Wikibooks euwikibooks https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikibooks Wikibooks eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 7305 44760 44647 2026-10-19T10:47:28Z Maitenat 2727 /* Core Moduluak */ 44760 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Hadoop logo new.svg|thumb]] '''[[w:Hadoop|Apache Hadoop]]''' kode irekiko software-tresnen bilduma bat da, [[w:Konputazio banatua|konputazio banatu]], eskalagarri eta fidagarria ahalbidetzen duena. <ref name=":0">{{Erreferentzia|izenburua=Apache Hadoop Official Website. "What is Apache Hadoop?"|url=https://hadoop.apache.org/|aldizkaria=hadoop.apache.org|sartze-data=2026-07-01}}</ref> Framework honek [[w:Datu handiak|datu handiak]] (''Big Data'') modu banatuan biltegiratzeko eta prozesatzeko aukera ematen du, hardware arrunteko [[w:Superkonputagailu|klusterrak]] erabiliz eta [[w:MapReduce|MapReduce]] programazio-ereduaren bidez.<ref name=":1">{{Erreferentzia|izenburua=Apache Hadoop|hizkuntza=en|data=2026-04-27|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Apache_Hadoop&oldid=1351327694|sartze-data=2026-07-01|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> Teknologia hau milaka nodotara eskalatzeko diseinatuta dago, makina bakoitzak bere kabuz kalkulu eta biltegiratze gaitasuna eskainiz. Sistema hau akatsekiko tolerantea da eta erabilgarritasun handia ematen du.<ref name=":2">{{Erreferentzia|izena=Mike|abizena=Cafarella|izenburua=Building Nutch: Open Source Search|orrialdeak=54–61|abizena2=Cutting|izena2=Doug|data=2004-04|url=https://doi.org/10.1145/988392.988408|aldizkaria=Queue|alea=2|zenbakia=2|issn=1542-7730|doi=10.1145/988392.988408|sartze-data=2026-07-01}}</ref> == Historia == Hadoop Doug Cutting eta Mike Cafarellak sortu zuten 2005ean. Proiektuaren jatorria Nutch web arakatzailean dago, baina laster banandu zen biltegiratze eta prozesatze atalak bereizteko.<ref name=":3">{{Erreferentzia|izena=Sanjay|abizena=Ghemawat|izenburua=The Google file system|orrialdeak=29–43|abizena2=Gobioff|abizena3=Leung|izena2=Howard|izena3=Shun-Tak|data=2003-10-19|url=https://doi.org/10.1145/1165389.945450|aldizkaria=ACM SIGOPS Operating Systems Review|alea=5|zenbakia=37|issn=0163-5980|doi=10.1145/1165389.945450|sartze-data=2026-07-01}}</ref> Hadoop Google-k argitaratutako bi artikulu zientifikotan oinarritu zen: Google File System (GFS) eta MapReduce. Doug Cutting-ek Yahoo! enpresan hasi zen lanean 2006an, eta han proiektua izugarri garatu zen. Izena Cutting-en semearen jostailuzko elefante batetik dator. 2008an, Hadoop Apache Software Foundation-en goi-mailako proiektu bihurtu zen, eta mundu mailako estandarra bilakatu zen.<ref name=":5">Apache Software Foundation. "[https://cwiki.apache.org/ Hadoop Ecosystem and Sub-projects Overview]". </ref> == Core moduluak == [[Fitxategi:Hadoop 1.png|thumb|Hadoop cluster multinodo bat.]] Apache Hadoopen arkitektura oinarrizko lau modulutan banatzen da:<ref name=":0" /> * '''Hadoop Common''': Beste modulu guztiek behar dituzten utilitate, liburutegi eta fitxategi komunak biltzen ditu. Java JAR fitxategiak eta scriptak barne hartzen ditu.<ref name=":1" /> * '''Hadoop Distributed File System (HDFS)''': Datuak hainbat makinatan banatuta biltegiratzen dituen fitxategi-sistema da.<ref name=":2" /> Fitxategi amaigabeak bloke handitan zatitzen ditu eta klusterreko nodoetan zehar erreplikatzen ditu, fidagarritasun handiena bermatzeko.<ref name=":3" /> * '''Hadoop YARN (Yet Another Resource Negotiator)''': Klusterraren baliabideak kudeatzeko eta lanen planifikazioa egiteko plataforma da.<ref name=":4">{{Erreferentzia|izena=Jeffrey|abizena=Dean|izenburua=MapReduce|orrialdeak=72–77|abizena2=Ghemawat|izena2=Sanjay|data=2010-01|url=https://doi.org/10.1145/1629175.1629198|aldizkaria=Communications of the ACM|alea=1|zenbakia=53|issn=0001-0782|doi=10.1145/1629175.1629198|sartze-data=2026-07-01}}</ref> Erabiltzaileen aplikazioei konputazio-baliabideak modu dinamikoan esleitzeaz arduratzen da. * '''Hadoop MapReduce''': Datu-multzo handiak paraleloan prozesatzeko programazio-eredua eta motorra da.<ref name=":5" /> Map (datuak iragazi eta ordenatu) eta Reduce (emaitzak laburbildu) faseetan funtzionatzen du. == Ekosistema == Hadoopen oinarrizko moduluen gainean edo haiekin batera funtzionatzen duten software gehigarriek osatzen dute Hadoopen ekosistema ezaguna.<ref name=":0" /> Tresna nagusien artean honako hauek daude: * '''Apache Hive''': Datu-gordailu (''data warehouse'') azpiegitura bat da, SQL antzeko lengoaia bat (HiveQL) erabiliz HDFSko datuak kontsultatzeko aukera ematen duena.<ref name=":1" /> * '''Apache Pig''': Datu-fluxuak aztertzeko goi-mailako lengoaia (Pig Latin) eta exekuzio-ingurunea da, MapReduce programak errazago idazteko.