiak sortu dira, nazioarteko erreferentzia-liburuak itzuli dira, eta hainbat eta hainbat testu eta eskuliburu sortu dira gai askotarikoaz: programazio-metodologia, -ariketak eta [[w:Programazio-lengoaia|-lengoaiak]] ([[w:Ada (programazio-lengoaia)|ADA]], [[w:C (programazio lengoaia)|C]], [[w:Python (informatika)|Python]], [[w:Lisp|LISP]]...), [[w:Datu-base|datu-baseak]], konputagailuen arkitektura, sistema digitalak, zirkuitu elektriko eta elektronikoak, sistema eragileak, robotika, matematikak, konputagailu-sareak, sistemen eta sareen administrazioa, [[w:makina-lengoaia|makina-lengoaia]], konputagailu bidezko grafikoak, [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|hizkuntzaren prozesamendua]], arloko hiztegiak...<ref name=":10">{{Erreferentzia|izenburua=Euskara - Informatika Fakultatea - UPV/EHU|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/fakultatea-eta-euskara|aldizkaria=Informatika Fakultatea|sartze-data=2023-07-30}}</ref><ref>{{erreferentzia|izena=Agustin|abizena=Arruabarrena Frutos|urtea=2016|izenburua=Irakasleen liburugintza Informatika Fakultatean (pdf ,556,50 Kb)|argitaletxea=UPV/EHU-ko Informatika Fakultatea|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/documents/340468/7204540/Irakasleen+liburugintza.pdf/b9b54816-c38b-4ce8-b707-e13d099c2646?t=1507287131000}}</ref> Ikasgai gehienetan apunte oso landuak daude, ariketa eta laborategiko praktiketarako hainbat material sortu da, webeko ikastaroak prestatu dira, eta abar. Ezerezetik abiatu ginen, baina oparoa da gaurko egoera. Dena den, kontuan hartu behar da liburu eta material berriak deabruzko abailaz sortzen (eta hiltzen) direla, gehien bat ingelesez, eta oso zaila dela erritmo horri eustea. Are gehiago, azken urteetako joera indartsua da: ikasleek gero eta gutxiago erabiltzen dute liburu-formatua. Eta horretan gaude fakultatean ere: euskarazko materialak [[w:Kategoria:Informatika|Wikipedian]], [http://Kategoria:Informatika wikiliburutan], bideotutorialetan eta beste hainbat euskarri digitaletan ere daude eskuragarri. == Ikerkuntza == Fakultateko irakaskuntzan euskarak izandako eboluzioa azaldu dugu, eta merezi du aipatzea, labur, euskararen presentzia ikerketan ere. Ikerketaren emaitzak munduan azaltzeko hizkuntza globalizatua ingelesa izanagatik, horrek ez du galarazten, inondik inora, taldeen barne lana eta ekoizpena euskaraz ere egitea eta zabaltzea. Hainbat ikerketa-talde daude fakultatean, eta irakasleak euskaldunak diren neurrian, euskaraz ere lan egiten dute. Azpimarratu behar da Ixa taldea, gaur HiTZ zentroan integratuta, hizkuntzaren prozesamenduan lan egiten duena. Ikerketaren eta goi-mailako formazioaren emaitza ezagunetako bat doktore-tesiak dira. Eremu ia berria zen euskararako, baina hor ere arrastoa utzi dugu. Kepa Sarasola irakasleak, sortu berria zen Ixa taldeko kideak, defendatu zuen fakultateko aurreneko doktore-tesia euskaraz, 1988an. Urteak joan urteak etorri, dagoeneko hainbat eta hainbat doktore-tesi egin dira euskaraz. Azken urteetan, eta nazioarteko tesiak orokortu diren neurrian, ingelesa guztiz nagusitu da tesietan, baina ohiko da euskara eta ingelesa batera erabiltzea, atal desberdinetan, tesiak idazterakoan. Beraz, beste hainbat tesitan ere, euskarak badu presentzia nabarmena. Euskararekin erlazionatutako produktu asko egin dira fakultatean: testuen zuzentzaile automatikoak hasieran, eta adimen artifizialaz lagundutako itzultzaileak, bilatzaileak eta abar gaur egun. Produkzio zientifikoa zabala da eremu horietan. == Fakultateko administrazioa eta gobernua == [[File:DIF Bikain ziurtagiria 2016.png|thumb|Donostiako Informatika Fakultateak 2016an jaso zuen Bikain ziurtagiria]]Azken aipamen bat fakultatearen funtzionamendu orokorrari buruz. Dekanotzak eta Fakultate Batzarrak euskara dute lan-hizkuntza gaur egun. Idazkaritzako, ate-zaintzako eta informatika-zerbitzuetako langileak ere euskaldunak dira. Horren guztiaren isla, fakultateak lortu zuen, 2016 urtean, Bikain agiria, euskararen kalitate-ziurtagiria. Euskararen erabilera enpresa-munduan aztertzen duen ekimena unibertsitatera zabaldu da aurreneko aldiz, eta gure ibilbidea eta egoera saritu dituzte.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=Eusko Jaurlaritza|urtea=2016|izenburua=Aitortzak. 2016an Bikain Ziurtagiria lortu zuten erakundeen zerrenda.|argitaletxea=Eusko Jaurlaritza.|hizkuntza=eu|data=2018-02-01|url=https://www.euskadi.eus/informazioa/bikain-aitortzak/web01-a2bikain/eu/|aldizkaria=www.euskadi.eus|sartze-data=2022-08-13}}</ref> Unibertsitatean ziurtagiri hori lortu zuen lehen fakultatea izan zen EHUko Informatika Fakultatea.<ref>{{Erreferentzia|izena=Gotzon|abizena=Aranburu|izenburua=Informatika fakultatea|hizkuntza=eu|data=2017-01-24|url=https://www.naiz.eus/eu/gaiak/noticia/20170124/informatika-fakultatea-euskaraz-bikain-eskuratu-duen-lehen-unibertsitatea|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2026-05-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Kepa|abizena=Sarasola|izenburua=1.000 informatikari euskaldun Bikain|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/5102295/023/003/2016-12-20/1000-informatikari-euskaldun-bikain.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2022-08-13}}</ref> {{koadro-berde| Euskara Informatika Fakultateko hizkuntza da, arlo guztietan. Eta hala izango da etorkizunean ere. Unibertsitatera sartzen diren ikasleak ohituta daude euskaraz aritzen, eta goranzko joera dago euskarazko ikasketak hautatzeko. Euskarazko irakaskuntzarekin hasi ginenetik, 1.500 profesional baino gehiago formatu ditugu euskaraz informatikaren maila guztietan, gizarteko arlo guztietara euskara eraman dutenak: irakaskuntzara, administraziora, enpresetara, ikerketa-zentroetara...., hemen eta munduan zehar ere. Eta hurrengo 50 urteetan? Informatikaren etorkizuna aurreikusten ia ezinezkoa da, noski, baina euskara ondo errotuta dago fakultatearen bizitzan. Ikasle gehiago formatuko dira euskaraz, hizkuntzaren kalitatea hobetuko da, erabilera areagotuko da, ikasgai eta proiektu berriak sortuko dira… Ilusioa, kapazitatea eta gogoa ez zaizkigu faltako! }} == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda|2}} 3zlzngblnhgi1ft5yg4och9za8ug1k9 0 7391 44684 44669 2026-10-12T12:03:15Z ~2026-54851-06 2782 /* AA agenteak */ 44684 wikitext text/x-wiki == AA agenteak == '''Adimen artifizial agentiboa''' ('''AA argentiboa''', '''AA agenteak''') sistema autonomoetan zentratzen den [[w:adimen artifizial|adimen artifizial]] mota bat da. Sistema horiek erabakiak har ditzakete eta erabakietatik eratorritako ekintzak giza-gainbegiraketarik gabe gauzatu ditzakete.