Güiquipeya
extwiki
https://ext.wikipedia.org/wiki/G%C3%BCiquipedia:Port%C3%A1
MediaWiki 1.47.0-wmf.3
first-letter
Mediu
Especial
Caraba
Usuario
Usuario caraba
Güiquipedia
Güiquipedia caraba
Archivu
Archivu caraba
MediaWiki
MediaWiki caraba
Prantilla
Prantilla caraba
Ayua
Ayua caraba
Categoría
Categoría caraba
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo discusión
Evento
Evento discusión
Lengua china
0
5548
143339
142495
2026-05-26T18:28:32Z
Sa~eswiki
8342
Sa~eswiki trasladó la página [[Luenga china]] a [[Lengua china]]: Muación de Luenga por Lengua pa estandariçal los artícalus de idiomas
142495
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; width:280px; font-size:90%; line-height:1.3em;"
|-
! colspan="2" style="background:#F8F0E0; text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;" | Chinu
|-
| colspan="2" style="text-align:center;" | 中文 (''Zhōngwén'') <br /> 汉语 / 漢語 (''Hànyǔ'')
|-
! style="text-align:left; width:40%;" | '''Familia'''
| style="text-align:left;" | [[Linguas sino-tibetanas]]<br />[[Linguas siníticas|Siníticu]]
|-
! style="text-align:left;" | '''Zona'''
| Estremu Oriente asiáticu
|-
! style="text-align:left;" | '''Hablantis'''
| 1 395 000 000<br />''(955 000 000 nativus; 440 000 000 como segunda lingua; 1.º nel mundu)''
|-
! style="text-align:left;" | '''Estatu oficial''
| [[China]], [[Singapur]], [[Taiwán]], [[Hong Kong]], [[Macao]]<br />
[[Diáspora china]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200923070312/http://etnic.ru/etnic/narod/tazy.html «Copia archivada»], consultáu el 10 de setiembri de 2019.</ref><br />
[[Organizaciun de las Naciunis Xunías|ONU]]<br />
[[Organizaciun de Cooperaciun de Xanghái]]
|-
! style="text-align:left;" | '''Escritura'''
| [[Carauteris chinus]], [[pinyin]], [[xiao'erjing]], [[alfabetu dunganu|dunganu]]
|-
! style="text-align:left;" | '''Variantis'''
| [[chinu mandarín|Mandarín]], [[chinu wu|wu]], [[chinu yue|yue]], [[chinu min|min]], [[chinu xiang|xiang]], [[chinu hakka|hakka]], [[chinu gan|gan]], [[chinu jin|jin]], [[chinu hui|hui]], [[chinu ping|ping]]
|-
! style="text-align:left;" | '''Códigus ISO'''
| ISO 639-1: '''zh'''<br />ISO 639-2: '''chi, zho'''<br />ISO 639-3: '''zho'''
|-
! style="text-align:left;" | '''Glottolog'''
| '''sini1245'''
|-
| colspan="2" style="text-align:center;" | [[Archivu:Map-Sinophone World.png|250px|centrau]]
|-
| colspan="2" style="font-size:90%;" |
<span style="display:inline-block; width:0.8em; height:0.8em; background:#00A800; border:1px solid #000; margin-right:0.2em;"></span> Mayoría chinuparlanti nativu<br />
<span style="display:inline-block; width:0.8em; height:0.8em; background:#80C534; border:1px solid #000; margin-right:0.2em;"></span> Áreas con minorías chinuparlantis significativas<br />
<span style="display:inline-block; width:0.8em; height:0.8em; background:#b1ff72; border:1px solid #000; margin-right:0.2em;"></span> Áreas con minorías chinuparlantis pequeñinas
|}
L' '''idioma chinu''' ({{lang|zh|中文}}, ''{{audio|Zh-zhōngwén.ogg|zhōngwén}}'' o {{lang|zh-hans|汉语}} / {{lang|zh-hant|漢語}}, ''{{audio|Zh-hànyǔ.ogg|hànyǔ}}'') es el términu gastau pa referil-si ala lingua [[linguas sinotibetanas|sinotibetana]] que representa baju un concetu aglutinaol a lo qu'en realiá es una rama de linguas emparentás entri sí peru que nu son [[enteligibiliá mutua|mutuamenti enteligiblis]] ena su horma palrá, las [[linguas siníticas]], siendu el [[chinu mandarín|idioma mandarín]] ena su [[dialetu pekinés|varianti pequinesa]] la horma gastá comu patrón del chinu.
La familia sinotibetana tiini el su origi ena [[Llanura Central (China)|llanura central]] de [[Repúbrica Populal China|China]],<ref>Norman, Jerry (2003). «The Chinese dialects: phonology». En Thurgood, Graham; LaPolla, Randy J. The Sino-Tibetan languages. Routledge. pp. 72–83. ISBN 978-0-7007-1129-1.</ref> i es la prencipal familia lingüística entri las ''[[linguas d'Asia]]''.
Más ocasionalmenti se gasta el términu «idioma chinu» pa referil-si tamién a otras linguas siníticas de China diferentis del ''mandarín estándal'' («普通话» ''pǔtōnghuà'' ([[Alfabetu Fonéticu Enternacional|AFI]]: [pʰùtʰʊ́ŋxwâ]) ‘palra común’).
