Güiquipeya extwiki https://ext.wikipedia.org/wiki/G%C3%BCiquipedia:Port%C3%A1 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Mediu Especial Caraba Usuario Usuario caraba Güiquipedia Güiquipedia caraba Archivu Archivu caraba MediaWiki MediaWiki caraba Prantilla Prantilla caraba Ayua Ayua caraba Categoría Categoría caraba TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión Andaluzía 0 289 143439 142219 2026-06-03T00:07:18Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 143439 wikitext text/x-wiki {{ficha de entidad subnacional}} '''Andaluzía''' (''Andalucía'', en [[castellanu]]) es una [[comunidá utónoma]] d'[[España]] que s'alcuentra assitiá ena parti sul la [[Península Ibérica]], hiziendu lindi con [[Portugal]] al oesti, mentris que pol norti linda con [[Estremaúra]] i [[Castilla-La Mancha]] i pol esti con la [[Región de Murcia]], pol sul da pal [[mari Mediterráneu]] i el [[Océanu Atlánticu]], tuviendu una costa dunus 910 qm. Andaluzía está reconocía comu nacionalidá estórica pol su [[Estatutu d'utonomía d'Andaluzía|Estatutu d'utonomía]]. Compuesta por ochu provincias: [[Provincia d'Almería|Almería]], [[Provincia de Cais|Cais]], [[Provincia de Córduba (España)|Córduba]], [[Provincia de Graná|Graná]], [[Provincia de Güelva|Güelva]], [[Provincia de Jaén (España)|Jaén]], [[Provincia de Málaga|Málaga]] i [[Provincia de Sevilla|Sevilla]]. La su capital i ciá más puebrá es [[Sevilla]], sedi del [[Conseju de Goviernu dela Junta d'Andaluzía]], del [[Palramentu d’Andaluzía|Palramentu]] i dela presidencia dela [[Junta d’Andaluzía|Junta d’Andalucía]]. La sedi del [[Tribunal Superiol de Justicia d’Andaluzía]] s’alcuentra en [[Graná]]. Es la comunidá utónoma más puebrá del país (8.619.616 abitantis en 2024) i la segunda más destensa con 87.599 qm² —tras [[Castilla i León]]—. S'alcuentra assitiá ena parti meridional dela [[península ibérica]]; limitandu al oesti con [[Portugal]], al norti colas [[Comunidá utónoma|comunidais utónomas]] d'[[Estremaúra]] ([[provincia de Badajós|Badajós]]) i [[Castilla-La Mancha]] ([[provincia de Ciá Real|Ciá Real]] i [[provincia d’Albaceti|Albaceti]]), al esti cola [[Región de Murcia]], al sul-oesti con el [[océanu Atlánticu]] i al sul col [[mari Mediterráneu]] i [[Gibraltar]]. A través del [[estrechu de Gibraltar]], assseparau por 14 km ena su parti más estrecha, s’alcuentran [[Marruecus]] i [[Ceuta]] nel [[África|continenti africanu]]. En 1981 se costituyó en comunidá utónoma, al amparu delo dispuestu nel artícalu segundu dela [[Costitución Española|Costitución Española de 1978]], que reconoci i assegura el derechu ala utonomía delas nacionalidais i regionis españolas. El processu d’utonomía política se cussó por mé del procedimientu restritivu espressau nel artícalu 151 dela Costitución, tras las manifestacionis multitudinarias del 4 de deziembri de 1977 i el referéndum del 28 de hebreru de 1980, ondi el puebru andalús espressó la su voluntá de situal-si ena vanguardia delas aspiracionis d’utogovielnu de mássimu nivel nel conjuntu delos puebrus d’España. Andaluzía hue pues la única Comuniá que tuvu una huenti de legitimiá específica ena su vía d’acessu ala utonomía espressá enas urnas meyanti referéndum. Nel [[Preámbulu (derechu)|preámbulu]] del [[s:Estatuto d’Autonomía d’Andalucía 2007 (Versión para imprimir)|Estatuto d’Autonomía d’Andalucía de 2007]] se dizi testualmenti que: ''El Manifiestu andalucista de Córduba describió a Andalucía comu raliá nacional en 1919, cuyu espíritu los andaluzis encauçarun prenamenti a través del processu d’utogovielnu recogiú ena nuestra Carta Magna. En 1978 los andaluzis dierun un ampriu respaldu al consensu costitucional. Ogañu, la Constitución, nel su artícalu 2, reconoci a Andaluzía comu una nacionaliá nel marcu dela uniá indisolubli dela nación española''.<ref>[https://web.archive.org/web/20120621054439/http://www.andaluciajunta.es/SP/AJ/CDA/Ficheros/Leyes/LO_2-2007.pdf] {{Wayback|url=http://www.andaluciajunta.es/SP/AJ/CDA/Ficheros/Leyes/LO_2-2007.pdf|date=20120621054439}} 'Junta d’Andalucía'</ref> Nel articalau del estatutu utonómicu se le atorga a Andaluzía la condición de «[[nacionaliá estórica]]», refrexandu la dentiá política propia del puebru andalús resultau dela su singulariá estórica i coltural. Nel anteriol estatutu, el [[s:Estatuto d’Autonomía d’Andalucía 1981 (Versión para imprimir)|Estatuto d’Utonomía de 1981 u Estatuto de Carmona]], era definiá comu «nacionaliá».. El marcu geográficu es unu delos elementus que da singulariá i [[pressonaliá]] propia a Andaluzía. Dendi el puntu de vista geográficu, se puein destinguil tres grandis árias ambientalis, conformás pola enteración delos destintus fatoris físicus que encidin sobri el meyu natural: [[Sierra Morena]] —que assepara Andaluzía dela [[Meseta]]—, los [[Cordilleras Béticas|sistemas Béticus]] i el [[hondigón Béticu]] que endividualiçan la [[Alta Andalucía]] dela [[Baxa Andalucía]]. L'[[Estoria d’Andaluzía|estoria d’Andalucía]] es el resultau dun comprexu processu nel que se fusionan alo largu del tiempu deferentis colturas i puebrus, comu l'[[ibero|íberu]], el [[Fenicios|feniciu]], el [[cartago|cartaginés]], el [[antigua Roma|romanu]], el [[Imperio bizantino|bizantinu]], l'[[Al-Ándalus|andalusí]], el [[sefardí]], el [[pueblo gitano|gitanu]] i el [[Reino de Castilla|castellanu]], que án dau pie ala hormación dela [[Dentidá coltural|dentiá]] i [[Cultura d’Andalucía|coltura andaluza]]. Ogañu, la conomía d'Andaluzía está marcá pola desventaja dela región con respetu alos marcus grobalis español i uropeu a causa dela tardía llegaúra dela [[revolución industrial]], compricá amás pola sitación periférica que adotó Andaluzía enos circuitus conómicus entrinacionalis. Estu resultó nun menol impatu del setol industrial ena conomía, un gran pesu relativu dela agricoltura i una ipertrofia del setol servicius. == Toponimia == [[Archivu:España y Portugal (1770).jpg|miniatura|Mapa dela península ibérica datau en 1770, ondi los reinus de Sevilla, Córduba i Jaén son denominaus «Andalucía», mientris que el [[Reino de Granada (Corona de Castilla)|Reinu de Graná]] apaeci desapartau]] [[File:Mapa de las provincias de Andalucía.png|thumb|right|300px|Provincias d'Andaluzía]] El topónimu «Andalucía» se escambulló ena [[Lengua castellana|lengua castellana]] duranti el [[sigru XIII|sigru XIII]] baxu la horma «l'Andalucía». Se trata dela castellaniçación de ''al-Andalusiya'',<ref>ARJONA CATRO, Antonio. ''[http://books.google.es/books?id=xfklAAAAMAAJ&q=andaluc%C3%ADa+andalusiya&dq=andaluc%C3%ADa+andalusiya&hl=es&ei=7ancTvzfN8LdsgaUoMD6Cw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwAA Andalucía musulmana: estructura político-administrativa]''. Monti de Piedad i Caja d’Ahorrus de Córduba. 1980. Páh. 13.</ref> gentiliciu i ajetivu arabi referíu a ''[[al-Ándalus]]'', nombri que recebían los territorius dela [[península ibérica]] baxu govielnu islámicu dendi el 711 ata el 1492. Varias etimologías án siu propuestas pa esti topónimu. La denominá «tesis vándala» izi dimanal ''al-Ándalus'' de ''[[Vándalus|Vandalia]]'' u ''Vandalusia'' (tierra delos [[vándalos]]) i inque hue mu difundía a partil del [[sigru XVI]] no regoça ogañu de creyera centíficu denguna.<ref>{{Cita libro | apellidos = González Jiménez |nombre=Manuel |título=Andalucía a debate |año=1998 |editorial=Colección de Bolsillo de la Nuversidá de Sevilla nº&nbsp;140 |isbn=84-472-0485-5}}</ref> La llamá «tesis visigótica» alcuentra el orig etimológicu nel nombri visigodu dela antiga provincia romana Bética: ''*Landahlauts''. Los visigodus, al acupal estas tierras, se las repartierun meyanti sorteus; los premius que le tocavan a cá unu dellus i las correspondientis tierras se llamavan ''sortes Gothica'', apaiciendu enas huentis escritas, toas en latín, comu ''Gothica sors'' (singulal) comu assinación del reinu godu nel su conjuntu. La correspondienti assinación goda, ''*Landahlauts'' («tierra de sorteu»), se trashormarae sigún esta tesis en ''al-Ándalus''.<ref>HALM, Heinz. "Al-Andalus und Gothica Sors", en ''Welt des Oriens'' nº 66. 1989. Pp. 252-263.</ref> Una tercel tesis, la «tesis alántica» esplrca l'apaición del topónimu ''al-Ándalus'' comu una corrución del latín ''Atlanticum''.<ref>{{Cita libro |autor=Vallvé, J. |enlaceautor=Joaquín Vallvé Bermejo |título=El nombre de Al-Ándalus |año=1983 |publicación=Al-qantara: Revista de estudios árabes |volumen=4, Fasc. 1-2 |issn=0211-3589|páginas=301-356}}</ref> Varias huentis comu la Enciclopedia Inglesa i estuyosus comu Dietrich Schwanitz i Heinz Halm, reafirmán teorías dun topónimu hormau mesmamenti denantis dela ocupación árabiga.<ref>[http://www.abc.es/20121030/espana/abci-origen-nombres-comunidades-201210261753.html «Castilla y Cataluña, un mismo origen etimológico.»] ''ABC''.</ref> En quantu al su gastu, el vocablu «Andalucía» no siempri s'a referiu essatamenti al territoriu ogañu conociu comu tal. Duranti las últimas fasis dela [[Reconquista]] cristiana, s'atorgó esti nombri escrusivamenti al sul peninsular baxu domiñu musulmán, queandu endispués comu denominación del últimu territoriu en sel reconquistau. Ena [[Estoria de España|Primera Crónica General]] d’[[Alfonso X de Castilla i Lión|Alfonso X el Sabiu]], escrevía ena segunda metá del [[sigru XIII]], el términu Andalucía se gasta en tres senificaus deferentis: # Comu simpli trauzión de [[al-Ándalus]]. El nombri de al-Ándalus apaici ya en tradicionis i en poesía árabiga dela primera epoca'l islam denantis dela conquista. Apaici nestas huentis orentalis i enas primeras que narran la conquista d’Hispania comu el nombri duna isla, Chazirat al-Ándalus, u dun mari, Bahr al-Ándalus. # P'assinal los territorius conquistaus polos cristianus nel valli del [[Guadalquivir]] i enos [[Reino nazarí de Granada|reinus de Graná]] i [[Taifa de Murcia|Murcia]]. De hechu Alfonso X se tituló ''Rei de Castilla, León i de toa Andalucía'' nun decumentu de 1253. # P'anombral las tierras conquistás polos cristianus nel [[Depresión del Guadalquivir|valli del Guadalquivil]] ([[Taifa de Jaén|Reinus de Jaén]], [[Córduba]] i [[Taifa de Sevilla|Sevilla]]). Esti tercel senificau sedría el más común duranti la [[Baxa Edad Media]] i la [[Edad Moerna]]. Dendi el puntu de vista almenistrativu, el reinu de Graná conduró el su nombri i singularidá drentu'l contestu andalú<ref>{{Cita libro | apellidos = Domínguez Ortiz |nombre=Antonio |título=La identidad andaluza |año=1976 |editorial=Granada: Nuversidá de Graná}}</ref> debíu, sobri to, al su caraiti embremáticu comu culminación dela Reconquista i por sel la sé dela emportanti [[Real Chancillería de Graná]]. No ostanti, el hechu de que la conquista i repuebración de dichu reinu huesi raliçá mayoritariamenti por andaluzis, hizu que duranti la [[Edad Moerna]] la noción d’Andaluzía s'esparramara, de hechu, al conjuntu delos quatru reinus,<ref>{{Cita libro | apellidos = Ladero Quesada |nombre=Miguel Ángel |título=Sobre la génesis de la identidad andaluza. Andalucía entre Oriente y Occidente (1236-1492) |año=1867 |editorial=Córduba (Diputación Provincial) Actas del V Coloquio de Estoria Medieval d’Andalucía}}</ref> frecuentementi denominaus los «quatru reinus d'Andaluzía», al menus dendi meyadius del [[sigru XVIII]].<ref>[[Pablo de Olavide]] hue [https://web.archive.org/web/20100101234600/http://www.fundaciones.upo.es/municipios/biografia.htm «Entendenti del Ejércitu delos quatru reinus d’Andalucía»]</ref><ref>En las Respuestas generalis del [[Catastro de Ensenada]] de Gelo del Cabildru, lugal del reinu de Sevilla, fechás en 1751, puei leelsi el nombri de José María de Mendoza i Guzmán, a la sazón, visitadol general de ''Rentas Provincialis delos quatru Reinos d’Andalucía''. Véasi [https://web.archive.org/web/20070513032901/http://pares.mcu.es/Catastro/ la digitalización de dichas respuestas en el sitiu del Menisteriu de Coltura]. Escríbasi "Gelo" en la herramienta "Buscadol Localidáis" i véasi la imagi nº&nbsp;3</ref> N'ocasionis i de horma no oficial s'a denominau a esti territoriu «[[Castilla Novíssima]]» siguiendu el ordin cronológicu dela Reconquista, tras Castilla la Vieja i Castilla la Nueva.<ref>{{cita libro|apellidos1=NARBONA JIMÉNEZ|nombre1=ANTONIO|título=CONCIENCIA Y VALORACIÓN DEL HABLA ANDALUZA|fecha=2013|editorial=Nuversidá Enternacional d’Andalucía. Serviciu de Publicacionis|ubicación=Sevilla|isbn=978-84-7993-237-4|página=18|url=https://dspace.unia.es/bitstream/handle/10334/3976/2013_habla_andaluza.pdf}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.lavozdelanzarote.com/opinion/una-tierra-viejisima_38552_102.html|título=UNA TIERRA VIEJÍSIMA|fechaacceso=21 de mayu de 2011|autor=Solis|fecha=3 DE MARÇU DE 2006|obra=la voz de Lanzarote|idioma=es-ES|formato=HTML}}</ref> == Símbolus == [[Archivu:Blas Infante Tiles.jpg|miniatura|Retratu de Blas Infante, realiçau sobri açulejus, assitiau ena avenida omónima de [[Jerez dela Frontera|Jereç]]]] === Escúu === L'escúu d'Andaluzía muestra la figura dun [[Hércules]] jovin entri las dos [[colunas d'Hércules]] que la tradición assitia nel [[estrechu de Gibraltar]], cuna escrevición alos piés duna leyenda qu'izi: «Andaluzía por sí, pa España i la Umanidá», sobri el hondru duna [[bandera de Andalucía|bandera andaluza]]. Afechan las dos colunas un arcu de meyu puntu colas parabras [[latín|latinas]] ''Dominator Hercules Fundator'', tamién sobri el hondru dela bandera andaluza.<ref>{{Cita web |título=Himno y escudu |editor=Junta d’Andalucía |url=http://www.juntadeandalucia.es/28f2009/himno.html |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20121015185710/http://www.juntadeandalucia.es/28f2009/himno.html |fechaarchivo=15 de outubri de 2012}}</ref> === Bandera === La bandera oficial d’Andaluzía está compuesta por tres bandas orizontalis verdi, branca i verdi, de igual tamañu; sobri la banda central branca s'assitia el su escúu. Fue criá por [[Blas Infante]] i aprobá ena [[Asamblea de Ronda]] de 1918. Infante eligió el verdi comu símbulu dela esperança i la unión i el brancu comu símbulu de pas i diálogu. La eleción destus coloris se debi a que Blas Infante considerava qu'avían síu los más gastaus a lo largu dela estoria del territoriu andalús. Sigún él, el estandarti dela dinastía andalusí delos [[Califatu delos Omeyas|Omeyas]] era verdi i representava la convocatoria del puebru. El brancu, en cambiu, simboliçaba el perdón entri los [[imperiu Almoade|almoades]], qu'ena eráldica uropea es entrepretau comu palramentu u pas. Otras notícias estóricas justifican la eleción delos coloris dela bandera. Los [[Nacionalismu andalús|nacionalistas andaluzis]] la denominan la ''Arbonaida'', que senifica «blanquiverdi» en [[idioma mozárabe|lengua mozárabi]]. === Inu === L'inu d’Andaluzía es una composición musical de José del Castillo Díaz, direitol dela banda municipal de Sevilla i conociu comúnmenti cumu Maestru Castillo con letra de Blas Infante. La música está espirá ena ''Santo Dios'', un cantu religiosu popular que los campesinus i jornalérus dalgunas comarcas andaluzas cantaban duranti la siega enas provinciás de Málaga, Sevilla i Güelva. Blas Infante pussu esti cantu en conocencia del Maestru Castillo, quien adaptó i armoniçó la [[melodía]]. La letra del inu apela alos andaluzis pa que se movilicin i pidan «tierra i libertá», meyanti un processu de [[reforma agraria]] i un [[Estatutu d'Autonomía de Andaluzía|estatutu d’autonomía política]] pa Andaluzía, nel marcu d’[[España]]. El [[Parlamentu d'Andaluzía|Parlamento andalú]] aprobó de forma unánimi en 1983 que, nel preámbulu del Estatutu d’Autonomía pa Andaluzía, se reconociessi a [[Blas Infante]] cumu «Padri dela Patria Andaluza», reconocimientu que se revalidó ena reforma de dichu estatutu, sometía a referéndum popular el 18 de febreru de 2007. === Día oficial === El Día d’Andaluzía se celebra el 28 de febreru i conmemora el referéndum del añu 1980, que diu autonomía plena ala comuniá andaluza tras un largu luchi a través del procedimientu estipulau nel artículu 151 dela Constitución para aquellas comuniáis que, cumu la andaluza, nu abían aprobau un estatutu d’autonomía duranti la [[Segunda Repúbrica Española|Segunda Repúbrica]] pol estalliu dela [[Guerra Civil Española|Guerra civil]]. El títulu onoríficu d’Iju Predilectu d’Andaluzía es concediu pola [[Junta de Andaluzía]] a quienis se lis reconocin méritus escepcionalis que aigan redundau en beneficiu d’Andaluzía, pol su trabaju u atuaciónis científicas, socialis u políticas. Es la más alta destención dela comuniá autónoma. == Geografía == [[Archivu:Andalucia satelite.jpg|miniatura|Vista d’Andalucía por satéliti en juñu de 2010]] Unu delos elementus que da singularidá i personalidá propria a Andaluzía es el su marcu geográficu. El estoriaol sevillanu Antonio Domínguez Ortiz resumi esta condición afirmando que: ''[...] ai que buscal la esencia d’Andalucía ena su realiá geográfica, duna parti i, d’otra, ena concencia delos sus abitantis. Dendi el puntu de vista geográficu, el conjuntu delas tierras meridionalis es demasiau ampliu i variau pa englobalas a toas en una unidá. En realiá ai nu dos, sinu tres Andalucías: la Sierra Morena, el Valli i la Penibética [...]'' Estas tres grandis unidáis ambientalis van a sel el resultau dela conjunción delos destintus factoris físicus, ondi el relievi juega un papel fundamental. === Lindis === [[Archivu:Puente Internacional 416.jpg|miniatura|El [[puenti enternacional del Guadiana]] uni España i Portugal]] Andaluzía tini una estensión de 87{{esd}}268&nbsp;km², que equivali al 17,3{{esd}}% del territoriu español, pol lo que es comparabli con muchus delos paísis uropeus, tantu pola su superfici cumu pola su complejida interna. Acia el esti i al oesti limita col [[mari Mediterráneu]] i col [[océanu Atlánticu]] i [[Portugal]] respectivamenti, mientris cal norti lo aizi cola [[Sierra Morena]], que la desaparta dela [[Meseta]] i al sul col [[estrechu de Gibraltar]], que la separa del [[continenti]] [[África|africanu]]. Andaluzia se localiza nuna latitú entri los 36° i los 38°44′&nbsp;N, ena çona templau-cália dela Tierra, dandu al su clima caraterísticas mu definitorias cumu la bonança delas sus temperaturas i la sequiá delos sus vranus. Sin embargu, nel ampliu marcu definiu polos sus límitis dessistin unus grandis contrastis enternus. Desta forma, se passa delas estensas llanuras litoralis del [[guadalquivir|riu Guadalquivil]] —a nivel del mari— a las zonas más altas dela península en [[Sierra Nevá (España)|Sierra Nevá]]. Contrasta la sequeá del [[desiertu de Tabernas]] conl [[parqui natural dela Sierra de Grazalema]], la más lluviosa d’España.<ref>''[http://www.juntadeandalucia.es/averroes/html/adjuntos/2008/02/11/0004/altamontana.html Ecosistemas naturalis d’Andaluzia. Alta montaña]'', Junta d’Andaluzia (2008). Consultau el 2 de hebreru de 2009.</ref> Más significativu, si cabi, es el tránsitu delas cumbris nevás del [[Mulacén]] ala costa subtropical granaina, a escasus 50&nbsp;[[km]].<ref>{{Cita libro |autor=López, A. |capítulo=El territoriu andalú: su formación, delimitación i entrepretación |título=Geografía d’Andaluzia (Coor. López Antonio) |año=2003 |editorial=Barcelona: Ariel Geografía |isbn=84-344-3476-8}}</ref> === Clima === [[Archivu:Clima andalucía.png|miniatura|Principales tipus climáticus]] Andaluzia s’encuaira ena su totalidá dentru del dominiu climáticu [[mari Mediterráneu|mediterráneu]], carateriçau pol predominiu delas altas presionis estivalis —[[anticiclón de las Açoris]]—, que train cumu consequencia la típica sequia estival, rota en ocasionis con precipitaciónis torrencialis i temperaturas tórrinas. En envielnu, los anticiclonis tropicalis s'aballan hazia el sul i permitin qu'el frenti polal penetri nel territoriu andalú. La inestabilidá s’acrecienta i las precipitaciónis se concentran enos periodus d’otoñu, envielnu i primavera. Las temperaturas son mu suavis.<ref>{{Cita libro | autor= Pita, M. F. |capítulo=El clima d’Andaluzia |título=Geografía d’Andaluzia (coor. López Antonio) |año=2003 |editorial=Barcelona: Ariel Geografía |isbn=84-344-3476-8}}</ref> Nostanti, dessisti una gran diversidá de tipus climáticus enas deferentis zonas d’Andaluzia,<ref>enlace roto|1={{Cita web |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/site/web/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=ad53b44325234010VgnVCM1000000624e50aRCRD&vgnextchannel=8359185968f04010VgnVCM1000001625e50aRCRD |título=Los tipus climáticus en Andaluzia |fechaacceso=4 de outubri de 2008 |autor=Consejería de Meyu Ambienti (Junta d’Andaluzia) }} |2=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/site/web/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=ad53b44325234010VgnVCM1000000624e50aRCRD&vgnextchannel=8359185968f04010VgnVCM1000001625e50aRCRD |bot=InternetArchiveBot </ref> originandu una gran riqueza i contrastis paisajísticus que son acrecentaus pola disposición delos [[Orogénesis|orógenus]] i la su situación entri dos masas d’agua de caraterísticas mu deferentis. Las precipitaciónis disminuyin d’oesti a esti, siendu el puntu más lluviosu la [[parqui natural dela Sierra de Grazalema|Sierra de Grazalema]] (col mássimu estoricu anual de precipitaciónis registrau en tola península ibérica i España, nel añu 1963: 4346&nbsp;mm)<ref>{{Cita web |url=http://www.aemet.es/es/elclima/datosclimatologicos/efemerides_extremos |título=Valoris extremus |fechaacceso=4 de outubri de 2008 |autor=AEMET (Agencia Estatal de Meteorología) |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20081006000904/http://www.aemet.es/es/elclima/datosclimatologicos/efemerides_extremos |fechaarchivo=6 de outubri de 2008}}</ref> i el menus lluviosu d’Uropa continental ([[parqui natural del Cabo de Gata-Níjar|cabu de Gata]], 117&nbsp;mm anualis). La «Andaluzia úmeda» coinciidi colos puntus más altus dela comuniá, sobresaliendu especialmenti l'área dela [[serranía de Ronda]] i la Sierra de Grazalema. El valli de Guadalquivil presenta [[pluviometría]] meya. Ena provincia d’Almería s’alcuentra el [[desiertu de Tabernas]], el únicu desiertu d’Uropa. Los días de lluvia al añu son alreol de 75, descendiendu ata 50 enas zonas más árias. Assin, en gran parti d’Andaluzia se superan los 300 días de sol al añu, siendu [[Málaga]] i [[Almería]] las ciais españolas con más oras de lus, 8,54 de media al día, sigún los datus de INE (Institutu Nacional d’Estadística), qu'en 2017, acumuló 3820 oras de [[sol]] en dambas dos. La [[temperatura]] media anual d’Andaluzia es superiol a 16&nbsp;°C, con valoris urbanus que oscilan entri los 18,5&nbsp;°C de [[Málaga]] i los 15,1&nbsp;°C en [[Baeza]].<ref>{{Cita web |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Cartografia/regional/recursos_naturales/clima_atmosfera/valores_climatologicos_normales_periodo_1961_1990/Anuales/T_AN_lay.jpg |título=Véasi el mapa de temperatura media anual en el periodu 1961-1990, en la Consejería de Meyu ambienti dela Junta d’Andaluzia }}</ref> En gran parti del valli del Guadalquivil i dela costa mediterránea, la media se sitúa en tornu a 18&nbsp;°C. El mes más fríu es eneru (6,4&nbsp;°C de media en [[Granada]]) i los más calurosus juliu u abostu (28,5&nbsp;°C de media), siendu [[Córdoba (España)|Córdoba]] la capital más calurosa seguía de [[Sevilla]]. Nel valli del Guadalquivil se registran las temperaturas más altas d’España, dela península i d’Uropa, con un máximu estoricu de 46,9&nbsp;°C en [[Córduba (España)|Córduba]] i 46,8&nbsp;°C en El Granau (Güelva). sigún la [[Agencia Estatal de Meteorología|AEMET]].<ref>{{Cita web|url=http://www.aemet.es/documentos/es/divulgacion/resumen_efemerides/Resumen_extremos.pdf|título=Valoris extremus|fechaacceso=21 de abril de 2008|autor=AEMET (Agencia Estatal de Meteorología)|idioma=es-ES|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20160303184253/http://www.aemet.es/documentos/es/divulgacion/resumen_efemerides/Resumen_extremos.pdf|fechaarchivo=3 de marçu de 2016}}</ref> [[Montoro]] registró la temperatura máxima de 47,3&nbsp;°C el 13 de juliu de 2017.<ref>{{cita web |url= https://kachelmannwetter.com/de/messwerte/andalusien/hoechsttemperatur/20170713-1800z.html |título=Messwerte andalusien hoechsttemperatur 2017 07 13  |títulotrad= Temperaturas máximas en Andaluzia el 13 de juliu de 2017 |fechaacceso=30 de juniu de 2019  |fecha=13 de juliu de 2017  |sitioweb=kachelmannwetter.com |editorial=Kachelmannwetter  |idioma=alemán }}</ref><ref>{{cita noticia  |título = 47,3ºC en Montoro, el registru más calurosu dela estoria d’España |url = https://www.elconfidencial.com/tecnologia/ciencia/2017-07-13/record-temperatura-montoro-caluroso-espana_1414898/ |periódico = El Confidencial  |fecha = 13 de juliu de 2017  |fechaacceso =30 de junio de 2019}}</ref> Inque ai datus d’anterioris récords, son mu dudosus por abel-si mediu con instrumentus inadecuáus. Las sierras de Graná i Jaén son las que registran las temperaturas más baxas de tou el sul dela península ibérica. Ena ola de fríu de eneru de 2005 se alcançun –21&nbsp;°C en [[Santiago dela Espada]] (Jaén) i –18&nbsp;°C en [[Estación de Esquí de Sierra Nevá|Pradollanu]] (Graná). Sierra Nevá tini la temperatura media anual más baxa del sul peninsular (3,9&nbsp;°C en Pradollanu) i las sus cumbris permanecin nevás la mayol parti del añu. === Relievi === [[Archivu:relieve andalucia.png|miniatura|Relievi d’Andaluzia]] [[Archivu:Nevadawikipedia.jpg|miniatura|[[Sierra Nevá (España)|Sierra Nevá]]]] El relievi es unu delos prencipalis factoris que configua el meyu natural. Las alineacionis montañosas i la su disposición tienin especial encidencia ena configuración del climi, la red fluvial, los suelus i la su erosión, los pisus bioclimáticus i enclú va a tenel influencia ena forma d’aprovechamientu delos recursus naturalis.<ref>{{Cita libro | autor = Moreira, J. M. | capítulo = Las grandis unidáis del relievi andalú | título = Geografía d’Andaluzia (Coor. López Antonio) | año = 2003 | editorial = Barcelona: Ariel Geografía | isbn = 84-344-3476-8 }}</ref> El relievi andalú se carateriça pol huenti contrasti altitudinal i nela pendienti. Entri las sus fronteras se dan las mayoris cotas dela [[península ibérica]] i ábati un 15{{esd}}% del territoriu pol encina de 1000{{esd}}m; frenti a las zonas deprimías, con menus de 100 [[altitud#Unidad de medida|{{esd|m s. n. m.}}]] de altitú ena gran [[Depresión Bética]]. Nelas pendientis, se produci el mesmu fenómenu. En quantu a las costas andaluzas, el litoral atlánticu se carateriça por un predominiu abrumaol de [[playa]]s i costas baxas; pola su parti el litoral mediterráneu tini una presencia mu emportanti de [[acantilau]]s sobri to nela [[Axarquía - Costa del Sol|Axarquía malagueña]], Graná i Almería.<ref>{{Cita libro | autor = Ojeda, J. | capítulo = Las costas | título = Geografía d’Andaluzia (Coor. López Antonio) | año = 2003 | editorial = Barcelona: Ariel Geografía | isbn = 84-344-3476-8 }}</ref> El caraiti disimétricu es tal que va a configual una devisión natural entri la Alta i la Baxa Andaluzia siguiendu las principalis unidáis del relievi:<ref>{{Cita publicación | autor = López, Antonio | título = Los grandis temas del sistema físicu-ambiental d’Andaluzia i las sus implicacionis humanas | año = 2002 | publicación = Revista de estudios regionalis: XII Jornadas de Estudios Andalucis. Andaluzia al | número = 63 | id = ISSN 0213-7585, pp. 17-63 | url = http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=268326 }}</ref> [[Sierra Morena]], (col picu Bañuela de 1323{{esd}}m) al mesmu tiempu que marca una ruptura entri Andaluzia i la Meseta, apresenta una gran separación —acrecentá pol su despuebramientu— entri la Sierra i la Campiña de Güelva, Sevilla, Córduba i Jaén. Sin embargu, la su elevación es escasa i solu [[Sierra Madrona]] logra superal los {{esd|1300 [[altitud#Unidad de medida|m s. n. m.]]