<ref name=":2" /> * '''Apache HBase''': Zutabeetara bideratutako NoSQL datu-base banatua da, HDFSren gainean eraikitakoa eta ausazko sarbidea denbora errealean ahalbidetzen duena.<ref name=":3" /> * '''Apache Spark''': Memorian oinarritutako konputazio-motor azkarra da, Hadoop MapReduce baino azkarragoa dena pipeline gehienetan, RAM memoria modu eraginkorrean erabiltzen duelako.<ref name=":4" /> * '''Apache ZooKeeper''': Zerbitzu zentralizatu bat da, konfigurazio-informazioa mantentzeko eta sistema banatuen arteko koordinazio sendoa bermatzeko.<ref name=":5" /> == Funtzionamendua eta Abantailak == Hadoopek datuak prozesatzeko duen moduaren berezitasun nagusietako bat "Datuen Kokapena" (''Data Locality'') da. Horrek esan nahi du konputazio-gaitasuna datuak biltegiratuta dauden nodo berera zuzenean eramaten dela, sareko trafikoa minimizatzeko.<ref name=":0" /> Fitxategi bat HDFSean kargatzen denean, blokeetan (normalean 128 MB edo 256 MB) zatitzen da eta gutxienez hiru nodotan kopiatzen da automatikoki.<ref name=":1" /> Horri esker, nodo batek huts egiten badu ere, sistemak lanean jarrai dezake daturik galdu gabe.<ref name=":2" /> Abantailen artean honako hauek nabarmentzen dira: # '''Eskalagarritasuna''': Hardware arruntarekin klusterra handitu daiteke nodo berriak erraz gehituz. # '''Kostu-eraginkortasuna''': Ez du zerbitzari garestirik behar, merkaturatutako ordenagailu arruntetan funtzionatzen baitu. # '''Malgutasuna''': Edozein motatako datuak gorde ditzake: egituratuak, erdi-egituratuak edo egituratu gabeak. {{koadro-berde| == Hadoop enpresetan == Gaur egun, Fortune 50 enpresetako erdiak baino gehiagok erabiltzen dute Hadoop beren egunerokoan.<ref name=":1" /> Ohiko aplikazioen artean daude klik-korronteen (''clickstream'') azterketa, marketin analitika, makina-ikaskuntza (''machine learning''), irudien prozesamendua eta web crawling lanak.<ref name=":0" /> Webgune handiek eta finantza-erakundeek datu historikoen artxibo merke gisa ere baliatzen dute, araudiak betetzeko. }} == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} [[Kategoria:Informatika]] [[Kategoria:DIF50]] 4gtxdo6d3ijfn45m6npgfufpscv1lfa 44761 44760 2026-10-19T10:48:06Z Maitenat 2727 44761 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Hadoop logo new.svg|thumb|Apache Hadoop plataformaren logotipoa]] '''[[w:Hadoop|Apache Hadoop]]''' kode irekiko software-tresnen bilduma bat da, [[w:Konputazio banatua|konputazio banatu]], eskalagarri eta fidagarria ahalbidetzen duena. <ref name=":0">{{Erreferentzia|izenburua=Apache Hadoop Official Website. "What is Apache Hadoop?"|url=https://hadoop.apache.org/|aldizkaria=hadoop.apache.org|sartze-data=2026-07-01}}</ref> Framework honek [[w:Datu handiak|datu handiak]] (''Big Data'') modu banatuan biltegiratzeko eta prozesatzeko aukera ematen du, hardware arrunteko [[w:Superkonputagailu|klusterrak]] erabiliz eta [[w:MapReduce|MapReduce]] programazio-ereduaren bidez.<ref name=":1">{{Erreferentzia|izenburua=Apache Hadoop|hizkuntza=en|data=2026-04-27|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Apache_Hadoop&oldid=1351327694|sartze-data=2026-07-01|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> Teknologia hau milaka nodotara eskalatzeko diseinatuta dago, makina bakoitzak bere kabuz kalkulu eta biltegiratze gaitasuna eskainiz. Sistema hau akatsekiko tolerantea da eta erabilgarritasun handia ematen du.<ref name=":2">{{Erreferentzia|izena=Mike|abizena=Cafarella|izenburua=Building Nutch: Open Source Search|orrialdeak=54–61|abizena2=Cutting|izena2=Doug|data=2004-04|url=https://doi.org/10.1145/988392.988408|aldizkaria=Queue|alea=2|zenbakia=2|issn=1542-7730|doi=10.1145/988392.988408|sartze-data=2026-07-01}}</ref> == Historia == Hadoop Doug Cutting eta Mike Cafarellak sortu zuten 2005ean. Proiektuaren jatorria Nutch web arakatzailean dago, baina laster banandu zen biltegiratze eta prozesatze atalak bereizteko.<ref name=":3">{{Erreferentzia|izena=Sanjay|abizena=Ghemawat|izenburua=The Google file system|orrialdeak=29–43|abizena2=Gobioff|abizena3=Leung|izena2=Howard|izena3=Shun-Tak|data=2003-10-19|url=https://doi.org/10.1145/1165389.945450|aldizkaria=ACM SIGOPS Operating Systems Review|alea=5|zenbakia=37|issn=0163-5980|doi=10.1145/1165389.945450|sartze-data=2026-07-01}}</ref> Hadoop Google-k argitaratutako bi artikulu zientifikotan oinarritu zen: Google File System (GFS) eta MapReduce. Doug Cutting-ek Yahoo! enpresan hasi zen lanean 2006an, eta han proiektua izugarri garatu zen. Izena Cutting-en semearen jostailuzko elefante batetik dator. 2008an, Hadoop Apache Software Foundation-en goi-mailako proiektu bihurtu zen, eta mundu mailako estandarra bilakatu zen.