== Aspetus estóricus, socialis i colturalis ==
=== El términu «chinu» ===
La mayol parti delas vezis el términu «chinu» se refieri al [[mandarín estándal]] o «''pǔtōnghuà''». A vezis se gasta el términu «chinu» pa referil-si propiamenti al conhuntu del siníticu, qu'abarca una amplia [[familia lingüística|familia de linguas]] estrechamenti emparentás,<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=zho “Macrolingua china”]</ref> tamién conocía académicamenti comu [[linguas siníticas]].
El mandarín estándal en China se denomina más frecuentimenti ''hànyǔ'' {{Lang|zh-Hans|汉语}} / {{Lang|zh-Hant|漢語}}, inque tamién se gastan las denominacionis comu ''huáyǔ'' {{lang|zh|华语}} / {{lang|zh|華語}} o ''Zhōngwén'' {{lang|zh|中文}}. Inque dessistin otras denominacionis autóctonas pal idioma chinu. Ena Repúbrica Populal China (RPC) se gasta tamién el nombri ''hànyǔ'' {{Lang|zh-Hans|汉语}} / {{Lang|zh-Hant|漢語}} «lingua delos [[Etnia han|''Hàn'']]». Pol otra parti, ala horma colta normalizá dela lingua se le llama normalmenti ''pǔtōnghuà'' {{Lang|zh-Hans|普通话}} / {{Lang|zh-Hant|普通話}} “palra común” ena RPC, mientras qu'en Taiwán se le conoci comu ''guóyǔ'' {{Lang|zh-Hant|國語}} ‘lingua nacional’.
N'español, polo general, el términu «chinu» se refieri ala lingua estándal, inque a vezis se gasta el términu [[Chinu mandarín|mandarín]] pa referil-si a esta quandu se la quieri distinguil delas hormas dialetalis. Las denominacionis «mandarín» o «''pǔtōnghuà''» dein gastal-si con cautela, ya que tamién puein referil-si alos dialetus mutuamenti enteligiblis que se parlan nel norti, centru i suroesti de China.
=== Chinu estándal ===
La forma estandarizá del chinu palrau ogañu es la «lingua general» (普通话 ''pǔtōnghùa''), tamién llamá «idioma nacional» en Taiwán (國語 ''guóyǔ'' ([[Alfabetu Fonéticu Enternacional|AFI]]: [kwɔ̌ɥỳ])). Un tercel términu pa referil-si ala lingua estándal es «idioma de Huaxia» (華語 / 华语 ''huáyǔ''), gastau sobri tó en [[Singapur]], [[Malasia]] i otras çonas del Suresti asiáticu. En español es el [[mandarín estándal]] (标准官话, [[pinyin]]: biāozhǔn guānhuà ([[Alfabetu Fonéticu Enternacional|AFI]]: [pjɑ́ʊ̯ʈʂwə̀n kwánxwâ])),<ref>{{Cita web |url=http://www.china-language.gov.cn/63/2008_3_10/1_63_3387_0_1205124588468.html |título=话说推普 话题五 国语、普通话、华语 (中國語言文字網) |fechaacceso=2025-11-14 |archive-date=2009-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426051531/http://www.china-language.gov.cn/63/2008_3_10/1_63_3387_0_1205124588468.html |dead-url=yes }}</ref> basau nel dialetu de norti, i la pronunciación de [[Pekín]],<ref>{{Cita web |url=http://www.gov.cn/test/2005-08/02/content_19132.htm |título=国务院关于推广普通话的指示(1956年2月6日) (中华人民共和国国务院, 6 de hebreru de 1956) |fechaacceso=2025-11-14 |archive-date=2005-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051210092310/http://www.gov.cn/test/2005-08/02/content_19132.htm |dead-url=yes }}</ref> Esta lingua se basa en prencipiu nuna variedá de mandarín palrau duranti la dinastía [[manchú]] en [[Pekín]].<ref>金道荣,2001,《清代带满腔满味的“满汉语”语言现象》,北京大学博士论文</ref> Posteriolmenti, esta lingua fue adoptá comu oficial dela [[Repúbrica Populal de China]] i de [[Taiwán]], assina comu una delas quatru linguas oficialis de [[Singapur]]. Tamién es una delas seis linguas oficialis dela [[ONU]].<ref>[http://www.un.org/ ONU]</ref>
{{Wide image|The_Calligraphy_Model_Sunny_after_Snow_by_Wang_Xizhi.jpg|3000px|[[Wáng Xīzhī]](Chinu:王羲之),『Renacimientu del sol pos-nevá』(Chinu:快雪時晴帖, Á síu puestu nel centru del rollu, pol abaju-derecha d'un carátel grandi de 神), [[Dinastía Jin (265-420)]], [[Museu Nacional del Paláciu]](Chinu:台北故宮博物院)<ref>内藤乾吉 「快雪時晴帖」(「中国4 東晋」『書道全集 第4巻』 平凡社、新版1971年(初版1965年))PP..167-168</ref>|dir=rtl}}
Ata prencipius del sigru XX ábía síu común el gastu del [[chinu clásicu]] o más esatamenti una horma de chinu literariu basau nel chinu clásicu (chinu antigu). Essa lingua clásica, al igual qu'otras [[lingua clásica|linguas clásicas]] comu el [[latín]], difería notablimenti delas varieda_is coloquialis o vernáculas del chinu (similarmenti, en [[Uropa]] duranti l'Alta Edá Meya abondus documentus se reataban en latín i esti difería notablimenti delas linguas romancis gastás polas pressonas comunis).