}} nel su puntu más altu la [[Bañuela]] (fuera d’Andaluzia). Dentru d’esti sistema montañosu cabi destacal el desfiladeru del [[parqui natural de Despeñaperrus|Despeñaperrus]], que constitui la hunti natural con Castilla. Las [[Cordilleras Béticas]] ([[Cordillera Penibética|Penibética]] i [[Cordillera Subbética|Subbética]]) s'espigan paralelas al Mediterráneu i nu están alineás, dejandu entri ellas el [[Surco Intrabético]]. El Subbéticu es mu discontinuu, polo que presenta numerosos pasillus que facilitan la comunicación. Pol contrariu, el Penibéticu ejerci de barrera aislaora entri el litoral mediterráneu i el interioli.<ref>Basis pala Ordenación del Territoriu d’Andaluzia, 1990, p. 126.</ref> Las mayoris alturas d’Andaluzia s’alcuentran en [[Sierra Nevá (España)|Sierra Nevá]], ena [[provincia de Granada]]; allí se sitúan las cotas más elevás dela [[península ibérica]]: el picu [[Mulacén]] (3478{{esd}}m) i el [[Picu Veleta|Veleta]] (3392{{esd}}m). La [[Depresión Bética]] s’alcuentra entri dambos dos sistemas. Es un territoriu llanu ábati ena su totalidá, abiertu hazia el [[golfo de Cádiz]] pol el suroesti. A lo largu dela estoria, esti a siu el principal eji de puebración d’Andaluzia. === Idrografía === [[Archivu:Ríos de Andalucía.png|miniatura|Ríos i cuencas]] Por Andaluzia discurrin ríus dela vertienti atlántica i dela mediterránea. Ala vertienti atlántica pertencin los ríus [[Guadiana]], [[Piedras (ríu español)|Piedras]], [[Odiel]], [[Ríu Tintu|Tintu]], [[Ríu Genil|Genil]], [[Guadalquivir]], [[Guadalete]] i [[ríu Barbate|Barbate]]; mientris que ala vertienti mediterránea correspondi el [[ríu Guadiaro|Guadiaro]], [[Guadalhorce]], [[Guadalmedina]], [[Ríu Guadalfeo|Guadalfeo]], [[Andarax]] (u riu Almería) i [[Ríu Almanzora|Almanzora]]. Entri ellus, el Guadalquivir destaca por sel el riu más largu d’Andaluzia i el quintu dela península ibérica (657&nbsp;km).<ref>{{Cita libro | autor = Del Moral, L. | capítulo = El agua en Andaluzia | título = Geografía d’Andaluzia (Coor. López Antonio) | año = 2003 | editorial = Barcelona: Ariel Geografía | isbn = 84-344-3476-8 }}</ref> Los ríus dela cuenca atlántica se caraterizan por sel estensus, discurril ena su mayol parti por terrenus llanus i regar estensus vallis. Esti caraiti determina los estuarius i las marismas que s'aforman enos sus desaguaerus, cumu las marismas del [[parqui nacional i natural de Doñana|Doñana]] formás pol riu Guadalquivir i las [[marisma]]s del Odiel. Los ríus dela cuenca mediterránea son más cortus, más estacionalis i con más pendienti media, lo que provoca unus estuarius menus estensus i vallis menus propensus a la agricoltura. El efectu de sotaventu que provocan los Sistemas Béticus aizi que los sus aportis sean reducius. Los ríus andaluzis s’enmarcan en cincu cuencas idrográficas destintas: la cuenca del Guadalquivir, la [[Cuenca atlántica andaluza]], que enclui las subcuencas de Guadalete-Barbate i Tintu-Odiel i la cuenca del [[Guadiana]], que conformaríen la vertienti atlántica. Ena [[cuenca mediterránea andaluza]] quean los ríos que desaguan nel [[Mari Mediterráneu|Mediterráneu]]. Amás n'Andaluzia s’estiendi una pequeña parti dela cuenca del riu [[Río Segura|Segura]].<ref>{{Cita web |url = http://www.juntadeandalucia.es/agenciadelagua/portalweb/sites/aaa/portal/index.jsp?lang=es&perfil=org&opcion=listadoTematico&tema=%2FAgencia_Andaluza_Del_Agua%2F&apartado=organizacion&desplegar=%2FAgencia_Andaluza_Del_Agua%2F |título = La nueva alministración del agua en Andaluzia |fechaacceso = 4 de outubri de 2008 |autor = Agencia Andaluza del Agua (Consejería de Meyu Ambienti) |urlarchivo = https://web.archive.org/web/20081212204748/http://www.juntadeandalucia.es/agenciadelagua/portalweb/sites/aaa/portal/index.jsp?lang=es |fechaarchivo = 12 de diciembre de 2008 }}</ref> === Suelu === La [[pedogénesis]] es un procesu sintéticu nel que entervienin el restu de factoris naturalis, tantu bióticus cumu abióticus. Polo tantu nu sali d'ojus que atendiendu al tipu de suelu predominanti Andaluzia se puea dividil en tres grandis unidáis de paisaje.<ref>{{Cita publicación | autor = Moreira, J. M. | título = Suelus i degraación edáfica | publicación = Carel: Carmona: Revista de estudios localis | número = 3 | id = ISSN 1696-4284, pp. 971-986 | url = http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=2328574&orden=84885}}</ref> [[Archivu:Córdoba aerial 9.jpg|miniatura|El [[Guadalquivir]] en [[Córduba (España)|Córduba]]]] En Sierra Morena, debiu ala su morfología i alos sus suelus ácidus, se desarrollan suelus prencepalmenti pocu profundus i pobris con vocación forestal. En los vallis i en çonas calizas se llegan a dal suelus más profundus ondi dessisti una pobri agricoltura cerealista asociá normalmente ala cabaña ganaera. Argunu similal ocurri enos Sistemas Béticus. La su complejida morfoestructural aizi que sea la çona cun suelu i paisaji más eterogéneu d’Andaluzia. A mu grandis rasgos, cabi señalal -cumu diferencia col otru gran espaciu montanu d’Andaluzia- la dessistencia dun predominiu de materialis básicus nel [[Cordillera Subbética#Subb.C3.A9tico|Subbéticu]], que uniu ala morfología alomá, generan unus suelus más profundus cuna mayol capaciá agronómica, prencipalmenti gastaus nel cultivu del olival.<ref>{{Cita libro | autor = Consejería de Agricoltura i Pesca | capítulo = Suelus | título = Atlas Agrariu i Pesqueru d’Andaluzia | año = 1992 | editorial = Junta d’Andaluzia}}</ref> Pol últimu, ai que destacal la [[Depresión Bética]] i el [[Surco Intrabético]], cumu principalis espacius para el desarrollu de suelus profundus, ricus i con gran capaciá agronómica. Ai que diferencial los suelus d’aluvión con una testura franca i especialmenti aptus para los cultivus intensivus en regadíu, ondi destacan los del valli del Guadalquivil i la [[Vega de Granada]].<ref>{{Cita web |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Suelo/Criterios_pdf/Tipologia.pdf |título=Tipología delos suelus ena comuniá andaluza |fechaacceso=21 de juliu de 2008 |autor=Consejería de Meyu Ambienti d’Andaluzia |formato=pdf}}</ref> Pola su parti, enas çonas ondulás dela campiña, dessisti una dobli dinámica: enas vaguás —rellenás de materialis caliçus más antigus— ondi s'án desarrollau unus suelus arcillosus mu profundus, denominaus ''[[bujeu|suelus de bujeu]]'' u ''tierras negras andaluzas'' ondi son típicus los cultivus erbáceus en secanu. Enas çonas alamás se á desarrollau otru suelu mu típicu —la [[albariza]]— con condicionis mu favorablis para el cultivu dela viña. <ref>{{Cita publicación | autor = Perea, F. i González, P. | título = Orihin, clasificación i carateriçación delos suelus dela Campiña de Carmona | año = 2005 | publicación = Carel: Carmona: Revista de estudios localis | número = 3 | id = ISSN 1696-4284, pp.971-986 | url = http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=2328574&orden=84885 }}</ref> Los suelus arenosus pocu consolidaus —prencepalmenti del litoral onubensi i almeriense—, a pesar dela su marginalidá, enas últimas décadas án tomau una gran releváncia gracias al cultivu forçau baxu plásticu de'ortaliças i bayas —fresonis, framuesas, arándanus, entri otrus—. === Flora === [[Archivu:Vegetacion en andalucia.png|miniatura|Provincias corológicas u fitogeográficas d’Andaluzia]] Andaluzia, biogeográficamenti palrandu, forma parti del [[Reino Holártico]], concretamenti dela [[Cuenca del Mediterráneu|Región mediterránea]], subregión Mediterránea Ocidental i está formá por cincu sectoris [[fitogeografía|fitogeográficus]]: el setol Mariánicu-Monchiquensi, el setol Gaditanu-Aljíbicu i Onubensi, los sectoris Béticus, el setol Almeriense i el setol Manchegu. Estus sectoris pertencin a otras tantas provincias u subprovincias corológicas ibéricas. A rasgos generalis, la vegetación típica d’Andaluzia es el [[bosqui mediterráneu]], carateriçau por vegetación d'oja perenni i xerófila, adaptá a lo largu del periodu estival de sequia. L'especii [[Vegetación clímax|climácica]] i dominanti es la [[quercus ilex|encina]], si bien, son abundantis los [[quercus suber|alcornoquis]], los [[pinus|pinus]], los [[abies pinsapo|pinsapus]], entri otrus i pol supuestu el [[olea europaea|olivu]] i el [[prunus dulcis|almendru]] cumu especiis cultivás. El sotobosqui dominanti está compuestu por especiis leñosas de tipu espinosu i aromáticu: especiis cumu el [[rosmarinus officinalis|romeru]], el [[thymus|tomillu]] i la [[Cistus ladanifer|jara]] son mu típicas d’Andaluzia. En las zonas más húmedas i de suelus ácidus, las especiis más abundantis son el [[roble]] i el alcornoqui, i cumu especii cultivá destaca el [[eucalyptus|eucaliptu]]. En esti contextu s’alcuentra la mayol biodiversidá [[Micología|micológica]] d’Uropa.<ref>{{Cita web|url=https://www.lavozdelsur.es/andalucia-una-tierra-con-mas-de-3-800-tipos-de-setas-y-trufas-diferentes/|título=Andaluzia, una tierra con más de 3800 tipus de setas i trufas deferentis|fechaacceso=17 de diciembri de 2019|fecha=14 de diciembri de 2019|sitioweb=lavozdelsur.es|idioma=es|fechaarchivo=21 de diciembri de 2019|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20191221062955/https://www.lavozdelsur.es/andalucia-una-tierra-con-mas-de-3-800-tipos-de-setas-y-trufas-diferentes/|deadurl=yes}}</ref> Tamién son abundantis los bosquis en galería d’especiis frondosas: [[populus|álamus]] i [[ulmus|olmus]], i enclú el [[populus|chopu]] cumu especii cultivá ena vega granadina.<ref>{{Cita libro | autor = Ibarra, P. | capítulo = Las hormacionis vegetalis d’Andaluzia | título = Geografía d’Andaluzia (Coor. López Antonio) | año = 2003 | editorial = Barcelona: Ariel Geografía | isbn = 84-344-3476-8 }}</ref> === Fauna === [[Archivu:Linces12.jpg|miniatura|[[Lynx pardinus|Lince ibéricu]]]] La [[biodiversidá]] dessistenti n'Andaluzia se aizi estensibili ala [[fauna]]. Desta forma, más de 400 especiis de vertebraus delas 630 dessistentis n' [[España]] habitan en desta comuniá autónoma. La su estratégica posición entri la cuenca mediterránea, el océanu Atlánticu i el [[estrechu de Gibraltar]], aizi qu'Andaluzia sea unu delos passus naturalis de milis d’avis migratorias que viajan dentri [[Uropa]] i [[África]].<ref>{{Cita libro | autor = Rubio J. M. | capítulo = La fauna andaluza | título = Geografía d’Andaluzia (Coor. López Antonio) | año = 2003 | editorial = Barcelona: Ariel Geografía | isbn = 84-344-3476-8 }}</ref> Los [[Umedal|umedalis]] andaluzis, albergan una avifauna mu rica, pola combinación d’especiis d’origin africanu, cumu la [[fulica cristata|focha cornúa]], el [[porphyrio porphyrio|calamón]] u el [[Phoenicopterus roseus|flamencu]], colas avis provenientis del norti d’Uropa, cumu los [[anser anser|ánsares]]. Entri las [[ave de presa|rapacis]] destacan el [[Aquila adalberti|águila emperial]], el [[gyps fulvus|buitri leonau]] i el [[Accipitridae|milanu]]. Enquantu alos [[erbívoru|erbívorus]], se dan los [[cervidae|ciervus]], [[dama dama|gamus]], [[capreolus capreolus|corzus]], [[ovis musimon|muflonis]] i la [[capra pyrenaica|cabra montés]], esta última en retrocesu frenti al [[ammotragus lervia|arruí]], [[especii invassora]] introducía dendi África con finis cinegéticus ena década de 1970. Entri los pequeñus erbívorus destacan la [[liebri]] i el [[Oryctolagus cuniculus|coneju]], que constituyin la basi dela alimentalción dela mayol parti d’especiis carnívoras del [[bosqui mediterráneu]]. Los grandis [[carnívoru|carnívorus]] cumu el [[canis lupus signatus|lobu ibéricu]] i el [[lynx pardinus|linci ibéricu]] están mu amenaçaus i se limitan a Doñana, Sierra Morena i Despeñaperrus. El [[sus scrofa|jabalín]], en cambiu, se conserva bien pola su emportancia cinegética. Más abundantis i en destinta situación de conservación, s’allan los carnívorus de menol tamaño, cumu la [[lutrinae|nutria]], son más abundantis el zorru, el [[meles meles|tejón]], el [[Mustela putorius|turón]], la [[Mustela|comadreja]], el [[Lynx pardinus|gatu montés]], la [[Genetta genetta|jineta]] i el [[Herpestes ichneumon|meloncillu]].<ref>{{Cita web |url = http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/contenidoExterno/Pub_aula_verde/aulaverde31/patrimv.html |título = Patrimoniu vivu: la fauna andaluza |fechaacceso = 4 de outubri de 2008 |autor = Consejería de Meyu Ambienti (Junta d’Andaluzia) |urlarchivo = https://web.archive.org/web/20090606125530/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/contenidoExterno/Pub_aula_verde/aulaverde31/patrimv.html |fechaarchivo = 6 de juniu de 2009 }}</ref> Otras especiis reseñabris son el [[Timon lepidus|lagartu ocelau]], la [[vipera latasti|víbora hocicúa]] i el ''[[Aphanius baeticus]]'' u salineti andalus, esta última mu amenaçá. === Espacius naturalis === [[Archivu:Andalucía parques.png|miniatura|Espacius naturalis d’Andaluzia]] Andaluzia disponi dun gran númeru d’espacius naturalis i ecosistemas de gran singularidá i valol ambiental. La su emportancia i la necessidá d’hazel compatibli la conservación delos sus valoris i el su aprovechamientu económicu, án fomentau la protección i ordenación delos paisajis i ecosistemas más representativus del territoriu andalus.<ref>enlace roto|1={{Cita web |url=http://www.cma.junta-andalucia.es/medioambiente/site/web/menuitem.48ed6f0384107256b935619561525ea0/?vgnextoid=ab39185968f04010VgnVCM1000001625e50aRCRD&vgnextchannel=3259b19c7acf2010VgnVCM1000001625e50aRCRD&lr=lang_es |título=Espacius Protegius |fechaacceso=8 de setiembri de 2008 |autor=Consejería de Meyu Ambienti (Junta d’Andaluzia) }} |2=http://www.cma.junta-andalucia.es/medioambiente/site/web/menuitem.48ed6f0384107256b935619561525ea0/?vgnextoid=ab39185968f04010VgnVCM1000001625e50aRCRD&vgnextchannel=3259b19c7acf2010VgnVCM1000001625e50aRCRD&lr=lang_es |bot=InternetArchiveBot </ref><ref>{{Cita libro |autor=Mulero, A. |capítulo=Los espacius protegius en Andaluzia |título=Geografía d’Andaluzia (Coor. López Antonio) | año= 2003 |editorial=Barcelona: Ariel Geografía |isbn = 84-344-3476-8}}</ref> Las destintas figuras de protección s’engloban dentru dela [[Redi d'Espacius Naturalis Protegius d'Andaluzía]] (RENPA) que entegra los espacius naturalis localiçaus nel territoriu andalus protegius por arguna normativa nl ámbitu autonómicu, nacional, comunitariu u convenius enternacionalis. La RENPA está formá por 150 espacius protegius dividius en 3 [[parqui nacional|Parquis nacionalis]], 23 [[parqui natural|Parquis naturalis]], 21 Parquis Periurbanus, 32 Parajis Naturalis, 2 Paisajis Protegius, 37 Monumentus Naturalis, 28 Reservas Naturalis i 4 Reservas Naturalis Concertás, tos ellus recogius ena [[Red Natura 2000]] de ámbitu uropeu. En el ámbitu enternacional ai que resaltal las 9 [[Reserva de la biosfera|Reservas dela Biosfera]], 20 [[Convenio de Ramsar|Sitios Ramsar]], 4 [[Çona Especialmenti Protegia d'Emportancia pal Mediterráneu|Çonas Especialmenti Protegías d’Emportancia pal Mediterráneu]] -ZEPIM- i 2 [[Geoparqui|Geoparquis]].<ref>{{enlace roto|1={{Cita web |url = http://www.cma.junta-andalucia.es/medioambiente/site/web/menuitem.a5664a214f73c3df81d8899661525ea0/?vgnextoid=0cbb7abc83414010VgnVCM1000000624e50aRCRD&vgnextchannel=3259b19c7acf2010VgnVCM1000001625e50aRCRD&lr=lang_es |título = La RENPA - Red de Espacius Naturalis Protegius d’Andaluzia |fechaacceso = 8 de setiembri de 2008 |autor = Consejería de Meyu Ambienti (Junta d’Andaluzia) }} |2=http://www.cma.junta-andalucia.es/medioambiente/site/web/menuitem.a5664a214f73c3df81d8899661525ea0/?vgnextoid=0cbb7abc83414010VgnVCM1000000624e50aRCRD&vgnextchannel=3259b19c7acf2010VgnVCM1000001625e50aRCRD&lr=lang_es |bot=InternetArchiveBot}}</ref> [[Archivu:Playa de Mazagon R01.jpg|miniatura|[[Mazagón]] i [[La Verdina]] nel cinto del prencipal espaciu natural d’Andaluzia, Doñana]] En total, prácticamenti el 20{{esd}}% del territoriu andalus s’alcuentra baxu protección d’arguna normativa enos destintus ámbitus, lo que supón aprosimadamenti el 30{{esd}}% del territoriu protegiu n'España. Entri los muchus espacius destacan el [[parqui natural delas Sierras de Cazorla, Segura i Las Villas|parqui natural dela Sierra de Cazorla, Segura i Las Villas]], el mayol parqui natural d’España i el segundu d’Uropa, el [[parqui nacional de Sierra Nevá (España)|parqui nacional de Sierra Nevada]], [[parqui nacional i natural de Doñana|Doñana]] i las árias subdesérticas del [[Desiertu de Tabernas]] i del [[parqui natural del Cabu de Gata-Níjar|Cabu de Gata-Níjar]]. == Estoria == [[Archivu:Oso ibero de Porcuna (M.A.N. Inv.33195) 01.jpg|miniatura|Figura [[íbero|ibera]] del [[Oso de Porcuna]], nel [[Museu Arqueológico Nacional d'España|Museu Arqueológicu Nacional]]]] L'idea d’ahuntai las provincias del sul d’[[España]] baxu una mesma región alministrativa tuvu encetu ena segunda metá del [[sigru|XIX]], runchiendu el movimientu andalucista más releváncia duranti el reinau d’[[Alfonso XIII]] i la [[Segunda Repúbrica Española]], i teniendu a [[Blas Infante]] cumu el máissimu esponenti de dichu movimientu. Duranti l'etapa dela Segunda Repúbrica se llevó a cabu un intentu de constituyil Andaluzia cumu una región autónoma. Pa ellu, se llevó a cabu l'Asamblea de Córduba de 1933 ena que delegacionis delas ochu provincias envueltas ([[Provincia de Güelva]], [[Provincia de Sevilla]], [[Provincia de Cádiz]], [[Provincia de Córduba (España)|Provincia de Córduba]], [[Provincia de Jaén (España)|Provincia de Jaén]], [[Provincia de Málaga]], [[Provincia de Graná]] i [[Provincia d'Almería]]) se reunun pa debatil l'elaboración dun estatutu d’autonomía.  La asamblea finalizó cola retirá delas delegacionis de Güelva, Jaén, Graná i Almería, i l’abstención dela delegación de Málaga.<ref>{{Cita web |url=https://es.wikidat.com/info/asamblea-de-cordoba-de-1933|título=Asamblea de Córdoba de 1933}}</ref> El fracasu dela asamblea de Córduba, uniu al estalliu dela [[Guerra Civil Española]] i la posterior vitória del bandu nacional, llevó a que l'idea de constituyil Andaluzia cumu una región autónoma quedasi temporalmenti entrancá. Nu sedríe ata el añu 1981 quandu endispués del referéndum sobre la iniciativa del proceso autonómico d'Andaluzía de 1980, Andaluzia obtendría l’autonomía.  Nostanti, tamién es relevanti esponel breviamenti l'estoria anterior del territoriu atualmenti entegrau en dicha nacionalidá estórica. La posición geoestratégica d’Andaluzia nel estremu meridional d’Uropa, entri esta i África, dentri el Atlánticu i el Mediterráneu, assin cumu las sus riquezas mineralis i agrícolas i la su gran estensión superficial de 87{{esd}}597{{esd}}km² (mayol que muchus delos paísis uropeus), forman una conjunción de factoris que hizun d’Andaluzia un focu d’atracción d’otras civiliçacionis ya dendi l’enceti dela [[Edad de los Metales]].<ref>''Prehistoria y Protohistoria de Andalucía y Levante'', Estudios Históricos de Andalucía. Servicio de Publicaciones Universidad de Cádiz.</ref> De hechú, la su situación geográfica cumu nessu entri África i Uropa, aizi que argunas teorías apuntin a que los primerus omínidus uropeus, previu passu del [[Estrechu de Gibraltar]], s’ubicun nel territoriu andalus. Las primeras colturas desarrollás n'Andaluzia ([[Los Millaris]], [[L'Argar]] i [[Tartessos]]), tuvun un claru matiz orientalizanti, debiu a que puebrus del Mediterráneu oriental s’asentun enas costas andaluzas en busca de mineralis i dejun el su influju civiliçadol. El processu de passu dela prestoria ala estoria, conociu cumu [[protoestoria]], estuvu ligau ala influencia destus puebrus, prencipalmenti [[Estoria de Grecia|griegus]] i [[Fenicia|fenicius]], ampliu momentu estoricu nel que se fundó [[Cádis]], la ciá más antigua d’Uropa ocidental, siguía n'antigüedá por otra ciá andaluza: [[Málaga]].<ref>{{Cita web |apellido=Espinosa |nombre=Pedro |título=Hallau en Cádiz un muru de 3000 añus |año=2006 |ubicación=Cádiz |editorial=EL PAÍS |url=http://www.elpais.com/articulo/cultura/Hallado/Cadiz/muro/3000/anos/elpepucul/20070930elpepicul_7/Tes }}</ref> [[Archivu:BAELO CLAUDIA.jpg|miniatura|Ruinas del Foru de [[Baelo Claudia]]]] Andaluzia quedó entegrá plenamenti al [[Imperio romano]] cola su [[Conquista de Hispania|conquista]] i [[Romanización de Hispania|romanización]], creándu-si la provincia dela [[Bética]], subdivisión duna primitiva provincia que data de conquista romana llamá [[Hispania Ulterior]]. Daa la su condición de [[provincia senatorial]] debiu al su altísimu grau de romanización, fue la única provincia d’Hispania en ostental esta condición, tuvu gran emportancia económica i política nel [[Imperio romano|Imperio]], al que aportó numerosos magistraus i senadoris, amás delas figuras sobresalientis delos emperadoris [[Trajanu]] i [[Adrianu]]. Las [[Invasiones germánicas en la Península Ibérica|invasionis germánicas]] de [[vándalos]] i posteriormenti de [[visigodus]] nu hizun dessaparecel el papel coltural i políticu dela Bética i duranti los sigrus V i VI los terratenientis béticu-romanus mantuvun prácticamenti una endependencia con respetu a Toleu. Nesti periodu destacarun figuras cumu [[san Isidoru de Sevilla]] u [[Ermenegildo|san Ermenegildo]]. En el 711 endispués dela [[Batalla de Guadalete]] se produci la [[conquista musulmana de la península ibérica]]. El territoriu andalus fue el prencipal centru políticu delos destintus estaus musulmanis d’[[al-Ándalus]], siendu [[Córduba (España)|Córduba]] la capital i unu delos principalis centrus culturalis i económicus del mundu antañu. Esti periodu de florecimientu culminó col [[Califatu Omeya de Córduba]], ondi destacun figuras cumu [[Abderramán III]] u [[Alhakén II]]. Ya nel [[sigru|XI]] se produju un periodu de gravi crisis que fue amotejau polos reinus cristianus del norti peninsular para avançal enas sus conquistas i polos destintus imperius nortiafricanus que se fuerun sucediendu —[[almorávide]]s i [[almohades]]— que ejercierun la su influencia en al-Ándalus i tamién establecierun los sus centrus de podel ena península en Graná i Sevilla, respectivamenti. Entri estus periodus de centralización de podel, se produju la fragmentación política del territoriu peninsular, que quedó dividíu en primerus, segundus i tercerus reinus de [[taifas]]. Entri estus últimus, el [[Reino nazarí de Graná]] tuvu un papel estoricu i emblemáticu fundamental. La [[Corona de Castilla]] fue conquistandu paulatinamenti los territorius del sul peninsular. [[Fernando III de Castilla|Fernando III]] personalizó la conquista de tol valli del Guadalquivil en el [[sigru|XIII]]. El territoriu andalus quedó partiu nuna parti cristiana i otra musulmana ata qu'en 1492 la conquista dela península ibérica finalizó cola [[Guerra de Graná|toma de Graná]] i la desaparición del [[Reino nazarí de Granaá|reinu omónimu]]. [[Archivu:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|miniatura|''[[La Rendición de Bailén]]'', de [[José Casado del Alisal|Casau del Alisal]]]] Fue nel [[sigru|XVI]] quandu Andaluzia esplotó más la su possición geográfica, ya que centralizó el comerciu col [[Nuevo Mundo]], a través dela [[Casa de Contratación de Indias]] con sedi primeru en [[Sevilla]], que llegó a sel la ciá más puebrá del [[Imperio español]] i dos sigrus más tardi en Cádi ata la su desaparición nessi mesmu sigru. Tras l'aporti de [[Cristóbal Colón]] a [[América]], Andaluzia tuvu un papel fundamental nel su [[descubrimientu d' América|descubrimientu]] i [[Colonización uropea d'América|coloniçación]]. Nostanti nu dessistió un verdaderu desenvolvimiento económicu d’Andaluzia debiu alas numerosas empresas dela Corona n'Uropa. El desgasti social i económicu se generalizó nel [[sigru|XVII]] i culminó cola [[Conspiración independentista n'Andaluzía (1641)|conjuración dela nobreza andaluza]] contra el gobiernu del [[condi-duqui d'Olivares]] en 1641. A mediaus del [[sigru|XVI]] algunus abitantis d’Andaluzia i [[Estremaura]] emigrun hazia [[La Nueva España|Nueva España]], influyius por [[Carlos I d' España|Carlos I]] i, más tardi, pol su iju [[Felipe II d'España|Felipe II]], estableciéndu-si enos territorius delos atualis estaus de [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]], [[Estado d'Hidalgo|Hidalgo]] i [[Estau de Méjicu]], i ena región d’[[El Bajío (México)|El Bajíu]], contribuyendu assin ala nacienti coltura española en Nueva España ([[Méxicu]]). Las reformas borbónicas del [[sigru|XVIII]] nu remediun qu'España en general i Andaluzia en particular fueran perdiendu comba política i económica nel contestu uropeu i mundial. Assimesmu, la pérdida delas colonias españolas d’Ultramar irá sacandu a Andaluzia delos circuitus conómicus mercantilis. [[Archivu:Fusilamiento de Torrijos (Gisbert).jpg|miniatura|right| [[Fusilamiento de Torrijos y sus compañeros en las playas de Málaga|Fusilamientu de Torrijos]] ena [[playa de San Andrés]] de Málaga en 1831. Cuadru de [[Antonio Gisbert Pérez]] de 1888 (Museo del Prado)]] Esta situación mejoró duranti el sigru siguienti, ya que la endustria andaluza adquirió un emportanti pesqui ena economía española duranti el [[sigru|XIX]]. En 1856, Andaluzia era la segunda región española en quantu a grau d’endustrialización. Un sigru más tardi estaba ya prácticamenti ala cola, con un endici d’endustrialización inferiol al 50 por cientu del nivel meyu español. Mientris que, entri 1856 i 1900, Andaluzia tenía un endici d’endustrialización superiol ala media nacional enas ramas d’alimentalción, metalurgia, química i cerámica, a partil de 1915 esta supremacía se reduju alas ramas d’alimentalción i química.<ref>{{Cita web |url=http://books.google.es/books?id=5dxlSKcxmN4C&printsec=frontcover&dq=Arquitectura+de+la+industria+en+Andaluc%C3%ADa&hl=es&sa=X&ei=64L7UMjXIcS30QXj7oH4DA&ved=0CDgQ6AEwAA#v=onepage&q=Arquitectura%20de%20la%20industria%20en%20Andaluc%C3%ADa&f=false |título=Arquitectura de la industria en Andalucía}}</ref> Tras essi sigru expansivu, duranti la gran parti del [[sigru|XX]] i comiençus del [[sigru|XXI]], Andaluzia, i a pessal de que se constituyi en [[comuniá autónoma]] en 1981, nu consigui igualal los sus endicis de desenvolvimiento al restu d’España, siendu la región con mayol paru de toa la [[UE]] i menol renta per cápita del país.<ref>{{Cita web |url=http://www.elmundo.es/elmundo/2012/10/26/economia/1351235039.html |título=Una de cada quatru pressonas, en paru }}</ref><ref name="porandalucialibre_1">{{Cita web |url=http://www.porandalucialibre.es/informativa/estadisticas/europeas/item/149-andaluc%C3%ADa-la-regi%C3%B3n-europea-con-m%C3%A1s-alta-de-paro-2011 |título=Andalucía, la región europea con más alta tasa de paro 2011 |fechaacceso=26 de septiembre de 2012 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20130508122424/http://www.porandalucialibre.es/informativa/estadisticas/europeas/item/149-andaluc%C3%ADa-la-regi%C3%B3n-europea-con-m%C3%A1s-alta-de-paro-2011 |fechaarchivo=8 de mayo de 2013}}</ref> == Gobielnu i política == Andaluzia acedió ala autonomía meyanti la denomina vía u procedimientu agravau, recogiá nel artículu 151 dela [[Constitución española de 1978]]. El processu requería que la eniciativa fuessi aprobá puna mayoría absoluta delos eleutoris ena propuesta comuniá i en cá provincia i nu por mayoría de votus emitíus. Inque la eniciativa obtuvu un apoyu mayoritariu en toa Andaluzia, se faltó de mayoría requería ena provincia d'Almería, ondi inque se alcanzó mayoría delos votus, l'abstención nu permitió alcanzal la mayoría d'eleutoris. La situación presentó un problema porque el mesmu artículu 151 manda un periodu d'espera de 5 añus en casu de fracasu, que finalmenti nu se consideró i se tuvu en cuenta la mayoría rial obtenía. Siguiendu esti procedimientu, la comuniá autónoma d'Andaluzia se constituyó el 28 de hebreru de 1980 tras la celebración dun referéndum,<ref>{{Cita web |url=http://www.andaluciajunta.es/especiales/aj-fototeca-estatuto.html?cimg=5&idSeccion=3&idApartado=1 |título=Celebración del Referéndum de Autonomía del 28-F |fechaacceso=12 d'agostu de 2008 |autor=Junta d'Andaluzia |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20070730090955/http://andaluciajunta.es/especiales/aj-fototeca-estatuto.html?cimg=5&idSeccion=3&idApartado=1 |fechaarchivo=30 de juliu de 2007}}</ref> declarantu nel artículu primeru del su Estatutu d'autonomía (1981) que tal autonomía está justificada ena «identiá estórica, nel autogobielnu que la Constitución permiti a toa nacionaliá, en plena igualdá al restu de nacionaliáis i regionis que compongan España, i cun un podel que emana dela Constitución i el puebru andalús, reflejau nel su Estatutu d'Autonomía».