<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Adimen Artifizialeko agenteen aroa, ez arazorik gabea|hizkuntza=eu|data=2026-09-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/adimen-artifizialeko-agenteen-aroa-ez-arazorik-gabea/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-10-10}}</ref> Sistema independenteek automatikoki erantzuten diete prozesuko egoerei, horretan emaitzak sortzeko. Eremua estuki lotuta dago automatizazio agentiboarekin, hau da, agenteetan oinarritutako prozesuen kudeaketa-sistemekin, prozesuen automatizazioan aplikatzen denean. Aplikazioen artean hauek sartzen dira: [[w:Software-garapen|softwarearen garapena]], [[w:Bezeroaren arretarako zerbitzu|bezeroaren arretarako zerbitzua]], [[w:Zibersegurtasun|zibersegurtasuna]] eta enpresa-adimena.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=intel·ligència artificial agentiva - Terminologia de la intel·ligència artificial {{!}} TERMCAT|url=https://www.termcat.cat/ca/diccionaris-en-linia/347/fitxa/NDg3Nzg3Nw==|accessdate=2026-06-16}}</ref> [[Fitxategi:LATXA-KODEA Ganbilatik Wikidatara.png|thumb|Erdian|500px|LATXA-KODEA agenteak programazioan laguntzen. Adibidea: Python script bat datu-base batetik datuak Wikipediara eramateko]] == Oinarrizko kontzeptua == AA agentiboaren oinarrizko kontzeptua da, gizakiaren esku-hartzerik gabe zeregin automatizatuak egiteko AAren agenteak erabiltzea barneratzen duena.<ref name="WE">{{Erreferentzia|izena=Ron|abizena=Miller|izenburua=What exactly is an AI agent?|data=December 15, 2024|url=https://techcrunch.com/2024/12/15/what-exactly-is-an-ai-agent/}}</ref> [[w:Robotic process automation|Robot-prozesuen automatizazioa]] (RPA) eta AAren agenteak programatu daitezke zeregin espezifikoak automatizatzeko edo erregeletan oinarritutako erabakiei laguntzeko, baina arauak finkoak izan ohi dira.<ref name="BB">{{Erreferentzia|izenburua=Battle bots: RPA and agentic AI|url=https://www.cio.com/article/3632304/battle-bots-rpa-and-agentic-ai.html|lana=CIO}}</ref> AA agentiboak modu independentean funtzionatzen du, eta erabakiak hartzen ditu etengabeko ikasketaren bidez eta kanpoko datuak zein datu konplexuak aztertuz.<ref name="NB">{{Erreferentzia|izena=Hendrik|abizena=Leitner|izenburua=What Is Agentic AI & Is It The Next Big Thing?|data=July 15, 2024|url=https://www.ssonetwork.com/intelligent-automation/articles/what-is-agentic-ai|lana=SSON}}</ref> Funtzionatzen duten agenteek AAren arloko teknika bat baino gehiago eska ditzakete, hala nola [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|hizkuntzaren prozesamendua]], [[w:ikasketa automatikoa|ikasketa automatikoa]] (''Machine Learning'') eta [[w:w:ordenagailu bidezko ikusmena|ordenagailu bidezko ikusmena]], ingurunearen arabera.<ref name="WE" /> Bereziki, [[w:Indargarri bidezko ikaskuntza|Indargarri bidezko ikasketa]] (''Reinforcement learning'', RL) funtsezkoa da AA agentiboan. Erabaki autobideratuak hartzerakoan ''saiakuntza eta errore'' metodoaren bidez agenteari laguntzen dio ekintza egokienak zein diren ikasten. Beren ingurua esploratzeko RL etengabe erabiltzen duten agenteek sariak edo zigorrak jasotzen dituzte beren ekintzengatik, eta horrek denboran zehar hobetu egiten du erabakiak hartzeko duten gaitasuna. == Historia == Ikerlari batzuek AA agentiboaren kontzeptuaren sustraiak ikusten dituzte [[w:Alan Turing|Alan Turingek]] XX. mendearen erdialdean makinen adimenarekin egindako lanetan eta [[w:Norbert Wiener|Norbert Wienerrek]] atzeraelikatze-sistemen inguruan egindako lanetan.<ref name="CR">{{Erreferentzia|izenburua=The Evolution of Agentic AI: From Concept to Reality|data=January 22, 2025|url=https://aiworldjournal.com/the-evolution-of-agentic-ai-from-concept-to-reality/}}</ref> 'Agenteetan oinarritutako prozesuen kudeaketa-sistema' terminoa 1998az geroztik erabili zen enpresa-prozesuak kudeatzeko agente autonomoak deskribatzeko.<ref>{{Erreferentzia|izena=P. D.|abizena=O'Brien|orrialdeak=161–174|abizena2=Wiegand|izena2=M. E.|data=July 1998|kazeta=The Knowledge Engineering Review|liburukia=13|alea=2|doi=10.1017/S0269888998002070}}</ref> Azken hamarkadan, AAren aurrerapen nabarmenek AA agentiboaren garapena sustatu dute. [[w:Ikaskuntza sakon|Ikasketa sakonean]], [[w:Indargarri bidezko ikaskuntza|indargarri bidezko ikaskuntzan]] eta [[w:Neurona-sare artifizial|neurona-sareetan]] izandako aurrerapenei esker, AAren sistemek beren kabuz ikasi ahal izan zuten, eta erabakiak hartu gutxieneko giza-gida batekin. AA agentiboaren baliagarritasuna frogatu da garraio autonomoan, automatizazio industrialean eta neurrirako osasun-arretan ere. 2025ean, [[w:Forrester Research|Forrester]] ikerketa-enpresak adimen artifizial agentibo izendatu zuen 2025erako teknologia berri nabarmenena.<ref name="UC">{{Erreferentzia|izenburua=Agentic AI: 6 promising use cases for business|url=https://www.cio.com/article/3603856/agentic-ai-promising-use-cases-for-business.html|lana=CIO}}</ref> == Aplikazioak == AA agentea erabiltzen duten aplikazioek honakoak barne hartzen dituzte: * Software-garapena: AAren kodetze-agenteek kode-zati handiak idatz ditzakete eta berrikusi. Agenteek kodearekin zerikusirik ez duten atazak ere egin ditzakete, adibidez, kodearen [[w:Alderantzizko ingeniaritza|alderantzizko ingeniaritzako]] zehaztapenak.