=== Gastu i estatus ===
El porcentaji d'utilización del [[mandarín estándal]], l'idioma/dialetu oficial de China continental, entri las pressonas de 15 a 29 añus, es del 70,12% (enas ciais<ref>文/《瞭望新闻周刊》记者: 周大平、张乐 、彭友 (2006). “方言保卫战”背后. 《瞭望》新闻周刊 (2006年01期).</ref> i entri la puebración más eucá el porcentaji es más artu). Nostanti, con genti que tiini entri 60 i 69 añus el porcentaji es del 30,97% (en 2007.<ref>[http://news.xinhuanet.com/edu/2007-03/06/content_5809800.htm 超过半数中国人能用普通话与人交谈 (news.xinhuanet.com)]</ref>) Estu refleja un vuelcu importanti en dos generacionis a favol dela lingua nacional estandarizá.
Dessisti un fenómenu bastanti populal i es que los chinus gastan dos dialetus o dos idiomas juntus, l'estándal i otru maternu.<ref>季明、杨梦 (2005年2月6日). 上海人不愿说普通话 35%的外来人口难撼地方方言. 北京晨报.</ref> Mientras, los chinus nel estranjeru gastan más dialetus localis del su lugal d'origi, normalmenti dela costa suresti de China (Guangdong, Fujian, Zhejiang, Hainan), ondi son bastanti huertis.<ref>李荣、熊正辉、张振兴,中国社会科学院语言研究所,《中国语言地图集》, 1987年</ref>
== Linguas siníticas ==
[[Archivu:Map of sinitic languages-es.svg|280px|thumb|L'[[Atlas lingüísticu de China]] reconoci 10 grupus dialetalis en ves delos 7 traicionalis<ref>Li, Rong (2012). 中國語言地圖集.</ref>]] Amás del chinu estándal, gastau comu lingua oficial i [[lingua vehicular]] en tol país, dessisti un númeru importanti de linguas rehionalis. Abondas destas linguas rehionalis, llamás traicionalmenti «dialetus», difierin tantu del chinu estándal que tiinin escasa enteligibiliá con él polo que, si mos rehimos pol criteriu d'enteligibiliá (que nu es l'únicu criteriu dessistenti dendi un puntu de vista lingüísticu pa determinal si una variedá palrá perteneci o nu a una mesma lingua) constituirían linguas diferentis, con lo que toas ellas, en conhuntu, hormarían parti d'una mesma familia de varieda_is lingüísticas, conocía comu [[linguas siníticas|familia sinítica]], las qualis possein un grau de diversidá algu superiol al que dessisti entri las linguas romancis. Toas las varieda_is de chinu o [[linguas siníticas]] se caraterizan pola su diversidá enterna, inque toas possein [[lingua tonal|tonu]] i tiinin una estrutura gramatical artamenti [[lingua analítica|analítica]]. Emperu, el conhuntu llega a diferil enormimenti con respetu al inventariu fonolóhicu i léssicu.
Ái entri seis i dozi [[linguas siníticas]], amás del chinu estándal (el númeru dependi del esquema de crasificación que se tomi). Estas linguas son, en general, [[enteligibiliá mutua|mutuamenti ininteligiblis]], inque algunas (comu los dialetus xiang i mandarín suroccidental) puein compartil términus i algún grau d'enteligibiliá. ''[[Ethnologue]]'' crasifica de manera un tantu confusa alas linguas siníticas, comu una ''[[macrolingua]]'' con trezi ''sublinguas'' en IS 639-3. Unus 1200 millonis de pressonas tiinin comu lingua nativa alguna horma de siníticu.
Delas linguas siníticas, la más importanti demográficamenti es el [[chinu mandarín]] (850 millonis de palrantis) llamau simplimenti "chinu", que es la variedá ena que se basa el chinu estándal. Le siguin en importancia el [[idioma wu]] (77 millonis), el [[dialectos min|idioma min]] (70 millonis) i el [[idioma cantonés]] (55 millonis). El [[cantonés estándal]] es común i enfluyenti enas comuniais [[idioma cantonés|cantonés]]-parlantis d'ultramari, i permaneci comu una delas linguas oficialis de [[Hong Kong]] (juntu col [[idioma inglés|inglés]]) i de [[Macao]] (juntu col [[idioma portugués|portugués]]). El [[min del sul]], parti del [[dialectos min|grupu lingüísticu min]], es ampliamenti palrau nel sul de [[Fujian]], [[Taiwán]] i el [[Suresti Asiáticu]].
Una crasificación completa es la siguienti:
El '''[[palra del Norti]]''' o '''[[Chinu Mandarín|mandarín]]''' (北方話 / 北方话), 836 millonis de palrantis. Oficial en tol territoriu de [[Repúbrica Populal China]].