<ref>{{Cita web |url=http://www.andaluciajunta.es/especiales/aj-fototeca-estatuto.html?cimg=6&idSeccion=3&idApartado=1 |título=Asamblea de Parlamentarios pa debatil el Estatuto d'Autonomía |fechaacceso=12 d'agostu de 2008 |autor=Junta d'Andaluzia |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20070730091953/http://andaluciajunta.es/especiales/aj-fototeca-estatuto.html?cimg=6&idSeccion=3&idApartado=1 |fechaarchivo=30 de juliu de 2007}}</ref> N'outubri de 2006, la Comisión Constitucional delas [[Cortis Generalis]] aprobó colos votus favorablis de PSOE, IU i PP un nuevu Estatuto d'autonomía, cuyu preámbulu menta, primeramenti, que nel Manifiestu andalucista de 1919 se describió a Andaluzia cumu una rialiá nacional, pa acontinal esponiendu, el su estatus atual cumu nacionaliá endrentu dela endisolubli uniá dela Nación española. Posteriormenti nel su articulao se autodefini, más concretamenti, cumu nacionalidá estórica,<ref>El Manifiestu andalucista de Córdoba describió a Andaluzia cumu rialiá nacional en 1919, cuyu espíritu los andaluzis encauzarun plenamenti a través del procesu d'autogobielnu recogiú ena nuestra Carta Magna. En 1978 los andaluzis dierun un ampliu respaldu al consensu constitucional. Ogañu, la Constitución, nel su artículu 2, reconoci a Andaluzia cumu una nacionaliá nel marcu dela uniá endisolubli dela nación española[http://www.parlamentodeandalucia.es/opencms/export/portal-web-parlamento/contenidos/pdf/PublicacionesNOoficiales/TextosLegislativos/ESTATUTO_AUTONOMIA_2007.pdf estatuto de autonomía de 2007]</ref> a diferencia del anterior estatutu (de 1981) ondi se definía, simplimenti, cumu [[Nacionalidad histórica|nacionaliá]].<ref>{{Cita web |url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/Derogadas/r1-lo6-1981.t1.html |título=estatuto de autonomía de 1981}}</ref> El 2 de noviembri de 2006, el Congresu delos Diputaus ratificó el testu dela Comisión Constitucional cun 306 votus a favol, dengunu en contra i dos abstencionis, siendu la primera vezi que una [[Ley Orgánica (España)|Ley Orgánica]] dun [[Estatuto de autonomía]] se aprueba sin dengún votu en contra. Fue aprobau pol Senau, en sesión plenaria celebrá el día 20 de diziembri de 2006, i ratificau nun [[referéndum]] pol Puebru Andalús el 18 de hebreru del 2007. El Estatutu d'Andaluzia reglamenta las destintas enstitucionis encargás del gobielnu i l'alministración endrentu dela Comuniá. La Junta d'Andaluzia es la enstitución principal ena que se organiza el gobielnu. Pola otra parti, dessistin otras enstitucionis d'autogobielnu: el [[Defensor del Pueblo Andaluz]], [[el Consejo Consultivo]], la [[Cámara de Cuentas]], el [[Consejo Audiovisual de Andalucía]] i el [[Consejo Económico y Social de España|Consejo Económicu i Social]]. === Podel judicial === [[Archivu:Real chancilleria exterior Granada Spain.jpg|miniatura|[[Real Chancillería de Granada]], sedi del podel judicial]] El órganu jurisdiccional superiol dela comuniá autónoma es el [[Tribunal Superior de Justicia de Andalucía]], con sedi en Granada, anti el que se agotan las sucesivas enstancias procesalis sin perjuyiu dela jurisdicción que correspondi al [[Tribunal Supremo de España|Tribunal Supremo]]. Nostanti, el Tribunal Superior de Justicia d'Andaluzia nu es un órganu dela comuniá autónoma sinu que forma parti del [[Poder Judicial de España|Poder Judicial]], que es únicu en tol [[España|Reinu]] i que nu puei sel transferíu alas comuniáis autónomas. El territoriu andalús está dividíu en 88 [[Partidos judiciales de Andalucía|partíus judicialis]].<ref>{{Cita web |url = http://andaluciajunta.es/justicia/adriano/cda/views/channel/adri_mostrar_contenidos_canal_subcanales/0,20961,12351694_12352530,00.html |título = Constitución del TSJA |fechaacceso = 8 d'outubri de 2008 |autor = Junta d'Andaluzia |urlarchivo = https://web.archive.org/web/20090422011255/http://andaluciajunta.es/justicia/adriano/cda/views/channel/adri_mostrar_contenidos_canal_subcanales/0,20961,12351694_12352530,00.html |fechaarchivo = 22 d'abril de 2009 }}</ref> === Organización territorial === ;Provincias Andaluzia se dividi en ochu [[provincia]]s, creás por [[Javier de Burgos]] meyanti [[División territorial de España en 1833|Real Decretu del 30 de noviembri de 1833]], que son las siguientis:<ref>{{Cita web |url = http://www.juntadeandalucia.es/gobernacion/opencms/portal/AdministracionLocal/ContenidosEspecificos/BancoDatos/directoriodeentidadeslocales?entrada=destinatarios&destinatarios=19 |título = Directorio de Entidades Locales |fechaacceso = 8 d'outubri de 2008 |autor = Junta d'Andaluzia. Consejería de Gobernación |urlarchivo = https://web.archive.org/web/20091223084007/http://www.juntadeandalucia.es/gobernacion/opencms/portal/AdministracionLocal/ContenidosEspecificos/BancoDatos/directoriodeentidadeslocales?entrada=destinatarios&destinatarios=19 |fechaarchivo = 23 de diziembri de 2009}}</ref> {| style="background:none;" cellspacing="2" | {| class="wikitable sortable" ! Provincia !! Puebración (2024) !! Superficii ([[Kilómetro cuadrado|km²]]) !! Municípios !! Partíus<br>judicialis |- valign="top" | [[Archivu:Flag Almería Province.svg|25px]] [[Provincia de Almería|Almería]] || align="right" | 763&nbsp;030 || align="right" | 8774 || align="right" | [[Anexo:Municipios de la provincia de Almería|103]] || align="right" | 8 |- valign="top" | [[Archivu:Flag Cádiz Province.svg|25px]] [[Provincia de Cádiz|Cádiz]] || align="right" | 1&nbsp;254&nbsp;291 || align="right" | 7436 || align="right" | [[Anexo:Municipios de la provincia de Cádiz|45]] || align="right" | 14 |- valign="top" | [[Archivu:Provincia de Córdoba - Bandera.svg|25px]] [[Provincia de Córdoba (España)|Córdoba]] || align="right" | 772&nbsp;152 || align="right" | 13&nbsp;550 || align="right" | [[Anexo:Municipios de la provincia de Córdoba (España)|77]] || align="right" | 12 |- valign="top" | [[Archivu:Bandera de la provincia de Granada (España).svg|25px]] [[Provincia de Granada|Granada]] || align="right" | 937&nbsp;135 || align="right" | 12&nbsp;531 || align="right" | [[Anexo:Municipios de la provincia de Granada|174]] || align="right" | 9 |- valign="top" | [[Archivu:Bandera de la Provincia De Huelva.svg|borde|25px]] [[Provincia de Huelva|Huelva]] || align="right" | 533&nbsp;448 || align="right" | 10&nbsp;148 || align="right" | [[Anexo:Municipios de la provincia de Huelva|80]] || align="right" | 6 |- valign="top" | [[Archivu:Bandera_de_la_provincia_de_Jaén.svg|25px]] [[Provincia de Jaén (España)|Jaén]] || align="right" | 618&nbsp;678 || align="right" | 13&nbsp;489 || align="right" | [[Anexo:Municipios de la provincia de Jaén|97]] || align="right" | 10 |- valign="top" | [[Archivu:Flag Málaga Province.svg|25px]] [[Provincia de Málaga|Málaga]] || align="right" | 1&nbsp;773&nbsp;136 || align="right" | 7308 || align="right" | [[Anexo:Municipios de la provincia de Málaga|103]] || align="right" | 11 |- valign="top" | [[Archivu:Flag of Diputacion de Sevilla Spain.svg|25px]] [[Provincia de Sevilla|Sevilla]] || align="right" | 1&nbsp;967&nbsp;746 || align="right" | 14&nbsp;042 || align="right" | [[Anexo:Municipios de la provincia de Sevilla|106]] || align="right" | 15 |- valign="top" |} |} ;Monicipius [[Archivu:Andalucia municipalities.png|miniatura|Municipios d'Andaluzia]] N'Andaluzia dessistin 785 monicípius dividíus entri las ochu provincias. Las entiáis municipalis n'Andaluzia están regulás pol Estatutu d'Autonomía d'Andaluzia nel su Títulu III, enos artículus que van del 91 al 95, ondi s'estableci que el [[monicipiu]] es l'entiá territorial básica d'Andaluzia, endrentu dela que goza de personaliá jurídica propia i de plena autonomía nel ámbitu delos sus enteresis. La su representación, gobielnu i alministración correspondin alos respectivus Ayuntamientus, los qualis tienin competências propias sobri materías cumu [[urbanismo]], serviscius socialis comunitarius, abastimientu i [[tratamiento de aguas]], recogiá i [[tratamiento de residuos]] i la promoción del [[turismo]], la [[coltura]] i el [[desporti]] entri otras materías estableciás por lei.<ref>{{Cita web |url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/an-l7-1993.html |título=Ley 7/1993, de 27 de juliu, reguladora dela demarcación municipal d'Andaluzia.}}</ref> ;Entiáis locales Los núcleus separaus de puebración endrentu dun términu municipal accedin ala alministración delos sus propius enteresis, constituyéndusi en [[Anexo:Entidades locales de Andalucía|entiáis localis autónomas]] baju la denominación de ''pedanías'', ''villas'', ''aldeas'', u qualisquiel otra de reconocía implantación nel lugal, de conformiá col prencipiu de mássima proximiá dela gestión alministrativa alos ciudanus. ;Comarcas [[Archivu:Regions of Andalusia.svg|miniatura|Mapa comarcal]] Las comarcas andaluzas nu án estau nunca regulás oficialmenti cumu notras comuniáis autónomas, peru son reconocías por motivus geográficus, culturalis, estóricus u alministrativus. Destu se a hechu ecu el nuevu Estatutu d'Autonomía nel que las comarcas vienin mencionás nel artículu 97 del Títulu III, ondi se defini el significau de [[comarca]] i se sientan las basis pa una futura legislación sobri estas.<ref>1. La comarca se configura cumu l'agrupación voluntaria de municípios limítrofis con características geográficas, económicas, socialis i estóricas afinis.<br> 2. Por lei del Parlamentu d'Andaluzia podrá regulalsi la creación de comarcas, que establecerá, tamién, las sus competências. Se requerirá en to casu el acuerdu delos Ayuntamientus afectaus i l'aprobación del Conseju de Gobielnu. Tít. III. Art. 97. Comarcas - Estatutu d'Autonomía d'Andaluzia 2007</ref> La figura atual que s'apari más ala definición de comarca que da l'estatutu es la de [[mancomunidá]], assina qu'estas possiblimenti puean convertil-si nel germen delas futuras comarcas andaluzas. Pola otra parti, tamién está ganandu cierta dimensión el desenvolvimiento delos grupus LEADER i PRODER, nacíus cola finaliá de solicital ayudas uropas pal desenvolvimiento rural. Ogañu prácticamenti la totaliá delos municípios andaluzis forman parti d'algunu destus grupus, esceutandu las capitalis provincialis i las sus árias metropolitanas. Estus grupus están formaus por municípios librenti uníus polos sus enteresis conómicus i están dotaus d'unus fondus en muchus casus gastaus pala difusión esteriol dela su identiá. ;Mancomuniáis Las mancomuniáis andaluzas son un estrumentu pal desenvolvimiento socioeconómicu dela comarca u comarcas sobri las que actúan en coordinación colos [[ayuntamiento]]s delos municípios que la componin, la [[Junta de Andalucía]], l'Alministración General d'España i la [[Unión Uropea]].<ref>{{Cita web |url=http://www.dgal.map.es/cgi-bin/webapb/webdriver?MIval=mancprov |título=Véansi las mancomuniáis de municípios n'Andaluzia por provincias |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20100701012558/http://www.dgal.map.es/cgi-bin/webapb/webdriver?MIval=mancprov |fechaarchivo=1 de juliu de 2010}}</ref> Sin prejuiziu de to lo anteriol, tradicionalmenti Andaluzia s'a dividíu en dos grandis subregionis: [[Alta Andaluzía|Andaluzia Alta]] u [[Andaluzía Oriental|Oriental]] (provincias d'Almería, Graná, Jaén i Málaga) i [[Baja Andaluzía|Andaluzia Baja]] u [[Andaluzía Ocidental|Ocidental]] (provincias de Güelva, Sevilla, Cádiz i Córduba). == Demografía == Andaluzia es la primera [[comuniá autónoma]] española en quantu ala su puebración, que al 1 de heneru de 2023 se sitúa en 8 584 147 abitantis con 84 monicípius con más de 20{{esd}}000 abitantis.<ref>Población|ES|fuente</ref> Esta puebración se concentra, sobri to, enas capitalis provincialis i enas árias costeras, polo qu'el nivél d'urbanización d'Andaluzia es bastanti artu; más dela metá dela puebración andaluza se concentra enas trenta ciáis de más de cinquenta mil abitantis. La puebración está envejecía, inque el processu d'emigración está alterandu favorablementi la enversión dela pirámidi de puebración.<ref>La enversión dela puebración es un procesu teóricu pol qual el númeru de puebración anciana superaría al de puebración joven. Esti sería el resultau dela evolución dela puebración enos paísis desenvolvius col atual crecimientu natural.</ref> {{Gráfica de evolución |tipo=demográfica |anchura=850 |posición=centro|1787|1850|1887|3380|1900|3544|1910|3800|1920|4221|1930|4627|1940|5255|1950|5647|1960|5940|1970|5991|1981|6440|1991|6940|2001|7357|2011|8424|2021|8465|2023|8584 |notas=Huenti: Enstitutu Nacional d'Estadística d'España - Elaboración gráfica por Wikipedia.<br/>Datus en milis de abitantis.}} Nel umbral del sigru XX Andaluzia estaba embuelta ena última fasi dela transición demográfica. La mortaliá s'estancó alreol delos 8-9 ‰, polo que la nataliá i los movimientus migratorius marcun la evolución dela puebración.<ref>{{Cita libro| autor = Pozuelo, I.| capítulo = Características del desarrollo urbano reciente en Andalucía. El siglo XX | título = Geografía de Andalucía (Coor. López Antonio)| año = 2003| editorial = Barcelona: Ariel Geografía | isbn = 84-344-3476-8}}</ref> En 1950 el pesu dela puebración andaluza con respetu ala nacional era del 20,04 %, mientris que en 1981 descendería ata el 17,09 %. En estas décadas el lentu retrocesu de puebración, provocau pola emigración, nu puu sel contrarrestau pola mayol nataliá respectu alas otras regionis d'España. El crecimientu meyu interanual fue muchu más moderau que en fechas precedentis. A partil delos añus 1980 ocurrió el processu contrariu. La nataliá sufrió un bruscu descensu, al igual que nel restu d'España i enos paísis desenvolvius. Si bien, ena comuniá andaluza el descensu fue más lentu i se prolongó esta transición. La basi por lo tantu dela su recuperación demográfica relativa respetu a España es el retornu d'emigrantis a Andaluzia. Duranti la década de 1990 un nuevu fenómenu d'emigración que afectará tantu a Andaluzia cumu al restu d'España.<ref>{{Cita publicación| autor = Llanes, G.| título = La dinámica de la población en Andalucía: transición y cambios en el siglo XX| año = 1999| publicación = Boletín económico de Andalucía| número = 25 | id = ISSN 0212-6621, pp.129-152}}</ref> A comiençus del sigru XXI s'observa un ligeru repunti dela nataliá, en gran mediá condicionau pol aumentu de nacimientus d'ijus d'emigrantis, que uníu ala tradicional vitaliá dela puebración andaluza, deja un panorama más favorabli al rejuvenecimientu dela puebración que en otras comuniáis d'España i paísis uropeus. En 2018, el pesu dela puebración andaluza respectu al total d'España es del 17,98&nbsp;%.<ref>{{Cita libro|apellidos=(Spain)|nombre=Instituto Nacional de Estadística|título=Cifras INE : boletín informativo del Instituto Nacional de Estadística.|url=http://worldcat.org/oclc/52426828|fechaacceso=18 de eneru de 2019|editorial=Instituto Nacional de Estadística|oclc=52426828}}</ref> === Distribución === <gallery mode="packed" heights="130" style="margin:0;"> Andalucia poblacion 2018.png|Población por municipios en Andalucía en el año 2018<ref name="INEpob2007">''[http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/e245/p04/provi/l0/&file=0ccaa001.px&type=pcaxis&L=0 Avance del Padrón a 1 de enero de 2008. Datos provisionales. Comunidades autónomas y provincias]'', [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]]. Consultado el 5 de agosto de 2008.</ref> Andalucía densidad 2018.png|Densidad de población de los municipios andaluces en 2018<ref name="INEpob2007" /> Andalucía crecimiento 1998-2008.png|Crecimiento de la población por municipio entre 1998 y 2008 Andalucía crecimiento 2008-2018.png|Crecimiento de la población por municipio entre 2008 y 2018 </gallery> La distribución dela puebración es un fatol de desequilibriu i contrasti entri las destintas çonas dela geografía andaluza. En el añu 2018 la densidá de puebración andaluza era de 96,08 ab./km², prácticamenti un 4,2&nbsp;% por cima dela nacional que es 92,21 ab./km². En un análisis dela distribución provincial en 2008, es clara la concentración de grandis ciáis en tornu al eji [[Guadalquivir]]-[[Río Genil|Genil]] i el litoral mediterráneu. Destacan en esti desequilibriu las provincias de [[Provincia de Sevilla|Sevilla]], [[Provincia de Málaga|Málaga]] i [[Provincia de Cádiz|Cádiz]] respectu al restu d'Andaluzia. Entri estas tres provincias suponin el 57 % dela puebración total. En quantu al porcentaji de puebración enas capitalis, en 1991 era del 34,68 % con respectu al total; en 2007 la cifra a descendíu al 29,75 % debíu al aumentu dela puebración enas aglomeracionis urbanas i ena çona costera. D'entri las seis ciáis más puebrás d'España, dos dellas son andaluzas, [[Sevilla]] con 700{{esd}}000 abitantis i [[Málaga]] con 568{{esd}}000 abitantis, amás [[Córdoba (España)|Córdoba]] supera los 300{{esd}}000 abitantis i otrus dos municípios superan los 200{{esd}}000 abitantis ([[Granada]] i [[Jerez de la Frontera|Jerez]]). Acontinandu el análisis en 2018 comprobamus cumu el crecimientu dela puebración s'estanca, acontinandu la pérdida de puebración emportanti enas çonas delas sierras ([[Sierra Morena]] i [[Cordilleras Béticas]]) mientris sigui aumentando ena costa i las árias metropolitanas, prencipalmenti ena [[Aglomeración urbana de Sevilla|Ária metropolitana de Sevilla]] i [[área metropolitana de Málaga]]. === Estrutura === [[Archivu:Nat mor anda.png|miniatura|Evolución del crecimientu natural dela puebración andaluza]] [[Archivu:Andalucia piramide.PNG|miniatura|Estructura dela puebración por edais. Comparativa 2008-1986]] A comiençus del sigru XXI, la estructura de puebración d'Andaluzia denota una clara madurés demográfica, frutu del largu procesu de transición demográfica que se prolongó en tierras andaluzas ata mui bien avançau el sigru XX.<ref>{{Cita publicación | autor = Del Valle, C. | título = El envejecimiento demográfico en Andalucía y las características sociodemográficas de la población mayor de 64 años | año = 2005 | publicación = Papers de demografía | número = 255}}</ref> Observandu la comparación entri los añus 1986 i 2008, se puein esplical los cambius ena estructura dela puebración: Un claru descensu dela puebración joven, debíu ala emportanti diminución dela nataliá. Aumentu de puebración adulta, debíu ala entrá en fasi adulta del numerosu contingenti de puebración nacíu tras la bonança económica delos añus 60 —''[[explosión de natalidad|baby boom]]''—. A esti hechu ai que unilli el numerosu aporti de puebración emigranti, normalmenti en edá adulta. Aumentu dela puebración adulta, debíu al aumentu dela esperança de vida. En quantu ala estructura por sexu, ai dos aspectus a resaltal: la mayol proporción de puebración anciana femenina —debíu ala mayol [[esperanza de vida]] dela mujel— i por otra parti el mayol porcentaji de puebración adulta masculina, en gran parti debíu al aporti de puebración emigranti que ena su mayoría es de sexu masculinu.<ref>{{Cita libro|autor=Fernández, V. M.|título=Geografía de Andalucía (Coor. López Antonio)|año=2003|editorial=Barcelona: Ariel Geografía|capítulo=Geografía de la población|isbn=84-344-3476-8}}</ref> === Enmigración === El 5,35 % dela puebración andaluza es de nacionaliá estranjera, porcentaji tres puntus inferiol ala media nacional. Sin embargu, los emigrantis se repartin de manera mui desigual pola comuniá autónoma:<ref>INE Istitutu Nacional d'Estadística d'España, censu 2005</ref> la provincia d'Almería es la tercera d'España con mayol porcentaji de puebración extranjera (con un 15,20 %), mientris que Jaén (con un 2,07 %) i Córdoba (con un 1,77 %) son las dos provincias d'Andaluzia con menol porcentaji d'estranjerus. Las nacionaliáis predominantis son la [[Marruecus|marroquí]] (un 17,79 % del total d'estranjerus) i la [[Reino Unido|británica]] (un 15,25 % i mayoritarius en Málaga), inque por árias geográficas d'orihin los [[Iberoamérica|iberoamericanus]] son los más numerosos. El númeru de marroquís s'apori alos 100{{esd}}000. Demográficamenti, esti colectivu a aportau un númeru emportanti de puebración activa al mercau de trabaju andalús, amás está començandu a producilsi un rejuvenecimientu dela puebración que es apreciabli nel ligeru repunti dela nataliá, frutu ena su mayoría delos alumbracionis d'emigrantis.<ref>{{Cita publicación | autor = AA.VV | título = Indicadores sociales e inserción laboral de la población extranjera en España y Andalucía | año = 2004 | publicación = Portularia: Revista de Trabajo Social | volumen = 4 | id = ISSN 1578-0236, pp.51-60}}</ref><ref>{{Cita publicación | autor = Urdiales, M.E. y Menéndez, M. | título = La Población Extranjera en Andalucía | año = 2005 | publicación = Cuadernos geográficos de la Universidad de Granada | número = 36 | id = ISSN 0210-5462, pp.169-184}}</ref> === Monicipius más puebraus=== {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! colspan="11" align="center" style="background:#f5f5f5;" |Monicipius más puebraus d'Andaluzía (2024)<ref>{{cita web|url=https://ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177011&menu=resultados&idp=1254734710990|título=Cifras oficiales de población resultantes de la revisión del Padrón municipal a 1 de enero|fechaacceso=14 de diciembre de 2024}}</ref> |- ! rowspan="18" width:100 |<br> [[Archivu:Torredelorotyteatrolamaestranza.JPG|borde|100px|Sevilla]]<br>[[Sevilla]]<br> [[Archivu:View Malaga From Muelle 1.jpg|borde|100px|Málaga]]<br>[[Málaga]]<br> [[Archivu:Puente romano y mezquita.jpg|borde|100px|Córdoba]]<br>[[Córdoba (España)|Córdoba]]<br> [[Archivu:WLM14ES - Alhambra, Granada - julianrdc.jpg|borde|100px|Granada]]<br>[[Granada]]<br> [[Archivu:Catedral de Jerez.jpg|borde|100px|Jerez de la Frontera]]<br>[[Jerez de la Frontera]]<br> ! align="center" style="background:#f5f5f5;" | ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Monicipiu ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Provincia ! colspan="2" align="center" style="background:#f5f5f5;" |Puebración | align="center" style="background:#f5f5f5;" | ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Monicipiu ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Provincia ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Puebración ! rowspan="18" |<br> [[Archivu:Vistas Alcazaba Almería.jpg|borde|100px|Almería]]<br>[[Almería]]<br> [[Archivu:Marbella3.jpg|borde|100px|Marbella]]<br>[[Marbella]]<br> [[Archivu:Huelva - Monumento a Cristóbal Colón en la Plaza de las monjas.jpg|borde|100px|Güelva]]<br>[[Güelva]]<br> [[Archivu:Plaza de la Constitución de Dos Hermanas.JPG|borde|100px|Dos Hermanas]]<br>[[Dos Hermanas]]<br> [[Archivu:MMM Aérea Puerto de Algeciras.jpg|borde|100px|Algeciras]]<br>[[Algeciras]]<br> |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 1 || align="left" | [[Archivu:Flag of Sevilla, Spain.svg|25px]] '''[[Sevilla]]''' || align="left" | [[Archivu:Bandera-diputacion-sevilla.jpg|25px]] [[provincia de Sevilla|Sevilla]] || align="right" | 687&nbsp;488 ||&nbsp; || align="center" style="background:#f0f0f0;" | 16 || align="left" | [[Archivu:Flag of El Ejido Spain.svg|Archivu:Flag of El Ejido Spain.svg|25px]] [[El Ejido]]|| align="left" | [[Archivu:Flag Almería Province.svg|25px]] [[provincia d'Almería|Almería]]|| align="right" | 90&nbsp;135 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 2 || align="left" | [[Archivu:Flag of Málaga, Spain.svg|25px]] '''[[Málaga]]''' || align="left" | [[Archivu:Flag Málaga Province.svg|25px]] [[provincia de Málaga|Málaga]] || align="right" | 591&nbsp;637 ||&nbsp; || align="center" style="background:#f0f0f0;" | 17 || align="left" | [[Archivu:Bandera de El Puerto de Santa María (Cádiz).svg|Archivu:Bandera de El Puerto de Santa María (Cádiz).svg|25px]] [[El Puerto de Santa María]] || align="left" | [[Archivu:Flag Cádiz Province.svg|25px]] [[provincia de Cádiz|Cádiz]] || align="right" | 89&nbsp;960 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 3 || align="left" | [[Archivu:Flag of Córdoba, Spain.svg|Archivu:Flag of Córdoba, Spain.svg|25px]] '''[[Córdoba (España)|Córdoba]]''' || align="left" | [[Archivu:Provincia de Córdoba - Bandera.svg|25px]] [[provincia de Córdoba (España)|Córdoba]] || align="right" | 322&nbsp;811 ||&nbsp; || align="center" style="background:#f0f0f0;" | 18 || align="left" | [[Archivu:Flag of Chiclana de la Frontera Spain.svg|Archivu:Flag of Chiclana de la Frontera Spain.svg|25px]] [[Chiclana de la Frontera]] || align="left" | [[Archivu:Flag Cádiz Province.svg|25px]] [[provincia de Cádiz|Cádiz]] || align="right" | 89&nbsp;794 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 4 || align="left" | [[Archivu:Bandera de Granada (Granada).svg|25px]] '''[[Granada]]''' || align="left" | [[Archivu:Bandera de la provincia de Granada (España).svg|25px]] [[provincia de Granada|Granada]] || align="right" | 232&nbsp;717 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 19 || align="left" | [[Archivu:Bandera de Vélez-Málaga.svg|Archivu:Bandera de Vélez-Málaga.svg|25px]] [[Vélez-Málaga]]|| align="left" |[[Archivu:Flag Málaga Province.svg|25px]] [[provincia de Málaga|Málaga]]|| align="right" | 85&nbsp;990 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 5 || align="left" |[[Archivu:Flag of Jerez de la Frontera.svg|25px]] [[Jerez de la Frontera]]|| align="left" |[[Archivu:Flag Cádiz Province.svg|25px]] [[provincia de Cádiz|Cádiz]]|| align="right" | 213&nbsp;688 ||&nbsp; || align="center" style="background:#f0f0f0;" | 20 || align="left" | [[Archivu:Fuengirola flag.svg|Archivu:Fuengirola flag.svg|25px]] [[Fuengirola]]|| align="left" | [[Archivu:Flag Málaga Province.svg|25px]] [[provincia de Málaga|Málaga]] || align="right" | 85&nbsp;859 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 6 || align="left" |[[Archivu:Bandera de Almería.svg|Archivu:Bandera de Almería.svg|25px]] '''[[Almería]]'''|| align="left" |[[Archivu:Flag Almería Province.svg|25px]] [[provincia de Almería|Almería]]|| align="right" | 202&nbsp;675 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" |21 || align="left" |[[Archivu:Bandera estepona.PNG|Archivu:Bandera estepona.PNG|25px]] [[Estepona]]|| align="left" |[[Archivu:Flag Málaga Province.svg|25px]] [[provincia de Málaga|Málaga]]|| align="right" | 78&nbsp;413 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 7 || align="left" |[[Archivu:Marbella Spain.svg|Archivu:Marbella Spain.svg|25px]] [[Marbella]]|| align="left" |[[Archivu:Flag Málaga Province.svg|25px]] [[provincia de Málaga|Málaga]]|| align="right" | 159&nbsp;000 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 22 || align="left" | [[Archivu:Bandera de Benalmádena.svg|Archivu:Bandera de Benalmádena.svg|25px]] [[Benalmádena]] || align="left" | [[Archivu:Flag Málaga Province.svg|25px]] [[provincia de Málaga|Málaga]] || align="right" | 77&nbsp;654 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 8 || align="left" | [[Archivu:Flag of the City of Huelva (official).PNG|Archivu:Flag of the City of Huelva (official).PNG|25px]] '''[[Huelva]]'''|| align="left" | [[Archivu:Bandera_de_la_Provincia_De_Huelva.svg|25px]] [[provincia de Huelva|Huelva]]|| align="right" | 