<ref name="UC2">{{Erreferentzia|izenburua=Agentic AI: 6 promising use cases for business|url=https://www.cio.com/article/3603856/agentic-ai-promising-use-cases-for-business.html|lana=CIO}}</ref> * Bezero-arretaren automatizazioa: AAren agenteek bezeroarentzako zerbitzua hobetu dezakete, txatbot-ek galdera sorta zabalago bati erantzuteko duten gaitasuna hobetuz, gizakiek aurrez programaturiko erantzun multzo mugatu bat izan beharrean.<ref name="UC2" /> * Enpresako lan-fluxuak: AAren agenteek automatikoki automatiza ditzakete ohiko zereginak, datu multzokatuak prozesatuz; enpresa batek, ordea, [[w:API|API]] aurreprogramatuak behar ditu zeregin espezifikoetarako.<ref name="UC2" /> * [[w:Zibersegurtasun|Zibersegurtasuna]] eta mehatxuen detekzioa<ref name="UC2" />, baina ez da ahaztu behar erasoak egitera ere bideratu daitezkeela AA agenteak. * Industria eta merkataritza: fabrikazio eta mantentze prediktiboa (Siemens)<ref name="f[a]">{{Erreferentzia|izenburua=AI-based predictive maintenance|url=https://www.siemens.com/global/en/products/automation/topic-areas/artificial-intelligence-in-industry/usecases/ai-based-predictive-maintenance.html|lana=siemens.com Global Website|accessdate=2025-04-10}}</ref>, Finantzak eta merkataritza algoritmikoa (JPMorgan & Chase)<ref name="f[b]">{{Erreferentzia|izena=Gizel|abizena=Gomes|izenburua=AI in Banking: JP Morgan Leads the AI Sphere|data=2024-09-03|url=https://ctomagazine.com/jp-morgan-chase-accelerates-ai-adoption/|lana=CTO Magazine|accessdate=2025-04-10}}</ref>... {{koadro-berde| == AA agenteen arriskuak eta kontsiderazio etikoak == ''Agentzia'' (AA agenteak) da gaur egun AAren arrisku-iturri nagusia Yoshua Bengioren ustez.<ref name=":1" /> Txostenean diotenez LLM batzuek jokabide maltzurrak edo autopreserbaziozkoak erakutsi izan dituztela, eta zalantzarik ez dute horrek gora jarraituko duela eta etorkizuneko sistemek kalte egiteko adinako gaitasun intelektuala izango dutela. Arrisku horren adibide larri bat ezaguna egin da 2026 urtean [[w:OpenAI|OpenAIk]] [[w:Hugging Face|Hugging Face]] gainean egindako eraso zabaldu denean.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Anatomía de un hackeo|hizkuntza=es|data=2026-10-10|url=https://www.lavanguardia.com/vida/20261010/11648162/anatomia-hackeo.html|aldizkaria=La Vanguardia|sartze-data=2026-10-10}}</ref> Agenteek kanpoalderako sarbide mugatua zuten, baina aukera hori baliatuta kanpora askatasunaz joateko aukera bilatu zuten, irudiak trukatzeko zuten aukera testuak trukatzeko modu bitxi bat asmatuta. Atzipena baliatuta Hugging Faceko makinetan sarbidea lortu, bertako makinetan kodea exekutatu eta babes-prozedurak gainditu zituzten. Bestalde, AA agentiboaren garapenak eztabaidak eragin ditu alborapenaren, kontuak ematearen eta gardentasunaren inguruan, sistema autonomoek arrisku handiko erabakiak hartzen baitituzte gizakiaren esku-hartzerik gabe. 2024an, AEBetako EEOC Batzordeak (Equal Employment Opportunity Commission) AAk bultzatutako [[w:HireVue|HireVue]] kontratazio plataformaren aurkako ikerketa bat abiatu zuen, bere AA agenteak genero eta arraza arrazoiengatik pertsonak diskriminatzen zituen kexak agertu ostean.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=AI Screening Systems Face Fresh Scrutiny: 6 Key Takeaways From Claims Filed Against Hiring Technology Company|hizkuntza=en|url=https://www.fisherphillips.com/en/insights/insights/ai-screening-systems-face-fresh-scrutiny-6-key-takeaways-from-claims-filed-against-hiring-technology-company|aldizkaria=Fisher Phillips|sartze-data=2026-10-08}}</ref> Alborapena entrenamendu-datu eskasei egotzi zitzaien zuzenean. Kezka horien aurrean egon daitezkeen irtenbideen artean, araudia gainbegiratzea eta berme teknikoak daude. Europar Batasuneko 2025eko AAren Legeak, AAri buruzko lehen lege integralak, behartu egiten du AA agentearen arriskuak ebaluatzera arrisku handiko sektoreetan, hala nola osasun-laguntzan. AA arloko enpresak ere (adibidez, OpenAI eta [[w:Anthropic|Anthropic]]) erregulatzeko asmoa azaldu dute, "AA konstituzional" eta "guardrail" etikoak (adib. adibidez, ekitate-egiaztapenak) moduko kontzeptuak aipatuz. Adituek ohartarazi dute, baina, estandar globalik gabe, mosaiko-erregulazioek kontuak ematea zaildu lezaketela. Zillow-ren aurkako 2023ko AAren ardura-salaketan ikusi zen bezala, non bere prezioetarako algoritmo agenteak etxebizitzaren diskriminazioa larritu omen zuen }} == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda|30em}} 1b7fe8tsbh4namhhrqcuatw1lwl9fq4 44685 44684 2026-10-12T12:09:08Z Ksarasola 1603 44685 wikitext text/x-wiki == AA agenteak == '''Adimen artifizial agentiboa''' ('''AA argentiboa''', '''AA agenteak''') sistema autonomoetan zentratzen den [[w:adimen artifizial|adimen artifizial]] mota bat da. Sistema horiek erabakiak har ditzakete eta erabakietatik eratorritako ekintzak giza-gainbegiraketarik gabe gauzatu ditzakete.<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Adimen Artifizialeko agenteen aroa, ez arazorik gabea|hizkuntza=eu|data=2026-09-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/adimen-artifizialeko-agenteen-aroa-ez-arazorik-gabea/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-10-10}}</ref> Sistema independenteek automatikoki erantzuten diete prozesuko egoerei, horretan emaitzak sortzeko. Eremua estuki lotuta dago automatizazio agentiboarekin, hau da, agenteetan oinarritutako prozesuen kudeaketa-sistemekin, prozesuen automatizazioan aplikatzen denean. Aplikazioen artean hauek sartzen dira: [[w:Software-garapen|softwarearen garapena]], [[w:Bezeroaren arretarako zerbitzu|bezeroaren arretarako zerbitzua]], [[w:Zibersegurtasun|zibersegurtasuna]] eta enpresa-adimena.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=intel·ligència artificial agentiva - Terminologia de la intel·ligència artificial {{!