El '''[[Idioma wu|wú]]''' (吳語 / 吴语), 77 millonis.
Los dialetus '''[[Dialectos min|mǐn]]''' (閩語 / 闽语), 70 millonis.
El '''[[Idioma cantonés|cantonés]]''' o '''yuè''' (粵語 / 粤语), 55 millonis.
El '''[[Idioma jin|jin]]''' (晉語 / 晋语), 45 millonis.
El '''[[Idioma xiang|xiang]]''' o '''hunanés''' (湘語 / 湘语), 36 millonis.
El '''[[Idioma hakka|hakka]]''' o '''kèjiā''' (客家語 / 客家语), 34 millonis.
El '''[[Idioma gàn|gàn]]''' (贛語 / 赣语), 31 millonis.
El '''[[Idioma hui|huī]]''' (徽語 / 徽语), 3,2 millonis.
El '''[[Idioma ping|pínghuà]]''' (平話 / 平话), 3,5 millonis.
=== Dialetus del mandarín ===
[[Archivu:Madarin in Chinese Mainland EN.PNG|280px|thumb|right|Destribución geográfica estórica delos dialetus dela [[palra del norti]]]] El bloqui dialetal mandarín es el más estendíu, nel centru, suroesti, noroeste i noresti de China, razón pola qual ogañu sirvi de basi pa definil la lingua estándal. Ebiu ala importanti estensión qu'alcança esti bloqui dialetal dessisti variación rehional.
Rentru del mandarín dessisti una gran variación fonolóhica, tantu ena fonolohía segmental comu ena recitación delos [[tonu (lingüística)|tonus]]. El siguienti quairu reproduci algunus delos [[pronombre pressonal|pronombis pressonalis]]:<ref>Jerry Norman, 1988, p. 196</ref>
{|
class="wikitable" |- align=center ! ! [[Mandarín estándal|Estándal]]<br />[[Pekín]] ! Mandarín SE<br />[[Yangzhou|Yángzhōu]] ! Mandarín NE<br />[[Xi'an|Xī'ān]] ! Mandarín SW<br />[[Chengdu|Chéngdū]] ! Mand. central<br />[[Lingbao|Língbǎo]] |- align=center ! 1.ª sing.<br /> «yo» | uo<sup>3</sup> | o<sup>3</sup> | ŋə<sup>3</sup> | ŋo<sup>3</sup> | ŋɤ<sup>3</sup> |- align=center ! 2.ª sing.<br /> «tú» | ni<sup>3</sup> | liɪ<sup>3</sup> | ni<sup>3</sup> | ni<sup>3</sup> | ni<sup>3</sup> |- align=center ! 3.ª sing.<br /> «él/ella» | t<sup>h</sup>a<sup>1</sup> | t<sup>h</sup>a<sup>1</sup> | t<sup>h</sup>a<sup>1</sup> | t<sup>h</sup>a<sup>1</sup> | t<sup>h</sup>a<sup>1</sup> |- align=center ! 1.ª sg. gen.<br /> «mi» | uo<sup>3</sup> tə | o<sup>3</sup> tiɪ | ŋə<sup>3</sup> ti | ŋo<sup>3</sup> ni<sup>2</sup> | ŋɤ<sup>3</sup> ti |- align=center ! 1.ª plural<br /> «nosotros» | uo<sup>3</sup> mən | o<sup>3</sup> məŋ | ŋə<sup>3</sup> mẽ | ŋo<sup>3</sup> ni<sup>2</sup> | ŋɤ<sup>3</sup> mɛ̃
|}
== Descrición lingüística ==
Esta secíón hazi referencia al [[mandarín estándal]]. El restu de variantis son tratás enos artículus correspondientis.
=== Fonolohía ===
La sílaba en chinu distingui entri un [[ataqui silábicu]] encetal obrigatoriu, una aprosimanti meial posibri entri l'ataqui i la vocal o ditongu que hazi de núcleu silábicu, un núcleu silábicu obrigatoriu i una final posibri qu'es una nasal o una aprosimanti.