143&nbsp;290 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 23 || align="left" | [[Archivu:Bandera de Alcalá de Guadaíra (Sevilla).svg|Archivu:Bandera de Alcalá de Guadaíra (Sevilla).svg|25px]] [[Alcalá de Guadaíra]]|| align="left" |[[Archivu:Bandera-diputacion-sevilla.jpg|25px]] [[provincia de Sevilla|Sevilla]]|| align="right" | 76&nbsp;922 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 9 || align="left" |[[Archivu:Bandera de Dos Hermanas.png|25px]] [[Dos Hermanas]]|| align="left" |[[Archivu:Bandera-diputacion-sevilla.jpg|25px]] [[provincia de Sevilla|Sevilla]]|| align="right" | 140&nbsp;430 ||&nbsp; || align="center" style="background:#f0f0f0;" | 24 || align="left" | [[Archivu:Bandera de Torremolinos (Málaga).svg|Archivu:Bandera de Torremolinos (Málaga).svg|25px]] [[Torremolinos]]|| align="left" | [[Archivu:Flag Málaga Province.svg|25px]] [[provincia de Málaga|Málaga]] || align="right" | 70&nbsp;933 ||&nbsp; || align="center" style="background:#f0f0f0;" | |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 10 || align="left" | [[Archivu:Flag maritime algeciras.svg|Archivu:Flag maritime algeciras.svg|25px]] [[Algeciras]] || align="left" | [[Archivu:Flag Cádiz Province.svg|25px]] [[provincia de Cádiz|Cádiz]] || align="right" | 123&nbsp;639 ||&nbsp; || align="center" style="background:#f0f0f0;" | 25 || align="left" |[[Archivu:Bandera de Sanlúcar de Barrameda.svg|Archivuu:Bandera de Sanlúcar de Barrameda.svg|25px]] [[Sanlúcar de Barrameda]]|| align="left" |[[Archivu:Flag Cádiz Province.svg|25px]] [[provincia de Cádiz|Cádiz]]|| align="right" | 69&nbsp;876 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 11 || align="left" | [[Archivu:Bandera de Jaén.svg|25px]] '''[[Jaén]]''' || align="left" | [[Archivu:Bandera de la provincia de Jaén.svg|25px]] [[Provincia de Jaén (España)|Jaén]] || align="right" | 112&nbsp;074 ||&nbsp; || align="center" style="background:#f0f0f0;" | 26 || align="left" | [[Archivu:Flag of La Linea de la Concepcion.jpg|Archivu:Flag of La Linea de la Concepcion.jpg|25px]] [[La Línea de la Concepción]] || align="left" | [[Archivu:Flag Cádiz Province.svg|25px]] [[provincia de Cádiz|Cádiz]] || align="right" | 64&nbsp;177 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 12 || align="left" | [[Archivu:Bandera de Cádiz.svg|Archivu:Bandera de Cádiz.svg|25px]] '''[[Cádiz]]''' || align="left" | [[Archivu:Flag Cádiz Province.svg|25px]] [[provincia de Cádiz|Cádiz]] || align="right" | 110&nbsp;914 ||&nbsp; || align="center" style="background:#f0f0f0;" | 27 || align="left" | [[Archivu:Bandera de Motril (Granada).svg|Archivu:Bandera de Motril (Granada).svg|25px]] [[Motril]] || align="left" | [[Archivu:Bandera de la provincia de Granada (España).svg|25px]] [[provincia de Granada|Granada]] || align="right" | 59&nbsp;632 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 13 || align="left" | [[Archivu:Bandera de Roquetas de Mar.svg|Archivu:Bandera de Roquetas de Mar.svg|25px]] [[Roquetas de Mar]] || align="left" | [[Archivu:Flag Almería Province.svg|25px]] [[provincia de Almería|Almería]] || align="right" | 109&nbsp;204 ||&nbsp; || align="center" style="background:#f0f0f0;" | 28 || align="left" | [[Archivu:Bandera de Linares.svg |Archivu:Bandera de Linares.svg|25px]] [[Linares (Jaén)|Linares]] || align="left" | [[Archivu:Bandera de la provincia de Jaén.svg|25px]] [[Provincia de Jaén (España)|Jaén]] || align="right" | 55&nbsp;261 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 14 || align="left" | [[Archivu:Bandera de San Fernando (Cádiz).svg|Archivu:Bandera de San Fernando (Cádiz).svg|25px]] [[San Fernando (Cádiz)|San Fernando]] || align="left" | [[Archivu:Flag Cádiz Province.svg|25px]] [[provincia de Cádiz|Cádiz]] || align="right" | 93&nbsp;645 ||&nbsp; || align="center" style="background:#f0f0f0;" | 29 || align="left" | [[Archivu:Bandera de Rincón de la Victoria.svg|25px]] [[Rincón de la Victoria]] || align="left" | [[Archivu:Flag Málaga Province.svg|25px]] [[provincia de Málaga|Málaga]] || align="right" | 52&nbsp;230 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 15 || align="left" | [[Archivu:Bandera de Mijas (Málaga).svg|Archivu:Bandera de Mijas (Málaga).svg|25px]] [[Mijas]]|| align="left" | [[Archivu:Flag Málaga Province.svg|25px]] [[provincia de Málaga|Málaga]]|| align="right" |93&nbsp;302 ||&nbsp; || align="center" style="background:#f0f0f0;" | 30 || align="left" | [[Archivu:Bandera Utrera.svg|Archivu:Bandera Utrera.svg|25px]] [[Utrera]] || align="left" | [[Archivu:Bandera-diputacion-sevilla.jpg|25px]] [[provincia de Sevilla|Sevilla]] || align="right" | 52&nbsp;173 |- |} {{clear}} == Infraestructuras i servicius == [[Archivu:Carreteras en Andalucía.svg|miniatura|Red viaria de primer orden]] === Trasporti === Los sistemas de trasporti son un elementu esencial dela estrulturación i funcionamientu del territoriu. Las redis d'infraestructuras son el soporti delos destintus flujus que facilitan la articulación territorial, el desenvolvimiento i distribución delas ativiáis económicas, los desplazamientus interurbanus, entri otrus aspectus.<ref>{{Cita libro | autor = Pozuelo, I. | capítulo = Los sistemas de trasporte, las infraestructuras y el territorio | título = Geografía de Andalucía (Coor. López Antonio) | año = 2003 | editorial = Barcelona: Ariel Geografía | isbn = 84-344-3476-8}}</ref> En el trasporti urbanu los desplazamientus peatonalis i en modus nu motorizaus coessistin en desventaja col gastu del veículu privau i cun sistema de transportis púbricus ensuficientementi desenvolviu. Estu aizi que algunas delas capitalis andaluzas estén reforçandu los sus sistemas de transportis púbricus i implementandu mayoris ventajas pal gastu dela [[bicicleta]], en lo que destacan Córdoba, Granada, Málaga i Sevilla enos últimus añus, en el casu de [[Sevilla]] se a íu introduciendu ena su [[área metropolitana]] el servisciu de Metro (subterráneu)—proyectu de 2009-atualiá—<ref>{{Cita libro |apellidos=Cañavate |nombre=José Luis |coautores=Corral, Carlos |editor=Consejería de Medio Ambiente de la Junta de Andalucía |título=La bicicleta como medio de transporte en Andalucía |año=2004}}</ref> La red ferroviaria convencional permaneci siendu similal ala de aizi 100 añus, con una estructura centralizada hazia [[Sevilla]] i [[Madrid]], careciendu de conexionis directas entri muchas delas capitalis de provincia. Dos rutas prencipalis son la que uni Algeciras con Sevilla i la que uni [[Almería]] i Granada con Madrid, que conecta Andaluzia con la capital del Estau. A través de [[Córduba (España)|Córduba]] se aizi por [[Alta velocidad ferroviaria en España|Alta Velociá]] i por [[Jaén]] por vía convencional. La Alta Velociá andaluza fue pionera n'España ya que el primel trayectu fue el de Sevilla-Madrid en 1992. En 2008 se puso en funcionamientu la línea [[Alta Velocidad Española|AVE]] entri [[Málaga]] i Madrid, vía [[Córduba (España)|Córduba]]. [[Archivu:Port of Algeciras.jpg|miniatura|[[Puertu d'Algeciras]]]] Los ejis prencipalis dela red viaria se án convertíu en [[autovía]] en güena parti, conformandu una extensa red. La E-05 ([[Autovía del Sur|A-4]]) que va de Madrid a Sevilla i acontina ata Cádiz, entra por [[parque natural de Despeñaperros|Despeñaperros]] i passa por [[Bailén]] i Córdoba. Dendi Bailén parti la [[Autovía de Sierra Nevada|A-44]] ([[Autovía de Sierra Nevada|E-902]]) que tini un ramal ata Granada i Motril. La comuniá autónoma es atravesá d'esti a oesti pola autovía [[A-92]] que comunica Sevilla, Málaga, Granada i Almería con la autovía [[Autopista del Quinto Centenario|A-49]] Sevilla-Huelva i que sigui hazia ponienti ata Portugal. Tamién dessisti un eji transversal Norti-Sul que comunica Córdoba con Málaga [[Autovía de Málaga|A-45]]. Con to, las necesiáis d'accesibiliá nu terminan d'estal resueltas, congestionándusi muchus tramus dela red viaria en épocas vacacionalis i soportandu muchu tráficu pesau dendi las çonas agrícolas dela costa. Puntualmenti, el passu de magrebís que trabajan n'Uropa incrementa el gastu delas conexionis hazia [[Tarifa (Cádiz)|Tarifa]] i [[Algeciras]]. [[Archivu:Aeropuerto de Sevilla desde el aire.jpg|miniatura|izquierda|[[Aeropuertu de Sevilla]]]] Entri los puertus d'enterés general d'Andaluzia destaca, tantu en el transporti de pasajerus cumu de mercancías, el [[puerto Baía d'Algeciras]], siendu el de mayol tráficu d'España con casi 70 millonis de toneladas en 2009.<ref>{{Cita libro |apellidos=Barragán Muñoz |nombre=Juan Manuel |coautores=Chica Ruiz, Adolfo; Pérez Cayeiro, María Luisa |editor=Consejería de Medio Ambiente de la Junta de Andalucía |título=Propuesta de Estrategia Andaluza de Gestión Integrada de Zonas Costeras |isbn= 978-84-96776-06-7 |página=255|capítulo=3}}</ref> Assin mesmu con una cierta especialización funcional completan el panorama portuariu comercial el [[puerto de Málaga]] con 5,3 millonis de toneladas en mercancías, siendu el segundu puertu crucerísticu peninsulal,<ref>{{Cita web |url=http://www.elmundo.es/elmundo/2012/01/31/andalucia_malaga/1328015570.html |título=El Puerto de Málaga pierde 20 000 cruceristas en 2011}}</ref> el [[puerto de la Bahía de Cádiz]] con quatru millonis de toneladas, el [[puerto de Huelva]] con 17,6 millonis de toneladas i el [[puerto de Sevilla]] con 4,5 millonis de toneladas, únicu puertu fluvial comercial d'España. Andaluzia poseía nel añu 2008 seis aeropuertus púbricus, tolus calificaus d'enterés general i por tantu enternacionalis. El tráficu de pasajerus está mu concentrau, tiniendu l'[[aeropuertu de Málaga-Costa del Sol]] el 60,67{{esd}}% delos pasajerus totalis dela comuniá. Los dos aeropuertus con más tráficu (el de Málaga i el [[aeropuertu de Sevilla]]), acaparan el 80,79{{esd}}% del total i si a estus se lis aidi el [[aeropuerto de Jerez]], el 87,96{{esd}}%.<ref>{{Cita web | autor = [http://www.aena.es Aena] | url = http://estadisticas.aena.es/csee/ContentServer?pagename=Estadisticas/Home | título = Informes sobre la utilización de los aeropuertos de España en los últimos años | fechaacceso = 17 de enero de 2008}}</ref> El Conseju de Gobielnu a aprobau el Plan d'Infraestructuras pa la Sostenibiliá del Transporti n'Andaluzia (PISTA) 2007-2013, que supondrá una enversión de 30{{esd}}000 millonis d'eurus en infraestructuras i serviscius de transporti.<ref>{{Cita web |url=http://www.ecoticias.com/20080916-andalucia-el-plan-de-infraestructuras-para-el-transporte-sostenible-preve-una-inversion-de-30000-millones.html |título=Andalucía. El Plan de Infraestructuras para el transporte sostenible prevé una inversión de 30 000 millones |fechaacceso=2009 |archive-date=2008-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919194831/http://www.ecoticias.com/20080916-andalucia-el-plan-de-infraestructuras-para-el-transporte-sostenible-preve-una-inversion-de-30000-millones.html |dead-url=yes }}</ref> === Energía === [[Archivu:PS10 solar power tower 2.jpg|miniatura|[[Central térmica solar]] [[PS10]], en [[Sanlúcar la Mayor]], [[Provincia de Sevilla|Sevilla]]]] [[Archivu:Térmica de Escombreras.jpg|miniatura|[[Central térmica de Carboneras]], ena [[provincia d'Almería]]]] L'escasez de recursus combustiblis de veneru fósil, u el su escasu poel caloríficu, provoca una fuerti dependencia del [[petróliu]] emportau, nel setol energéticu andalús, si bien Andaluzía quenta cun un gran potencial pal desenvolvimiento delas [[energía renovabili|energías renovabilis]], sobri to dela [[energía solar]] i dela [[energía eólica|eólica]]. La [[Junta d'Andaluzía|Agencia Andaluza dela Energía]], criá en 2005, es el órganu gubernamental encargau de desenvolvel la política autonómica con relación al abastecimientu energéticu dela comuniá. L'infraestrutura pala producción d’[[eletriciá]] está compuesta por ochu grandis [[central termoeléctrica|centralis térmicas]]; más de sesenta pequeñas [[central idroeléctrica|centralis idráulicas]]; dos [[parqui eólico|parquis eólicus]]; i catorci centralis cogeneradoras térmicas. La mayol empresa desti setol fue la [[Compañía Sevillana de Electricidad]], fundá en 1894, ogañu día absorbiá por [[Endesa]]. Dendi marçu de 2007, Andaluzía alberga la primera central d’[[energía termosolar de concentración]] d’Uropa:<ref>http://www.renewableenergymagazine.com/paginas/Contenidosecciones.asp?ID=660&Tipo=&Nombre=Renewable%20energy%20news {{Wayback|url=http://www.renewableenergymagazine.com/paginas/Contenidosecciones.asp?ID=660&Tipo=&Nombre=Renewable%20energy%20news |date=20090609193111 }}, RenewableEnergyMagazine.com, 2 de abril de 2007</ref> la central solar [[PS10]], situá en [[Sanlúcar la Mayor]] i realizá por una empresa andaluza, [[Abengoa]]. Amás dessistin otras centralis menoris, cumu las de [[Cúllar]] i [[Galera (Granada)]], inaugurás recientementi por [[Geosol]] i [[Caja Granada]]. Tamién ena provincia de Granada, concretamenti ena Hoya de [[Guadix]], están proyeutás dos grandis centralis termosolaris ([[Andasol|Andasol I i II]]) que suministrarán electricidad a cerca de meyu millón de hogaris.<ref name="Andasol2">http://www.energias-renovables.com/paginas/Contenidosecciones.asp?ID=10880&Tipo=&Nombre=Noticias {{Wayback|url=http://www.energias-renovables.com/paginas/Contenidosecciones.asp?ID=10880&Tipo=&Nombre=Noticias |date=20170103105055 }}, Energías Renovables, 12 de juliu de 2007</ref> Fueraparti dela termosolar, tamién si a desenvolviu la energía solar [[fotovoltaica]], destacandu la planta instalá en [[El Coronil]] que produci más de 20 [[Megavatio|MW]] en parti cun [[Seguidor solar|seguidoris]] de dobri eji monoposti. Nel campu dela investigación i el desenvolvimiento dela energía solar un centru emportanti es la [[Plataforma Solar de Tabernas|Plataforma Solar de Almería]], unu delos más emportantis n’Uropa. La mayol empresa del setol eólicu es la [[Sociedad Eólica de Andalucía]] surgiá dela fusión delas empresas Planta Eólica del Sur S.A. i Energía Eólica del Estrecho S.A. Aquí está la traducción al extremeño del texto proporcionado, siguiendo las directrices: === Educación === [[Archivu:Facultad_de_Ciencias_UGR.png|miniatura|[[Facultad de Ciencias de Granada|Facultad de Ciencias]] dela Nuversidá de Granada]] Cumu nel restu del Estau, l'enseñaeru básicu es obligatoriu i grátis pa tolas pressonas. L'enseñaeru básicu encrui dies añus d’escolariá i si desenvolvi entri los seis i los dieciséis añus d’edá, periodu endispués del qual el alumno puei acedel al [[bachilleratu]], ala [[formación profesional]] de grau meyu, alos ciclus de grau meyu d’artis plásticas i diseñu, alas enseñanzas deportivas de grau meyu u al mundu laborá. Amás, si quenta cun otrus centrus de formación d’adultus, assin cumu recursus adicionalis (es la comuniá autónoma española cun más [[Biblioteca|bibliotecas]] públicas<ref>Cita web|url=https://www.diariodejerez.es/cultura/Andalucia-perdio-bibliotecas-ultimos-anos_0_1417958338.html|títulu=Andaluzía pierdi 20 bibliotecas en dos añus peru mantini el liderazu nacional|fechaacceso=11 de diziembri de 2019|apellíu=Sevilla|nombri=Diario de|fecha=11 de diziembri de 2019|sitioweb=Diario de Jerez|idioma=es-ES</ref>). Las primeras nuversidais en Andaluzía si criarun a finalis dela [[Edad Media]] i duranti el [[Renacimiento]]. La más antigua fue la [[Madraza de Granada]], fundá en 1349 pol rei [[nazarí]] [[Yusuf I de Granada|Yusuf I]] i destruía en 1499, pol [[Francisco Jiménez de Cisneros|cardenal Cisneros]]. En 1531, pol iniciativa de [[Carlos I de España|Carlos I]], si crió la [[Universidad de Granada]]. Las otras nuversidais estóricas d’Andaluzía son la [[Universidad de Sevilla]], que data de prencipius del {{sigru|XVI||s}} i las desaparecías nuversidais de [[Nuversidá de Baeza|Baeza]], fundá en 1538 i suprimiá en 1824, i la de [[Universidad de Osuna|Osuna]], cun las mesmas fechas de creación i supresión. Los estudius universitarius si estruturan en ciclus i toman cumu meya dela carga letiva el créitu, según lu estableciu ena [[Proceso de Bolonia|Declaración de Bolonia]], ala que si están adaptandu las nuversidais andaluzas juntu alas otras nuversidais del [[Espacio Europeo de Educación Superior]]. Nel cursu 2008-2009 Andaluzía quentaba cun diez nuversidais públicas i una privá. === Sanidá === [[Archivu:Mapa sanitario de Andalucía.svg|miniatura|Mapa sanitariu]] La sanidá es universá i grátis, homologabri ala meya sanitaria d’España. Andaluzía alcanzó la titularidá delas competências sanitarias cola promulgación de su Estatu d’Autonomía, que fue desarrollau a través dun procesu de transferencias de competências sanitarias dendi el Estau ala comuniá autónoma. Desta forma, el [[Servicio Andaluz de Salud]] gestiona ena actualidá la práctica totalidá delos recursus sanitarius públicus dela Comuniá, cun escepcionis cumu las delos recursus sanitarius dependientis del [[Ministerio de Justicia (España)|Ministeriu de Justicia]] (Institucionis Penitenciarias) i [[Ministerio de Defensa (España)|Ministeriu de Defensa]] (hospitalis militaris), entri otras. === Ciencia i tecnología === [[Archivu:Bacares09.jpg|miniatura|[[Observatorio de Calar Alto]] ena [[sierra de Filabres]], Almería]] Andaluzía aporta el 14% dela producción científica española, precedía solu por [[Comunidad de Madrid|Mairil]] i [[Cataluña]],<ref>{{Cita web|url=http://www.andaluciainvestiga.com/espanol/investigacionAnd/investigacionAnd.asp|títulu=La investigación en Andaluzía|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120603164334/http://www.andaluciainvestiga.com/espanol/investigacionAnd/investigacionAnd.asp|fechaarchivu=3 de juniu de 2012|fechaacceso=19 de mayu de 2008}}</ref> si bien la inversión interna en [[I+D+i]], cumu proporción del [[Producto Interno Bruto|produtu interiur brutu]], es inferiol ala meya española.<ref>Plan Andaluz de Investigación, Desarrollo e Innovación. PAIDI. 1.05.05</ref> La escasa capaciá d’investigación i innovación ena empresa i la baja participación del setol privau nel gastu en investigación tini cumu resultau una concentración ostensibli dela investigación nel setol púbricu. La Consejería de Innovación, Ciencia i Empresa es el organismu autonómicu que abarca las competências dela nuversidá, la investigación, el desenvolvimiento tecnológicu, la endustria i la energía. Esta consejería coordina i fomenta la investigación científica i técnica a través de centrus i iniciativas especializás cumu el [[Centro Andaluz de Ciencia y Tecnología Marina]] u la [[Corporación Tecnológica de Andalucía]] entri otrus. Otrus departamentus dela Junta d’Andaluzía tamién realizan actividais d’investigación científica i desenvolvimiento tecnológicu, entri ellas, la Consejería d’Agricultura, Ganaería, Pesca, Agua i Desarrollo Rural a través del Institutu de Investigación i Formación Agroalimentaria i Pesquera (Ifapa), organismu autónomu cun centrus enas ochu provincias dela comuniá autónoma. Nel ámbitu dela empresa privá, inque tamién promovius pola administración pública, án teníu una emportancia fundamental los espacios tecnológicus repartíus por toa la comuniá, entri los que destacan el [[parque científico y tecnológico Cartuja]] i el [[parque tecnológico de Andalucía]]. Algunos destus parquis si especializan nun setol determinau cumu [[Aerópolis]] nel setol aeroespacial u [[Geolit]] nel agroalimentariu. Aquí está la traducción al extremeño del texto proporcionado, siguiendo las directrices: == Conomía == Los prencipalis rasgus dela conomía andaluza son: Según [[Eurostat]], con datus de 2012, Andaluzía posei la tassa de paru más elevá de toa la [[UE]].<ref>{{Cita web |url=http://www.granadahoy.com/article/economia/1529327/andalucia/se/pone/la/cabeza/ranking/europeo/paro.html |títulu=Página en www.granadahoy.com</ref> Nel añu 2013, essi negativu datu siguió incrementándu-si ata alcanzal el 36,87 % nel primel trimestri}}<ref>Cita web |url=http://www.eleconomista.es/interstitial/volver/bwibex/economia/noticias/4776544/04/13/Andalucia-a-la-cabeza-del-incremento-del-desempleo-con-un-3687-de-paro.html |títulu=«El paru, pol CCAA: del 36,87% d’Andaluzía al 16,28% de País Vascu» </ref> (la meya d’España es el 25,02%). En 2013, Andaluzía si situaba cumu la comuniá utónoma cun más probis d'España, unu de ca quatru españolis pobris es andalús i unu de ca tres andaluzis es probi. Cerca de 3,5 millonis d’andaluzis vivin nel umbral dela miseria, lu que supón más del 40% dela puebración según la tasa Arope.<ref>{{Cita web |url=http://ccaa.elpais.com/ccaa/2013/10/17/andalucia/1382007163_620658.html |títulu=Andaluzía, la comuniá más probi}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.porandalucialibre.es/informativa/noticias-propias/informacion/item/2678-andaluc%C3%ADa-40-por-ciento-de-pobreza |títulu=Andaluzía: 40 por cientu de ciudanus nel umbral dela probeza |fechaacceso=17 de diziembri de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131217112951/http://www.porandalucialibre.es/informativa/noticias-propias/informacion/item/2678-andaluc%C3%ADa-40-por-ciento-de-pobreza |fechaarchivu=17 de diziembri de 2013}}</ref> Según la Encuesta de Condicionis de Via (ECV) del Institutu Nacional d’Estadística (INE), sería el 31 por cientu delos andaluzis quienis vivin pol baxu del umbral dela probeza i sitúan al 55 por cientu delos hogaris en gravi riesgu.<ref>Cita web |url=http://www.europapress.es/andalucia/sevilla-00357/noticia-31-andaluces-debajo-umbral-pobreza-55-hogares-no-puede-afrontar-imprevistos-20131121172704.html |títulu=El 31% delos andaluzis está pol baxu del umbral dela probeza i el 55% delos hogaris nu puei afrontal emprevistus </ref> Según la Contabiliá Regional elaborá pol Istitutu Nacional d’Estadística, la [[renta per cápita|renta pol abitanti]] dela comuniá si situó en 2008 en 18155 €, <ref>{{Cita web |url=http://www.ine.es/daco/daco42/cre00/cre0106u.xls#'PIB |títulu=PIB per cápita en Andaluzía según el Institutu Nacional d’Estadística |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070929132840/http://www.ine.es/daco/daco42/cre00/cre0106u.xls#'PIB |fechaarchivu=29 de setiembri de 2007 |título=Archive copy |fechaacceso=2025-01-18 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929132840/http://www.ine.es/daco/daco42/cre00/cre0106u.xls#'PIB |dead-url=yes }}</ref> que es la segunda más baja d’España. Andaluzía es la comuniá utónoma cun mayol númiru de funcionarius, cun 499{{esd}}974 pressonas (2010). Nostanti, si alcuentra alreol dela meya nacional de funcionarius por ca 1000 abitantis (60,93{{esd}}‰ en Andaluzía i 58,78{{esd}}‰ meya nacional<ref>Cita web |url=http://joan-hernandez-gil.blogspot.com.es/2013/01/que-comunidad-autonoma-tiene-menos.html |títulu=Página en joan-hernandez-gil.blogspot.com.es</ref>) i pol baxu de comunidais autónomas cumu [[Islas Canarias|Canarias]], [[Comunidad de Mairil|Mairil]], [[Castilla-La Mancha]], [[Aragón]], [[Castilla i Lión]] i [[Estremaúra]]. Pol provincias, Sevilla, es la que concentra mayol númiru cun 120{{esd}}806. La provincia de Sevilla acumula mayol númiru de funcionarius que 9 CC.AA. i 47 provincias españolas, i concentra el 24,16% de funcionarius dela región.<ref>{{Cita web |url=http://www.elmundo.es/elmundo/2010/02/21/andalucia_sevilla/1266775735.html |títulu=Sevilla tini más funcionarius que 9 regionis i 47 provincias}}</ref> El restu delos funcionarius dela región si repartirían en Cádi cun 80.502; Málaga, cun 76.127; Granada, cun 61.450; Córduba, cun 48.550; Jaén, cun 41.102; Almería, cun 37.806; i Huelva, cun 33.631.<ref>{{Cita web |url=http://www.laopiniondemalaga.es/andalucia/2010/02/15/andalucia-ccaa-mayor-numero-funcionarios/321406.html |títulu=Andaluzía es la CCAA cun mayol númiru de funcionarius}}</ref> Balanza comercial negativa, empeorandu enos últimus añus debíu al pesu delas emportacionis de petróliu i de bienis de consumu (emportacionis 14.261 millonis d’eurus, exportacionis 17.535 millonis d’eurus). Estancamientu dela endustria (12% del VAB), dentru dela qual sigui teniendu gran emportancia la endustria agroalimentaria. Excesivu pesu dela costrución, prencipal responsabli del crecimientu del VAB andalús ena primera década de 2000, cun una contribución dun 13% al VAB en 2005. El setol servicius supón un 62% aprosimadamenti del VAB. Cun una especial relevância del [[Turismo|setol turísticu]], cun más de 21,8 millonis de turistas recibíus ena comuniá autónoma en 2011.<ref>{{Cita web |url=http://www.elmundo.es/elmundo/2012/01/18/andalucia_malaga/1326885871.html |títulu=Andaluzía retoma el crecimientu al superal los 21,8 millonis de turistas en 2011}}</ref> === Setol terciariu === [[Archivu:Tapon de Matalascañas.jpg|miniatura|La [[Torre de la Higuera]] ena playa de [[Matalascañas]] ([[Huelva]]) es considerá [[Patrimonio Histórico Español|patrimoniu estóricu]]]] El setol terciariu u de servicius, tantu en términus de producción cumu d’empleu, a esperimentau enas últimas décadas un crecimientu mu significativu en su participación ena economía. De sel un setol minoritariu, a pasau a sel amplamenti mayoritariu cumu ena mayol parti delas economías occidentalis.<ref>Cita libru |autor = Carabaca, I. |capítulu = La terciarización de la economía andaluza |títulu = Geografía de Andalucía (Coor. López Antonio) |añu = 2003 |editorial = Barcelona: Ariel Geografía |isbn = 84-344-3476-8</ref> Esti procesu, que si a denominau ''[[terciarización]] dela economía'', si a manifestau en Andaluzía de forma peculiá. Desta forma en 1975 el setol de servicius producía un 51,1% del [[Valor Agregado Bruto|Valol Añadiu Brutu]] (VAB) andalús i daba empleu a un 40,8%, mentris que nel añu 2007, producía el 67,9% del VAB i el 66,42% delos empleus. Sin embargu esti crecimientu del setol terciariu si produjo antis que en otras economías desarrollás i fue endependienti del setol endustriá.<ref>Cita publicación |autor = Genaro, M.D. i González, F.J. |títulu = La terciarización en Andaluzía: evolución dela producción i el empleu |añu = 1997 |publicación = Actas del I Congresu de Ciencia Regional d’Andaluzía: Andaluzía en el umbral del sigru XX |url = http://www2.uca.es/escuela/emp_je/investigacion/congreso/mcc034.pdf |fechaacceso = 5 d’otubri de 2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100331090936/http://www2.uca.es/escuela/emp_je/investigacion/congreso/mcc034.pdf |fechaarchivu = 31 de marçu de 2010</ref> N'Andaluzía el desenvolvimiento anacrónicu del terciariu obedezi a dos razonis prencipalis: *El capital andalús anti la emposibiliá de competil cun la endustria delas regionis desenvolvías vei-si obligau a emprendel atividais de más fácili accesu. *L’ausencia dun fuerti setol endustriá que puea absorbel el excedenti de manu d’obra dela agricultura i el que si cria pola desaparición del artesanau, conduzi ala proliferación de ciertu tipu de servicius cun una baja productiviá. Es, por tantu, el papel que la economía andaluza desempeña, dentru del procesu de desenvolvimiento desigual, el que produzi cumu resultau un terciariu hipertrofiau i pocu productivu, que contribui a reproducil las condicionis de pocu dinamismu, obstaculizandu la acumulación de capital.