}} TERMCAT|url=https://www.termcat.cat/ca/diccionaris-en-linia/347/fitxa/NDg3Nzg3Nw==|accessdate=2026-06-16}}</ref> [[Fitxategi:LATXA-KODEA Ganbilatik Wikidatara.png|thumb|Erdian|500px|LATXA-KODEA agenteak programazioan laguntzen. Adibidea: Python script bat datu-base batetik datuak Wikipediara eramateko. Adibidean, Ganbila.eus datu-basean Jose Ramon Soroiz aktorearen antzezlanen datuak hartzen dira. (ikus: https://www.ganbila.eus/egilea-JoseRamonSoroiz ) Wikipediara datu horietako batzuk eramaten dira wikitaula bat sortuz. (ikus https://eu.wikipedia.org/wiki/Jose_Ramon_Soroiz) Python programa hemen dago: https://eu.wikipedia.org/wiki/Eztabaida:Jose_Ramon_Soroiz]] == Oinarrizko kontzeptua == AA agentiboaren oinarrizko kontzeptua da, gizakiaren esku-hartzerik gabe zeregin automatizatuak egiteko AAren agenteak erabiltzea barneratzen duena.<ref name="WE">{{Erreferentzia|izena=Ron|abizena=Miller|izenburua=What exactly is an AI agent?|data=December 15, 2024|url=https://techcrunch.com/2024/12/15/what-exactly-is-an-ai-agent/}}</ref> [[w:Robotic process automation|Robot-prozesuen automatizazioa]] (RPA) eta AAren agenteak programatu daitezke zeregin espezifikoak automatizatzeko edo erregeletan oinarritutako erabakiei laguntzeko, baina arauak finkoak izan ohi dira.<ref name="BB">{{Erreferentzia|izenburua=Battle bots: RPA and agentic AI|url=https://www.cio.com/article/3632304/battle-bots-rpa-and-agentic-ai.html|lana=CIO}}</ref> AA agentiboak modu independentean funtzionatzen du, eta erabakiak hartzen ditu etengabeko ikasketaren bidez eta kanpoko datuak zein datu konplexuak aztertuz.<ref name="NB">{{Erreferentzia|izena=Hendrik|abizena=Leitner|izenburua=What Is Agentic AI & Is It The Next Big Thing?|data=July 15, 2024|url=https://www.ssonetwork.com/intelligent-automation/articles/what-is-agentic-ai|lana=SSON}}</ref> Funtzionatzen duten agenteek AAren arloko teknika bat baino gehiago eska ditzakete, hala nola [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|hizkuntzaren prozesamendua]], [[w:ikasketa automatikoa|ikasketa automatikoa]] (''Machine Learning'') eta [[w:w:ordenagailu bidezko ikusmena|ordenagailu bidezko ikusmena]], ingurunearen arabera.<ref name="WE" /> Bereziki, [[w:Indargarri bidezko ikaskuntza|Indargarri bidezko ikasketa]] (''Reinforcement learning'', RL) funtsezkoa da AA agentiboan. Erabaki autobideratuak hartzerakoan ''saiakuntza eta errore'' metodoaren bidez agenteari laguntzen dio ekintza egokienak zein diren ikasten. Beren ingurua esploratzeko RL etengabe erabiltzen duten agenteek sariak edo zigorrak jasotzen dituzte beren ekintzengatik, eta horrek denboran zehar hobetu egiten du erabakiak hartzeko duten gaitasuna. == Historia == Ikerlari batzuek AA agentiboaren kontzeptuaren sustraiak ikusten dituzte [[w:Alan Turing|Alan Turingek]] XX. mendearen erdialdean makinen adimenarekin egindako lanetan eta [[w:Norbert Wiener|Norbert Wienerrek]] atzeraelikatze-sistemen inguruan egindako lanetan.<ref name="CR">{{Erreferentzia|izenburua=The Evolution of Agentic AI: From Concept to Reality|data=January 22, 2025|url=https://aiworldjournal.com/the-evolution-of-agentic-ai-from-concept-to-reality/}}</ref> 'Agenteetan oinarritutako prozesuen kudeaketa-sistema' terminoa 1998az geroztik erabili zen enpresa-prozesuak kudeatzeko agente autonomoak deskribatzeko.<ref>{{Erreferentzia|izena=P. D.|abizena=O'Brien|orrialdeak=161–174|abizena2=Wiegand|izena2=M. E.|data=July 1998|kazeta=The Knowledge Engineering Review|liburukia=13|alea=2|doi=10.1017/S0269888998002070}}</ref> Azken hamarkadan, AAren aurrerapen nabarmenek AA agentiboaren garapena sustatu dute. [[w:Ikaskuntza sakon|Ikasketa sakonean]], [[w:Indargarri bidezko ikaskuntza|indargarri bidezko ikaskuntzan]] eta [[w:Neurona-sare artifizial|neurona-sareetan]] izandako aurrerapenei esker, AAren sistemek beren kabuz ikasi ahal izan zuten, eta erabakiak hartu gutxieneko giza-gida batekin. AA agentiboaren baliagarritasuna frogatu da garraio autonomoan, automatizazio industrialean eta neurrirako osasun-arretan ere. 2025ean, [[w:Forrester Research|Forrester]] ikerketa-enpresak adimen artifizial agentibo izendatu zuen 2025erako teknologia berri nabarmenena.<ref name="UC">{{Erreferentzia|izenburua=Agentic AI: 6 promising use cases for business|url=https://www.cio.com/article/3603856/agentic-ai-promising-use-cases-for-business.html|lana=CIO}}</ref> == Aplikazioak == AA agentea erabiltzen duten aplikazioek honakoak barne hartzen dituzte: * Software-garapena: AAren kodetze-agenteek kode-zati handiak idatz ditzakete eta berrikusi. Agenteek kodearekin zerikusirik ez duten atazak ere egin ditzakete, adibidez, kodearen [[w:Alderantzizko ingeniaritza|alderantzizko ingeniaritzako]] zehaztapenak.<ref name="UC2">{{Erreferentzia|izenburua=Agentic AI: 6 promising use cases for business|url=https://www.cio.com/article/3603856/agentic-ai-promising-use-cases-for-business.html|lana=CIO}}</ref> * Bezero-arretaren automatizazioa: AAren agenteek bezeroarentzako zerbitzua hobetu dezakete, txatbot-ek galdera sorta zabalago bati erantzuteko duten gaitasuna hobetuz, gizakiek aurrez programaturiko erantzun multzo mugatu bat izan beharrean.<ref name="UC2" /> * Enpresako lan-fluxuak: AAren agenteek automatikoki automatiza ditzakete ohiko zereginak, datu multzokatuak prozesatuz; enpresa batek, ordea, [[w:API|API]] aurreprogramatuak behar ditu zeregin espezifikoetarako.<ref name="UC2" /> * [[w:Zibersegurtasun|Zibersegurtasuna]] eta mehatxuen detekzioa<ref name="UC2" />, baina ez da ahaztu behar erasoak egitera ere bideratu daitezkeela AA agenteak. * Industria eta merkataritza: fabrikazio eta mantentze prediktiboa (Siemens)<ref name="f[a]">{{Erreferentzia|izenburua=AI-based predictive maintenance|url=https://www.siemens.com/global/en/products/automation/topic-areas/artificial-intelligence-in-industry/usecases/ai-based-predictive-maintenance.html|lana=siemens.com Global Website|accessdate=2025-04-10}}</ref>, Finantzak eta merkataritza algoritmikoa (JPMorgan & Chase)<ref name="f[b]">{{Erreferentzia|izena=Gizel|abizena=Gomes|izenburua=AI in Banking: JP Morgan Leads the AI Sphere|data=2024-09-03|url=https://ctomagazine.com/jp-morgan-chase-accelerates-ai-adoption/|lana=CTO Magazine|accessdate=2025-04-10}}</ref>... {{koadro-berde| == AA agenteen arriskuak eta kontsiderazio etikoak == ''Agentzia'' (AA agenteak) da gaur egun AAren arrisku-iturri nagusia Yoshua Bengioren ustez.