L'inventariu del chinu mandarín estándal moernu vien dau pol (entri < > se da la transcrición ortográfica gastá nel sistema [[pinyin|pīnyīn]]):<ref>Norman, 1986</ref> {|class=wikitable |- align=center ! ! colspan="2" | [[consonanti bilabial|Bilabial]] ! colspan="2" | [[consonanti labiodental|Labiodental]] ! colspan="2" | [[consonanti alveolar|Alveolar]] ! colspan="2" | [[consonanti retrofleja|Retrofleja]] ! colspan="2" | [[consonanti alveopalatal|Alveo-<br />palatal]] ! colspan="2" | [[consonanti velar|Velar]] |- align=center ! [[consonanti nasal|Nasal]] | colspan="2" style="font-size:larger;"| {{IPA|m}}<br /> {{grafía|m}} | colspan="2" | | colspan="2" style="font-size:larger;"| {{IPA|n}}<br /> {{grafía|n}} | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" style="font-size:larger;"| {{IPA|ŋ}}<br /> {{grafía|ng}} |- align=center ! [[Oclusiva]] | style="font-size:larger;"| {{IPA|p}}<br />{{grafía|b}} | style="font-size:larger;"| {{IPA|pʰ}}<br />{{grafía|p}} | colspan="2" | | style="font-size:larger;"| {{IPA|t}}<br /> {{grafía|d}} | style="font-size:larger;"| {{IPA|tʰ}}<br /> {{grafía|t}} | colspan="2" | | colspan="2" | | style="font-size:larger;"| {{IPA|k}}<br /> {{grafía|g}} | style="font-size:larger;"| {{IPA|kʰ}}<br /> {{grafía|k}} |- align=center ! [[Africá]] | colspan="2" | | colspan="2" | | style="font-size:larger;"| {{IPA|ts}}<br /> {{grafía|z}} | style="font-size:larger;"| {{IPA|tsʰ}}<br /> {{grafía|c}} | style="font-size:larger;"| {{IPA|ʈʂ}}<br /> {{grafía|zh}} | style="font-size:larger;"| {{IPA|ʈʂʰ}}<br /> {{grafía|ch}} | style="font-size:larger;"| {{IPA|tɕ}}<br /> {{grafía|j}} | style="font-size:larger;"| {{IPA|tɕʰ}}<br /> {{grafía|q}} | colspan="2" | |- align=center ! [[Fricativa]] | colspan="2" | | colspan="2" style="font-size:larger;"| {{IPA|f}}<br /> {{grafía|f}} | colspan="2" style="font-size:larger;"| {{IPA|s}}<br /> {{grafía|s}} | style="font-size:larger;"| {{IPA|ʂ}}<br /> {{grafía|sh}} | style="font-size:larger;"| {{IPA|(ʐ)}}<sup>1</sup><br /> {{grafía|r}} | colspan="2" style="font-size:larger;"| {{IPA|ɕ}}<br /> {{grafía|x}} | colspan="2" style="font-size:larger;"| {{IPA|x}}<br /> {{grafía|h}} |- align=center ! [[Aprosimanti]] | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" style="font-size:larger;"| {{IPA|l}}<br /> {{grafía|l}} | colspan="2" style="font-size:larger;"| {{IPA|ɻ}}<sup>1</sup><br /> {{grafía|r}} | style="font-size:larger;"| {{IPA|j}}<br /> {{grafía|y}} | style="font-size:larger;"| {{IPA|ɥ}}<br /> {{grafía|-ü}} | colspan="2" style="font-size:larger;"| {{IPA|w}}<br /> {{grafía|w}} |}
{{IPA|/ɻ/}} se transcribi frecuentimenti comu {{IPA|[ʐ]}} (una fricativa retrofleja sonora), inque esta diferenti transcrición del fonema se debi a cierta variación entri los palrantis, en realiá dambos dos alófonus dein consideral-si comu el mesmu fonema.
L'inventariu vocálicu encluyi: {{IPA|/i, e, a, o, u, y/}} (la vocal /y/ se transcribi comu <-ü> o <-u->) sigún el contestu. La vocal {{IPA|/a/}} se articula usualmenti comu {{IPA|[a]}} inque juntu a palatal puei pronuncial-si comu {{IPA|[e]}}, el fonema {{IPA|/e/}} presenta una importanti variación [[alófonu|alofónica]] {{IPA|[ɤ, ə, ɛ]}}. Amás dessistin quatru tonus diferentis que son fonémicamenti distintivus.
Ena terminolohía traicional china, las consontantis encetalis se crasificaban en tres tipus llamaus «claru» ({{lang|zh|清}} ''qing'', equivalenti a [[consonanti sorda]]), «totalmenti turbiu» ({{lang|zh|全浊}} ''quanzhuo'', [[Soníus sonorus|sonora]] [[sonanti]]) i «parcialmenti turbiu» ({{lang|zh|次浊}} ''cizhuo'', [[Soníus sonorus|sonora]] [[Consonanti ostruyenti|ostruyenti]]).
==== Tonus ====
[[Archivu:Four-tone hand diagram.png|thumb|160px|Los quatru tonus antigus nuna representación traicional]] [[Archivu:Zh-pinyin tones with ma.ogg|thumb|160px|Los tonus del mandarín:mā, má, mǎ, mà]]
En chinu, el tonu nel que se pronuncia ca sílaba es parti dela palabra. Inque la importancia del tonu varía dendi los [[chino yue|dialetus cantonesis]] que tiinin abondus tonus ata el [[Chino shanghainés|shanghainés]] nel que el tonu desempeña un papel menol, la pronunciación del tonu corretu es una parti imprescindibri dela fonética sin la que las palabras nu son comprendías. Nel [[chinu meyu]] dessistían quatru crasis de tonus ({{zh|s=四声|p=sìshēng}}) que son de gran importancia ena poesía china i ena lingüística estórica. Estus quatru tonus antigus se llamaban: «llanu» ({{lang|zh|平}} ''píng''), «ascendenti» ({{lang|zh|上}} ''shǎng''), «salienti» ({{lang|zh|去}} ''qù'') i «entranti» ({{lang|zh|入}} ''rù'', moernamenti «tonu marcau»);<ref>Baxter, William H. (1992). A Handbook of Old Chinese Phonology. Berlin, New York: Mouton de Gruyter. p. 33. ISBN 3-11-012324-X.</ref> en métrica los tres últimus s'agrupan comu oblicuus ({{lang|zh|仄}} ''zè''). S'an reconstruíu comu meyu (˧ 33), meyu ascendenti (˧˥ 35), artu descendenti (˥˩ 51) i meyu con [[consonanti oclusiva]] final (˧ 33), respetivamenti.<ref>Wang, William S.-Y.; Sun, Chaofen (2015). The Oxford Handbook of Chinese Linguistics. Oxford University Press. p. 84. ISBN 978-0-19-026684-4.</ref> Tras sigrus d'evolución, nenguna delas varieda_is moernas de chinu mantieni estus quatru tonus esatus.