<ref>Cita libru |apellíus = Delgado Cabeza |nombri = Manuel |títulu = Dependencia y marginación de la economía andaluza |añu = 1981 |editorial = Córduba: Publicacionis del Monti de Pieá, Caja d’Ahorrus |isbn=84-7231-613-0</ref> ==== Setol turísticu ==== [[Archivu:Rabida1.jpg|miniatura|[[Monasterio de La Rábida]]. Palos de la Frontera, [[provincia de Güelva|Güelva]]]] [[Archivu:Küste_bei_Monsul14.jpg|miniatura|Paisaji del [[parque natural del Cabo de Gata-Níjar]]]] [[Archivu:Tajoderonda.jpg|miniatura|[[Ronda (Málaga)|Ronda]], Málaga ]] En 2011, cunus 7.218.291 visitantis estranjerus, si consagró cumu la quarta comuniá española en quantu a turismu enternacional, (sin quental a turistas nacionalis, colos qualis si poni en primera posición)<ref>Cita web |url=http://www.iet.tourspain.es/es-ES/estadisticas/frontur/mensuales/Nota%20de%20coyuntura%20de%20Frontur.Octubre%202011.pdf |títulu=Estadísticas mensuales |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20111216093833/http://www.iet.tourspain.es/es-ES/estadisticas/frontur/mensuales/Nota%20de%20coyuntura%20de%20Frontur.Octubre%202011.pdf |fechaarchivo=16 de diziembri de 2011 </ref> qualis prencipalis destinas dentru dela región son: Sevilla, la Costa del Sol i Sierra Nevada. La situación d’Andaluzía, al sul dela península ibérica, azi que sea unu delos lugaris más cálius d’Uropa. Predomina en to el territoriu el [[clima mediterráneo]], que aporta un gran númiru d’oras de [[sol]], lo qual, xuntu con sus playas, configura las condicionis pal desenvolvimiento [[turismo|turísticu]] de «sol i playa».<ref>Cita libru |autor = Fernández, A. |capítulu = Actividades y espacios turísticos |títulu = Geografía de Andalucía (Coor. López Antonio) |año = 2003 |editorial = Barcelona: Ariel Geografía |isbn = 84-344-3476-8</ref> El litoral si presenta cumu el activu más emportanti dendi el puntu de vista turísticu, inque tamién es ciertu que es ondi su caraiti intensivu provoca un mayol [[impacto ambiental]], dau que amás es ondi si concentran la mayol parti de visitantis. Su [[costa]] está baña pol océanu Atlánticu, al oesti, ondi si alcuentra la [[Costa de la Luz]] i pol mari Mediterráneu, ondi la costa oriental si dividi ena [[Costa del Sol]], [[Costa Granadina]] i la [[Costa de Almería]]. Si bien la concesión de galardonis privaus cumu las 84 [[bandera Azul|banderas azulis]] que le concedierun en 2004 (66 playas, 18 puertus deportivus) puein endical un buen estau de conservación, en quantu a su sostenibiliá, acessibiliá i caliá, otras organizacionis cumu [[Ecologistas en Acción]]<ref>Cita web |url=http://www.ecologistasenaccion.org/spip.php?article11444 |títulu=Banderas negras 2008 en Andalucía |fechaacceso=18 d’otubri de 2008 |fechaarchivo=26 de xuliu de 2011 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20110726013504/http://www.ecologistasenaccion.org/spip.php?article11444 |deadurl=yes </ref> u [[Greenpeace]]<ref>Cita web |url=http://www.20minutos.es/data/adj/2007/06/26/702.pdf |títulu=Destrucción a toda costa |fechaacceso=18 d’otubri de 2008 |formato=PDF |página=195</ref> sin embargu si manifiestan en un sentíu contrariu. En quantu al turismu coltural, la comuniá quenta cun una gran riqueza patrimonial i estórica. Andaluzía quenta cun menumentus cumu la [[Mezquita-Catedral de Córdoba|mezquita de Córduba]], la [[Alhambra]] de Granada i la [[Giralda]] de Sevilla. Tamién son destacabris las [[catedral]]is, [[castillo]]s u fortalezas, [[monasterio]]s i cascus estóricus de ciais menumentalis, cumu las declarás Patrimoniu Mundial d’[[Úbeda]] i [[Baeza]] (Jaén). Cada una delas provincias, muestran una gran varieá d’estilus arquitetónicus (dendi [[arquitectura islámica]] a [[Arquitectura del Renacimiento|renacentista]] pasandu pola [[Arquitectura barroca|barroca]]). Otru delos atractivus culturalis es el delos [[Lugares colombinos]]<ref>Decreto 553/1967, de 2 de marçu, pol que si declara conxuntu estóricu artísticu el setol denominau «Lugares Colombinos» ena provincia de Güelva. [http://www.boe.es/g/es/bases_datos/search.php?coleccion=gazeta&frases=no&sort_field%5B0%5D=fpu&sort_order%5B0%5D=desc&sort_field%5B1%5D=ref&sort_order%5B1%5D=asc&OK=Buscar&operador%5B0%5D=and&campo%5B0%5D=TIT&dato%5B0%5D=lugares+colombinos&operador%5B1%5D=and&campo%5B1%5D=ID_RNG&dato%5B1%5D=&operador%5B2%5D=and&campo%5B2%5D=DEM&dato%5B2%5D=&operador%5B3%5D=and&campo%5B3%5D=ID_GAZ&dato%5B3%5D=&operador%5B4%5D=and&campo%5B4%5D=TIT&dato%5B4%5D=&operador%5B5%5D=and&campo%5B5%5D=NBO&dato%5B5%5D=&operador%5B6%5D=and&campo%5B6%5D=FPU&dato%5B6%5D%5B0%5D=&dato%5B6%5D%5B1%5D=&operador%5B7%5D=and&campo%5B7%5D=FAP&dato%5B7%5D%5B0%5D=&dato%5B7%5D%5B1%5D=&page_hits=40&sort_field%5B0%5D=FPU&sort_order%5B0%5D=desc&sort_field%5B1%5D=ref&sort_order%5B1%5D=asc BOE nº 69 de 22/03/1967.] {{Wayback|url=http://www.boe.es/g/es/bases_datos/search.php?coleccion=gazeta&frases=no&sort_field%5B0%5D=fpu&sort_order%5B0%5D=desc&sort_field%5B1%5D=ref&sort_order%5B1%5D=asc&OK=Buscar&operador%5B0%5D=and&campo%5B0%5D=TIT&dato%5B0%5D=lugares+colombinos&operador%5B1%5D=and&campo%5B1%5D=ID_RNG&dato%5B1%5D=&operador%5B2%5D=and&campo%5B2%5D=DEM&dato%5B2%5D=&operador%5B3%5D=and&campo%5B3%5D=ID_GAZ&dato%5B3%5D=&operador%5B4%5D=and&campo%5B4%5D=TIT&dato%5B4%5D=&operador%5B5%5D=and&campo%5B5%5D=NBO&dato%5B5%5D=&operador%5B6%5D=and&campo%5B6%5D=FPU&dato%5B6%5D%5B0%5D=&dato%5B6%5D%5B1%5D=&operador%5B7%5D=and&campo%5B7%5D=FAP&dato%5B7%5D%5B0%5D=&dato%5B7%5D%5B1%5D=&page_hits=40&sort_field%5B0%5D=FPU&sort_order%5B0%5D=desc&sort_field%5B1%5D=ref&sort_order%5B1%5D=asc |date=20070927225104 }}</ref> ([[Palos de la Frontera]], [[Monasterio de La Rábida|La Rábida]] y [[Moguer]]) en [[provincia de Güelva|Güelva]], lugares especialmente ligados al [[primer viaje de Colón]] que tuvo como resultado el [[descubrimientu d'América]]. Eno referente al turismo arqueológico, Andalucía quenta con conjuntus arqueológicus de gran interés, como [[Itálica]], ciá romana de donde eran originarios los emperadores [[Trajanu]] i [[Adrianu]], [[Baelo Claudia]] o [[Medina Azahara]], ciá-palaciu mandá construyil pol califa cordubés [[Abderramán III]], enos que aun siendu mucho lo visitabili, la proporción de lo ya excavado respecto al total delos yacimientus es mínima. Por otra parti, Andaluzía viu nacel a grandis pintoris, cumu [[Pablo Picasso|Picasso]] (Málaga), u [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]] i [[Diego Velázquez|Velázquez]] (Sevilla), circunstancia emportanti tamién dendi el puntu de vista turísticu, pues a raíz d’ella si án creau institucionis cumu la [[Fundación Picasso Museo Casa Natal]] u el mesmu [[Museo Picasso Málaga]], así cumu el [[Museo Casa de Murillo]] en Sevilla, destinás a dal a conocel a estus artistas. Amás quenta cun una oferta de museus repartíus pol toa su geografía, que muestran nu solu pinturas, sinu amás restus arqueológicus i pieças d’[[orfebrería]], [[cerámica]], [[alfarería]], trabajus artísticus que tratan de muestral las tradicionis i [[artesanía]]s típicas dela región. El Conseju de Gobielnu declaró Monicipius Turísticus en Almería: [[Roquetas de Mar]]; en Cádi: [[Chiclana de la Frontera]], [[Chipiona]], [[Conil de la Frontera]], [[Grazalema]], [[Rota]] i [[Tarifa (Cádiz)|Tarifa]]; en Granada: [[Almuñécar]]; en Güelva: [[Aracena]]; en Jaén: [[Cazorla]]; en Málaga: [[Benalmádena]], [[Fuengirola]], [[Nerja]], [[Rincón de la Victoria]], [[Ronda (Málaga)|Ronda]] i [[Torremolinos]]; en Sevilla: [[Santiponce]]. === Setol secundariu === [[Archivu:FFG en dique seco.jpg|miniatura|Dique secu, astillerus de Cádi ]] El setol [[industria|endustriá]] andalús a teníu tradicionalmenti un escasu pesu ena economía i si a caraterizau pola su debiliá. Nostanti, en valoris absolutus la endustria aportó en 2007 11.979 millonis d’[[euro]]s i asalarió a más de 290.000 trabajoris. El aporti de producción representa un 9,15%, pol baxu del 15,08% dela economía española, situación acrecentá col descensu del pesu del setol endustriá con respetu ala economía andaluza,<ref>Nel añu 2000 el pesu era del 11,04 % frenti al 9,15 % atual. IEA: Contabiliá Regional d’Andaluzía</ref> a pesar del ligeru aumentu del pesu dela comuniá nel últimu lustru.<ref>Cita libru | autor = Carabaca, I. | capítulu = La industria y su espacio | títulu = Geografía de Andalucía (Coor. López Antonio) | año = 2003 | editorial = Barcelona: Ariel Geografía | isbn = 84-344-3476-8</ref> Al analizal los destintus subsectoris dela endustria andaluza el setol agroalimentariu supón más del 16% del total dela producción. En una comparativa cola economía española, esti subsetol agroalimentariu es prácticamenti el únicu que tini ciertu pesu ena economía nacional col 16,16%. Mu pol detrás si sitúa el setol de fabricación de materialis de [[transporte]] pocu más del 10% dela economía española. Empresas cumu [[Cruzcampo]] ([[Heineken|Grupu Heineken]]), [[Puleva]], Domecq, Renault Andalucía, [[Santana Motor]] u [[Valeo]]<ref name="valeo">Cita web | url = http://www.portalparados.es/actualidad/28165/Valeo-generara-hasta-160-nuevos-empleos-en-su-factoria-de-Martos-(Jaen) | títulu = Valeo generará hasta 160 nuevos empleos en su factoría de Martos (Jaén). | autor = Portal Parados | fechaacceso = 6 de noviembri de 2015</ref> son exponentis d’estus dos subsectoris. Cabe destacal el setol aeronáuticu andalús, que es el segundu a nivel nacional solu pol detrás de Mairil i representa aprosimadamenti un 21% del total en términus de facturación i empleu,<ref>[https://web.archive.org/web/20120525051356/https://www.fundacion-helice.net/irj/servlet/prt/portal/prtroot/helicev2.Comun.VisualizarDocumentoPublicoKM?URI=%2Firj%2Fservlet%2Fprt%2Fportal%2Fprtroot%2Fhelicev2.Comun.VisualizarDocumentoPublicoKM%2FpublicDocuments%2FInicio%2FSectorAeronautico2007.pdf&action=download Sector aeronáuticu en Andalucía. Memoria estadística 2006-2007], en el sitio web de la [[Fundación Hélice]].</ref> destacandu empresas cumu [[Airbus]], [[Airbus Military]], u la recentimenti creá [[Alestis Aerospace]]. Nel sentíu contrariu es mu sintomáticu el pocu pesu dela economía andaluza en sectoris tan emportantis cumu el textil u el electrónicu nel ámbitu nacional.<ref>Cita publicación | autor = Ferraro, F. J. | títulu = Tecnología e industria en Andalucía: análisis y valoración de las políticas | año = 2000 | publicación = Economía industrial | número = 335-336 | id = ISSN 0422-2784, pp. 83-94</ref> Otra caraterística dela endustria andaluza es su especialización mayoritaria en actividais endustrialis de transformación de materias primas agrarias i mineralis. La gran mayol parti delas empresas son de tamañu mu reducíu i solu las empresas de participación púbrica u de capital esternu son capacis de desenvolvel grandis estruturas empresarialis. [[Archivu:Andalusia Product Exports (2020).svg|miniatura|Exportacionis d’Andaluzía en 2020]] Las exportacionis de productus d’alta i media tecnología d’Andaluzía alcanzarun los 7.628 millonis d’eurus entri eneru i otubri de 2022, lo que supón su récor estóricu pa esti periodu dendi que dessistin registrus homologabris (1995), graciás a un crecimientu del 21,6% enteranual. Un incrementu superiol al dela media d’España (+20,9% ata los 138.644 millonis).<ref name="Sin_nombre-1_4wn-1">https://huelvabuenasnoticias.com/2022/12/27/huelva-lider-junto-a-sevilla-y-cadiz-en-el-aumento-de-ventas-de-productos-de-alta-y-media-tecnologia/</ref> [[Sevilla]] es el prencipal polu tecnológicu d’Andaluzía, exporta el 33% del total delos productus d’alta i media tenología. === Setol primariu === [[Archivu:Olivares en Jaén.jpg|miniatura|[[Olivo|Olivaris]] en [[Baños de la Encina]], [[Provincia de Jaén (España)|Jaén]], típicus del campu andalús]] El [[setol primariu]], a pesar de sel el que menus [[Valor Agregado Bruto|VAB]] aporta ala [[economía]], entavía representa una cierta emportancia relativa con respetu al restu de sectoris productivus. Emportancia que si azi mayol si lo comparamus col setol primariu d’otras economías occidentalis, ondi si a reducíu ala mínima espresión. El setol primariu de larga tradición andaluza, produci el 8,26% del total i ocupa al 8,19%<ref>Datus del IEA pal añu 2007</ref> dela [[población activa]]. En términus monetarius puei consideral-si un setol de competitiviá crecienti enos últimus añus. El setol primariu si puei dividil en una serii de subsectoris: [[agricultura]], [[Pesca comercial|pesca]], [[ganadería]], [[caça]], [[silvicultura]] i [[minería]]. ==== Agricultura, ganadería, caza y silvicultura ==== [[Archivu:21.Moriles Viñas de Pedro Ximénez.JPG|miniatura|Viñeus de Montilla-Moriles]] [[Archivu:Aceites DOP Andalucía.svg|miniatura|Denominacionis d’orihin del azeiti d'oliva en Andaluzía]] {{VT|Agricultura en Andalucía|Ap2=Ganadería en Andalucía}} La socieá andaluza ata azi pocas décadas a síu mayoritariamenti agraria, lo que esplica que el 45,74% del territoriu andalús sean tierras de cultivu.<ref>Huenti: MAPA. Subdirección General de Estadísticas Agroalimentarias. 2004</ref> Los cultivus herbáceus de secanu -[[cereal]]is i [[helianthus annuus|girasol]]-, estendíus pol gran parti del territoriu, destacan sobri to enas grandis campiñas del [[valle del Guadalquivir]] i los altiplanus granadinus i almeriensis -cun un rendimientu sensibilimenti menol i enfocaus ala [[hordeum vulgare|cebada]] i [[avena]]-. Entri los cultivus herbáceus de regadíu destacan el [[zea mays|maíz]], el [[algodón]] i el [[arroz]], localizaus preferentementi ena vega del Guadalquivir i del Genil.<ref>Cita web |url = http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Publicaciones_Divulgacion_Y_Noticias/Documentos_Tecnicos/Recursos_naturales/PDFs/144_197.pdf |títulu=Recursos de la agricultura: Recursos naturales de Andalucía |fechaacceso = 7 d’otubri de 2008 |autor = Consejería de Medio Ambiente |formato = pdf</ref> Los cultivus leñosus están protagonizaus pol [[olea europaea|olivu]], localizau preferentementi nel subbéticu cordubés i jiennensi, ondi el olival de regadíu alcanza un gran rendimientu proporcionandu un porcentaji emportanti ala producción agraria final.<ref>Junta de Andalucía, ''[https://web.archive.org/web/20090419045620/http://www.portalbesana.es/documentos/documentacion/olivarandaluz/cap5.pdf Impacto de la ayuda a la producción sobre el olivar andaluz]'', en ''[https://web.archive.org/web/20091212044331/http://portalbesana.es/estaticas/servicios/documentacion/elolivarandaluz.html El Olivar Andaluz]'', Besana. Consultau el 9 d’otubri de 2008.</ref> La [[vitis|vi]] si cultiva extensamenti en varias çonas cumu el [[Jerez#Territorio. El Marco de Jerez|Marcu de Jerez]], El [[Condado de Huelva]], [[Montilla-Moriles]] i en [[Málaga (vino)|Málaga]]. Pol su parti los frutalís, prencipalmenti cítricus, si localizan ena vega del Guadalquivir debíu a sus requisitus hídricus; mentris que el almendru, un cultivu de secanu, si estendi polos altiplanus granadinu i almeriense.<ref>Cita libru | autor = Naranjo, J. | capítulu = Cultivos y aprovechamientos en Andalucía | títulu = Geografía de Andalucía (Coor. López Antonio) | año = 2003 | editorial = Barcelona: Ariel Geografía | isbn = 84-344-3476-8</ref> En términus monetarius, l’agricultura más productiva i competitiva d’Andaluzía es la intensiva, ligá alas vegas costeras u alas çonas de arenas -cultivus forçaus en Almería i Huelva-. Esta agricultura aporta la mayol proporción al productu final agrariu andalús cun productus cumu las ortaliças, floris u fresonis.<ref>Cita libru | autor = García, A. | capítulu = La agricultura litorial | títulu = Geografía de Andalucía (Coor. López Antonio) | año = 2003 | editorial = Barcelona: Ariel Geografía | isbn = 84-344-3476-8</ref> [[Archivu:Dehesa Boyal. Bollullos Par del Condado (Huelva).jpg|miniatura|Dehesa Boyal, [[Bollullos Par del Condado]], provincia de Huelva ]] [[Archivu:IAPH Saca del corcho.jpg|miniatura|Estración de [[corcho]] en [[Aracena]]]] La [[agricultura ecológica]] andaluza está igualmenti esperimentandu un ampliu desenvolvimiento, fundamentalmenti orientandu-si ala exportación hazia mercaus uropeus, cun un encipienti desenvolvimiento dela demanda enterna.<ref>Cita libru |editor = Junta de Andalucía. Consejería de Agricultura y Pesca |título = II PLAN ANDALUZ DE AGRICULTURA ECOLÓGICA (2007-2013) |url = http://www.juntadeandalucia.es/agriculturaypesca/portal/www/portal/PDF_Directos/libro_plan_ae.pdf |formato = PDF |fechaacceso = 18 d’otubri de 2008 |editorial = Empresa Pública Desarrollo Agrario y Pesquero |urlarchivo = https://web.archive.org/web/20090824001100/http://www.juntadeandalucia.es/agriculturaypesca/portal/www/portal/PDF_Directos/libro_plan_ae.pdf |fechaarchivo = 24 d’agostu de 2009</ref> La [[ganadería]] es una activiá cun una larga tradición inque atualmenti está ena su mayol parti restringía alas [[dehesa|adehesás]] delas çonas montanas, cun menol presión delos destintus usus del suelu. Assín, el setol ganaderu ocupa un lugal semimarginal ena economía andaluza, aportandu tan solu un 15% ala producción final agraria, frenti al 30% en España, mentris que El setol agrícola aporta un 30%.<ref>Cita libru | autor = Silva, R. | capítulu = Ganadería y sistemas ganaderos | títulu = Geografía de Andalucía (Coor. López Antonio) | año = 2003 | editorial = Barcelona: Ariel Geografía | isbn = 84-344-3476-8</ref> La ''ganadería estensiva'' si basa nel aprovechamientu delos pastus naturalis u cultivaus de montaña pal pastoreu delas cabañas ganaderas. En esti subsetol ganaderu si encrui gran parti del [[bos taurus|vacunu]] de carni, la totaliá del [[ovis aries|ovinu]] i del [[capra|caprinu]], así cumu el [[sus scrofa domestica|porcinu]] de montanera -destacan los productus derivaus del cerdu ibéricu-. Las cabañas ovina i caprina autóctonas presentan grandis posibiliais dentru d’una Uropa excedentaria en muchus productus ganaderus, peru deficitaria en los derivaus del ovinu i el caprinu: [[carne]], [[leche]], [[cuero]], entri otrus. La ''[[ganadería intensiva]]'' si localiza prencipalmenti ena campiña i si basa nel cultivu d’especies [[Pasto (ganadería)|forrajeras]] pala alimentación del ganau. Si bien su productiviá es muchu mayol que la dela ganadería estensiva, comparativamenti con otras regionis españolas i uropeas, nu án consegiu igualal sus producionis i consoldal-si nel mercau. La moerna ''[[ganadería intensiva]] endustrial'' está adaptá ala economía atual. Sus estalacionis si án localizau enas enmediazionis delos puntus de demanda. Si basa ena utilización de piensus endustrialis.<ref name="gancaz">Cita web |url = http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Publicaciones_Divulgacion_Y_Noticias/Documentos_Tecnicos/Recursos_naturales/PDFs/249_276.pdf |títulu=Recursos ganaderos y caza: Recursos naturales de Andalucía |fechaacceso = 7 d’otubri de 2008 |autor = Consejería de Medio Ambiente |formato=pdf</ref>   Analizandu los destintus subsectoris ganaderus tradicionalis, si constata su enfluencia cumu suministradoris de materias primas alos establecimientus de endustrialización: mataderus, centrus de recogiá de leche, empresas cárnicas, queserías, entri otras actividais productivas, que án incrementau su presencia en Andaluzía. El subsetol queseru es el que a esperimentau un mayol crecimientu en númiru d’empresas i ena varieá de quesus elaboraus, permitiendu mantenel viva una tradición mu antigua i con ellu preserval su patrimoniu queseru. <ref>Cita libru|apellíus=Ares Cea|nombri=José Luis|títulu=Prospección del sector quesero de Andalucía: Tecnologías tradicionales y aspectos socioeconómicos|año=1995|editorial=Universidad de Córdoba|ubicación=Córdoba, España|páginas=209 páginas|idioma=Español</ref> <ref>Cita web|url=https://joseluisares.blogspot.com/2012/10/los-quesos-en-andalucia-catalogacion.html|títulu=LOS QUESOS EN ANDALUCÍA|apellido=Ares Cea|nombre=José Luis|fecha=jueves, 4 de octubre de 2012|sitioweb=El sitio de José Luis Ares|ubicación=Andalucía, España|idioma=Español</ref> L’activiá cinegética mantini una relativa emportancia. Ogañu, a perdíu su caraiti d’ativiá pala obtención d’alimentus. I si a convertíu en activiá d’ociu ligá alos espacios serranus, ondi supón una activiá complementaria, na despreciabli, ala forestal i ganadera.<ref name="gancaz" /><ref>Cita libru | autor = López, A. | capítulu = La caza en Andalucía | títulu = Geografía de Andalucía (Coor. López Antonio) | año = 2003 | editorial = Barcelona: Ariel Geografía | isbn = 84-344-3476-8</ref> La comuniá possei 270.000 caçaoris federaus i más de 25.000 cotus de caza.<ref name="caza1">Cita web |url=http://www.ideal.es/jaen/jaen/201509/20/jaen-coto-caza-internacional-20150919200812.html |títulu=El oasis cinegético de Jaén |editor=Ideal Jaén |fechaacceso=17 de septiembri de 2015</ref> Los [[bosque|espacios forestalis]] en Andaluzía tinin una gran emportancia pola su estensión (50 % del territoriu andalús) i por otrus aspectus difícilmenti cuantificabris económicamenti cumu la fijación del suelu, la regulación hídrica, mantenimientu de [[flora]] i [[fauna]], que tinin un gran enterés ambiental, que deben sel potenciaus i reguláus pa salvaguardal estus espacios de gran emportancia ambiental.<ref>Cita libru | autor = Araque, E. | capítulu = Los espacios forestales andaluces. | títulu = Geografía de Andalucía (Coor. López Antonio) | año = 2003 | editorial = Barcelona: Ariel Geografía | isbn = 84-344-3476-8</ref> El valol dela producción delos espacios forestalis apenis supón el 2% dela producción agrícola. El aprovechamientu madereru, prencipalmenti d’especies cultivás -[[eucalyptus|eucaliptu]] en Huelva i [[populus|chopu]] en Granada- i el [[corcho]] en [[Sierra Morena]] i [[Los Alcornocales]] son las prencipalis actividais productivas.<ref>Cita web |url = http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Publicaciones_Divulgacion_Y_Noticias/Documentos_Tecnicos/Recursos_naturales/PDFs/249_276.pdf |títulu = Recursos forestales: Recursos naturales de Andalucía. |fechaacceso = 7 d’otubri de 2008 |autor = Consejería de Medio Ambiente |formato=pdf</ref>   ==== Pesca ==== [[Archivu:Muelle pesquero de Algeciras 1.JPG|miniatura|izquierda|Puertu pesqueru d’[[Algeciras]]]] La [[Pesca comercial|pesca]] es una ativiá tradicional delas costas andaluzas que aporta un componenti esencial ala [[dieta]] alimenticia delos andaluzis i enclusu pala [[cultura]] [[gastronomía|gastronómica]] -''[[pescado frito|pescaíto fritu]]'', [[Gamba (crustáceo)|gamba]] blanca, [[thunnus|atún]] de almadraba, entri otras-. La flota pesquera andaluza es la segunda en emportancia dela nación -tras [[Galicia]] i la primera en númiru de puertus pesquerus cun 38.<ref>Cita web |url = http://www.fao.org/fi/oldsite/FCP/es/ESP/profile.htm |títulu = El Reino de España. Datos económicos generales - abril de 2007 |fechaacceso = 5 d’otubri de 2008 |autor = FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations)</ref> El setol pesqueru solu supón un 0,5 % dela producción final primaria. Sin embargu, analizandu estus datus nel ámbitu provincial -Huelva supón el 20 % de producción primaria- u local -en Punta Umbría el 70 % dela puebración está ligá a esti setol- da una idea dela emportancia d’esti setol i enclusu dependiencia en ciertas regionis andaluzas.<ref>Cita libru | autor = Suárez, J.L. y Rodríguez, J.A. | capítulu = La pesca en Andalucía | títulu = Geografía de Andalucía (Coor. López Antonio) | año = 2003 | editorial = Barcelona: Ariel Geografía | isbn = 84-344-3476-8</ref> Ata azi unus añus, el encomplimientu delas legislacionis pesqueras en quantu al usu dela pesca de arrastri, la [[contaminación]] del litoral cun orihin urbanu, la destrunción de hábitats polas obras de enheniería costeras (alteración delas desembocaduras delos ríus, puertus deportivus i comercialis) i la escasez de capturas pola sobreesplotación<ref>Cita web |url=http://www.consumer.es/web/es/medio_ambiente/2002/05/15/45840.php |títulu=Peligra la supervivencia de algunas plantas marinas en el litoral malagueño |fechaacceso=18 d’otubri de 2008 |fecha=15 |año=2002 |mes=Mayu |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20081203165558/http://www.consumer.es/web/es/medio_ambiente/2002/05/15/45840.php |fechaarchivo=3 de diziembri de 2008 </ref> son factoris que án provocau una situación de crisis ena activiá pesquera andaluza i án justificau fuertis accionis de reconversión dela flota pesquera. Pareju a estu la [[acuicultura]], tantu nel litoral cumu enas [[acuicultura|piscifactorías]] del enteriol, si desarrolla cun rapiéz.<ref>Cita web |url = http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Publicaciones_Divulgacion_Y_Noticias/Documentos_Tecnicos/Recursos_naturales/PDFs/125_143.pdf |títulu = Recursos del mar: Recursos naturales de Andalucía. |fechaacceso = 7 d’otubri de 2008 |autor = Consejería de Medio Ambiente |formato = pdf</ref> ==== Minería ==== A pesar dela baxa rentabiliá i crisis generalizá nel setol, la [[minería]] entavía tini cierta emportancia. Si comparamus el valol delas estracionis col restu d’España, si puei constatál que, en quantu alas estracionis metálicas, Andaluzía aporta más del 50 % dela producción nacional. Ena su destribución, destaca en prencipiu la [[provincia de Huelva]], ondi si genera quasi la metá delas estracionis -Faja Pirítica Ibérica- i, en menol media, las provincias de Córduba -[[carbón]] dela cuenca del Guadiato-, Sevilla -polimetálicus d’[[Aznalcóllar]]- i Granada -hierru d’[[Alquife]]-. Tamién tenían gran emportancia las minas de carbón (ya cerrás) en [[Linares (Jaén)|Linares]] (Jaén). Nel casu delas rocas endustrialis ([[caliza]]s, [[arcilla]]s i otrus materialis gastaus ena costrución) presentan una destribución mu repartía pol to el territoriu andalús.<ref>Cita web |url = http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Publicaciones_Divulgacion_Y_Noticias/Documentos_Tecnicos/Recursos_naturales/PDFs/100_124.pdf |títulu = Energía y minerales: Recursos naturales de Andalucía. |fechaacceso = 7 d’otubri de 2008 |autor = Consejería de Medio Ambiente |formato=pdf</ref> === Desempleu i desigualdá === Sigún [[Eurostat]], Andaluzía possei el peol [[Mercau de trabajo|mercadu laboral]] dela Uropa comuniaria al alcanzal en 2011 la tasa de paru más elevá de toa la [[UE]].<ref name="porandalucialibre_1"/> Nel añu 2012 essi negativu datu siguió incrementandu-si ata alcanzal el 35,42% nel tercer trimestri, cun 1.424.200 paraus.<ref name="mundo">[http://www.elmundo.es/elmundo/2012/10/26/andalucia/1351239550.html «Tres de cada cuatro nuevos parados son andaluces»] ''[[El Mundo (España)|El Mundo]]''. Consultau el 27 d’otubri de 2012.</ref> <center> {| class="wikitable" ! colspan="20" bgcolor="black" style="color:black;" |Desempleu ena CC.AA. andaluza (III Trimestri 2024).<ref name="desempleo_2024">https://www.rtve.es/noticias/20241025/epa-ocupacion-tercer-trimestre/16302801.shtml</ref> |- !CC.AA/Provincias !! Andaluzía !! [[Provincia de Almería|Almería]] !! [[Provincia de Cádiz|Cádi]] !! [[Provincia de Córdoba (España)|Córduba]] !! [[Provincia de Granada|Granada]] !! [[Provincia de Güelva|Güelva]] !! [[Provincia de Jaén (España)|Jaén]] !! [[Provincia de Málaga|Málaga]] !! [[Provincia de Sevilla|Sevilla]] |- |Porcentaji de desempleu || align="center" | 16,06 % || align="center" | 16,23 %|| align="center" |18,13 %|| align="center" | 17,07 %|| align="center" | 22,15 %|| align="center" | 14,44 %|| align="center" | 21,92 %|| align="center" |12,06 %|| align="center" |13,84 % |- |} </center> En 2017 Andaluzía era lídel en probeza i desigualdá, vivendu quasi el 42% dela puebración en riesgu d’[[esclusión social]], sigún los datus dela [[EAPN]]-Andaluzía. Nel II Enformi del Observatoriu de Desigualdá d’Andaluzía, de 2018, si ponía de manifiestu la diferencia de recursus disponiblis, cun mínimus nacionalis nel entornu delos 1000 eurus mensualis pol hogal en çonas cumu el [[Polígono Sur (Sevilla)|Polígonu Sul]] u Los Pajaritos, el barriu más probi d’España, tamién en Sevilla,<ref>Cita web|url=https://elpais.com/politica/2017/07/05/actualidad/1499273044_613933.html|títulu=Así se sobrevive en el barrio más pobre de España|fecha=10 de xuliu de 2017|fechaacceso=8 de marçu de 2021|editorial=elpais.com</ref> mentris un barriu de classi alta andaluza rondaba los 4000 eurus, en Barcelona u Mairil si alcuentraban entri los 8000 i 9000.