<ref name=":1" /> Txostenean diotenez LLM batzuek jokabide maltzurrak edo autopreserbaziozkoak erakutsi izan dituztela, eta zalantzarik ez dute horrek gora jarraituko duela eta etorkizuneko sistemek kalte egiteko adinako gaitasun intelektuala izango dutela. Arrisku horren adibide larri bat ezaguna egin da 2026 urtean [[w:OpenAI|OpenAIk]] [[w:Hugging Face|Hugging Face]] gainean egindako eraso zabaldu denean.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Anatomía de un hackeo|hizkuntza=es|data=2026-10-10|url=https://www.lavanguardia.com/vida/20261010/11648162/anatomia-hackeo.html|aldizkaria=La Vanguardia|sartze-data=2026-10-10}}</ref> Agenteek kanpoalderako sarbide mugatua zuten, baina aukera hori baliatuta kanpora askatasunaz joateko aukera bilatu zuten, irudiak trukatzeko zuten aukera testuak trukatzeko modu bitxi bat asmatuta. Atzipena baliatuta Hugging Faceko makinetan sarbidea lortu, bertako makinetan kodea exekutatu eta babes-prozedurak gainditu zituzten. Bestalde, AA agentiboaren garapenak eztabaidak eragin ditu alborapenaren, kontuak ematearen eta gardentasunaren inguruan, sistema autonomoek arrisku handiko erabakiak hartzen baitituzte gizakiaren esku-hartzerik gabe. 2024an, AEBetako EEOC Batzordeak (Equal Employment Opportunity Commission) AAk bultzatutako [[w:HireVue|HireVue]] kontratazio plataformaren aurkako ikerketa bat abiatu zuen, bere AA agenteak genero eta arraza arrazoiengatik pertsonak diskriminatzen zituen kexak agertu ostean.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=AI Screening Systems Face Fresh Scrutiny: 6 Key Takeaways From Claims Filed Against Hiring Technology Company|hizkuntza=en|url=https://www.fisherphillips.com/en/insights/insights/ai-screening-systems-face-fresh-scrutiny-6-key-takeaways-from-claims-filed-against-hiring-technology-company|aldizkaria=Fisher Phillips|sartze-data=2026-10-08}}</ref> Alborapena entrenamendu-datu eskasei egotzi zitzaien zuzenean. Kezka horien aurrean egon daitezkeen irtenbideen artean, araudia gainbegiratzea eta berme teknikoak daude. Europar Batasuneko 2025eko AAren Legeak, AAri buruzko lehen lege integralak, behartu egiten du AA agentearen arriskuak ebaluatzera arrisku handiko sektoreetan, hala nola osasun-laguntzan. AA arloko enpresak ere (adibidez, OpenAI eta [[w:Anthropic|Anthropic]]) erregulatzeko asmoa azaldu dute, "AA konstituzional" eta "guardrail" etikoak (adib. adibidez, ekitate-egiaztapenak) moduko kontzeptuak aipatuz. Adituek ohartarazi dute, baina, estandar globalik gabe, mosaiko-erregulazioek kontuak ematea zaildu lezaketela. Zillow-ren aurkako 2023ko AAren ardura-salaketan ikusi zen bezala, non bere prezioetarako algoritmo agenteak etxebizitzaren diskriminazioa larritu omen zuen }} == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda|30em}} rkwhzwl719ryon839pqywq1pyaedayq 44686 44685 2026-10-12T12:22:36Z Ksarasola 1603 irudiaren azalpena hobetzen 44686 wikitext text/x-wiki == AA agenteak == '''Adimen artifizial agentiboa''' ('''AA argentiboa''', '''AA agenteak''') sistema autonomoetan zentratzen den [[w:adimen artifizial|adimen artifizial]] mota bat da. Sistema horiek erabakiak har ditzakete eta erabakietatik eratorritako ekintzak giza-gainbegiraketarik gabe gauzatu ditzakete.<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Adimen Artifizialeko agenteen aroa, ez arazorik gabea|hizkuntza=eu|data=2026-09-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/adimen-artifizialeko-agenteen-aroa-ez-arazorik-gabea/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-10-10}}</ref> Sistema independenteek automatikoki erantzuten diete prozesuko egoerei, horretan emaitzak sortzeko. Eremua estuki lotuta dago automatizazio agentiboarekin, hau da, agenteetan oinarritutako prozesuen kudeaketa-sistemekin, prozesuen automatizazioan aplikatzen denean. Aplikazioen artean hauek sartzen dira: [[w:Software-garapen|softwarearen garapena]], [[w:Bezeroaren arretarako zerbitzu|bezeroaren arretarako zerbitzua]], [[w:Zibersegurtasun|zibersegurtasuna]] eta enpresa-adimena.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=intel·ligència artificial agentiva - Terminologia de la intel·ligència artificial {{!}} TERMCAT|url=https://www.termcat.cat/ca/diccionaris-en-linia/347/fitxa/NDg3Nzg3Nw==|accessdate=2026-06-16}}</ref> [[Fitxategi:LATXA-KODEA Ganbilatik Wikidatara.png|thumb|Erdian|500px|[[w:Latxa (hizkuntza-eredu handia)|LATXA-KODEA]] agenteak programazioan laguntzen. <br/> Adibidea: Python script bat datu-base batetik datuak Wikipediara eramateko. <br/> * [[w:Ganbila.eus|Ganbila.eus]] datu-basetik Jose Ramon Soroiz aktorearen antzezlanen datuak hartzen dira. (https://www.ganbila.eus/egilea-JoseRamonSoroiz ) <br/> * Wikipediara datu horietako batzuk eramaten dira wikitaula bat sortuz. (ikus [[w:Jose_Ramon_Soroiz|Jose_Ramon_Soroiz]]) <br/> * Lortutako Python programa hemen dago: [[w:Eztabaida:Jose_Ramon_Soroiz|Eztabaida:Jose_Ramon_Soroiz]] ]] == Oinarrizko kontzeptua == AA agentiboaren oinarrizko kontzeptua da, gizakiaren esku-hartzerik gabe zeregin automatizatuak egiteko AAren agenteak erabiltzea barneratzen duena.<ref name="WE">{{Erreferentzia|izena=Ron|abizena=Miller|izenburua=What exactly is an AI agent?|data=December 15, 2024|url=https://techcrunch.com/2024/12/15/what-exactly-is-an-ai-agent/}}</ref> [[w:Robotic process automation|Robot-prozesuen automatizazioa]] (RPA) eta AAren agenteak programatu daitezke zeregin espezifikoak automatizatzeko edo erregeletan oinarritutako erabakiei laguntzeko, baina arauak finkoak izan ohi dira.<ref name="BB">{{Erreferentzia|izenburua=Battle bots: RPA and agentic AI|url=https://www.cio.com/article/3632304/battle-bots-rpa-and-agentic-ai.html|lana=CIO}}</ref> AA agentiboak modu independentean funtzionatzen du, eta erabakiak hartzen ditu etengabeko ikasketaren bidez eta kanpoko datuak zein datu konplexuak aztertuz.<ref name="NB">{{Erreferentzia|izena=Hendrik|abizena=Leitner|izenburua=What Is Agentic AI & Is It The Next Big Thing?