[[Archivu:4 Toene des Hochchinesischen.svg|400px|thumb|center|El mandarín estándal tiini 4 tonus, sin contal el tonu neutru. ]] [[Archivu:6_Toene_des_Kantonesischen.svg|400px|thumb|center|El cantonés tiini 6 tonus, inque al añidil los llamaus 3 tonus marcaus (acabaus en consonanti) a vezis se cuentan 9 ]]
=== Gramática ===
El chinu tiini poca morfolohía, resultandu n'essi aspetu más simpli qu'el ingrés o l'español. El chinu tampocu tiini cambius ni de géneru ni de [[númeru gramatical|númeru]], ecetu pol algunas hormas de plural marhinalis enos [[pronombre|pronombis]] pressonalis. Estu tamién ocurri n'otras linguas asiáticas, comu el japonés.
Los verbus nu varían sigún la [[pressona gramatical|pressona]], el númeru o el [[tiempu gramatical]]. El [[aspetu gramatical|aspetu]] perfetu se marca col clíticu ''le'' (了) peru la adjunción dessi clíticu i otrus nu suPoni una auténtica [[conhugación verbal|conhugación verbal]]. Comu se puei vel en (1a) i (1b) el chinu usualmenti nu marca el [[tiempu gramatical]] sobri el verbu sinu que dicha enformación está enos averbius de tiempu ('ayel', 'oi', 'mañana', etc). La marca de perfetu s'aplica tantu al pasau (1a) comu al futuru: : (1a) ''Wǒ zuótiān xià '''le''' kè yǐhòu qù kàn diànyǐng'' ::我昨天下'''了'''課以後去看電影 ::yo ayel acabal <small>PERF</small> leción endispués dil vel película ::'Ayel, quandu ubu acabau la crasi, fui a vel una película' : (1b) ''Wǒ míngtiān xià '''le''' kè yǐhòu qù kàn diànyǐng'' ::我明天下'''了'''課以後去看電影 ::yo mañana acabal <small>PERF</small> leción dil vel película ::'Mañana, quandu áya acabau la crasi, diré a vel una película'
El chinu possei amás un [[verbu copulativu]] ''shi'' (是) “sel” , que nu cambia de horma col tiempu verbal, la pressona o el númeru. Estu últimu constituyi una importanti ventaja frenti a otras linguas nel su aprendizaji, ya qu'unu puei hormulal abondas espresionis siempri que conoza ciertu númeru de palabras i maneji algunas reglas gramaticalis que son realmienti mu simplis.
En quantu al ordin de [[constituyenti sintáticu|constituyentis]] si bien predomina el ordin [[SVO]], la mayoría de [[sintagma]]s colocan el núcleu en posición final. Dendi el puntu de vista delas [[categoría gramatical|categorías gramaticalis]] destaca la dessistencia de coverbus i de crasificaoris. Los crasificaoris son obrigatorius entri un [[Determinanti (lingüística)|determinanti]] i el nombri al que [[Teoría de la X'#Rección|rigi]], i están relacionaus generalmenti cola horma d'objetu al que se refieri el nombri o el [[campu semánticu]] del nombri.
== Chinu escritu ==
La escritura del chinu hazi gastu de varius prencipius, entri ellus el gastu de carateris con enterpretación fonética i carateris con enterpretación semántica o lessical ([[logograma]]s). El chinu escritu recibi a vezis el nombri de lingua literaria Han ({{Zh||t=漢文|s=汉文|p=hàn wén}}). La escritura del chinu ({{Zh||t=書法|s=书法|p=shūfǎ}} '[[caligrafía china]]') se carateriza pol gastal carateris ''hàn'' ({{Zh||t=漢字|s=汉字|p=hànzì}}), qu'en español se denominan frecuentimenti [[sinograma]]s. El conhuntu de sinogramas nu constituyi un alfabetu propiamenti dichu sinu un sistema aprosimadamenti logosilábicu, nel que ca carátel es un concetu astratu dela vida real que se va concatenandu pa hormal palabras i oracionis. Algunus delos sinogramas tiinin, comu s'á dichu, un origi fonéticu i están relacionaus col soníu dela palabra mientras qu'otrus son determinativus semánticus.<ref>Norman, 1986, capítulo 3</ref>
=== Idioma clásicu ===
La moerna lingua escrita es completamenti diferenti del [[chinu clásicu]] escritu. La lingua escrita ogañu está mu cerca dela lingua palrá, a diferencia de lo que sucedía hazi sigrus, quandu la lingua escrita se seguía basandu nel antigu chinu, mientras que la lingua vernácula, pol un procesu de cambiu lingüísticu, era totalmenti diferenti del chinu antigu. Ena Edá Meya el chinu clásicu tenía un papel similal al latín medieval ena Alta Edá Meya uropea, era una lingua colta diferenti delas linguas vernáculas palrás. Los especialistas en escritura gastaban pa ábati tolos cometíus la [[lingua clásica]] i nu la su propia lingua vernácula palrá.