<ref name=":5">Apache Software Foundation. "[https://cwiki.apache.org/ Hadoop Ecosystem and Sub-projects Overview]". </ref> == Core moduluak == [[Fitxategi:Hadoop 1.png|thumb|Hadoop cluster multinodo bat.]] Apache Hadoopen arkitektura oinarrizko lau modulutan banatzen da:<ref name=":0" /> * '''Hadoop Common''': Beste modulu guztiek behar dituzten utilitate, liburutegi eta fitxategi komunak biltzen ditu. Java JAR fitxategiak eta scriptak barne hartzen ditu.<ref name=":1" /> * '''Hadoop Distributed File System (HDFS)''': Datuak hainbat makinatan banatuta biltegiratzen dituen fitxategi-sistema da.<ref name=":2" /> Fitxategi amaigabeak bloke handitan zatitzen ditu eta klusterreko nodoetan zehar erreplikatzen ditu, fidagarritasun handiena bermatzeko.<ref name=":3" /> * '''Hadoop YARN (Yet Another Resource Negotiator)''': Klusterraren baliabideak kudeatzeko eta lanen planifikazioa egiteko plataforma da.<ref name=":4">{{Erreferentzia|izena=Jeffrey|abizena=Dean|izenburua=MapReduce|orrialdeak=72–77|abizena2=Ghemawat|izena2=Sanjay|data=2010-01|url=https://doi.org/10.1145/1629175.1629198|aldizkaria=Communications of the ACM|alea=1|zenbakia=53|issn=0001-0782|doi=10.1145/1629175.1629198|sartze-data=2026-07-01}}</ref> Erabiltzaileen aplikazioei konputazio-baliabideak modu dinamikoan esleitzeaz arduratzen da. * '''Hadoop MapReduce''': Datu-multzo handiak paraleloan prozesatzeko programazio-eredua eta motorra da.<ref name=":5" /> Map (datuak iragazi eta ordenatu) eta Reduce (emaitzak laburbildu) faseetan funtzionatzen du. == Ekosistema == Hadoopen oinarrizko moduluen gainean edo haiekin batera funtzionatzen duten software gehigarriek osatzen dute Hadoopen ekosistema ezaguna.<ref name=":0" /> Tresna nagusien artean honako hauek daude: * '''Apache Hive''': Datu-gordailu (''data warehouse'') azpiegitura bat da, SQL antzeko lengoaia bat (HiveQL) erabiliz HDFSko datuak kontsultatzeko aukera ematen duena.<ref name=":1" /> * '''Apache Pig''': Datu-fluxuak aztertzeko goi-mailako lengoaia (Pig Latin) eta exekuzio-ingurunea da, MapReduce programak errazago idazteko.<ref name=":2" /> * '''Apache HBase''': Zutabeetara bideratutako NoSQL datu-base banatua da, HDFSren gainean eraikitakoa eta ausazko sarbidea denbora errealean ahalbidetzen duena.<ref name=":3" /> * '''Apache Spark''': Memorian oinarritutako konputazio-motor azkarra da, Hadoop MapReduce baino azkarragoa dena pipeline gehienetan, RAM memoria modu eraginkorrean erabiltzen duelako.<ref name=":4" /> * '''Apache ZooKeeper''': Zerbitzu zentralizatu bat da, konfigurazio-informazioa mantentzeko eta sistema banatuen arteko koordinazio sendoa bermatzeko.<ref name=":5" /> == Funtzionamendua eta abantailak == Hadoopek datuak prozesatzeko duen moduaren berezitasun nagusietako bat "Datuen Kokapena" (''Data Locality'') da. Horrek esan nahi du konputazio-gaitasuna datuak biltegiratuta dauden nodo berera zuzenean eramaten dela, sareko trafikoa minimizatzeko.<ref name=":0" /> Fitxategi bat HDFSean kargatzen denean, blokeetan (normalean 128 MB edo 256 MB) zatitzen da eta gutxienez hiru nodotan kopiatzen da automatikoki.<ref name=":1" /> Horri esker, nodo batek huts egiten badu ere, sistemak lanean jarrai dezake daturik galdu gabe.<ref name=":2" /> Abantailen artean honako hauek nabarmentzen dira: # '''Eskalagarritasuna''': Hardware arruntarekin klusterra handitu daiteke nodo berriak erraz gehituz. # '''Kostu-eraginkortasuna''': Ez du zerbitzari garestirik behar, merkaturatutako ordenagailu arruntetan funtzionatzen baitu. # '''Malgutasuna''': Edozein motatako datuak gorde ditzake: egituratuak, erdi-egituratuak edo egituratu gabeak. {{koadro-berde| == Hadoop enpresetan == Gaur egun, Fortune 50 enpresetako erdiak baino gehiagok erabiltzen dute Hadoop beren egunerokoan.<ref name=":1" /> Ohiko aplikazioen artean daude klik-korronteen (''clickstream'') azterketa, marketin analitika, makina-ikaskuntza (''machine learning''), irudien prozesamendua eta web crawling lanak.<ref name=":0" /> Webgune handiek eta finantza-erakundeek datu historikoen artxibo merke gisa ere baliatzen dute, araudiak betetzeko. }} == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} [[Kategoria:Informatika]] [[Kategoria:DIF50]] tc8p9iirs2ewqupbmnflngcxyp134z5 0 7327 44762 44653 2026-10-19T11:18:13Z Maitenat 2727 44762 wikitext text/x-wiki = TensorFlow = [[Fitxategi:TensorFlow logo.svg|thumb|TensorFlow liburutegiaren logotipoa]] '''[[w:TensorFlow|TensorFlow]]''' [[w:kode irekiko software|kode irekiko software]]-liburutegi bat da, [[w:ikaskuntza automatiko|ikaskuntza automatiko]]ko ereduak sortu, entrenatu eta exekutatzeko erabiltzen dena.<ref>[https://www.tensorflow.org/ TensorFlow - webgune ofiziala]</ref><ref>Abadi, M. et al. (2016). ''TensorFlow: A System for Large-Scale Machine Learning''. 12th USENIX Symposium on Operating Systems Design and Implementation (OSDI 16), 265–283. USENIX Association.