|data=July 15, 2024|url=https://www.ssonetwork.com/intelligent-automation/articles/what-is-agentic-ai|lana=SSON}}</ref> Funtzionatzen duten agenteek AAren arloko teknika bat baino gehiago eska ditzakete, hala nola [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|hizkuntzaren prozesamendua]], [[w:ikasketa automatikoa|ikasketa automatikoa]] (''Machine Learning'') eta [[w:w:ordenagailu bidezko ikusmena|ordenagailu bidezko ikusmena]], ingurunearen arabera.<ref name="WE" /> Bereziki, [[w:Indargarri bidezko ikaskuntza|Indargarri bidezko ikasketa]] (''Reinforcement learning'', RL) funtsezkoa da AA agentiboan. Erabaki autobideratuak hartzerakoan ''saiakuntza eta errore'' metodoaren bidez agenteari laguntzen dio ekintza egokienak zein diren ikasten. Beren ingurua esploratzeko RL etengabe erabiltzen duten agenteek sariak edo zigorrak jasotzen dituzte beren ekintzengatik, eta horrek denboran zehar hobetu egiten du erabakiak hartzeko duten gaitasuna. == Historia == Ikerlari batzuek AA agentiboaren kontzeptuaren sustraiak ikusten dituzte [[w:Alan Turing|Alan Turingek]] XX. mendearen erdialdean makinen adimenarekin egindako lanetan eta [[w:Norbert Wiener|Norbert Wienerrek]] atzeraelikatze-sistemen inguruan egindako lanetan.<ref name="CR">{{Erreferentzia|izenburua=The Evolution of Agentic AI: From Concept to Reality|data=January 22, 2025|url=https://aiworldjournal.com/the-evolution-of-agentic-ai-from-concept-to-reality/}}</ref> 'Agenteetan oinarritutako prozesuen kudeaketa-sistema' terminoa 1998az geroztik erabili zen enpresa-prozesuak kudeatzeko agente autonomoak deskribatzeko.<ref>{{Erreferentzia|izena=P. D.|abizena=O'Brien|orrialdeak=161–174|abizena2=Wiegand|izena2=M. E.|data=July 1998|kazeta=The Knowledge Engineering Review|liburukia=13|alea=2|doi=10.1017/S0269888998002070}}</ref> Azken hamarkadan, AAren aurrerapen nabarmenek AA agentiboaren garapena sustatu dute. [[w:Ikaskuntza sakon|Ikasketa sakonean]], [[w:Indargarri bidezko ikaskuntza|indargarri bidezko ikaskuntzan]] eta [[w:Neurona-sare artifizial|neurona-sareetan]] izandako aurrerapenei esker, AAren sistemek beren kabuz ikasi ahal izan zuten, eta erabakiak hartu gutxieneko giza-gida batekin. AA agentiboaren baliagarritasuna frogatu da garraio autonomoan, automatizazio industrialean eta neurrirako osasun-arretan ere. 2025ean, [[w:Forrester Research|Forrester]] ikerketa-enpresak adimen artifizial agentibo izendatu zuen 2025erako teknologia berri nabarmenena.<ref name="UC">{{Erreferentzia|izenburua=Agentic AI: 6 promising use cases for business|url=https://www.cio.com/article/3603856/agentic-ai-promising-use-cases-for-business.html|lana=CIO}}</ref> == Aplikazioak == AA agentea erabiltzen duten aplikazioek honakoak barne hartzen dituzte: * Software-garapena: AAren kodetze-agenteek kode-zati handiak idatz ditzakete eta berrikusi. Agenteek kodearekin zerikusirik ez duten atazak ere egin ditzakete, adibidez, kodearen [[w:Alderantzizko ingeniaritza|alderantzizko ingeniaritzako]] zehaztapenak.<ref name="UC2">{{Erreferentzia|izenburua=Agentic AI: 6 promising use cases for business|url=https://www.cio.com/article/3603856/agentic-ai-promising-use-cases-for-business.html|lana=CIO}}</ref> * Bezero-arretaren automatizazioa: AAren agenteek bezeroarentzako zerbitzua hobetu dezakete, txatbot-ek galdera sorta zabalago bati erantzuteko duten gaitasuna hobetuz, gizakiek aurrez programaturiko erantzun multzo mugatu bat izan beharrean.<ref name="UC2" /> * Enpresako lan-fluxuak: AAren agenteek automatikoki automatiza ditzakete ohiko zereginak, datu multzokatuak prozesatuz; enpresa batek, ordea, [[w:API|API]] aurreprogramatuak behar ditu zeregin espezifikoetarako.<ref name="UC2" /> * [[w:Zibersegurtasun|Zibersegurtasuna]] eta mehatxuen detekzioa<ref name="UC2" />, baina ez da ahaztu behar erasoak egitera ere bideratu daitezkeela AA agenteak. * Industria eta merkataritza: fabrikazio eta mantentze prediktiboa (Siemens)<ref name="f[a]">{{Erreferentzia|izenburua=AI-based predictive maintenance|url=https://www.siemens.com/global/en/products/automation/topic-areas/artificial-intelligence-in-industry/usecases/ai-based-predictive-maintenance.html|lana=siemens.com Global Website|accessdate=2025-04-10}}</ref>, Finantzak eta merkataritza algoritmikoa (JPMorgan & Chase)<ref name="f[b]">{{Erreferentzia|izena=Gizel|abizena=Gomes|izenburua=AI in Banking: JP Morgan Leads the AI Sphere|data=2024-09-03|url=https://ctomagazine.com/jp-morgan-chase-accelerates-ai-adoption/|lana=CTO Magazine|accessdate=2025-04-10}}</ref>... {{koadro-berde| == AA agenteen arriskuak eta kontsiderazio etikoak == ''Agentzia'' (AA agenteak) da gaur egun AAren arrisku-iturri nagusia Yoshua Bengioren ustez.<ref name=":1" /> Txostenean diotenez LLM batzuek jokabide maltzurrak edo autopreserbaziozkoak erakutsi izan dituztela, eta zalantzarik ez dute horrek gora jarraituko duela eta etorkizuneko sistemek kalte egiteko adinako gaitasun intelektuala izango dutela. Arrisku horren adibide larri bat ezaguna egin da 2026 urtean [[w:OpenAI|OpenAIk]] [[w:Hugging Face|Hugging Face]] gainean egindako eraso zabaldu denean.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Anatomía de un hackeo|hizkuntza=es|data=2026-10-10|url=https://www.lavanguardia.com/vida/20261010/11648162/anatomia-hackeo.html|aldizkaria=La Vanguardia|sartze-data=2026-10-10}}</ref> Agenteek kanpoalderako sarbide mugatua zuten, baina aukera hori baliatuta kanpora askatasunaz joateko aukera bilatu zuten, irudiak trukatzeko zuten aukera testuak trukatzeko modu bitxi bat asmatuta. Atzipena baliatuta Hugging Faceko makinetan sarbidea lortu, bertako makinetan kodea exekutatu eta babes-prozedurak gainditu zituzten. Bestalde, AA agentiboaren garapenak eztabaidak eragin ditu alborapenaren, kontuak ematearen eta gardentasunaren inguruan, sistema autonomoek arrisku handiko erabakiak hartzen baitituzte gizakiaren esku-hartzerik gabe. 2024an, AEBetako EEOC Batzordeak (Equal Employment Opportunity Commission) AAk bultzatutako [[w:HireVue|HireVue]] kontratazio plataformaren aurkako ikerketa bat abiatu zuen, bere AA agenteak genero eta arraza arrazoiengatik pertsonak diskriminatzen zituen kexak agertu ostean.