<ref>Cita web|url=https://www.elsaltodiario.com/andalucia/la-doble-desigualdad-andaluza-pobreza-economia|títulu=Un viaje al origen de la desigualdad en Andalucía|fecha=24 de septiembri de 2018|fechaacceso=8 de marçu de 2021|editorial=elsaltodiario.com</ref> === PIB polas provincias === Sigún el Enstitutu d’Estadística i Cartografía d’Andaluzía (https://www.juntadeandalucia.es/institutodeestadisticaycartografia/badea/operaciones/consulta/anual/32028?CodOper=b3_1574&codConsulta=32028 IECA), el PIB es (en milis de millonis d’eurus): {| class="wikitable" |+PIB polas provincias en 2023 !Puestu !Provincia !PIB !PIB PC !Variación anual (%) |- |1 |Sevilla |48.697 |24 853 |7,86 |- |2 |Málaga |43.324 |24 718 |9,54 |- |3 |Cádi |28.182 |22 458 |6,54 |- |4 |Granada |21.698 |23 099 |8,65 |- |5 |Almería |19.799 |26 281 |6,20 |- |6 |Córduba |17.197 |22 190 |7,69 |- |7 |Güelva |13.369 |25 032 |7,41 |- |8 |Jaén |13.166 |21 227 |8,87 |} == Referencias == {{listaref|3}} == Atijus p'ahuera == {{commonscat|Andalucia}} {{Andaluzia}} {{Comunidais Utónomas d'España}} [[Categoría:Andaluzia| ]] 3z41dp4hi5dnrt9lo9vxqjuu17tue8s Barrau 0 313 143442 141943 2026-06-03T00:43:56Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 143442 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional|Gentilíciu =Barraeñu, Pustrón}} [[File:Chozo de los Maeros.jpg|thumb|300px|[[Choçu]] delos Maerus en Barrau.]] [[File:Mirador de La Fernea en Barrado.jpg|thumb|300px|Letras del nombri del Barrau nel miraol delas Ferneas]] '''Barrau''' o El Barrau <ref>[https://www.ine.es/prodyser/pubweb/censo_pecheros/tomo2.pdf Censo de Pecheros Tomo II], digitalizado por el [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]]</ref> (Nel [[Catastro de Ensenada]] de 1753 apaeci escritu "Varrado" con "v"),<ref>{{Cita web |url=http://pares.mcu.es/Catastro/ |título=Catastro de Ensenada de 1753 |fechaacceso=2024-12-16 |archive-date=2007-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070513032901/http://pares.mcu.es/Catastro/ |dead-url=yes }}</ref> i tamién assina nel [[Censo de Floridablanca]]<ref>[https://bibliotecadigital.jcyl.es/es/consulta/registro.cmd?id=4600 Censo de Floridablanca de 1787], tomo I, p. 179</ref> diccionario de Antonio Vegas de 1795,{{Harvnp|Vegas|1795|pp=265-266}} [[diccionario de Miñano]] de 1826,<ref>[https://bibliotecadigital.jcyl.es/es/consulta/registro.cmd?id=714 Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal ... (1826-1828) - Miñano y Bedoya, Sebastián, 1779-1845] Tomo II, p. 2</ref> [[censo de la matrícula catastral]] de 1842<ref name="intercensal">[https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=barrado&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842] ''[[Instituto Nacional de Estadística de España]]''</ref> de 1787,es un [[monicipiu]] i una villa <ref>Cita web|apellidos=Ruiz |nombre=Francisco |url=http://alarcos.esi.uclm.es/per/fruiz/pobesp/vieja/dat/nomen.htm |título=Población de España - datos y mapas: Datos de Nomenclátor</ref> dela [[provincia de Caçris]], assitiau nel [[Valli del Xerti]], enas estribacionis dela [[Sierra e Greus|Sierra de Gredus]], concretamenti ena [[Sierra de San Bernabé]]. Luenga 24 qm de [[Prasencia]], 108 qm de [[Caçris]], 171 qm de [[Méria]] i 251 qm de [[Mairil]]. Dentru dela provincia, forma parti administrativamenti del [[partiu judicial de Prasencia]]<ref>España: {{Cita publicación|publicación=[[Boletín Oficial del Estado]]'' núm. 313 de 30 de diciembre de 1988''|páginas=36619|issn=0212-033X|título=LEY 38/1988 de 28 de diciembre, de demarcación y de planta judicial.|url=http://www.boe.es/boe/dias/1988/12/30/pdfs/A36580-36635.pdf}}</ref> i dela [[Anexo:Mancomunidades integrales y comarcas de Extremadura|mancomunidad integral]] del [[valli del Xerti]].<ref>Cita web |url=http://ssweb.seap.minhap.es/REL/ |título=Datos del registro de entidades locales |editor=[[Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas de España]]|fechaacceso=29 de agosto de 2013</ref> == Etimologia == El [[Toponimia|topónimu]] Barrau pareci provenil del vocabu ''[[albarrada]]'', el qual tieni el su origin del [[árabi ispánicu]] i esti ala vezi tomó la parabra del [[latín]] ''parata'', cuya traución es [[bancal]], terraça o bien paredi de [[piedra seca]], sin [[argamasa]]. El terrenu sobri el que s'asienta la villa tieni una pendienti mu pronuncia i está completamenti arrodeau de paredis de piedra que forman bancalis<ref>Cita web | url = http://internotes.cajaespana.es/pubweb/decyle.nsf/AFF5F69B8FEBFFD2C1257872002399F1/$File/10025.PDF?OpenElement | títulu = Datus económicus i socialis de los municipios españolis | autol = Caja España | idioma = español | fechaaccesu = 7 de enero de 2016 |2=http://internotes.cajaespana.es/pubweb/decyle.nsf/AFF5F69B8FEBFFD2C1257872002399F1/$File/10025.PDF?OpenElement |bot=InternetArchiveBot </ref> estrechus i pequeñas callejas, pol lo que sedríe un topónimu descriptivu del tipu de paisaji nel que si enclava Barradu.<ref>Cita web | url = http://www.sinoele.org/images/Encuentros/lan%20(2006).pdf | títulu = Análisis de toponimia española i taiwanesa | autol = Lan, Wen-chun | idioma = español | fechaaccesu = 7 de enero de 2016 </ref> Pol otru lau, es possibli tamién qu'el origin del nombri de Barradu puea estal ena parabra [[Idioma árabe|árabi]] ''barrādah'', que traucía al [[Idioma español|castellanu]] senifica "refrescadora", aludiendu ala gran cantidá de bosquis, huentis, arroyus i gargantas que pueblan el su términu municipal i que hazin con que la temperatura sea notablementi inferiol a la de localidais cercanas.<ref>cita DLE|albarrada|fechaaccesu=7 de eneru de 2016</ref> == Símbolus == [[Archivu:Escudo de Barrado (Cáceres).svg|120px|izquierda|Escúu del Barrau]] El [[Escúu (eráldica)|escúu]] del Barrau defini-se dela siguiente forma: ''Escuu meyu partíu i cortau. Primeru, de sabli, ilesia i torri, de plata, cubierta de [[gulis]]. Segundu, de oru, un castañu, de [[sinopli]], fustau de [[sabli (eráldica)|sabli]] i terrasau de sinopli. Terceru, en campu de oru, tres barras, de sabli. Al timbri, [[Corona Rial]] cerrá.''<ref>cita web|url=http://www.nuevoportal.com/andando/pueblos/extrema/caceres/barrado.html|títulu=Barradu|autol=Andando por España - Nuevu Portal|idioma=español|fechaaccesu=22 de setiembri de 2011</ref> Los símbolus qu'apaecin nel su escuu son una referencia ala estória i l’economía desta villa. Pol una parti la ilesia parroquial dela localidá apaeci representá nel cumu monumentu más característicu, reconocibli i destacau del municipiu. El [[castanea|castañu]] que si vedi nunu de los cuartelis, hazi referiencia pol una parti a los grandis bosquis d’esti árbol que ai nel términu municipal, cumu gran recursu madereru, si bien ogañu estus castañaris nu tienin l’estensión que tuvun nel pasau i polque ata hazi relativamenti pocas décadas la [[castaña]] costituyía el alimentu prencipal de los sus abitantis, pol sel esti un frutu dun gran aporti calóricu i que si conserva duranti tol añu. Finalmenti l’escudu es barrau ena su parti inferiol pol tres barras en negru, que nus remitín directamenti al nombri dela localidá: Barrau, puestu que n’[[eráldica]] un [[Escudu (eráldica)|escudu]] barrau es aquel sobri el que si ponin [[Barra (eráldica)|barras]].<ref>{{cita DLE|barrado|fechaaccesu=7 de eneru de 2016}}</ref> == Geografia física == === Assitiamientu === Barrau s'alcuentra assitiau enas estribacionis la Sierra e Greus, concretamenti ena Sierra e San Bernabé, que preteneci a la Sierra e Tormantus, ena parti e la montaña conocia cumu lombu La Vetún.<ref>[https://web.archive.org/web/20241207151234/https://sigpac.mapama.gob.es/fega/visor/ Visor SIGPAC] ''[[Ministerio de Agricultura, Pesca y Alimentación]]''</ref> El términu monicipal es chiqueninu, alreol los 20 qm² i con emportantis desnivelis i huertis pendientis, que varian dendi los 657m d'artitú enas prosimidais de [[Gargüera]], hata los 1115m el lombu la Porrilla i los 1113m de Huentimoral, las sus cimerias. === Idrografía === El términu municipal pertenci ena su totalidá a la [[cuenca idrográfica del Taju]]. Dentru desta cuenca, pertenci totalmenti a la subcuenca del [[ríu Tiétal]], marcandu las sus sierras el limiti con la vecina subcuenca del [[ríu Xerti]]. El prencipal cursu d’agua de Barrau es la [[garganta del Obispu]], que naci nel vecinu municipiu de [[El Piornal]] i forma un escarpau [[valli]] que recorri el términu de Barrau de noresti a suroesti, pa endispués lleval las sus aguas a los regadíus del entornu de [[El Matón]]. La redi idrográfica de Barrau si estrutura en pequeñas gargantas i arroyus que forman pequeños vallis, d’entri los qualis destacan dos afluentis dela margini gacha dela garganta del Obispu: el [[arroyu delos Cañus]], que fluyi al sul dela villa, i el [[arroyu de Gargolezna]], que passa pol sul del términu municipal. === Orografía === [[Archivu:Barrado marzo04.jpg|250px|miniatura|El terrenu de Barrau es bastante acidentau.]] Barrau se topa enas estribacionis dela cara sul dela [[sierra e Greus]], concretamenti ena [[sierra de San Bernabé]], que ala vezi pertenci a la [[sierra de Tormantus]], ena falda dela montaña conocía cumu cerru de La Vetún, el qual alcança una altitú de 904 metrus sobri el niveli del mari, mentris que l’[[artitú]] del cascu urbanu varía dendi los 770 metrus de altitú nel su puntu más baxu, ata los 830 enos más altus, lo que da una idea dela pendienti íngrimi sobri la que si halla assitiau. La cota meya del cascu urbanu está en los 804 metrus de altitú sobri el niveli del mari. El términu municipal tieni una superficii de {{esd|21,29 km²}} i apareci con grandis desnivelis i huentis pendientis, que oscilan dendi los {{esd|657 m s. n. m.}} de altitú en las prossimidais de [[Gargüera]] ata los {{esd|1115 m s. n. m.}} del cerru dela Porrilla i los {{esd|1113 m s. n. m.}} de Fuentemoral los sus puntus más elevaus. La pendienti va descendiendu gradualmenti del norti hacia el sul, desdi el limiti con el términu municipal de Piornal, ata alcançal el de Gargüera. Las mayoris elevacionis si sitúan al norti, ena [[sierra de Tormantus]] i al noroesti, ena sierra de San Bernabé que conforma la ladera oriental del Valli del Xerti. === Edafologia === Los suelus están hundamentalmenti sobri granitus el Paleoçoicu, de composición mineralóhica mu unihormi, peru e testura variá. Son, en heneral, de granudiuritas i cuarçumonçonitas leucócratas, frecuentementi porfiroidis de tonus azulis cuandu son frescas i con albondus gabarrus. Los bagus están costituius pol una tupa cuarçu, micruclina pertítica, oliguclasa-andesina, biutita i moscuvita. Entri los mineralis acesórius, los mas frecuentis son el apatitu i el circón. == Climatología == Barrau tini vranus frescus i ibielnus nu ecesivamenti durus. La precipitación es abundanti i oscila entri los 800 i 1500 mm, mentris que la temperatura meya las ménimas varia entri los 1-3ºC en ibielnu i los 15-20ºC en vranu. === Climi === Dá la artitú ala que s'assienta El Barrau i la orografía del terrenu, mu montañosu, la localiá desfruta dun [[clima]] menos cálidu i más úmedu qu'el restu dela comunidad autónoma. Siendu de hechu, unu de los puntus más lluviosus d'[[Estremaura]]. Las temperaturas son suavis con vranus frescus e [[inviernu]]s no escesivamenti durus. La precipitación es mu abundanti i oscila entri los 800 i 1500 mm, siendu frequentis entri los mesis de otuubri a mayu. La temperatura meya delas mínimas varía entri los 1-3&nbsp;°C n'inviernu i los 15-20&nbsp;°C en [[vranu]].{{Harvnp|Fortaleza del Rey|1986}}{{Harvnp|Vicente Calle|Cabezas Fernández|Escudero García|2008}} En Barrau s'instaló unu de los primerus [[observatoriu meteorológico|observatorius meteorológicus]] d'Estremaura, siendu esta estación una delas que más datos arregistraus tieni dela región. {| class="wikitable" style="font-size:85%;" ! colspan="14" style="text-align:center;"|Observatorio de Barrado<ref>[https://web.archive.org/web/20080225094934/http://www.inm.es/cgi-bin/valnor.sh.2001?NOMBRE=5402 Registros históricos del observatorio de Barrado (1971-2000)] Datos de valores climatológicos procedentes del Instituto Nacional de Meteorología extracto de la publicación ''Guía resumida del clima en España 1971-2000''.</ref> |- ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" | 1971-2000 ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ene ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Feb ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mar ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Abr ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | May ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jun ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jul ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ago ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Sep ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Oct ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nov ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Dic ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Año |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Temperatura máxima meya ([[Grado Celsius|°C]]) | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 10 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 11 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 14 | style="background: #FFCC00; color:#000080;" | 17 | style="background: #FF8C00; color:#000080;" | 19 | style="background: #C00000; color:#000080;" | 25 | style="background: #800000; color:#000080;" | 30 | style="background: #C00000; color:#000080;" | 29 | style="background: #C00000; color:#000080;" | 27 | style="background: #FF8C00; color:#000080;" | 20 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 14 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 10 | style="background: #FF9900; color:#000080;" | 19 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Temperatura mínima meya ([[Grado Celsius|°C]]) | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 2 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 9 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 14 | style="background: #FFCC00; color: black;" | 17 | style="background: #FFCC00; color: black;" | 17 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 14 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 9 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 2 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 9 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Precipitación ([[milímetro|mm]]) | style="background: #2288BB;" | 159 | style="background: #2288BB;" | 158 | style="background: #2288BB;" | 160 | style="background: #44AADD;" | 97 | style="background: #2288BB;" | 108 | style="background: #66CCFF;" | 46 | style="background: #66CCFF;" | 10 | style="background: #66CCFF;" | 11 | style="background: #44AADD;" | 70 | style="background: #2288BB;" | 115 | style="background: #2288BB;" | 161 | style="background: #2288BB;" | 146 | 1245 |} == Naturaleça == [[Archivu:Barrado-vista-1.JPG|Vista del valli dela Garganta del Obispu.|miniatura|250px]] === Geología === Los suelus si asientan fundamentalmenti sobri [[granitu]]s del [[Paleozoicu]] de composición mineralógica bastanti uniformi, peru de testura variá. Son, en general, de granodioritas i cuarzomonzonitas leucocratas, frecuentementi [[porfiroide]]s de tonus azulis quandu son fresquitas i cun abundantis gabarrus. Los granus están constituius pun [[cuarzu]] abondu, microclina pertítica, oligoclasa-andesina, [[biotita]] i [[moscovita]]. Entri los mineralis accesorius, los más frequentis son el [[apatito]] i el [[circón]]. === Flora === [[Archivu:20151105 142217-01m.jpeg|miniatura|250px|Vista desdi Barrau, sobri el valli dela Garganta del Obispu, otuñu de 2015. La vegetación es abundanti i variá.]] ==== Especis arbóreas ==== Las especis dominantis son el roblu meloju ([[Quercus pyrenaica]]), que forma espesus bosquis,<ref>cita web |url=[http://www.mapama.gob.es/es/desarrollo-rural/temas/politica-forestal/inventariodedanosforestalesidf2016_tcm7-446747.pdf](http://www.mapama.gob.es/es/desarrollo-rural/temas/politica-forestal/inventariodedanosforestalesidf2016_tcm7-446747.pdf) |títulu= Dañus en los bosquis de Barrau sigún el inventariu de dañus forestalis del Ministeriu de Meyu Ambienti |editorial=[[MAGRAMA]] |fechaaccesu= 6 de marçu de 2017 </ref> i el castañu ([[Castanea sativa]]), que da lugal a espesas formacionis, destinás ena su mayoría al gastu madereru. Puedin encontrarsi tamién abundus piis de [[fraxinus angustifolia|fresnus]], [[chopo]]s, [[acebo]]s, [[Rhamnus frangula|arraclanis]], [[sauce]]s, [[arbutus unedo|madroñu]]s, [[enebro]]s, [[pino]]s, [[Celtis australis|almeces]], [[higuera]]s, majuelus, [[piruétano]]s, mançanus silvestris, [[saúco]]s, cerezus silvestris, i [[alnus glutinosa|alisu]]s i [[avellano]]s, estus úrtimus formandu bosquis de ribera. ==== Especis arbustivas ==== En quantu al matu está formau ena su mayol parti pun escobas, [[Rubus ulmifolius|zarza]]s, [[cistus|jara]]s, [[Lavandula stoechas|cantuesu]]s, [[Daphne gnidium|torviscu]]s, [[rusco]]s, [[Asparagus aphyllus|esparragueras]], espinus albaris, [[genista florida|genistas florias]], [[durillo]]s, [[madreselva]]s, [[erica|brezo]]s, [[Thymus zygis|tomillus]], [[Phillyrea angustifolia|labiérnagu]]s, [[myrtus|mirto]]s, [[Paeonia officinalis|peonía]]s, [[Rosa canina|rosas silvestris]], [[Crataegus monogyna|majuelu]]s, etc. ==== Micología ==== Tamién es una çona de gran interés micológicu. En la çona que arrodea la localidad si pueden encontral multitud d’especis de [[seta]]s, siendu las más apreciaás la [[Amanita caesarea|Amanita Cesárea]], las diversas classis de [[Boletus]], el [[Macrolepiota procera|galipiernu]] u parasol, el [[Agaricus bisporus|champiñón]], [[Coprinus comatus]], etc. Si suelin hazel, de forma periódica, Jornás Micológicas,<ref>Cita web|url = [http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=207230](http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=207230)|títulu = V Jornás Micológicas de Jaraíz dela Vera|fechaaccesu = 21 de noviembri de 2010|2=[http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=207230](http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=207230) |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, seminarius i identificacionis d’especis, dau el gran númiru d’aficionaus qu’a al mundu delas setas. === Fauna === [[Archivu:LagartoOcelado.jpg|miniatura|250px|[[Lagarto ocelado]], presenti nel territoriu barraeñu.]] Sobrevuelandu la çona si pueden observal grandis [[ave rapaz|rapacis]] en busca d’alimentu i que habitan nel [[Parqui Nacional de Monfragüi]], el qual si encuentra a tan solu 30 km en línea recta, u en las elevacionis prencipalis dela [[sierra de Gredos]], cumu [[buitre leonado]], [[buitre negro]], [[águila calzada]], [[busardo ratonero]], [[milano real]] i [[milano negro]], entri otras. Enas partis más bajas del territoriu municipal, dessisti aprovechamientu de los pastus meyanti el [[Pastor|pastoreu]] de [[cabra]]s, [[caballo]]s i [[vaca]]s prencipalmenti. Las zonas más escarpás dela sierra tamién eran aprovechaás pal ganaú caprinu nel pasau, peru col cesi paulatinu d’éstas actividais, ca vezi es más raru vel rebañus de cabras ena çona. Entri los [[Amphibia|anfibiu]]s i [[reptil]]is presentis ena çona destacan diferentis tipus de [[sapo]]s, la [[culebra bastarda]], el [[lagarto ocelado]], varius tipus de [[lagartija]]s i la [[Gekkonidae|salamanquesa]] común. El grupu cun mayol diversidá, sin duda, es el delas avis. Las especis más comunis son el [[pinzón vulgar]], el [[herrerillu]], el [[verdecillu]], el [[rabilargo]], el [[zorzal charlo]], la [[totovía]], la [[cogujada montesina]], el [[Cuculidae|cuco]], [[agateador común]], el [[alcaudón común]], el [[estornino negro]], el [[carbonero común]], el [[jilguero]], el [[pardillo común]], el [[gorrión común]] i cumu invernanti la [[paloma torcaz]]; tamién puein encontrar-si [[Perdix|perdices]] i [[codorniz|codornices]] [[Ciconia ciconia|Cigüeña Blanca]] i rapacis noturnas cumu el [[cárabo]] i el [[autillo]] o la [[lechuza]], assina cumu diversas especis que caçan en estas çonas, entri ellas el [[águila calzada]], el [[águila perdicera]], el [[ratonero común]], el [[halcón peregrino]], [[milano]]s, [[buitre]]s i el [[cernícalo]]. Entri los mamíferus si pueden cital los [[topillo]]s, [[tejón|tejones]], [[meloncillo]]s, [[Lynx pardinus|lince]]s, [[liebre]]s, [[jabalí]]nis, [[musaraña]]s, [[comadreja]]s, [[ratón de campu|ratonis de campu]], [[eriçu común]], [[zorru]]s, [[coneju]] i [[corçu]]s. == Estória == === Prestória === [[File:Tumba Vettona de "Los Amantes", Barrado.jpg|Tumba vettona de "Los Amantis", nel municipiu del Barrau|thumb|250px|right]] El valli que forma la [[garganta del Obispu]] estuvu puebrau dendi mu antigu, pues qu’enas cercanías dentru del terrenu municipal si hallan diversus [[Castru (fortificación)|castrus]] [[vetón|vetonis]] ondi entavía si pueden encontral vestigius dela su emportancia, observándusi al su alreol diversas pilas, dintelis i tapaeras de tumbas, amás d’encontral-si 4 hornus dela época, dos de cerámica i dos de jierru, enos que entavía si puei aprecial las mezclas del jierru pol lo rojizu encontrau en diversas pilas. Dela época vettona a unus 300 metrus del [[Castru (fortificación)|castru]] tamién ai numerosas tumbas en piedras nel llamau cerru delas Pilas, llamau assina polas numerosas pilas que apaecin enas piedras, debiu al gastu que tenían en épocas vetonas pa muel trigu, cebá, etc. En esti paraji cercanu a [[Gargüera]], solu tres delas tumbas pueden velsi ogañu, debiu a que las demás h’an siu tapás polas maleças. Una de singular peculiaridá es la tumba llamada de "los amantis", ya que son dos tumbas unías nuna gran piedra. Nostanti, ata la fecha no si a hallau ningún [[Verracu de piedra|verracu]] dentru del términu municipal. === Edá Antigua === [[Archivu:Piçarra del Barrau.jpg|thumb|right|250px|Reprodución dela Piçarra del Barrau ena Casa de Coltura]] Dela Edá Antigua an quedau nel territoriu barraeñu abondus restus [[Antigua Roma|romanus]], cumu tumbas i [[altar|aras votivas]]. Sobrito presentan-si nel paraji conocíu cumu Los Arroyus. Del mesmu modu, si a hallau nel su territoriu una pizarra que datá dela época [[visigodus|visigoda]], la llamá [[Piçarra del Barrau]], ena que si palra de costumbris agrícolas, leis, localidais i caminus entavía dessistentis ogañu i que unían la puebración de [[Texea del Tiétal]] col [[valli del Xerti]].<ref>[[https://elpais.com/cultura/2019/04/09/actualidad/1554837441_579595.html](https://elpais.com/cultura/2019/04/09/actualidad/1554837441_579595.html) Carta a Paulo en una pizarra] ''[[El País]]'', 9 de abril de 2019</ref> === Edá Meya === [[Archivu:ValleDePlasencia1766.jpg|miniatura|250px|Mapa de 1766 que muestra diversas localidais del norti d’Estremaura, entri ellas Barrau.]] Varius parajis del Barrau apaecin mencionaus nel [[Libro de la Montería de Alfonso XI|Libru dela Montería]] d’[[Alfonso XI de Castilla|Alfonso XI]], cumu son las Angosturas i el [[puerto del Rabanillu]], los qualis se citan cumu güenus lugaris pala caça d’[[Ursidae|osu]]s i [[jabalí]]nis.{{Harvnp|Valverde|2009|pp=1031-1054}} Sabemus qu'ena su forma atual Barrau surgió cumu núcliu pastoril, probablimenti aprovechandu unu desus assentamientus anterioris. Fuerun cabrerus de [[El Piornal]] los que se estableciun definitivamenti p'aprovechal los pastus que producin estus pequeñus vallis.<ref name="origenpiornal1">cita web|url=[http://www.piornal.net/historia/orig.htm](http://www.piornal.net/historia/orig.htm)|títulu=Apuntis dela estória de Piornal|autor=Díaz Calle, Víctor A.|idioma=español|fechaaccesu=24 de mayu de 2014</ref> En documentus dela ciá de [[Prasencia]], Barrau apareci mencionau nel añu 1464 cumu un barriu i los sus moradoris cumu vecinus de [[El Piornal]], inque so trenta añus endispués, en 1494 ya si palra dél cumu entidá endependienti, contandu nessi momentu con 55 vizinus [[pecheru]]s, colo que si puei cifral aprozsimadamenti la puebración nunas 250 pressonas nessi momentu.<ref name="origenpiornal2">cita web|url=[http://www.piornal.net/anejo/alusiones.htm](http://www.piornal.net/anejo/alusiones.htm)|títulu=Alusionis a Piornal en “Documentus dela ciá de Plasencia”|autor=Prieto Guillén, Ángel|idioma=español|fechaaccesu=24 de mayu de 2014</ref>{{Harvnp|Sánchez Loro|1985}} Polas mesmas fechas debió delimital-si l'atual términu municipal, desgajándulu delos de Gargüera i Piornal, pues que los limitis entri dambus dos municipios discurrían unus cientus de metrus al sul del núcliu urbanu i entavía son visiblis los [[Ito fronteriçu|mojonis]] que delimitaban dichus municipius. Fue repuebrau con gentis venías d’[[Asturias]], deijandu el [[babli]] una notabli emprinta entavía ogañu visibli ena forma de palral delos barraeñus, cun numerosos vocablos propius, que no aparecin enas localidais cercanas. Barrau formó parti dela [[Tierra de Prasencia|comunidá de ciá i tierra de Prasencia]]. Pol habel pertenecíu a Piornal enos sus oríginis, formaba parti dela subdivisión norocidental conocía cumu la [[sexmería del Valli i Transierra]], qu'en general abarcaba los puebrus del [[valli del Xerti]] más la [[Transierra de Prasencia]], refiriéndu-si esta úrtima alos puebrus ubicaus al oesti delos [[montis de Traslasierra]] i esti dela [[Vía de la Plata]]. Esti es el origin estóricu de qu'esti municipiu no formi atualmenti parti dela mancomunidá de [[La Vera]], a pessi d’hallarsi más en dichu entornu geográficu que nel [[valli del Xerti]].{{Harvnp|González Solís|2015|pp=2046-2047}} === Edá Moerna === [[Archivu:Barrado a principios del siglo XX.jpg|miniatura|250px|Vista general de Barrau a escomienzus del sigru XX]] Sigún el [[censu de Pecherus]] de 1528, nel lugal vivían 77 [[pechero]]s, equivalenti a unus trescientus habitantis. Nel [[Libro de los millones|Censu dela Corona de Castilla de 1591]], ya había 90 familias vivientis en Barrau.<ref>[[https://www.ine.es/prodyser/pubweb/censo_corona/Censo_Corona_T2.pdf](https://www.ine.es/prodyser/pubweb/censo_corona/Censo_Corona_T2.pdf) Censu dela Corona de Castilla de 1591]</ref> Adquirió el títulu de [[Villa (puebración)|villa]] de [[señoríu]] dantis de 1730 i el 12 de hebreru de 1753 apareci vinculá a Antonio Díaz de Vargas Coronel Tamayo i Rosa, vecinu de [[Badajoz]]. Siendu la única puebración serrana del [[valli del Xerti]] que tieni essa destinción.<ref>[[http://usuarios.lycos.es/colegas1957/la_vera_y_el_jerte.htm](http://usuarios.lycos.es/colegas1957/la_vera_y_el_jerte.htm) Barrau adquiri el títulu de Villa de Señorío] {{Wayback|url=[https://web.archive.org/web/20071113053727/http://usuarios.lycos.es/colegas1957/la_vera_y_el_jerte.htm](https://web.archive.org/web/20071113053727/http://usuarios.lycos.es/colegas1957/la_vera_y_el_jerte.htm) |date=20071113053727</ref> Bonas. Vamus a traducil esti testu sobri la Edá Contemporánea de Barrau al estremeñu, sigún las pautas que m’as dau. === Edá Contemporánea === [[Archivu:Barrado1.jpg|miniatura|250px|Barrau dendi la hunti delos Chaparejus nel sigru XXI.]] [[Archivu:Casa barrado.jpg|Casa típica de Barrau.|miniatura|250px]] En 1795 apaeci mencionau cumu villa de señoríu secular, es izil, que los habitantis eran súbditus del señol i propietariu, a la vezi.{{Harvnp|Vegas|1795|pp=265-266}} Fue encendiau pol los francesis duranti la [[Guerra de la Independencia Española|Guerra dela Endependencia]] nel añu 1809.<ref>[[http://lavozdemayorga.blogspot.com/](http://lavozdemayorga.blogspot.com/) Gaceta del Gobiernu de 7 de sietembri de 1809]</ref> En 1823, el rei [[Fernando VII]] conviltiría el [[señorío de Barrau]] en vizcondau, nombrandu vizcondi de Barrau a [[Calixto Payáns y Vargas]], Marqués dela Constancia, promotor en Plasencia del colegiu de San Calixto i el colegiu pa niñas huérfanas, conviltiu ogañu nel [[Campus de Plasencia|Campus dela [[Nuversidá d’Estremaura]] en Plasencia]]. Ala caía del [[Antiguo Régimen]], la localidad constituyó-si en [[municipio|municipiu constitucional]] ena región d’[[Estremaura]], entoncis conocíu cumu "El Barrau". Dendi 1834 quedó integrau nel [[partido judicial de Prasencia]].