</ref> Eredu horiek [[w:adimen artifiziala|adimen artifizialeko]] sistemak dira, datuetatik ataza konplexuak automatikoki ebazten ikasteko ahalmena dutenak, programatzaile batek idatzitako arauak soilik jarraitu beharrean. [[w:Google|Google]]k garatu zuen, eta 2015ean argitaratu zen jendaurrean. TensorFlowren agerpena bat etorri zen [[w:ikaskuntza sakon|ikaskuntza sakon]]aren hedapenarekin. Ikaskuntza sakona ikaskuntza automatikoaren adar bat da, geruza ugariko neurona-sareetan oinarritua (giza garuneko neuronen antolaketan modu sinplifikatuan inspiratutako eredu matematikoak).<ref>LeCun, Y.; Bengio, Y.; Hinton, G. (2015). ''Deep learning''. Nature, 521, 436–444. DOI: 10.1038/nature14539.</ref><ref>Goodfellow, I.; Bengio, Y.; Courville, A. (2016). ''Deep Learning''. MIT Press.</ref> Garai hartan, sare horiek emaitza onak lortzen hasi ziren irudien ezagutzan, hizkuntzaren prozesamenduan eta ahotsaren analisian, adibidez. Hala ere, haien entrenamenduak eragiketa matematiko ugari eta hainbat prozesadoreren arteko koordinazioa eskatzen zuen. TensorFlowek kalkulu horiek antolatu eta exekutatzeko azpiegitura bateratu bat eskaini zuen. Horrek ikerketa, eredu berrien garapena eta ikaskuntza automatikoaren aplikazio praktikoa bizkortu zituen, bai unibertsitateetan bai industrian. == Funtzionamendua == TensorFlow izena ingelesezko tensor («tentsorea») eta flow («fluxua») hitzetatik dator. [[w:Tentsore|Tentsore]] bat dimentsio batean edo gehiagotan datu zenbakizkoak adierazten dituen egitura matematikoa da. Zenbaki bakar bat dimentsiorik gabeko (0 dimentsioko) tentsorea da; balio zerrenda bat dimentsio bateko (1D) tentsorea da; eta taula bat bi dimentsioko (2D) tentsorea. Irudi digital bat, adibidez, normalean hiru dimentsioko (3D) tentsore gisa adierazten da: altuera × zabalera × kanal kopurua (pixelen kolore-osagaiak, adibidez gorria, berdea eta urdina). Ikaskuntza automatikoan, irudiak, soinuak, hitzak eta bestelako informazio motak horrelakoen bidez erabiltzen dira. TensorFlowk tentsore batzuk hartuta beste tentsore batzuk sortzen dituzten eragiketa matematikoak (eragiketa-fluxua) definitzea ahalbidetzen du. Eragiketa horietako asko elkartuta, eredu bat eraikitzen da. Ereduak sarrerako datuak jasotzen ditu, kalkulu-segida baten bidez prozesatzen ditu, eta emaitza bat sortzen du, hala nola sailkapen bat edo iragarpen bat. TensorFlowk, gainera, ereduak entrenatzeko behar diren tresnak ere eskaintzen ditu. Datuetatik ikastean eredu bat entrenatzen da bere barne-parametroak doituz. Garatzaileak kalkulu-fluxua eta ikasketa-metodoa zehazten ditu; TensorFlowk, berriz, parametro horiek eguneratzeko eta errorea murrizteko behar diren kalkulu matematikoak automatikoki egiteko baliabideak eskaintzen ditu. Horri esker, errazagoa da ikaskuntza automatikoko sistema konplexuak garatzea eta entrenatzea. Adibidez, katuen eta txakurren irudiak bereizteko sistema batean, entrenamendu-multzoan argazkiak biltzen dira, bakoitzari dagokion kategoriaren etiketarekin. Ereduak irudi bakoitza prozesatzen du eta iragarpen bat egiten du. Ondoren, iragarpen hori espero den emaitzarekin alderatzen da, eta errorea kalkulatzen da. TensorFlowk errore hori murrizteko behar diren eragiketa gehienak automatizatzen ditu. Ereduaren barne-parametroak pixkanaka egokitzen dira, eta prozesua adibide askorekin errepikatzen da zehaztasun-maila jakin batera iritsi arte. Behin entrenatuta, sistema hasierako datuetan ez zeuden irudiei aplika dakieke. <syntaxhighlight lang="python"> import tensorflow as tf import tensorflow_datasets as tfds # Txakur eta katuen irudiak kargatu ds = tfds.load("cats_vs_dogs", split="train[:10%]", as_supervised=True) # Irudiak prestatu def prestatu(irudia, etiketa): irudia = tf.image.resize(irudia, (64, 64)) / 255.0 return irudia, etiketa ds = ds.map(prestatu).batch(32) # Neurona-sare konboluzionala sortu model = tf.keras.Sequential([ tf.keras.layers.Input(shape=(64, 64, 3)), tf.keras.layers.Conv2D(16, 3, activation="relu"), tf.keras.layers.MaxPooling2D(), tf.keras.layers.Flatten(), tf.keras.layers.Dense(1, activation="sigmoid") ]) # Eredua entrenatu model.compile(optimizer="adam", loss="binary_crossentropy") model.fit(ds, epochs=3) </syntaxhighlight> == Garrantzia == TensorFlowren ekarpen nagusia ikaskuntza automatikoko sistemak garatzeko beharrezkoak diren hainbat zeregin plataforma bakarrean biltzea izan zen. Ereduak definitzea, entrenatzea, kalkuluak hainbat prozesadoreren artean banatzea eta aplikazio errealetan erabiltzeko prestatzea ahalbidetzen zuen. Era berean, erabilera orokorreko prozesadoreak, prozesamendu grafikoko unitateak (GPUak) eta hainbat ordenagailuz osatutako sistemak baliatzeko gai zen. Gaitasun hori bereziki garrantzitsua zen neurona-sare sakonentzat, haien entrenamenduak milioika eragiketa eta datu-kopuru handiak eska baititzake. Eredu bat ordenagailu pertsonal batean garatzen has zitekeen, eta gero azpiegitura indartsuagoetara eraman, programatzeko