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=AI Screening Systems Face Fresh Scrutiny: 6 Key Takeaways From Claims Filed Against Hiring Technology Company|hizkuntza=en|url=https://www.fisherphillips.com/en/insights/insights/ai-screening-systems-face-fresh-scrutiny-6-key-takeaways-from-claims-filed-against-hiring-technology-company|aldizkaria=Fisher Phillips|sartze-data=2026-10-08}}</ref> Alborapena entrenamendu-datu eskasei egotzi zitzaien zuzenean. Kezka horien aurrean egon daitezkeen irtenbideen artean, araudia gainbegiratzea eta berme teknikoak daude. Europar Batasuneko 2025eko AAren Legeak, AAri buruzko lehen lege integralak, behartu egiten du AA agentearen arriskuak ebaluatzera arrisku handiko sektoreetan, hala nola osasun-laguntzan. AA arloko enpresak ere (adibidez, OpenAI eta [[w:Anthropic|Anthropic]]) erregulatzeko asmoa azaldu dute, "AA konstituzional" eta "guardrail" etikoak (adib. adibidez, ekitate-egiaztapenak) moduko kontzeptuak aipatuz. Adituek ohartarazi dute, baina, estandar globalik gabe, mosaiko-erregulazioek kontuak ematea zaildu lezaketela. Zillow-ren aurkako 2023ko AAren ardura-salaketan ikusi zen bezala, non bere prezioetarako algoritmo agenteak etxebizitzaren diskriminazioa larritu omen zuen }} == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda|30em}} 7680d0orfwf4xmii6bsbdrwyowaf6z1 44687 44686 2026-10-12T12:26:47Z Ksarasola 1603 irudi handiagoa eta zentroan 44687 wikitext text/x-wiki == AA agenteak == '''Adimen artifizial agentiboa''' ('''AA argentiboa''', '''AA agenteak''') sistema autonomoetan zentratzen den [[w:adimen artifizial|adimen artifizial]] mota bat da. Sistema horiek erabakiak har ditzakete eta erabakietatik eratorritako ekintzak giza-gainbegiraketarik gabe gauzatu ditzakete.<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Adimen Artifizialeko agenteen aroa, ez arazorik gabea|hizkuntza=eu|data=2026-09-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/adimen-artifizialeko-agenteen-aroa-ez-arazorik-gabea/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-10-10}}</ref> Sistema independenteek automatikoki erantzuten diete prozesuko egoerei, horretan emaitzak sortzeko. Eremua estuki lotuta dago automatizazio agentiboarekin, hau da, agenteetan oinarritutako prozesuen kudeaketa-sistemekin, prozesuen automatizazioan aplikatzen denean. Aplikazioen artean hauek sartzen dira: [[w:Software-garapen|softwarearen garapena]], [[w:Bezeroaren arretarako zerbitzu|bezeroaren arretarako zerbitzua]], [[w:Zibersegurtasun|zibersegurtasuna]] eta enpresa-adimena.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=intel·ligència artificial agentiva - Terminologia de la intel·ligència artificial {{!}} TERMCAT|url=https://www.termcat.cat/ca/diccionaris-en-linia/347/fitxa/NDg3Nzg3Nw==|accessdate=2026-06-16}}</ref> [[Fitxategi:LATXA-KODEA Ganbilatik Wikidatara.png|thumb|700x700px|center|[[w:Latxa (hizkuntza-eredu handia)|LATXA-KODEA]] agenteak programazioan laguntzen. <br/> Adibidea: Python script bat datu-base batetik datuak Wikipediara eramateko. <br/> * [[w:Ganbila.eus|Ganbila.eus]] datu-basetik Jose Ramon Soroiz aktorearen antzezlanen datuak hartzen dira. (https://www.ganbila.eus/egilea-JoseRamonSoroiz ) <br/> * Wikipediara datu horietako batzuk eramaten dira wikitaula bat sortuz. (ikus [[w:Jose_Ramon_Soroiz|Jose_Ramon_Soroiz]]) <br/> * Lortutako Python programa hemen dago: [[w:Eztabaida:Jose_Ramon_Soroiz|Eztabaida:Jose_Ramon_Soroiz]] ]] == Oinarrizko kontzeptua == AA agentiboaren oinarrizko kontzeptua da, gizakiaren esku-hartzerik gabe zeregin automatizatuak egiteko AAren agenteak erabiltzea barneratzen duena.<ref name="WE">{{Erreferentzia|izena=Ron|abizena=Miller|izenburua=What exactly is an AI agent?|data=December 15, 2024|url=https://techcrunch.com/2024/12/15/what-exactly-is-an-ai-agent/}}</ref> [[w:Robotic process automation|Robot-prozesuen automatizazioa]] (RPA) eta AAren agenteak programatu daitezke zeregin espezifikoak automatizatzeko edo erregeletan oinarritutako erabakiei laguntzeko, baina arauak finkoak izan ohi dira.<ref name="BB">{{Erreferentzia|izenburua=Battle bots: RPA and agentic AI|url=https://www.cio.com/article/3632304/battle-bots-rpa-and-agentic-ai.html|lana=CIO}}</ref> AA agentiboak modu independentean funtzionatzen du, eta erabakiak hartzen ditu etengabeko ikasketaren bidez eta kanpoko datuak zein datu konplexuak aztertuz.<ref name="NB">{{Erreferentzia|izena=Hendrik|abizena=Leitner|izenburua=What Is Agentic AI & Is It The Next Big Thing?|data=July 15, 2024|url=https://www.ssonetwork.com/intelligent-automation/articles/what-is-agentic-ai|lana=SSON}}</ref> Funtzionatzen duten agenteek AAren arloko teknika bat baino gehiago eska ditzakete, hala nola [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|hizkuntzaren prozesamendua]], [[w:ikasketa automatikoa|ikasketa automatikoa]] (''Machine Learning'') eta [[w:w:ordenagailu bidezko ikusmena|ordenagailu bidezko ikusmena]], ingurunearen arabera.<ref name="WE" /> Bereziki, [[w:Indargarri bidezko ikaskuntza|Indargarri bidezko ikasketa]] (''Reinforcement learning'', RL) funtsezkoa da AA agentiboan. Erabaki autobideratuak hartzerakoan ''saiakuntza eta errore'' metodoaren bidez agenteari laguntzen dio ekintza egokienak zein diren ikasten. Beren ingurua esploratzeko RL etengabe erabiltzen duten agenteek sariak edo zigorrak jasotzen dituzte beren ekintzengatik, eta horrek denboran zehar hobetu egiten du erabakiak hartzeko duten gaitasuna. == Historia == Ikerlari batzuek AA agentiboaren kontzeptuaren sustraiak ikusten dituzte [[w:Alan Turing|Alan Turingek]] XX. mendearen erdialdean makinen adimenarekin egindako lanetan eta [[w:Norbert Wiener|Norbert Wienerrek]] atzeraelikatze-sistemen inguruan egindako lanetan.<ref name="CR">{{Erreferentzia|izenburua=The Evolution of Agentic AI: From Concept to Reality|data=January 22, 2025|url=https://aiworldjournal.com/the-evolution-of-agentic-ai-from-concept-to-reality/}}</ref> 'Agenteetan oinarritutako prozesuen kudeaketa-sistema' terminoa 1998az geroztik erabili zen enpresa-prozesuak kudeatzeko agente autonomoak deskribatzeko.