<ref>[[Instituto Cervantes|Cervantes Virtual]] [[http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/hist/12937287558181532976846/022503_006.pdf](http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/hist/12937287558181532976846/022503_006.pdf)]</ref> Nel censu de 1842 contaba cun 100 llaris i 550 habitantis.<ref>Municipiu Cóigu [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]] -10.025 [[http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=barrado&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n](http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=barrado&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n)]</ref> El [[diccionario de Madoz]] de 1849 describi el municipiu recién creau en los siguientis términus:<ref> Cita|BARRAU (EL): Villa cun ayuntamientu ena provincia i audiencia territorial de Caçris (17 leg.), partíu judicial i diócesis de Plasencia (4), capitanía general d’Estremaura (Badajoz, 32): SIT. ala falda duna sierra áspera i escabrosa mirandu al ponienti nel territoriu que si llama la Vera de Plasencia, está cercau de muchu canchal i monti de roblu; le batin los airis de E i O, i es de CLIMA sanu; tieni 120 CASAS dun solu pisu i de mediana costrución de piedra i barru, la d’ayuntamientu que tamién sirvi de cárcel i la eglesia parroquial cun paredis de piedra: enas afueras ai muchas huntis de güenas aguas que cumu país de sierra, brotan pol tolas partis. Confina el TÉRM. con Gargüera, Arroyu-Molinos, Piornal i Casas del Castañal, en distancia de 1/4 leguas próximamenti pol lodus los puntus, i comprendi 1107 fanegas de tierra delas qualis si cultivan solamenti 60 en granus, sembrándusi 15 ca añu i quandu en descansu las 45 restantís: si emplean amás 75 en legumbris, 45 en hortaliza i frutas, 20 en patatas i nabus, 16 en linu, 30 en viñas, olivos, higueras i moralis; 5 en olivos sueltus, 6 en pastus, quandu tolas restantís del terrenu ocupás pol roblus, castañus i bosquis de maleza i matujalis que no permitin ningún géneru de cultivu; le riega cun cursu perenni la garganta de Gargüera que baja desdi el Piornal; el TERRENU es escabrosu i ásperu, dominandu al puebru una sierra que lleva el su mesmu nombri; los CAMINUS incómodus i cuasi intransitablis; el CORREO si recibi en Plasencia pol balijeru; PROD.: pimentu, castañas, frutas, legumbris, vinu, aceiti, seda i algún centenu; si mantieni ganaú vacunu, cabríu i de cerda , que si ceba cola castaña, i si cria mucha caça mayol i menol; IND.: 3 molinus harinerus i unu de aceiti; COMERCIO: venta dela seda i demás frutus, i emportación de cerealis; POBL: 100 vec, 547 alm.; CAP. PROD.: 1.084,500 rs.; IMP. ; 54,225; CONTR.: 8,240 5.</ref> A lo largu del sigru siguienti, el puebru si mantuvu cumu un asentamientu agrícola de montaña, que llegó a prosperal demográficamenti, superandu los novecientus habitantis en los census de 1950 i 1960. Sin embargu, a partil d’ahí si vio mu gravimenti afectau pol [[éxodo rural]] que afectó a la mayol parti d’Estremaura, al impedil el su terrenu montañosu el desenvolvimiento dela endustria: a finalis del {{siglo|XX||s}} pasó a tenel tan solu quinientus habitantis, i a lo largu del {{siglo|XXI||s}} si a situau ya en pocu más de trescientus, lo que a supuestu una pérdida de cuasi dos tercius dela puebración que llegó a tenel.<ref name="Evo" /> Nel Barrau san desenvolviu eniciativas nel ámbitu privau, cumu la creación duna [[cooperativa]] agrícola i varius establecimientus de [[turismo rural]], que h’an servíu pa ralentizal la pérdida de puebración peru no h’an conseguíu frenala. Nel ámbitu públicu, desdi 1992 la [[Junta de Extremadura]] començó a trabajal nuna enfrastrutura ambiciosa pa mejoral las comunicacionis dela çona: la carretera [[EX-213]], que pretendía uníl [[La Vera]] col [[valli del Jerte]] i posteriolmenti el [[valli del Ambroz]], salvandu dela forma más aceptabli posibli las montañas de parti más baja del valli jertensi, ata entoncis comunicás pun caminus ruralis. El primel tramu que sali de La Vera si completó en 2002<ref>https://www.elperiodicoextremadura.com/caceres/2005/03/14/vera-pide-mejorar-vias-comunicacion-45564392.html La Vera pidi mejoral las vías de comunicación col Jerte ''[[El Periódico Extremadura]]'', 14 de marçu de 2005</ref> i el tramu que atraviesa Barrau si desarrolló en 2007.<ref>https://www.elperiodicoextremadura.com/caceres/2007/02/07/cerrada-carretera-une-jerte-vera-45398574.html Cerrada la carretera que uni el Jerte i La Vera ''[[El Periódico Extremadura]]'', 7 de hebreru de 2007</ref> El [[Crisis económica española (2008-2014)|estalliu dela burbuja inmobiliaria en 2008]] llevó a que la obra si parasi en 2012 entri [[Casas del Castañar]] i [[Cabrero (Cáceres)|Cabrero]]; estu sigui obligandu a los vecinus de Barrau a gastal caminus ruralis pa conectalsi cola carretera [[N-110]], a pesi de que mejoral las enfrastruturas sigui siendu urgenti pa frenal la continua pérdida de puebración.<ref>https://www.elperiodicoextremadura.com/caceres/2012/10/24/inaugurado-tercer-tramo-carretera-jerte-44818379.html Inaugurau el tercer tramu dela carretera de El Jerte i La Vera ''[[El Periódico Extremadura]]'', 24 d’otubri de 2012</ref> Las elecionis democráticas celebrás nel Brarrau an passau situacionis peculiaris enas elecionis municipais del Conceju del Barrau, que an hecho al pueblo conociu ena prensa regional. En 1979 i 1987 no se celebrunn elecionis porque solamenti s'apresentó un partiu candidauo, el [[PSOE]], qu'obtuvu los sieti puestos de concejal. Décadas endispués, la ajustá competencia bipartidista del PSOE col [[PP]] llevó a que en 2007 i 2015 s'eligiera al alcalde por sorteu, al empatal dambos dos partidos a votus enas dos elecionis. Estuvu a punto d'acontecel lo mesmo en 2011 i 2023, quando el PP ganó respeti por tan so dos i tres votus. == Geografía umana == === Demografía === Cuenta cuna puebración de 382 abitantis en 2024. {{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|anchura=600px|nombre=Barrau<ref name = Evo>cita web|url=[https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&error3=Por+favor%2C+introduzca+el+c%C3%B3digo+de+la+provincia.&error4=El+c%C3%B3digo+de+provincia+debe+estar+entre+1+y+52.&error5=El+c%C3%B3digo+de+provincia+debe+ser+num%C3%A9rico.&error10=El+c%C3%B3digo+de+municipio+debe+ser+num%C3%A9rico.&codigoProvincia=10&codigoMunicipio=025&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n](https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&error3=Por+favor%2C+introduzca+el+c%C3%B3digo+de+la+provincia.&error4=El+c%C3%B3digo+de+provincia+debe+estar+entre+1+y+52.&error5=El+c%C3%B3digo+de+provincia+debe+ser+num%C3%A9rico.&error10=El+c%C3%B3digo+de+municipio+debe+ser+num%C3%A9rico.&codigoProvincia=10&codigoMunicipio=025&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n)|título=Alteracionis delos municipios en los Census de Puebración dendi 1842|autor=Instituto Nacional de Estadística (España)|fechaaccesu=30 de diziembri de 2024</ref>|1842|550|1857|639|1860|617|1877|619|1887|520|1897|587|1900|613|1910|629|1920|708|1930|748|1940|873|1950|915|1960|937|1970|828|1981|660|1991|583|2001|524|2011|454|2021|377|2022|353|2023|373|2024|382|notas=<small>En esti censu si denominaba Barrau, El: 1842{{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de derechu]] sigún los [[censo de población|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]]}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los census de puebración del INE.}}</small>}}[[Archivu:Calle Real, Barrado.jpeg|250px|miniatura|Calli Real, en Barrau.]] Dentru del su términu municipal dessistin dos despuebraus, pun un lau el lugal de [[Los Tabaris]], nel paraji conocíu cumu El Legío ([[Idioma español|esp.]] El Egido), que dejó d’estal habitau definitivamenti en los añus 90 i pun otru las Casas delas Majás dela Sierra, que eran habitás en temporadas pun cabrerus que aprovechaban los pastus delas partis más altas del términu municipal, ena lindi con Piornal. Barrau cuenta, amás, cun tres habitantis en diseminau. === Bienestal social === Sigún el [[Atlas Socieconómico de Extremadura]] pa 2017, Barrau es el 10.º municipiu dela [[provincia de Cáceres]], el 20.º d’Estremaura i el primeru del Valli del Jerte, cun mayol índici de [[bienestar social]], endispués de valoral parámetrus cumu: Niveli socioeconómicu, salú, empleu, equipamientu del llar, oferta de servicius, accesibilidá, participación social i entornu natural.<ref>cita web |url = [https://web.archive.org/web/20171107075515/http://estadistica.gobex.es/web/guest/datosatlas2017](http://estadistica.gobex.es/web/guest/datosatlas2017) |título = Atlas Socioeconómico de Extremadura 2017 |editor = [[Junta de Extremadura]] |fechaaccesu = 7 de noviembri de 2017 |urlarchivo = [https://web.archive.org/web/20171107075515/http://estadistica.gobex.es/web/guest/datosatlas2017](https://web.archive.org/web/20171107075515/http://estadistica.gobex.es/web/guest/datosatlas2017) |fechaarchivo = 7 de noviembri de 2017</ref><small>(2017)</small> Habiendu mejorau sustancialmenti desdi la publicación del úrtimu Atlas Socioeconómico pun la Junta d’Estremaura, publicau en 2015 i cun datus de 2014, ondi Barrau si situaba ena mesma primera posición entri las puebracionis dela su comarca, entri las diez mejoris dela provincia de Caçris, peru habiendu escalau posicionis nel conjuntu dela región. En dichu añu Barrau ocupaba el puestu númiru 24, mientris que nel Atlas Socioeconómico de 2017 ocupa la posición númiru 20.<ref>cita web |url = [https://web.archive.org/web/20160305042712/http://estadistica.gobex.es/gestore/docs/varios/atlas/atlas2014.pdf](http://estadistica.gobex.es/gestore/docs/varios/atlas/atlas2014.pdf) |título = Atlas Socioeconómico de Extremadura 2014 |editor = [[Gobierno de Extremadura]] |fechaaccesu = 30 de diciembri de 2015 |urlarchivo = [https://web.archive.org/web/20160305042712/http://estadistica.gobex.es/gestore/docs/varios/atlas/atlas2014.pdf](https://web.archive.org/web/20160305042712/http://estadistica.gobex.es/gestore/docs/varios/atlas/atlas2014.pdf) |fechaarchivo = 5 de marçu de 2016</ref><small>(2014)</small> Sigún la mesma publicación, la [[desempleo|tasa del paru]] en 2015 nel municipiu de Barrau era una delas más bajas dela región, situándusi nel 10% dela [[población activa]], en cambiu la tasa de paru en 2017 si situó nel 11, dela puebración activa, a pesi d’ellu acontinua siendu una delas más bajas d’Estremaura, mu pun debaju dela meyia regional. ==Conomía== [[Archivu:recolectandocerezas.jpg|miniatura|250px|Barraeña recolectandu zerezas.]] === Setol primariu === El [[sector primario]] en Barrau si asienta fundamentalmenti ena [[agricultura]] d’alta montaña. Los principalis cultivus son las [[zereza]]s, que constituyin la basi dela economía del municipiu i a distancia, peru no cun menus emportancia si cultivan tamién [[aceituna]]s, [[castaña]]s i [[higo]]s. Preponderandu mayoritariamenti, cumu si a dichu, el cultivu del cereçu, sobri todu a partil dela década delos 60, quandu si cria la Cooperativa del Campu de Nuestra Señora del Visu, la qual a servíu pa empulsal el [[desarrollo económico]] i evital el [[éxodo rural|éxodu]] dela puebración.<ref>Harvnp|Fortaleza del Rey|1986</ref><ref>cita web|url=http://www.ac-vallejerte.es/empresa.asp|título=Quiénis somos|editor=Agrupación de Cooperativas Valle del Jerte S.C.L.|idioma=español|fechaaccesu=24 de mayu de 2014|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20131107054922/http://www.ac-vallejerte.es/empresa.asp|fechaarchivo=7 de noviembri de 2013</ref> La activiá [[ganadería|ganadera]] si centra en los setoris [[vacuno]] i [[caprino]]. El númiru de cabezas de ganau vacunu (destinás ala [[industria cárnica]] i en régimin extensivu) a manteníu tantu el su númiru cumu la su producción a lo largu del tiempu, no assina el ganau caprinu que a vistu cumu paulatinamenti hue mermau el su pesu económicu i social desdi mediaus del sigru XX, ata dessaparecel completamenti cumu explotacionis económicas a prencipius delsigru XXI. Las explotacionis de [[ganado porcino]] dessistentis son esclusivamenti familiaris i pa consumu propiu. === Setol terciariu === Tamién tienin una notabli emportancia el [[sector servicios]] i la costrución, assina cumu las empresas del sector servicius, el sector dela [[repostería]] i la [[panadería]] i la [[carpintería]]. En los úrtimus añus i graciás al desenvolvimiento del [[turismo rural]] i d’enteriol en Barrau si h’an abiertu varias [[casa rural|casas ruralis]], que h’an diversificau la activiá económica dela localidad.<ref>https://web.archive.org/web/20081215013033/http://www.telefonica.net/web2/lascalabazas/ Los Apartamentus de Barrau (LA BUHARDILLA I LAS CALABAZAS)]</ref> Tamién ai nel municipiu un campamentu juglar.<ref>http://www.laaldeajuglar.com/ La Aldea Juglar]</ref> La [[Junta de Extremadura]] tieni ena localidad un Bancu de Germoplasma de cereçu.{{Harvnp|Moreno Pérez|Trujillo Navas|2006}} == Conceju== El Conceju de Barrado tieni la su [[casa consistorial]] ena praça d'España, un pequeñu espaciu públicu abiertu ubicau a unus trenta metrus al suroesti dela [[Ilesia de San Sebastián (Barrau)|ilesia de San Sebastián]].<ref name="googlemaps" /> Gran parti delos servicius municipalis están delegaus ala [[Mancomunidá del Valli del Xerti]], una [[Anexo:Mancomunidades integrales y comarcas de Extremadura|mancomunidad integral]] creá en 1991 ena que están asocius los onci municipios del valli. Ea siguienti tabla se amostran los votus enas elecionis municipales de Barrau, col númeru de concejalis entri paréntesis, dendi las primeras eleciones municipalis democráticas:<ref>cita web|título=Consulta de resultados electorales|url=https://infoelectoral.interior.gob.es/opencms/es/elecciones-celebradas/resultados-electorales//|editor=[[Ministerio del Interior de España]]|fechaacceso=18 de agosto de 2023</ref><ref>[https://resultados.locales2023.es Resultados 2023]</ref> {| class="wikitable" |- style="background:#BFCFFF; color:#000; font-size:100%" ! colspan = "2" |Año ! Socialistas ! Populares ! Otros |- | style="background: #E6ECFF; border-right: 1px solid #E6ECFF;"| [[Elecciones municipales de España de 1979|1979]] | | colspan="3" align="center"| No hubo elecciones{{Refn|group=nota|En 1979 solamente se presentó una candidatura del [[Partido Socialista Obrero Español]], que obtuvo los siete concejales tras ser ratificada por 224 votantes.}} |- | style="background: #E6ECFF; border-right: 1px solid #E6ECFF;"| [[Elecciones municipales de España de 1983|1983]] | | '''[[PSOE]]''': 304 (5) | '''[[Alianza Popular|AP]]-[[Partido Demócrata Popular|PDP]]-[[Unión Liberal (1983)|UL]]''': 125 (2) | No hubo más candidaturas |- | style="background: #E6ECFF; border-right: 1px solid #E6ECFF;"| [[Elecciones municipales de España de 1987|1987]] | | colspan="3" align="center"| No hubo elecciones{{Refn|group=nota|En 1987 solamente se presentó una candidatura del [[Partido Socialista Obrero Español]], que obtuvo los siete concejales tras ser ratificada por 282 votantes.}} |- | style="background: #E6ECFF; border-right: 1px solid #E6ECFF;"| [[Elecciones municipales de España de 1991|1991]] | | '''[[PSOE]]''': 273 (5) | No se presentaron | '''[[SIEX]]''': 156 (2) |- | style="background: #E6ECFF; border-right: 1px solid #E6ECFF;"| [[Elecciones municipales de España de 1995|1995]] | | '''[[PSOE]]''': 277 (6) | '''[[PP]]''': 64 (1) | No hubo más candidaturas |- | style="background: #E6ECFF; border-right: 1px solid #E6ECFF;"| [[Elecciones municipales de España de 1999|1999]] | | '''[[PSOE]]''': 144 (2) | '''[[PP]]''': 148 (3) | '''[[PREx-CREx]]''': 98 (2) |- | style="background: #E6ECFF; border-right: 1px solid #E6ECFF;"| [[Elecciones municipales de España de 2003|2003]] | | '''[[PSOE]]''': 205 (4) | '''[[PP]]''': 186 (3) | No hubo más candidaturas |- | style="background: #E6ECFF; border-right: 1px solid #E6ECFF;"| [[Elecciones municipales de España de 2007|2007]] | | '''[[PSOE]]''': 187 (3) | '''[[PP]]-[[Extremadura Unida|EU]]''': 187 (4 por sorteo){{Refn|group=nota|La Junta Electoral de Zona de [[Plasencia]] decidió llevar a cabo un sorteo una semana después de las elecciones para designar al sétimo concejal, luego de que se desestimaran los recursos interpuestos contra el escrutinio y persistiera el empate.<ref>[https://www.elperiodicoextremadura.com/extremadura/2007/06/02/pp-gobierna-barrado-sorteo-45367284.html El PP gobierna Barrado tras el sorteo] ''[[El Periódico Extremadura]]'', 2 de junio de 2007</ref>}} | No hubo más candidaturas |- | style="background: #E6ECFF; border-right: 1px solid #E6ECFF;"| [[Elecciones municipales de España de 2011|2011]] | | '''[[PSOE]]''': 169 (3) | '''[[PP]]-[[Extremadura Unida|EU]]''': 171 (4) | No hubo más candidaturas |- | style="background: #E6ECFF; border-right: 1px solid #E6ECFF;"| [[Elecciones municipales de España de 2015|2015]] | | '''[[PSOE]]''': 168 (4 por sorteo){{Refn|group=nota|En estas elecciones, la Junta Electoral de Zona de Plasencia hizo el sorteo tan solo tres días después de la votación, al no haberse presentado recurso. Previamente, el candidato popular había propuesto repartirse la legislatura a dos años cada uno, lo cual no fue aceptado.<ref>[https://www.elperiodicoextremadura.com/lo-ultimo/2015/05/27/moneda-lanzada-aire-da-psoe-44520498.html Una moneda lanzada al aire da al PSOE la alcaldía de Barrado] ''[[El Periódico Extremadura]]'', 27 de mayo de 2015</ref><ref>[https://www.hoy.es/prov-caceres/201505/27/moneda-lanzada-aire-decide-20150527192925.html La moneda lanzada al aire decide que el PSOE gobierne Barrado] ''[[Hoy (Extremadura)|Hoy]]'', 27 de mayo de 2015</ref>}} | '''[[PP]]''': 168 (3) | No hubo más candidaturas |- | style="background: #E6ECFF; border-right: 1px solid #E6ECFF;"| [[Elecciones municipales de España de 2019|2019]] | | '''[[PSOE]]''': 171 (4) | '''[[PP]]''': 144 (3) | No hubo más candidaturas |- | style="background: #E6ECFF; border-right: 1px solid #E6ECFF;"| [[Elecciones municipales de España de 2023|2023]] | | '''[[PSOE]]''': 147 (3) | '''[[PP]]''': 150 (4) | No hubo más candidaturas |} == Transportis == [[Archivu:Inicio de la carretera EX-213 en Pasarón de la Vera.jpeg|miniatura|250px|Cartel informativu dela carretera intercomarcal [[EX-213]] nel comiençu del su traçau en [[Passarón|Pasarón dela Vera]].]] ;Carreteras Barrau s'encuentra comunicau cun tolas localiais vizinas. S'encuentra dentru dela ruta dela carretera autonómica [[EX-213]], que uni el [[valli del Xerti]] con [[La Vera]], atravesandu pa ellu el [[puerto del Rabanillo]]. Esta carretera bordea el cascu urbanu dela villa pol sul i oesti, formandu aquí la "avenida d’Estremaura", conocía pun albergal miraoris al valli dela [[garganta del Obispu]]. Acia el sul, la EX-213 lleva ata la [[EX-203]], carretera principal de La Vera, a través d’[[Arroyu-Molinus dela Vera]] i las afueras meridionalis de [[Pasarón dela Vera]]. Hacia el norti, pol contrariu, la EX-213 si interrumpi pol momentu ena conurbación de [[Casas del Castañal]] i [[Cabreru]], quandu pendienti de construil el su accesu ala [[N-110]], carretera principal del valli del Xerti, acia la qual si debi acontinual de momentu pun carreteras provincialis.<ref name="googlemaps">http://maps.google.es/maps?hl=es&output=html&f=q&q=Barrado,+Caceres,+Spain&zoom=3 Mapa de Barrau ''[[Google Maps]]''</ref> Dela EX-213 salin en Barrau dos carreteras secundarias. Al suroesti dela villa, juntu ala [[Ermita de Muestra Señora del Visu (Barrau)|ermita de Muestra Señora del Visu]], sali la carretera provincial [[CC-237]], que lleva ala EX-203 enas cercanías de [[Prasencia]] atravesandu [[Gargüera]]. Esta carretera provincial sirvi cumu ataju pa il a Prasencia, ala espera de que la EX-213 si una cola N-110, peru el su estau no es tan güenu cumu el dela EX-213, pues la CC-237 careci d’[[arcén]] ena mayol parti del su recorriu i tieni algunus tramus en mal estau.<ref name="googlemaps" /> La otra carretera secundaria es un caminu de montaña, estrechu peru asfaltau, que parti de diversus lugaris dela villa i recorri unus 2 km ata llegal ala carretera provincial [[CC-243]], que uni [[El Piornal]] con las afueras septentrionalis de [[Pasarón dela Vera]]. La CC-243 si halla nun estau similal ala CC-237.<ref name="googlemaps" /> ;Transporti públicu La villa cuenta cun una pará d’[[autobús]], ubicá juntu a unu delos dos crucis dela avenida d’Estremaura cola calli Real.<ref name="googlemaps" /> La empresa [[ALSA]] opera una línea que uni Barrau i [[Prasencia]] cun parada en [[Gargüera]], que funciona de lunis a vienis cun solu un viaji d’ía alas nuevi dela mañana i otru de vuelta ala una.<ref>https://www.alsa.es/horarios-autobuses Horarius d’autobusis ''[[ALSA]]''</ref> == Servicius públicus == === Educación === El colegiu públicu de Barrau forma parti del [[Colegio Rural Agrupado|CRA]] Riscos de Villavieja, juntu cun los de [[Casas del Castañal]], [[Cabreru]] i [[Valdastillas]].<ref>cita web|url=[https://web.archive.org/web/20100107184541/http://centros1.pntic.mec.es/cp.de.casas.del.castanar/medio.html](http://centros1.pntic.mec.es/cp.de.casas.del.castanar/medio.html)|título=NuestroMedio|editor=CRA Riscos de Villavieja|idioma=español|fechaaccesu=24 de mayu de 2014|urlarchivo=(https://web.archive.org/web/20100107184541/http://centros1.pntic.mec.es/cp.de.casas.del.castanar/medio.html%29%7Cfechaarchivo%3D7 de eneru de 2010</ref> === Sanidá === El municipiu forma parti dela çona de salú de [[Casas del Castañal]] dentru del área de salú de [[Prasencia]]. Barrau cuenta cun un [[consultorio médico|consultorio]] local ena praça d’España, mientris que el [[centro de salud]] de referència está en Casas del Castañal,<ref>cita web|url=[http://www.areasaludplasencia.es/wasp/1/centros/cscasas.php](http://www.areasaludplasencia.es/wasp/1/centros/cscasas.php)|título=Zona de Salud de Casas del Castañar|editor=Área de Salud de Plasencia|idioma=español|fechaaccesu=24 de mayu de 2014</ref> a 6 km de distancia. La farmacia local s'encuentra assitiá ena confluencia dela calli Príncipi cola calli Rial. == Patrimoñu == === Patrimoñu religiosu === [[Archivu:Iglesia barrado.jpg|miniatura|250px|[[Iglesia de San Sebastián (Barrado)|Iglesia parroquial de San Sebastián]], vista dela torri.]] El principal monumentu dela villa es la [[Iglesia de San Sebastián (Barrado)|iglesia parroquial de San Sebastián]], ubicá entri callejonis a pocu más de veinti metrus dela praça d’España. Fue construía nel sigru XVI, cun notablis reformas nel sigru XVIII. Nel su esteriol destacan la [[Portada (arquitectura)|portada]] del [[lado de la epístola]], cun arcu de meyu puntu [[moldura]]u i pometeau, i el [[campanario]], que es una torri de notabli altura coroná pun chapitel cun forma de pirámidi octogonal. En el su enteriol destaca el su [[retablo mayor]], obra delos [[germanus dela Inzera Velasco]], entallaoris i retablerus barraeñus, autoris de abonus retablos i obras en templos del [[valle del Xerti]], de [[la Vera]] i diversas localiais d'[[Ávila]].{{Harvnp|Méndez Hernán|1999}}<ref name="nuevoportal">[https://www.nuevoportal.com/andando/pueblos/extrema/caceres/barrado.html](https://web.archive.org/web/20241229155934/https://www.nuevoportal.com/andando/pueblos/extrema/caceres/barrado.html) Barrau ''Andandu pun España''</ref><ref name="iglesiaayto">[https://www.barrado.es/patrimonio/-/asset_publisher/ZdCfP2V3ozyl/content/id/1175557](https://www.barrado.es/patrimonio/-/asset_publisher/ZdCfP2V3ozyl/content/id/1175557) Iglesia Parroquial de San Sebastián ''Ayuntamientu de Barrau''</ref><ref name="turismovallejerte">[https://turismovalledeljerte.com/que-ver-en-el-valle-del-jerte/patrimonio/iglesias/iglesia-de-san-sebastian](https://turismovalledeljerte.com/que-ver-en-el-valle-del-jerte/patrimonio/iglesias/iglesia-de-san-sebastian) Iglesia de San Sebastián ''Turismo Valli del Jerte''</ref> Otro templu ubicau nel municipiu es la [[Ermita de Nuestra Señora del Viso (Barrado)|ermita de Nuestra Señora del Viso]], que si ubica algu más d’un kilómetru al sul dela villa, sobri un cerru conocíu pun las sus vistas del cursu baju del [[río Tiétar]]. En esta ermita si alberga la imahin dela patrona dela villa, la [[Virgen del Viso]]. Pun el su aspectu, si sueli fechal la estrutura dela ermita nel sigru XVIII. Cuenta cun un [[retablo mayor]] destacabli, [[Escultura barroca|barrocu]] cun características del [[rococó]], que tamién data del sigru XVIII.<ref name="nuevoportal" /><ref name="epe">[https://www.elperiodicoextremadura.com/caceres/2003/09/27/barrado-jerte-vera-45707330.html](https://www.elperiodicoextremadura.com/caceres/2003/09/27/barrado-jerte-vera-45707330.html) Barrau, entri el Jerte i La Vera ''[[El Periódico Extremadura]]'', 27 de setiembri de 2003</ref><ref>[https://turismovalledeljerte.com/que-ver-en-el-valle-del-jerte/patrimonio/iglesias/ermita-santa-maria-del-viso](https://turismovalledeljerte.com/que-ver-en-el-valle-del-jerte/patrimonio/iglesias/ermita-santa-maria-del-viso) Ermita Santa María del Viso ''Turismo Valli del Jerte''</ref> Ena entrá meridional ala villa pola carretera [[EX-213]], en el conocíu cumu "Altu del Umilladeru", s'ubica amás la [[Ermita del Cristo del Humilladero (Barrado)|ermita del Cristu del Humilladero]], ena que si venera la imahin del Cristu dela Vitoria, de factura moerna. Si trata d’un pequeñu edificiú de planta quadrá cun un pequeñu techau ena entrá prencipal i cun paredis de piedra vista, rematau cuna cúpula de [[ladrillo]]s.<ref name="nuevoportal" /> Sigún el Enterrogatoriu dela [[Real Audiencia de Extremadura]] de 1791, al norti dela villa dessistía tamién naquella época una tercera ermita dedicá al [[Niñu Jesús]], dessaparecía ya enos documentus del sigru XIX.<ref name="nuevoportal" /> === Patrimoñu civil === ;Monumentu Lucis dela Memoria Duranti el añu 2007 el ayuntamientu instaló ena praça del Llanu, un monumentu del artista Morán, col nombri de "Lucis dela Memoria" en recuerdu de tres ciudanus barraeñus asesináus duranti la [[guerra civil española]]: Eloy Muñoz Prieto, [[Severiano Núñez|Severiano Núñez García]] i [[Casimiro Sánchez Núñez]]. Esti monumentu consta d’un [[monolito]] de [[Piçarra (roca)|piçarra]] negra cun tres güecus en memoria al tantu delos tres los fallecíus, cumu de tolas pressonas represaliás. El monumentu fue inaugurau el 13 de setiembri de 2008 pun [[Gregorio Peces-Barba]].<ref>cita web |url=[http://www.hoy.es/20080913/local/peces-barba-homenajea-barrado-200809131851.html](http://www.hoy.es/20080913/local/peces-barba-homenajea-barrado-200809131851.html) |título= Artículu del diariu Hoy, inauguración del monumentu Lucis dela Memoria |editorial=[[Hoy (Extremadura)]] |fechaaccesu= 29 de diciembri de 2015 </ref> ;Lavaerus públicus [[Archivu:El chorro Barrado.jpg|El Chorro, unu delos lavaderus comunalis dela villa.|miniatura|250px|right]] Barrau entavía conserva dos delos antigus [[lavaero]]s comunalis que tenía la villa. Si trata del lavaeru del Chorro, nel esti del cascu urbanu i el dela huenti en el oesti. El restu a dessaparecíu. Si trata de dos lavaerus al airi libri i sin cubierta. En el cassu del lavaeru del Chorru,l'agua procedi dela garganta delos Cañus i en el dela Fuenti, duna pequeña vena d’agua que mana nel lugal. El Chorru da nombri ala [[calli]] ena que s'assienta i a lo largu del tiempu a íu perdiu dimensionis cun respetu alas que tenían antañu. Otru lavaderu, el dela Fuenti, está situau a unus cien metrus al pie del antiguu caminu de [[Cabreru]]. Dambos dos espacius públicus sirvin cumu recuerdaeru delas formas de vía pasás puestu que an perdiu la funcionalidá pala que fuerun criaus, cola aparición delos electrodomésticus. Nostanti, tienin un altu valol estóricu, sentimental i estéticu palos Vizinus. Un tercer lavaeru situaba-se en plena garganta delos Cañus, ala entra dela villa dendi La Vera, peru cola remodelación del cauci pola criación dun parqui infantil i l'ampliación dela carretera, esti lavaeru dessapareció igual que tol cauci natural dela garganta. ;Huntis públicas [[Archivu:Fuente de los Chaparejos, Barrado. España.jpg|Hunti delos Chaparejus.