modua erabat aldatu beharrik gabe. {{koadro-berde| == Software librea izatearen garrantzia == TensorFlow kode irekiko software gisa argitaratzeak ordura arte batez ere enpresa handiek eta ikerketa-zentroek erabiltzen zituzten tresnak eskuragarriago bihurtu zituen. Ikertzaileek, ikasleek eta garatzaileek azpiegitura bera erabili, haren funtzionamendua aztertu eta hedapen berriak sortu ahal izan zituzten. Proiektuaren erabilgarritasun publikoak dokumentazioa eta material didaktikoak garatzea ere bultzatu zuen. TensorFlowk ikerketa akademikoaren eta aplikazio praktikoen garapenaren arteko aldea murrizten lagundu zuen. [[w:Ikusmen artifizial|Ikusmen artifizial]]ean, ahots-ezagutzan, [[w:itzulpen automatiko|itzulpen automatiko]]an, testuen analisian, robotikan eta medikuntzan erabili izan da. Haren hedapena bat etorri zen ikaskuntza automatikoa produktu eta zerbitzu digital ugaritan txertatzearekin. }} == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} [[Kategoria:Informatika]] [[Kategoria:DIF50]] foept9cj0ouvnd223kr0lu0d25pshf0 0 7340 44758 44741 2026-10-19T10:35:18Z Maitenat 2727 44758 wikitext text/x-wiki [[File:Hodei konputazioa.svg|thumb|Hodei-konputazioa]] '''Hodei-konputazioa''' datuak eta softwarea urruneko [[w:Zerbitzari|zerbitzarietan]] biltegiratzea eta prozesatzea da. Hodeia [[w:Datu zentro|datu-zentroetan]] oinarritutako zerbitzariak dira eta [[w:Internet|Internetera]] konektatutako gailuetatik (telefono mugikor, konputagailu, tablet...) atzigarria da.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=Rosa Arruabarrena Santos|urtea=2018|izenburua=Hodeiaren esku|argitaletxea=naiz.eus|hizkuntza=eu|data=2018-06-16|url=https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2018-06-16-07-00/hemeroteca_articles/hodeiaren-esku|aldizkaria=GAUR8|sartze-data=2026-08-24}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=Ana Arruarte Lasa|urtea=2018|izenburua=Datuak hodeian gordetzen|argitaletxea=naiz.eus|hizkuntza=eu|data=2018-03-17|url=https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2018-03-17-06-00/hemeroteca_articles/datuak-hodeian-gordetzen|aldizkaria=GAUR8|sartze-data=2026-08-24}}</ref> Egunero erabiltzen ditugun aplikazio asko hodeian gorde eta prozesatzen dira: [[w:streaming]] plataformen film eta musika audioak, [[w:Bideojoko|bideojokoen]] Internet modalitateko prozesamendu grafiko astuna, [[w:Google Drive|Google Drive]], [[w:Microsoft OneDrive|Microsoft OneDrive]] edo [[w:Dropbox|Dropbox]] moduko plataformak, [[w:Sare sozialak|sare sozialen]] elkarrekintzak, [[w:Google Maps|Google Maps-en]] irudiak eta informazioa... [[w:Adimen artifizial|Adimen Artifiziala]] eta [[w:Hizkuntza Eredu Handiak (LLM)|hizkuntza eredu handiak]] ere hodeian oinarritzen dira erabat. == Historia == 1961ean [[w:John McCarthy|John McCarthy-k]] baliabide informatikoak zerbitzu gisa emango zirela eta konputazioa egunen batean erabilera publikorako antolatu ahal izango zela iragarri zuen.<ref>{{Erreferentzia|urtea=2023|izenburua=John McCarthy, a ‘Father’ of AI and Cloud Computing|hizkuntza=en-US|url=https://gigacloud.eu/articles/john-mccarthy-a-father-of-ai-and-cloud-computing/|aldizkaria=GigaСloud|sartze-data=2026-08-24}}</ref> 1962an Joseph Carl Robnett Licklider-ek modu globalean konektatutako ordenagailu-sarearen ideia eman zuen, hau da, edonork edonondik programak eta datuak eskuratzeko mundu baten eskema kontzeptuala eman zuen, Interneten eta hodei-konputazioaren garapenari bide emanez. Biak hodei-konputazioaren guraso direla esan ohi da.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Arif Mohamed|urtea=2018|izenburua=A history of cloud computing|argitaletxea=Computer Weekly|hizkuntza=en|url=https://www.computerweekly.com/feature/A-history-of-cloud-computing|aldizkaria=ComputerWeekly.com|sartze-data=2026-08-24}}</ref> 1990eko hamarkadan [[w:Banda zabala|banda zabalak]] eta 2000.eko hamarkadan [[w:ADSL|ADSL-ak]] izan zuten garapenari esker, Interneteko konexioen abiadura asko azkartu zen eta hodei-konputazioaren erabilera zabaldu zen. Hodei-konputazioa [[w:birtualizazio|birtualizazio]] teknologiari esker gauzatu zen. Zerbitzari fisiko batean ingurune simulatuak ([[w:Makina birtual|Makina Birtuala]]) sortzean, zerbitzariaren hardwarea modu eraginkorrean parteka daiteke hainbat sistema eragile erabiliz. Horrela, [[w:Datu zentro|datu-zentro]] bat erabiltzaile askori zerbitzua emateko gai den hainbat datu-zentroren baliokidea bihurtzen da. == Zerbitzuak == Enpresek beren informatika zerbitzuak eta datuak hodeian ostatatzean, azkartasuna, eskalagarritasuna eta malgutasuna lortzeko eta hardwarearen eta softwarearen mantenu-kostuak murrizteko helburua izan ohi dute. Lan-karga aldakorra duten erakundeentzat, inbertsio berriei aurre egiteko zailtasunak dituztenentzat edo [[w:Telelan|telelana]] eta lankidetza birtuala lehenesten dituztenentzat bereziki egokia da. Hala ere, datuen konfidentzialtasuna dela eta, badira modu lokalean lan egitea nahiago dutenak, datuen kontrol eta subiranotasun handiagoa izateko.