<ref>{{Erreferentzia|izena=P. D.|abizena=O'Brien|orrialdeak=161–174|abizena2=Wiegand|izena2=M. E.|data=July 1998|kazeta=The Knowledge Engineering Review|liburukia=13|alea=2|doi=10.1017/S0269888998002070}}</ref> Azken hamarkadan, AAren aurrerapen nabarmenek AA agentiboaren garapena sustatu dute. [[w:Ikaskuntza sakon|Ikasketa sakonean]], [[w:Indargarri bidezko ikaskuntza|indargarri bidezko ikaskuntzan]] eta [[w:Neurona-sare artifizial|neurona-sareetan]] izandako aurrerapenei esker, AAren sistemek beren kabuz ikasi ahal izan zuten, eta erabakiak hartu gutxieneko giza-gida batekin. AA agentiboaren baliagarritasuna frogatu da garraio autonomoan, automatizazio industrialean eta neurrirako osasun-arretan ere. 2025ean, [[w:Forrester Research|Forrester]] ikerketa-enpresak adimen artifizial agentibo izendatu zuen 2025erako teknologia berri nabarmenena.<ref name="UC">{{Erreferentzia|izenburua=Agentic AI: 6 promising use cases for business|url=https://www.cio.com/article/3603856/agentic-ai-promising-use-cases-for-business.html|lana=CIO}}</ref> == Aplikazioak == AA agentea erabiltzen duten aplikazioek honakoak barne hartzen dituzte: * Software-garapena: AAren kodetze-agenteek kode-zati handiak idatz ditzakete eta berrikusi. Agenteek kodearekin zerikusirik ez duten atazak ere egin ditzakete, adibidez, kodearen [[w:Alderantzizko ingeniaritza|alderantzizko ingeniaritzako]] zehaztapenak.<ref name="UC2">{{Erreferentzia|izenburua=Agentic AI: 6 promising use cases for business|url=https://www.cio.com/article/3603856/agentic-ai-promising-use-cases-for-business.html|lana=CIO}}</ref> * Bezero-arretaren automatizazioa: AAren agenteek bezeroarentzako zerbitzua hobetu dezakete, txatbot-ek galdera sorta zabalago bati erantzuteko duten gaitasuna hobetuz, gizakiek aurrez programaturiko erantzun multzo mugatu bat izan beharrean.<ref name="UC2" /> * Enpresako lan-fluxuak: AAren agenteek automatikoki automatiza ditzakete ohiko zereginak, datu multzokatuak prozesatuz; enpresa batek, ordea, [[w:API|API]] aurreprogramatuak behar ditu zeregin espezifikoetarako.<ref name="UC2" /> * [[w:Zibersegurtasun|Zibersegurtasuna]] eta mehatxuen detekzioa<ref name="UC2" />, baina ez da ahaztu behar erasoak egitera ere bideratu daitezkeela AA agenteak. * Industria eta merkataritza: fabrikazio eta mantentze prediktiboa (Siemens)<ref name="f[a]">{{Erreferentzia|izenburua=AI-based predictive maintenance|url=https://www.siemens.com/global/en/products/automation/topic-areas/artificial-intelligence-in-industry/usecases/ai-based-predictive-maintenance.html|lana=siemens.com Global Website|accessdate=2025-04-10}}</ref>, Finantzak eta merkataritza algoritmikoa (JPMorgan & Chase)<ref name="f[b]">{{Erreferentzia|izena=Gizel|abizena=Gomes|izenburua=AI in Banking: JP Morgan Leads the AI Sphere|data=2024-09-03|url=https://ctomagazine.com/jp-morgan-chase-accelerates-ai-adoption/|lana=CTO Magazine|accessdate=2025-04-10}}</ref>... {{koadro-berde| == AA agenteen arriskuak eta kontsiderazio etikoak == ''Agentzia'' (AA agenteak) da gaur egun AAren arrisku-iturri nagusia Yoshua Bengioren ustez.<ref name=":1" /> Txostenean diotenez LLM batzuek jokabide maltzurrak edo autopreserbaziozkoak erakutsi izan dituztela, eta zalantzarik ez dute horrek gora jarraituko duela eta etorkizuneko sistemek kalte egiteko adinako gaitasun intelektuala izango dutela. Arrisku horren adibide larri bat ezaguna egin da 2026 urtean [[w:OpenAI|OpenAIk]] [[w:Hugging Face|Hugging Face]] gainean egindako eraso zabaldu denean.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Anatomía de un hackeo|hizkuntza=es|data=2026-10-10|url=https://www.lavanguardia.com/vida/20261010/11648162/anatomia-hackeo.html|aldizkaria=La Vanguardia|sartze-data=2026-10-10}}</ref> Agenteek kanpoalderako sarbide mugatua zuten, baina aukera hori baliatuta kanpora askatasunaz joateko aukera bilatu zuten, irudiak trukatzeko zuten aukera testuak trukatzeko modu bitxi bat asmatuta. Atzipena baliatuta Hugging Faceko makinetan sarbidea lortu, bertako makinetan kodea exekutatu eta babes-prozedurak gainditu zituzten. Bestalde, AA agentiboaren garapenak eztabaidak eragin ditu alborapenaren, kontuak ematearen eta gardentasunaren inguruan, sistema autonomoek arrisku handiko erabakiak hartzen baitituzte gizakiaren esku-hartzerik gabe. 2024an, AEBetako EEOC Batzordeak (Equal Employment Opportunity Commission) AAk bultzatutako [[w:HireVue|HireVue]] kontratazio plataformaren aurkako ikerketa bat abiatu zuen, bere AA agenteak genero eta arraza arrazoiengatik pertsonak diskriminatzen zituen kexak agertu ostean.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=AI Screening Systems Face Fresh Scrutiny: 6 Key Takeaways From Claims Filed Against Hiring Technology Company|hizkuntza=en|url=https://www.fisherphillips.com/en/insights/insights/ai-screening-systems-face-fresh-scrutiny-6-key-takeaways-from-claims-filed-against-hiring-technology-company|aldizkaria=Fisher Phillips|sartze-data=2026-10-08}}</ref> Alborapena entrenamendu-datu eskasei egotzi zitzaien zuzenean. Kezka horien aurrean egon daitezkeen irtenbideen artean, araudia gainbegiratzea eta berme teknikoak daude. Europar Batasuneko 2025eko AAren Legeak, AAri buruzko lehen lege integralak, behartu egiten du AA agentearen arriskuak ebaluatzera arrisku handiko sektoreetan, hala nola osasun-laguntzan. AA arloko enpresak ere (adibidez, OpenAI eta [[w:Anthropic|Anthropic]]) erregulatzeko asmoa azaldu dute, "AA konstituzional" eta "guardrail" etikoak (adib. adibidez, ekitate-egiaztapenak) moduko kontzeptuak aipatuz. Adituek ohartarazi dute, baina, estandar globalik gabe, mosaiko-erregulazioek kontuak ematea zaildu lezaketela. Zillow-ren aurkako 2023ko AAren ardura-salaketan ikusi zen bezala, non bere prezioetarako algoritmo agenteak etxebizitzaren diskriminazioa larritu omen zuen }} == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda|30em}} i63bapqong5aprgqw2jn0m1mgfp08ky