L'antiga lingua escrita ({{Zh||t=文言文|p=wén yán wén}}), en español se llama [[chinu clásicu]] ({{Zh||t=传统中文|s=简体中文p=jīanti yǔyán}}). Tiini la su propia gramática i horma de sel leía, las qualis son distintas del idioma palrau. Se gastaba oficialmenti ena çona de [[Vietnam]],<ref>[http://www.nomna.org/DVSKTT/dvsktt.php Đại_Việt_sử_ký_toàn_thư (Vietnamita:Đại_Việt_sử_ký_toàn_thư, Chinu:大越史記全書)]</ref> [[Corea]], China, [[Japón]], i parcialmenti en [[Mongolia]] i algunas çonas del Centru i Suresti d'Asia ogañu. Pol ejemplu, [[Kojiki]] en Japón i [[Samguk Sagi]] en Corea.<ref>[http://www001.upp.so-net.ne.jp/dassai/sitemap/sitemap.htm#map_3gokushiki Samguk Sagi(Coreanu:삼국사기, Japonés:三國史記, Chinu:三國史記)]</ref><ref>[http://homepage1.nifty.com/o-mino/page197.html Kojiki(Coreanu:고사기, Japonés:古事記, Chinu:古事記)]</ref> Considerandu que los dialetus delos Han, fonéticamenti son bastanti distintus, dantis del sigru XX la horma escrita era más importanti pala comunicación entri las çonas distintas de China e enternacional.
=== Carateris ===
Ái dos tipus de carateris pa escribil chinu:
Los llamaus [[carateris chinus simplificaus|carateris simplificaus]] ({{Zh||t=簡體字|s=简体字|p=jiǎn tǐ zì}}) gastaus en ábati toa China, Singapur i Malasia.
Los [[carateris chinus traicionalis|carateris traicionalis]] ({{Zh||t=繁體字|s=繁体字|p=fán tǐ zì}}) gastaus en Taiwán, Hong Kong i Macao.<ref>刘玉婷、李倩倩 [http://zqb.cyol.com/content/2008-04/01/content_2126091.htm 《汉字简与繁相“争”何太急》]《中国青年报》</ref>
=== Estoria ===
[[Archivu:Chinese movable type 1313-ce.png|thumb|left|200px|Una ilustrción de Tipografía. Wang zheng, Libru d'Agricoltura, Dinastía Yuan]] [[Archivu:shodo.jpg|thumb|200px|Varius estilus de caligrafía china]] [[Archivu:佛说观无量寿佛经残页.jpg|thumb|200px|La primera oja de tipografía en 1103 sobri Amitayurdhyana Sutra, Dinastía Song de Norti]] [[Archivu:Japanese printing type 2,Japan.JPG|thumb|left|200px|Tipografía en Japón]] La primera escritura registrá, ''jiǎgǔwén'' (甲骨文 ‘[[uesus oracularis|idioma escritu en caparazonis i uesus]]’), gastaba caparazonis de tortuga i uesus d'animalis comu sopolti [[epigrafía|epigráficu]] (ena su mayoría [[escápula]]s). S'an topau caparazonis con inscricionis que horman el corpus significativu más antigu d'[[escritura china]] arcaica, posiblimenti n'origi delos símbolus en cerámica más antiga. Estas inscricionis contienin enformacionis estóricas i devinatorias assina comu la genealohía real completa dela [[dinastía Shang]] (1600-1046 a. C.) ena mesma época.
La escritura acontinó el su desenvolvimientu duranti la época dela [[dinastía Zhou]]. Comu consecuencia dela devisión política caraterística dela segunda parti desta época, los carateris se desenvolvun en hormas i estilus mu diversus, coesistindu abondas variantis pa ca carátel. Al estilu d'escritura desta época se le conoci comu ''dàzhuànshū'' (大篆書 ‘escritura de sellu grandi’).
Cola reunificación de centru i esti China baju el Primel Emperaol [[Qin Shi Huang]], una delas abondas miías de normalización afetó precisamenti ala escritura. Baju la supervisión del primel menistru [[Li Si]] se recopilarun listas colas hormas normalizás delos carateris. Esta unificación del sistema d'escritura dio lugal al estilu de [[caligrafía china|caligrafía]] ''xiǎozhuànshū'' (小篆書 ‘escreviura de sellu pequeñu’), que gastaba traçus más angulosus i menus circularis que los dela escritura de sellu grandi antiga.