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor|abizena=Leturia|izenburua=Nextcloud: izan zure hodei propioa eta berreskuratu zure datu eta fitxategien kontrola|hizkuntza=eu|data=2020-09-17|url=https://www.sarean.eus/nextcloud-izan-zure-hodei-propioa-eta-berreskuratu-zure-datu-eta-fitxategien-kontrola/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-08-26}}</ref><ref>{{Erreferentzia|abizena=Stephen J. Bigelow|urtea=2025|izenburua=The Pros and Cons of Cloud Computing Explained|argitaletxea=Informa TechTarget|hizkuntza=en|url=https://www.techtarget.com/it-infrastructure/tip/Pros-and-cons-of-cloud-computing-explained|aldizkaria=Techtarget, IT Infrastructure|sartze-data=2026-08-24}}</ref><ref>{{Erreferentzia|abizena=|urtea=2026|izenburua=Las 15 principales amenazas a la seguridad en la nube en 2026|argitaletxea=SentinelOne|hizkuntza=es|data=2026-04-27|url=https://www.sentinelone.com/es/cybersecurity-101/cloud-security/cloud-security-threats/|aldizkaria=SentinelOne|sartze-data=2026-08-25}}</ref> [[File:Comparison of on-premise, IaaS, PaaS, and SaaS (EHU Sans).png|thumb|Hodeiko 3 zerbitzu-eredu nagusien arteko erlazioa: IaaS (azpiegitura), PaaS (plataforma) eta SaaS (softwarea)]] Azpiegituraren jabea nor den eta sarbidea nola partekatzen den kontuan hartuta, hodeiaren lau inplementazio-eredu nagusi daude: publikoa, pribatua, komunitarioa eta hibridoa. Hodeiko zerbitzuen hornitzaile handienak [[w:Amazon Web Services|Amazon Web Services (AWS)]], [[w:Microsoft Azure|Microsoft Azure]] eta Google Cloud dira.<ref>{{Erreferentzia|izena= Veronika|abizena=Vilgis|argitaletxea=PUNTUEUS|=zenburua=Hiru enpresa dira web-ostatatzearen merkatuaren jaun eta jabe|hizkuntza=eu|data=2023-02-16|url=https://www.sarean.eus/hiru-enpresa-dira-web-ostatatzearen-merkatuaren-jaun-eta-jabe/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-08-26}}</ref> Hiru zerbitzu-eredu nagusi eskaintzen dituzte<ref>{{erreferentzia|abizena=Peter Mell, Timothy Grance|urtea=2011|izenburua=The NIST Definition of Cloud Computing. Recommendations of the National Institute of Standards and Technology (NIST)|argitaletxea=NIST|hizkuntza=en|url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/legacy/sp/nistspecialpublication800-145.pdf|zenbakia=Special Publication 800-145}}</ref>: * Softwarea zerbitzu gisa (SaaS, ''Software as a Service''): Hodeiko azpiegitura batean exekutatzen diren [[w:Aplikazio informatiko|aplikazioak]] eskaintzen dira, bezeroak zuzenean erabiltzeko prest daudenak. Adibideak: Webean oinarritutako [[w:Posta elektroniko|posta elektronikorako]] aplikazioak, bideokonferentziarako [[w:Zoom (sofwarea)|Zoom softwarea]]. * Plataforma zerbitzu gisa (PaaS, ''Platform as a Service''): Bezeroak [[w:Hardware|hardwarearen]], [[w:Sistema eragile|sistema eragileen]] eta garapenerako tresna informatikoen erabilera kontrata dezake, bere aplikazio propioen garapenean erabiltzeko. Adibideak: Heroku, Google App Engine, AWS Elastic Beanstalk, [[w:Microsoft Azure|Microsoft Azure App Service]], OpenShift. * Azpiegitura zerbitzu gisa (IaaS, ''Infrastructure as a Service''): Funtsezko baliabide informatikoak eskaintzen zaizkio bezeroari: biltegiratzea, konputazioa, sare-azpiegiturak. Adibideak: Amazon Elastic Compute Cloud (AWS EC2), Microsoft Azure Virtual Machines (Azure VMs), Google Compute Engine (GCE). {{koadro-berde| == Eragina gizartean== Hodei-konputazioak gizartean eragiteko ahalmen handia du, ongizatearen eta giza garapenaren oinarrizko eskubideak (hezkuntza, osasungintza...) norbanako guztiei gerturatzeko gaitasuna eskaintzen duelako. Alde horretatik, indar demokratizatzaile gisa jarduten du. Baina zerbitzuak erabili ahal izateko behar den trebakuntza digitala gero eta handiagoa da eta horrek arrakala digitala areagotzeko arriskua dakar, adinekoak edo alfabetizazio digitalerako aukera nahikoa ez duten kolektiboak zenbitzuetatik kanpo geratzeko arriskua areagotuz. Bestalde, datuen kontrola enpresa teknologiko erraldoi gutxi batzuren eskuetan zentralizatzea eragin du hodeiak eta horrek datuen zaintzari eta pribatutasunari buruzko kezka handitu du. Horrez gain, [[w:ingurumen|ingurumen]]-kostua itzela da, datu-zentroetan kontsumitzen diren ur, mineral, metal eta energia elektriko kantitateak izugarriak direlako. [[w:Greenpeace|Greenpeace-ek]] hodeiko zerbitzuen hornitzaileen gardentasun eza salatu izan du.<ref>{{erreferentzia|urtea=2026|izenburua=Amazon's Toxic Web Services. Amazon’s Cloud as a Driver of Environmental Destruction and Human Rights Violations|argitaletxea=Greenpeace|hizkuntza=en|url=https://www.greenpeace.de/pdf/Amazons_Toxic_Web_Services_engl.pdf|aldizkaria=Greenpeace}}</ref> Eta, zer gertatzen da hodeiko konputazioa erortzen denean? Mundu osoko milaka enpresa, zerbitzu eta erabiltzaile berehala geldiarazten dituen itzaltze digitala gertatzen da... Erronka horien aurrean, gizarteak elkarlanean eta modu inklusiboan lan egin beharko luke, hodei-konputazioa gizarte osoaren onurarako izan dadin. }} == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda|30em}} [[Kategoria:Informatika]] [[Kategoria:DIF50]] 0bx8xkzqm1qqtfopsyzs81nb2vlwatj 44759 44758 2026-10-19T10:40:31Z Maitenat 2727 44759 wikitext text/x-wiki [[File:Hodei konputazioa.svg|thumb|Hodei-konputazioa]] '''Hodei-konputazioa''' datuak eta softwarea urruneko [[w:Zerbitzari|zerbitzarietan]] biltegiratzea eta prozesatzea da. Hodeia [[w:Datu zentro|datu-zentroetan]] oinarritutako zerbitzariak dira eta [[w:Internet|Internetera]] konektatutako gailuetatik (telefono mugikor, konputagailu, tablet...) atzigarria da.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=Rosa Arruabarrena Santos|urtea=2018|izenburua=Hodeiaren esku|argitaletxea=naiz.eus|hizkuntza=eu|data=2018-06-16|url=https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2018-06-16-07-00/hemeroteca_articles/hodeiaren-esku|aldizkaria=GAUR8|sartze-data=2026-08-24}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=Ana Arruarte Lasa|urtea=2018|izenburua=Datuak hodeian gordetzen|argitaletxea=naiz.eus|hizkuntza=eu|data=2018-03-17|url=https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2018-03-17-06-00/hemeroteca_articles/datuak-hodeian-gordetzen|aldizkaria=GAUR8|sartze-data=2026-08-24}}</ref> Egunero erabiltzen ditugun aplikazio asko hodeian gorde eta prozesatzen dira: [[w:streaming|streaming]] plataformen film eta musika audioak, [[w:Bideojoko|bideojokoen]] Internet modalitateko prozesamendu grafiko astuna, [[w:Google Drive|Google Drive]], [[w:Microsoft OneDrive|Microsoft OneDrive]] edo [[w:Dropbox|Dropbox]] moduko plataformak, [[w:Sare sozialak|sare sozialen]] elkarrekintzak, [[w:Google Maps|Google Maps-en]] irudiak eta informazioa... [[w:Adimen artifizial|Adimen Artifiziala]] eta [[w:Hizkuntza Eredu Handiak (LLM)|hizkuntza eredu handiak]] ere hodeian oinarritzen dira erabat. == Historia == 1961ean [[w:John McCarthy|John McCarthy-k]] baliabide informatikoak zerbitzu gisa emango zirela eta konputazioa egunen batean erabilera publikorako antolatu ahal izango zela iragarri zuen.<ref>{{Erreferentzia|urtea=2023|izenburua=John McCarthy, a ‘Father’ of AI and Cloud Computing|hizkuntza=en-US|url=https://gigacloud.eu/articles/john-mccarthy-a-father-of-ai-and-cloud-computing/|aldizkaria=GigaСloud|sartze-data=2026-08-24}}</ref> 1962an Joseph Carl Robnett Licklider-ek modu globalean konektatutako ordenagailu-sarearen ideia eman zuen, hau da, edonork edonondik programak eta datuak eskuratzeko mundu baten eskema kontzeptuala eman zuen, Interneten eta hodei-konputazioaren garapenari bide emanez. Biak hodei-konputazioaren guraso direla esan ohi da.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Arif Mohamed|urtea=2018|izenburua=A history of cloud computing|argitaletxea=Computer Weekly|hizkuntza=en|url=https://www.computerweekly.com/feature/A-history-of-cloud-computing|aldizkaria=ComputerWeekly.com|sartze-data=2026-08-24}}</ref> 1990eko hamarkadan [[w:Banda zabala|banda zabalak]] eta 2000.eko hamarkadan [[w:ADSL|ADSL-ak]] izan zuten garapenari esker, Interneteko konexioen abiadura asko azkartu zen eta hodei-konputazioaren erabilera zabaldu zen. Hodei-konputazioa [[w:birtualizazio|birtualizazio]] teknologiari esker gauzatu zen. Zerbitzari fisiko batean ingurune simulatuak ([[w:Makina birtual|Makina Birtuala]]) sortzean, zerbitzariaren hardwarea modu eraginkorrean parteka daiteke hainbat sistema eragile erabiliz. Horrela, [[w:Datu zentro|datu-zentro]] bat erabiltzaile askori zerbitzua emateko gai den hainbat datu-zentroren baliokidea bihurtzen da. == Zerbitzuak == Enpresek beren informatika zerbitzuak eta datuak hodeian ostatatzean, azkartasuna, eskalagarritasuna eta malgutasuna lortzeko eta hardwarearen eta softwarearen mantenu-kostuak murrizteko helburua izan ohi dute. Lan-karga aldakorra duten erakundeentzat, inbertsio berriei aurre egiteko zailtasunak dituztenentzat edo [[w:Telelan|telelana]] eta lankidetza birtuala lehenesten dituztenentzat bereziki egokia da. Hala ere, datuen konfidentzialtasuna dela eta, badira modu lokalean lan egitea nahiago dutenak, datuen kontrol eta subiranotasun handiagoa izateko.