Duranti la [[dinastía Han]] surdirían otrus estilus de caligrafía que s'an conservau ata los nuestrus días. El ''lìshū'' (隸書 ‘escritura almenistrativa’), el ''xíngshū'' (行書, Escritura semicursiva, literalmenti "andanti"), i el ''cǎoshū'' (草書, Escritura cursiva, literalmenti ‘de yerba’).
L'últimu estilu caligráficu en desenvolvel-si fue el ''kǎishū'' (楷書 ‘escritura regulal’), qu'alcançaría la su horma ogañu duranti la [[Wei (reinu)|dinastía Wei del Norti]]. Esti es el estilu prencipal ogañu, el que se gasta en perióicus i librus, assina comu en hormatus eletrónicus.
=== Escreviura ena prensa i ordenaol ===
La [[impresión xilográfica]] en papel prencepió nel sigru VII. Esta ténica supusu la nacencia de nuevus estilus de carateris (la [[tipografía]] gastá entri 1041 i 1048 pol [[Bi Sheng|Bì Shēng]] gastaba pocus carateris porque el costi de proución era elevau pa un idioma con cientus de carateris, inque se gastaba pa imprimil billetis ena mesma época). Ena [[Dinastía Song|Dinastía Song de Norti]], se gastaba prencipalmenti la escritura regulal de [[Ouyang Xun]] (prensas de Zhejiang), [[Yan Zhenqing]] (Sichuan), [[Liu Gongquan]] (Fujian) comu los estilus de carateris ena prensa, i tiini el su nombri comu el estilu [[Song (tipografía)|Song]].<ref>[https://web.archive.org/web/20121004195213/http://www.kinkido.net/home.html 金欣堂字庫] {{Wayback|url=http://www.kinkido.net/home.html |date=20121004195213 }},知る,漢字書体 {{ja}}</ref>
Considerandu las limitacionis tenolóhicas desti tipu de tipografía, los carateris tenían una horma más plana enos traçus horizontalis. Más tardi surgun el estilu [[Imitación Song (tipografía)|Song]] i el estilu [[Ming (tipografía)|Ming]] ena [[Dinastía Ming]].<ref>[https://web.archive.org/web/20121004195213/http://www.kinkido.net/home.html 金欣堂字庫], 知る,漢字書体 {{ja}}</ref> Esti estilu fue el que s'entroduju en Japón.
Col desenvolvimientu dela tenolohía informática, el númeru d'estilus delos carateris s'á multiplicau. Pol ejemplu, las versionis de [[WPS Office]] de prencipius del sigru XXI tiinin ata 26 estilus de carateris diferentis. Huera delos gastus estrumentalis, la [[caligrafía china]] sigui siendu considerá comu un arti en [[Estremu Orienti]].
Dessistin algunas observacionis que sugierin que la pericia nel conocimientu dela escritura china está descendendu entri los jóvinis, ebiu al gastu d'ordenaoris, ya qu'en general la escritura meyanti ordenaol nu requieri tantu estuyu, ni siquiera se necesita sabel escribil corretamenti. El HSK (esamin del nivel del idioma delos Han,汉语水平考试) general pa estranjerus nu encluyi esamin oral.<ref>{{Cita web |url=http://www.chinesetest.cn/gosign.do?id=1&lid=0 |título=Página oficial del HSK |fechaacceso=2025-11-14 |archive-date=2020-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521163733/http://www.chinesetest.cn/gosign.do?id=1&lid=0 |dead-url=yes }}</ref>
== Guipal tamién ==
[[Chinu mandarín]]
[[Escritura china]]
[[Caligrafía china]]
[[Linguas siníticas]]
[[Linguas de China]]
[[Enstitutu Confucio]]
== Referencias ==
{{listaref|2}}
== Bibliografía ==
Karlgren, Bernhard (1954). «Compendium of Phonetics in Ancient and Archaic Chinese». Bulletin of the Museum of Far Eastern Antiquities (26): pp. 211-367.
Norman, Jerry (1988). Chinese, Cambridge Language Surveys. Cambridge: [[Cambridge University Press]]. ISBN 0-521-29653-6.
Ramsey, S. Roberts (1987). The Languages of China. Princeton: [[Princeton University Press]]. ISBN 0-691-01468-X.
== Atijus p'ahuera==
{{interWiki|code=zh}} {{wikibooks|Chino|Cursu de chinu mandarín}} {{wikcionario|Categoría:Chino|índici d'entrás en chinu|objeto=un}} {{wikiquote|Proverbios chinos|Proverbius chinus}}
[http://www.proel.org/index.php?pagina=mundo/sino/chino Estoria dela lingua china: Proel]
[http://www.chinoesfera.com/ Portal i radiu en Internet pa aprendel chinu mandarín: Chinoesfera]
[http://www.chino-china.com/ chino-china] Estuyu chinu - cursus, recursus, ejercicius, ideas, p
cypfevz8jsy10dl8etnsgpsr6uz4qg6
Luenga china
0
11938
143340
2026-05-26T18:28:33Z
Sa~eswiki
8342
Sa~eswiki trasladó la página [[Luenga china]] a [[Lengua china]]: Muación de Luenga por Lengua pa estandariçal los artícalus de idiomas
143340
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECCIÓN [[Lengua china]]
8vni7mb5baiu88kn47nhxfghjr2ftab