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor|abizena=Leturia|izenburua=Nextcloud: izan zure hodei propioa eta berreskuratu zure datu eta fitxategien kontrola|hizkuntza=eu|data=2020-09-17|url=https://www.sarean.eus/nextcloud-izan-zure-hodei-propioa-eta-berreskuratu-zure-datu-eta-fitxategien-kontrola/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-08-26}}</ref><ref>{{Erreferentzia|abizena=Stephen J. Bigelow|urtea=2025|izenburua=The Pros and Cons of Cloud Computing Explained|argitaletxea=Informa TechTarget|hizkuntza=en|url=https://www.techtarget.com/it-infrastructure/tip/Pros-and-cons-of-cloud-computing-explained|aldizkaria=Techtarget, IT Infrastructure|sartze-data=2026-08-24}}</ref><ref>{{Erreferentzia|abizena=|urtea=2026|izenburua=Las 15 principales amenazas a la seguridad en la nube en 2026|argitaletxea=SentinelOne|hizkuntza=es|data=2026-04-27|url=https://www.sentinelone.com/es/cybersecurity-101/cloud-security/cloud-security-threats/|aldizkaria=SentinelOne|sartze-data=2026-08-25}}</ref> [[File:Comparison of on-premise, IaaS, PaaS, and SaaS (EHU Sans).png|thumb|Hodeiko 3 zerbitzu-eredu nagusien arteko erlazioa: IaaS (azpiegitura), PaaS (plataforma) eta SaaS (softwarea)]] Azpiegituraren jabea nor den eta sarbidea nola partekatzen den kontuan hartuta, hodeiaren lau inplementazio-eredu nagusi daude: publikoa, pribatua, komunitarioa eta hibridoa. Hodeiko zerbitzuen hornitzaile handienak [[w:Amazon Web Services|Amazon Web Services (AWS)]], [[w:Microsoft Azure|Microsoft Azure]] eta Google Cloud dira.<ref>{{Erreferentzia|izena= Veronika|abizena=Vilgis|argitaletxea=PUNTUEUS|=zenburua=Hiru enpresa dira web-ostatatzearen merkatuaren jaun eta jabe|hizkuntza=eu|data=2023-02-16|url=https://www.sarean.eus/hiru-enpresa-dira-web-ostatatzearen-merkatuaren-jaun-eta-jabe/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-08-26}}</ref> Hiru zerbitzu-eredu nagusi eskaintzen dituzte<ref>{{erreferentzia|abizena=Peter Mell, Timothy Grance|urtea=2011|izenburua=The NIST Definition of Cloud Computing. Recommendations of the National Institute of Standards and Technology (NIST)|argitaletxea=NIST|hizkuntza=en|url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/legacy/sp/nistspecialpublication800-145.pdf|zenbakia=Special Publication 800-145}}</ref>: * Softwarea zerbitzu gisa (SaaS, ''Software as a Service''): Hodeiko azpiegitura batean exekutatzen diren [[w:Aplikazio informatiko|aplikazioak]] eskaintzen dira, bezeroak zuzenean erabiltzeko prest daudenak. Adibideak: Webean oinarritutako [[w:Posta elektroniko|posta elektronikorako]] aplikazioak, bideokonferentziarako [[w:Zoom (sofwarea)|Zoom softwarea]]. * Plataforma zerbitzu gisa (PaaS, ''Platform as a Service''): Bezeroak [[w:Hardware|hardwarearen]], [[w:Sistema eragile|sistema eragileen]] eta garapenerako tresna informatikoen erabilera kontrata dezake, bere aplikazio propioen garapenean erabiltzeko. Adibideak: Heroku, Google App Engine, AWS Elastic Beanstalk, [[w:Microsoft Azure|Microsoft Azure App Service]], OpenShift. * Azpiegitura zerbitzu gisa (IaaS, ''Infrastructure as a Service''): Funtsezko baliabide informatikoak eskaintzen zaizkio bezeroari: biltegiratzea, konputazioa, sare-azpiegiturak. Adibideak: Amazon Elastic Compute Cloud (AWS EC2), Microsoft Azure Virtual Machines (Azure VMs), Google Compute Engine (GCE). {{koadro-berde| == Eragina gizartean== Hodei-konputazioak gizartean eragiteko ahalmen handia du, ongizatearen eta giza garapenaren oinarrizko eskubideak (hezkuntza, osasungintza...) norbanako guztiei gerturatzeko gaitasuna eskaintzen duelako. Alde horretatik, indar demokratizatzaile gisa jarduten du. Baina zerbitzuak erabili ahal izateko behar den trebakuntza digitala gero eta handiagoa da eta horrek arrakala digitala areagotzeko arriskua dakar, adinekoak edo alfabetizazio digitalerako aukera nahikoa ez duten kolektiboak zenbitzuetatik kanpo geratzeko arriskua areagotuz. Bestalde, datuen kontrola enpresa teknologiko erraldoi gutxi batzuren eskuetan zentralizatzea eragin du hodeiak eta horrek datuen zaintzari eta pribatutasunari buruzko kezka handitu du. Horrez gain, [[w:ingurumen|ingurumen]]-kostua itzela da, datu-zentroetan kontsumitzen diren ur, mineral, metal eta energia elektriko kantitateak izugarriak direlako. [[w:Greenpeace|Greenpeace-ek]] hodeiko zerbitzuen hornitzaileen gardentasun eza salatu izan du.<ref>{{erreferentzia|urtea=2026|izenburua=Amazon's Toxic Web Services. Amazon’s Cloud as a Driver of Environmental Destruction and Human Rights Violations|argitaletxea=Greenpeace|hizkuntza=en|url=https://www.greenpeace.de/pdf/Amazons_Toxic_Web_Services_engl.pdf|aldizkaria=Greenpeace}}</ref> Eta, zer gertatzen da hodeiko konputazioa erortzen denean? Mundu osoko milaka enpresa, zerbitzu eta erabiltzaile berehala geldiarazten dituen itzaltze digitala gertatzen da... Erronka horien aurrean, gizarteak elkarlanean eta modu inklusiboan lan egin beharko luke, hodei-konputazioa gizarte osoaren onurarako izan dadin. }} == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda|30em}} [[Kategoria:Informatika]] [[Kategoria:DIF50]] 4ef4nvja2vccg3d5t2jdft3bd83mca4