|miniatura|250px|right]] Dentru del cascu urbanu u mu cercanu a él, se topan una serii de huntis d’agua públicas. * Hunti delos Cañus. * Hunti del Llanu. * Hunti delos Chaparejus. * La Juntanilla. * Hunti dela Flauta * La Fuentecilla == Patrimoñu Cultural Enmaterial == === Festiviáis === En Barrau si celebran las siguientis fiestas:<ref>cita web|url=[https://web.archive.org/web/20140525200238/http://www.barrado.es/index.php/mod.pags/mem.detalle/idpag.12/idmenu.122/chk.f62ec1c0f58f069d466b449e1e52e6fd.html](http://www.barrado.es/index.php/mod.pags/mem.detalle/idpag.12/idmenu.122/chk.f62ec1c0f58f069d466b449e1e52e6fd.html)|título=CalendarioFestivo|editor=Ayuntamientu de Barrau|idioma=español|fechaaccesu=24 de mayu de 2014|urlarchivo=(https://web.archive.org/web/20140525200238/http://www.barrado.es/index.php/mod.pags/mem.detalle/idpag.12/idmenu.122/chk.f62ec1c0f58f069d466b449e1e52e6fd.html%29%7Cfechaarchivo%3D25 de mayu de 2014</ref> * [[Sebastián (mártir)|San Sebastián]], el 20 de heneru. Es el patrón dela localiá i anteriormenti los festejus duraban varius días, encruyendu el denominau San Sebastián Chicu. Ogañu la festiviá s'a reducíu a un únicu día nel qu'el [[conceju]] convida a una comía a tolos Vizinus dela puebración. Ena celebración religiosa i procesión si adorna la imahin del santu cun ramas de laurel i dulcis tradicionalis cumu roscas i güesillus. * [[Carnavalis]], con concursus de disfarcis de grupus. * [[El Cerezo en Flor]], se celebra a lo largu del mes de marçu. Esta festiviá es rotatoria entri tolos municipius del [[Valli del Xerti]], celebrándu-si la apertura i la clausura nun municipiu deferenti ca añu. * [[Semana Santa]]; Se celebra con procesionis i un tradicional encuentru dela Virgen con Jesús resucitau, ena praça dela villa. * [[Gregorio Ostiense|San Gregorio]], el 9 de mayu; Duranti esta festiviá, ena que se conmemora que Barrau no se vio afetau puna epidemia de [[pesti]]. Con motivu desta festiviá se realiça un ramu tradicional con dulcis, que acompaña al santu, el qual lleva ena manu un ramilleti hechú con cerezas i duranti la procesión cantan-se una serii de coplas, que conmemoran la su vía. La imahin de San Gregorio, una vezi finalizá la procesión, se coloca mirandu a diferentis fincas del municipiu, a petición delos assistentis, pa bendecil las sus cosechas i librarlas delas epidemias. * [[Corpus Christi]]. Pa esta celebración los vecinus dela villa decoran con pequeñus altaris mu galanus algunus rinconis, anti los que la procesión del Corpus se detieni i reça. * Cristu del Umilladero, el primer sábadu d’abostu. Es la principal festiviá dela villa, a pessi de que no son las [[fiestas patronalis]], peru el hechú de celebral-si n'abostu, quandu gran parti dela puebración [[emigración|emigranti]] del Barrau vuelvi ala puebración, l'an convertíu ena más populal de quantas se celebran. * Fiestas dela Virgin del Visu, el 15 d’abostu i el 8 de setiembri. Ena festiviá del 8 de setiembri se celebran tamién las fiestas dela cooperativa. Se matan varius cerdus i son los propius socius quienis s'encargan d’elaboral la comía pa tol pueblu. Duranti l'elaboración delos platus jóvinis i mayoris rememoran juegus tradicionalis barraeñus. === Tradicionis === [[Archivu:Palo de san juan barrado 2009.jpg|miniatura|250px|Palu de San Juan del añu 2009 en Barrau.]] * Alborá de San Sebastián. Ena madrugá del 20 de eneru, un grupu de pressonas acompañás solamenti pun un [[tambor]], recorrin las callis cantandu en determináus puntus las conocías cumu Alborás, coplas que rememoran la vía del santu. Endispués de varias oras el grupu de cantantis finaliza ena casa del alcaldi, quien convida a desayunal alos assistentis. * Palu de San Juan, el 24 de juñu; fiesta relacioná cun las [[Festividad de los Mayos]], tradicionalis en muchus puntus d’[[España]] i [[Uropa]], ena que los jóvinis dela villa alzan un troncu de castañu nun lugal públicu, dejandu las ramas superioris del árbol intactas i adornás cun cintas de coloris i floris, de forma mu semejanti a cumu si haci en [[Renania]] en [[Alemaña]] col Maibrauchtum. A deferencia de otras festiviáis parecidas en España, el Palu de San Juan no si coloca duranti el mes de mayu, sinu que, cumu en muchus pueblus de [[Baviera]] col su [[Maibaum]], si yergui la nochi de San Juan. No ai que confundilu cun una [[cucaña]]. Tradicionalmenti el palu pertenece alos [[quintu|quintus]] i permaneci en el su lugal desdi la nochi de San Juan ata la de San Pedru, tres días endispués. * Echal la paja. Alo largu dela nochi de San Juan i una vezi puestu el palu, los solterus roban [[paja]] d’algún pajal dela localidad i la repartin polas puertas delas chicas solteras de Barrau, sin emportal la edá, quienis ala mañana siguienti tienin que barrel la puerta dantis de que sali el sol. * Día dela Merendilla. El [[Domingo de Resurrección]] la genti en grupus familiaris u d’amigus va a comel al campu i a pasal allí el día. * Día delos Calbotis. Si celebra el unu de noviembri i es tradición il al campu a asal los tradicionalis [[calbote]]s. * La [[matanza del cerdo]]. Tieni lugal desdi el mes de noviembri ata el mes de hebreru. === Luengua === [[Archivu:Cartel bilingüe extremeño-español en Barrado.jpeg|miniatura|250px|Cartel bilingüe español-estremeñu.]] En Barrau entavía si conservan algunus rasgus del [[Extremeño (lingüística)|estremeñu]], sobri todu entri los palrantis de mayol edá, assina cumu una gran cantidá de vocabulariu i espresionis, que en ocasionis no son compartíus pun los pueblus vecinus. A pesi d’ellu, dichus rasgus del idioma estremeñu en Barrau no son tan marcaus cumu puein selu en otrus pueblus cercanus cumu [[El Piornal]] u [[Valdastillas]], especialmenti la [[Prosodia (lingüística)|prosodia]] u la entonación, peru entavía pervivin i gozan de gran vitalidá. El vocabulariu estremeñu si mantieni cun fuerça sobri todu en tres campus semánticus: los nombris personalis, [[alias|motis]] tradicionalis i las denominacionis comunis delos parajis dela localidad. Assina encontramos los parajis dela Fernea, la Juntanilla, las Baronguillas, las Maharromillas, las Aldigüelas, los Chauchalis, el Lejío, etc [[Archivu:Palabras n'estremeñu nel Barrau.jpg|miniatura|250px|Cartelinus con palabras n'estremeñu hechas nel Barrau]] Esto si debi a que la villa fue repuebrá cun [[Asturias|asturianus]] duranti el [[medievu] i entavía es posibri detetal restus del [[Asturlionés]] entri los sus abitantis, cumu puein sel el cierri delas [[vocal]]is, especialmenti la -i, formas de perfectu forma dela tercera pressona del plural análogas cola tercera del singular: ''hizun, trajun''. L'[[artículu determinauartículu]] apaeci antepuestu al [[pronombre posesivo|posesivu]]: ''el mi hermanu, la mi casa''. Terminación general i [[diminutivo]] en -inu: ''muchachinu, guarrapinu''. Terminacionis verbalis en -l, ''cantal juega''l. [[Aspiración]] de F- inicial latina en j, ''hocinu, hocicu, hundeal'', Cambiu de -f pun -c, ''Celipi''... i otrus rasgus. Cola intención de apreserval to estas ijuelas erdás d'atiguu, l'Associación de Mujeris "La Amistad" de Barrau ha emprencipiau un projeutu de decoración delas callis del puebru con cartelis de maera hechus a manu, con algunas delas palabrinas en estremeñu que se gastan ena villa. Estas palabras están colgás por tolas callis del puebru, con grandi acogia polos abitantis de Barrau, dentru del proyeutu "Enquentru colas tus raizis"<ref>https://www.canalextremadura.es/video/los-vecinos-de-barrado-buscan-reecontrarse-con-sus-raices</ref> === Gastronomía === La gastronomía del Barrau está basá ena [[dieta mediterránea]] sigún los produtus típicus dela tierra. Ai produtus d’origin romanu cumu el [[azeiti d'oliva]], vinus i licoris caserus, cumu la gloria que antiguamenti si ofrecía solu alas mujeris. Juntu a estus los ai d’origin semíticu cumu dulcis de sartén, arropis, puchas i gachas, assina cumu platus d’origin pastoril cumu calderetas de cabritu i ovinu. Entri los condimentos delos platus ai cebolla, sal, vinagri, azeite, aju, laurel i pimentón, entri otrus. La comía cambia a lo largu delas estacionis del añu. En [[invierno]] ai platus calientis basaus en el cerdu i la cabra. Entri comía más fría, pa estacionis más calurosas, destacan el gazpachu i las ensalás. Entri los dulcis destacan cañas, roscas, rosas, turulillus i güesillus, entri otrus. El [[pan]] es emportanti i col mesmu si hacin destintus tipus de sopas i sapillus. Es conocía tamién la [[ensalá]] de pimentonis asaus, i la de tomatis conocía cumu [[pistu]], i en varias ensalás si utilizan plantas de regatus limpius, llamás [[Montia fontana|pamplinas]] en Barrau. == Coltura == === Biblioteca municipal === Surdi enos añus 80 del sigru XXI dela voluntá populal de contal cuna [[biblioteca]] nel municipiu. Los vecinus de Barrau aportun [[libro]]s propius pa conformal los primerus fondus i formá assina el germen dela futura biblioteca municipal, que si a íu ampliandu cun posteriolidá. Endispués de varius traslaus i sedis, ocupa agora la úrtima planta del centru social i cuenta cun una respetabli cantidá de librus, [[revista]]s, [[libro electrónico|librus electrónicus]] i material audiovisual. === Asociacionis === [[Archivu:Batucada "Tambarrada" en Barrado 2016.jpg|miniatura|250px|Grupu de batucada "Tambarrada" tocandu en Barrau en abostu de 2016]] * Asociación cultural "La Cultural". Es la única asociación cultural que cumu tal dessisti ena comarca del Valli del Xerti. Tieni un gran pessu dentru dela vía cultural i lúdica dessistenti nel Barrau, polo numerosu i variau delas atuacionis que llevan a cabu alo largu del añu. Editaba la revista de divulgación "El Chorro". Dentru dela asociación cultural "La Cultural" funcionan otrus dos grupus de forma semi-endependienti: * Grupu de [[teatro amateur]]. * Grupu de [[batucada]] "Tambarrada". Velaquí la relación dotras associacionis que dessistin nel puebru: * Asociación de mujelis "La Amistad". Es una asociación mu activa que promovi diversus i numerosus curcus, activiáis, exposicionis i actus a lo largu del añu, en defensa dela mujel i dela su valoración cumu pilal fundamental dela sociedá. * Asociación de jóvinis. * Asociación de mayoris "San Sebastián". * Asociación de caçaoris "Nuestra Señora del Viso". * Asociación de pescaoris. * Asociación de pairis i mairis d’alumnus La Solana. * Asociación de [[senderismo]] Andarines Pa'í. * [[Club de lectura]] "Ratones Coloraos". * Junta parroquial. * Comunidá de Regantis. === Eventus Culturalis === A lo largu del añu en Barrau si realizan una serii de eventus culturalis. Son los siguientis: ==== Semana Cultural ==== A lo largu dela primera semana del mes d’abostu la asociación cultural La Cultural desenvolvi una semana cultural ena que si organizan diversus eventus que tratan de cubril diversus aspectus culturalis, artísticus i d’entretenimientu, que van desdi representacionis teatralis, presentacionis de librus, exposicionis, rutas de senderismu, conciertus musicalis, presentacionis, mercaus tradicionalis, espectáculus i otrus. ==== Recital de poesía ==== A lo largu dela primavera si organiza un [[recital]] de [[poesía]], nel que los vecinus leen ena Casa de Coltura dela localidad diferentis poesías de diversus autoris. ==== Pustrón Rock ==== [[Archivu:Pustron rock 2014.jpg|miniatura|250px|Conciertu Pustrón Rock en abostu de 2014.]] Si trata duna serii de conciertus de distintus génerus musicalis, anque ai una preferencia pun la música [[rock]], el [[ska]], [[heavy metal]] i otrus estilus musicalis alternativus. Tenia lugal duranti nel mes d’abostu ena praça d’España. Las primeras edicionis celebrás tenían lugal antis delas fiestas d’[[vranu]], peru las úrtimas edicionis celebrás si encuadraban dentru delas ativiáis dela Semana Coltural. ==== Abril Clássicu ==== Duranti la primavera tieni lugal un [[conciertu]] de [[música clássica]] nel salón d’actus dela Casa de Coltura, cola entención d’acercar esti tipu de música, tantu a un públicu menus habituau a escuchala, cumu cola entención de sacala delos circuitus habitualis en los que si interpreta. == Desporti == El municipiu cuenta cun un gimnasiu acondicionau, assina cumu aparatus de gimnasia pala tercera edá, una pista polideportiva cubierta i campu de [[fútbol]] municipal nel Paraji los Viñazus.<ref>{{Enlace roto|1=[http://www.twimbio.com/centro/centro_id=30358](http://www.twimbio.com/centro/centro_id=30358) Pista polideportiva municipal |2=[http://www.twimbio.com/centro/centro_id=30358](http://www.twimbio.com/centro/centro_id=30358) |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Enlace roto|1=[http://www.twimbio.com/centro/centro_id=30359](http://www.twimbio.com/centro/centro_id=30359) Campu de fútbol municipal |2=[http://www.twimbio.com/centro/centro_id=30359](http://www.twimbio.com/centro/centro_id=30359) |bot=InternetArchiveBot }}</ref> En quantu al [[senderismo]], ai diseñá una ruta de 15 km desdi el bosqui de robris de [[Bosque La Solana de Barrado|La Solana]] i que pasa al lau del [[Roble Grande de la Solana]] i la Casa del Turcu, ondi tuvo lugal un célebri episodiú cun [[Maquis (guerrilla antifranquista)|maquis]] ena çona.<ref>Cita web |url=[https://web.archive.org/web/20150623235035/http://www.inforural.com/verruta/caceres/caminandoporbarrado/2](http://www.inforural.com/verruta/caceres/caminandoporbarrado/2) |título=Caminandu pun Barrau |fechaaccesu=14 d’otubri de 2012 |fechaarchivo=[https://web.archive.org/web/20150623235035/http://www.inforural.com/verruta/caceres/caminandoporbarrado/2](https://web.archive.org/web/20150623235035/http://www.inforural.com/verruta/caceres/caminandoporbarrado/2) |deadurl=yes</ref> Barrau tiene tambien una pista de pádel, para a prática deste desporti. === Eventus Desportivus === ==== Maratón BBT Inter-vallis ==== Si trata duna carrera en [[bicicleta de montaña]], entri las comarcas del Valli del Jerte i La Vera, cun un recorriu esigenti. Tieni lugal duranti el mes d’abostu. ==== San Silvestri Barraeña ==== Duranti la tardi del 31 de diciembri, si realiza una pequeña carrera alreol dela villa, ena que una gran parti delos participantis, de tolas edáis, corri disfrazau i pun diversión. ==Monumentus i lugaris d'enterés== [[image:Barrado_marzo04.jpg|Barrau en primaera|thumb|300px|right]] El prencipal monumentu dela puebración es la eglésia parroquial de San Sebastián. Se trata dun eificiu d'estilu románicu, con dos puertas. La e la Epístola es la mas ornamental, con arcu e meyu puntu mordurau i pometeau, tal i cumu es abitual enos templus serranus costruius duranti el sigru XVI. Cabi destacal la cúpula e meya naranha, el sigru XVIII, asín cumu el retablu mayol, d'estilu barrocu i con una profusa decoración, tal i cumu correspondi al su estilu. Es de fatura local, puestu qu'es obra e los entallaoris barraeñus: los ermanus de la Inzera Velasco, a quienis s'ebin otrus numerosus retablus enas comarcas el valli el Herti i e La Vera. La elésia tini un campanáriu e pranta cuairá, notabri artitú i con un capitel piramial ena su cimera. Posei tamién algotru pequeñu templu católicu d'enterés: l'ermita e Santa Maria, siendu ésta el lugal ondi s'alcuentra la imahin patronal la localiá, la Vilhin el Visu. Es una eificación dieciuchesca, cuya arquitetura tini un acesu en arcu i navi deviia pol tres arcus con estribus esterioris, bóvea e cañón i cúpula semiesférica ena capilla mayol. S'embelleci el testeru pol un retablu barrocu, fechau nel sigru XVIII. Siendu, pol tantu, d'ornamentación barroca, d'áticu curvu i cuerpu deseparau pol dos colunas qu'escoltan la ornacina ondi s'adora la imahin de "Nuestra Señora del Viso", siendu ésta una talla meritória la Vilhin con el Niñu, dondi la traición local hazi lleval a las noyas los sus ramus. == Referencias == {{listaref|2}} == Bibliografía == * {{cita libro | apellidos = {{versalita|Fortaleza del Rey}} | nombre = Miguel | enlaceautor = | título = Caracterización agroclimática de la provincia de Cáceres | año = 1986 | editorial = Madrid: Dirección General de la Producción Agraria | id = {{OCLC|629102740}} }} * {{cita publicación|título=En tierra de Sexmos: El aprovechamiento de los pastos comunales en la Alta Extremadura durante el siglo XVIII|nombre=Esther|apellido={{versalita|González Solís}}|año=2015|publicación=Revista de Estudios Extremeños|volumen=LXXI|número=III|pp=2041-2068|url=https://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXXI/2015/T.%20LXXI%20n.%203%202015%20sept.-dic/81893.pdf}} * {{cita publicación|título=La obra de los entalladores afincados en Barrado, Francisco Ventura y José Manuel de la Incera Velasco. Maestros retableros de la Vera de Plasencia|apellidos={{versalita|Méndez Hernán}}|nombre=Vicente|publicación=Asociación Cultural Coloquios Históricos de Extremadura|issn=|número=|año=1999|páginas=|url=http://www.chdetrujillo.com/la-obra-de-los-entalladores-afincados-en-barrado-francisco-ventura-y-jose-manuel-de-la-incera-velasco-maestros-retableros-de-la-vera-de-plasencia/?format=pdf}} * {{cita libro | apellidos = {{versalita|Moreno Pérez}} | nombre = Jesús | apellidos2 = {{versalita|Trujillo Navas}} | nombre2 = Isabel | enlaceautor = | título = Variedades tradicionales de cerezo (Prunus avium L.) del Valle del Jerte (Cáceres): prospección, caracterización e identificación morfológica y molecular | año = 2006 | editorial = Madrid: Instituto Nacional de Investigación y Tecnología Agraria y Alimentaria, Ministerio de Educación y Ciencia | id = {{OCLC|71820563}} }} * {{cita libro | apellidos = {{versalita|Sánchez Loro}} | nombre = Domingo | enlaceautor = | título = Historias placentinas inéditas | año = 1985 | editorial = Institución Cultural El Brocense | id = {{OCLC|11841683}} }} * {{cita publicación|apellidos={{versalita|Sánchez Marroyo}}|nombre=Fernando|título=Acerca de los orígenes de la propiedad nobiliaria en la Extremadura contemporánea|publicación=Norba, Revista de Historia|issn=0213-375X|número=8-9|año=1987|páginas=105-124|url=http://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/109833.pdf}} * {{cita libro | apellidos = {{versalita|Valverde}} | nombre = José A. | enlaceautor = | título = Anotaciones al Libro de la montería del rey Alfonso XI | año = 2009 | editorial = [[Universidad de Salamanca]] | isbn = 9788478003242 | url = https://books.google.es/books?id=fTGDDzSOkEUC }} * {{cita libro | apellidos = {{versalita|Vegas}} | nombre = Antonio | enlaceautor = | título = Diccionario Geográfico Universal | año = 1795 | editorial = Imprenta de D. Joseph Doblado, Madrid | id = | url = http://books.google.es/books?id=oPsHAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=es }} * {{cita libro | apellidos = {{versalita|Vicente Calle}} | nombre = Cándido Rafael | apellidos2 = {{versalita|Cabezas Fernández}} | nombre2 = José | apellidos3 = {{versalita|Escudero García}} | nombre3 = José Carlos | enlaceautor = | título = Estudio termométrico de la Provincia de Cáceres | año = 2008 | editorial = Cáceres: Universidad de Extremadura | id = {{OCLC|630206676}} }} == Atijus p'ahuera== {{Commonscat}} *'''Páginas oficialis''' [http://www.barrado.es Página web oficial el Ayuntamientu de Barrau] [http://perso.orange.es/s927478020/barrado.htm Barrado Asequible] [http://www.juntaex.es/consejerias/eic/dgpp/mun2000/municipios/10025.pdf Datus estaísticus la Hunta d'Estremaura] *'''Servicius Púbricus''' [https://web.archive.org/web/20070928110827/http://www.taxibarrado.weboficial.com/ Taxi Fernando] *'''Asociacionis''' [https://web.archive.org/web/20070418083220/http://www.nodo50.org/jertejoven/ajoba.html Asociación de hóvenis] *'''Alohamientus''' [https://web.archive.org/web/20070930010816/http://perso.wanadoo.es/woo094/index.html Los Apartamentos de Barrado] [https://web.archive.org/web/20060115144710/http://usuarios.tiscali.es/fbustos/index.htm La Almazara] [https://web.archive.org/web/20070929045432/http://www.callejondelbarrado.com/ El Callejón] [https://web.archive.org/web/20070807091506/http://www.inicia.es/de/barrado/ Los Morales] *'''Turismu''' [http://www.casasrurales-valledeljerte.com/amaspaginas/infovalledeljerte/pueblos/barrado/barrado.html Descrición de Barrau con afotus] [https://web.archive.org/web/20070407150134/http://clientes.vianetworks.es/personal/jerte/ Oficina e turismu el Valli el Herti] *'''El tiempu''' [https://web.archive.org/web/20070929083535/http://www.inm.es/cgi-bin/locali.cgi?ig=10100 Previsión el INM pa Barrau] [http://www.tutiempo.net/Tiempo-Barrado-E10100.html El tiempu] [https://web.archive.org/web/20070926220101/http://tiempo.meteored.com/prediccion_para-Barrado-Caceres-Espana-Europa--3.html Canal Meteo] *'''Mapas''' [https://web.archive.org/web/20071003003610/http://www.logos-movil.info/ Asiahamientu e Barrau nun mapa] *'''Algotrus''' [http://alcazaba.unex.es/~mperfag/ Artículu al tentu Barrau] [http://www.ac-vallejerte.es/ Agrupación de Cooperativas el Valli el Herti] <!--EntelGüiqui--> {{Monicípius de Caçris}} [[Categoría:Monecipius dela provincia Caçris]] tgfmju525629xzz3cuvfn3gjd9dgl56 La Vera 0 820 143440 141087 2026-06-03T00:36:50Z Olarcos 82 /* Lista de monicipius dela comarca "La Vera" */ 143440 wikitext text/x-wiki {{ficha de entidad subnacional}} '''La Vera de [[Prasencia]]''', polo general llamá simplementi '''La Vera''', es una comarca d'[[Estremaúra]], assitiá nel noresti dela [[provincia de Caçris]]. Heugráficamenti los puebrus la comarca la Vera están assitiaus ena parti sul la [[Sierra e Greus|Sierra e Greus]], cercustáncia qu'á eterminau el climi i el meyu natural caraterísticus d'esti territóriu. Nel sul la comarca s'alcuentra el [[Riu|riu]] [[Tietal|Tietal]] nel que desembocan las gargantas i regachus que nacin ena sierra. ==Lista de monicipius dela comarca "La Vera"== * [[Aldeanueva dela Vera]] * [[Arroyu-Molinus dela Vera]] * [[Collau]] * [[Quacus]] * [[Garganta la Olla]] * [[Gargüera|Gargüera dela Vera]] * [[Guihu e Santa Bárbara]] * [[Xaraís dela Vera]] * [[Harandilla dela Vera]] * [[Losal dela Vera]] * [[Madrigal dela Vera]] * [[Passarón dela Vera]] * [[Robreillu dela Vera]] * [[Talaveruela dela Vera|Taleruela dela Vera]] * [[Tejea del Tietal]] * [[Torromenga]] * [[Val-Verdi dela Vera]] * [[Viandal|Viandal dela Vera]] * [[Villanueva dela Vera]] [[Image:Aldeanueva de la Vera and Sierra de Gredos.jpg|thumb|400px|[[Aldeanueva la Vera]] al pie la [[sierra e Greus|Sierra e Greus]].]] ==El climi== El climi e La Vera tiini una marcá enfluéncia alántica que prevoca una tupa precipitacionis enos mesis d'otoñu-ibielnu. Pola su parti las temperaturas máisimas i ménimas son mas suavis de lo que corresponderia a la su latitú, esti hechu es ebiu en gran miia a la Sierra e Greus, qu'en ibielnu protehi e los vientus del norti i en vranu refresca el huerti asolanaeru diurnu con suaves brisas que fluin de la montaña al valli, efetu meteorolóhicu conocio cumu Brisas de montaña i Brisas de valli. ==Atihus== *[https://web.archive.org/web/20080308061812/http://www.comarcadelavera.com/ Páhina oficial la comarca la Vera] *[https://web.archive.org/web/20120817152055/http://www.portalvera.com/ Puertal d'enhormación i servícius al tentu la comarca la Vera] {{Comarcas d'Estremaúra}} [[Categoría:Província e Caçris]] qi5nvbtt37cxkbtlikj66i2qqn5ixjw Prantilla:Monicipius de Caçris 10 1802 143472 142370 2026-06-03T11:38:52Z ~2026-32973-21 20357 143472 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Monicipius de Caçris | title = [[List of monicipius de Caçris|Monicipius]] de [[Província e Caçris|Caçris]] | image = [[Image:Flag of Extremadura with COA.svg|border|50px|Flag of Extremadura]] |list1 = <div class="center">[[L'Abadía]]{{·}} [[L'Abertura]]{{·}} [[L'Аciúchi]]{{·}} [[El Adrillal]]{{·}} [[L'Agrijuela]]{{·}} [[Alagón del Ríu|Alagón]]{{·}} [[Albalá]]{{·}} [[Alcántara (puebración)|Alcántara]]{{·}} [[Alcollarín]]{{·}} [[Alcuesca]]{{·}} [[Aldea el Canu]]{{·}} [[L'Aldea]]{{·}} [[Aldea-Nueva dela Vera]]{{·}} [[Aldea-Nueva del Caminu]]{{·}} [[Aldiuela]]{{·}} [[Alía]]{{·}} [[L'Alisea]]{{·}} [[Almarás]]{{·}} [[Almorín]]{{·}} [[L'Arroyu-dela-Lus]]{{·}} [[Arroyu-Molinus]]{{·}} [[Arroyumolinus de la Vera]]{{·}} [[Azetuna]]{{·}} [[El Azevu]]{{·}} [[Los Bañus]]{{·}} [[Barrau]]{{·}} [[Belvís]]{{·}} [[Benquerencia]]{{·}} [[Berçocana]]{{·}} [[El Berrocaleju]]{{·}} [[El Bonal d'Ibol]]{{·}} [[Botija]]{{·}} [[Las Broças]]{{·}} [[Cabañas del Castillu]]{{·}} [[Cabeça-Vellosa]]{{·}} [[Cabeçuela el Valli]]{{·}} [[Cabreru]]{{·}} [[Caçorrilla]]{{·}} [[Caçris]]{{·}} [[El Cahalsu]]{{·}} [[Calçaílla]]{{·}} [[Caminu-Moriscu]]{{·}} [[El Campillu de Delitosa]]{{·}} [[El Campu]]{{·}} [[Cañameru]]{{·}} [[Cañaveral]]{{·}} [[El Carcavosu]]{{·}} [[Carrascaleju]]{{·}} [[El Carvaju]]{{·}} [[Casal de Caçris]]{{·}} [[Casangomi]]{{·}} [[El Casal de Palomeru]]{{·}} [[Los Casaris]]{{·}} [[Las Casas de don Antoniu]]{{·}} [[Las Casas de Millán]]{{·}} [[Casas de Miravete]]{{·}} [[Las Casas del Castañal]]{{·}} [[Las Casas del Monti]]{{·}} [[Casa-Tejá]]{{·}} [[Casillas de Coria]]{{·}} [[El Castañal]]{{·}} [[Ceclavín]]{{·}} [[Ceillu]]{{·}} [[El Cerezu]]{{·}} [[Cillerus]]{{·}} [[El Collau]]{{·}} [[La Conquista dela Sierra]]{{·}} [[Coria]]{{·}} [[La Cumbri]]{{·}} [[La Çarça de Granaílla]]{{·}} [[La Çarça de Montanchi]]{{·}} [[Çarça-la-Mayol]]{{·}} [[Çorita]]{{·}} [[Delitosa]]{{·}} [[Descargamaría]]{{·}} [[Las Eljas]]{{·}} [[Ervás]]{{·}} [[El Escurial]]{{·}} [[Fresnedoso de Ibor]]{{·}} [[Galisteu]]{{·}} [[Garciás]]{{·}} [[La Garganta]]{{·}} [[Garganta-la-Olla]]{{·}} [[Gargantilla]]{{·}} [[Gargüera]]{{·}} [[Garrovillas]]{{·}} [[Garvín]]{{·}} [[Gata]]{{·}} [[El Gordu]]{{·}} [[La Granja]]{{·}} [[Guadalupi]]{{·}} [[El Guijitu]]{{·}} [[El Guiju de Coria]]{{·}} [[El Guiju de Granaílla]]{{·}} [[El Guiju de santa Bárbara]]{{·}} [[Herramperi]]{{·}} [[Herrera d'Alcántara]]{{·}} [[Herreruela]]{{·}} [[Higuera]]{{·}} [[Hoyus]]{{·}} [[La Igal]]{{·}} [[Los Inojalis]]{{·}} [[Logrossán]]{{·}} [[El Losal]]{{·}} [[Madrigal]]{{·}} [[Madrigaleju]]{{·}} [[Mairoñera]]{{·}} [[Majás]]{{·}} [[Malpartía de Caçris]]{{·}} [[Malpartía de Prasencia]]{{·}} [[Marchegás]]{{·}} [[La Mata]]{{·}} [[Membríu]]{{·}} [[Las Mesas]]{{·}} [[Miajás]]{{·}} [[Millanis]]{{·}} [[Mirabel]]{{·}} [[Monroi]]{{·}} [[Montanchi]]{{·}} [[Montermosu]]{{·}} [[Moraleja]]{{·}} [[Morcillu]]{{·}} [[Muedas]]{{·}} [[Nava'l-Conceju]]{{·}} [[Navalmoral de la Mata]]{{·}} [[Nava'l-Villal]]{{·}} [[Las Navas]]{{·}} [[Naveçuelas]]{{·}} [[Nuñu-Moral]]{{·}} [[Olguera]]{{·}} [[La Oliva de Prasencia]]{{·}} [[Palomeru]]{{·}} [[Passarón]]{{·}} [[El Pedrosu]]{{·}} [[La Pescueça]]{{·}} [[Peralea dela Mata]]{{·}} [[Peralea de san Román]]{{·}} [[Peralis]]{{·}} [[La Pesga]]{{·}} [[Piedra-Salva]]{{·}} [[El Pinu]]{{·}} [[El Piornal]]{{·}} [[Prasencia]]{{·}} [[Prasençuela]]{{·}} [[Poçuelu e Çarçón]]{{·}} [[Portagi]]{{·}} [[Porteçuelu]]{{·}} [[El Puertu]]{{·}} [[Quacus]]{{·}} [[Rebollal]]{{·}} [[Ríu-Lobus]]{{·}} [[Robleíllu de Gata]]{{·}} [[Robleíllu dela Vera]]{{·}} [[Robleíllu de Trugillu]]{{·}} [[El Robleu]]{{·}} [[Román Gordu]]{{·}} [[Rosaleju]]{{·}} [[Ruanis]]{{·}} [[Salorinu]]{{·}} [[Salva-Tierra de Santiagu]]{{·}} [[San Martín de Treveju]]{{·}} [[Santa Crus dela Sierra]]{{·}} [[Santa Crus de Paniagua]]{{·}} [[Santa Marta de Magasca]]{{·}} [[Santana]]{{·}} [[Santiagu d'Alcántara]]{{·}} [[Santiagu del Campu]]{{·}} [[Santivañi el Altu]]{{·}} [[Santivañi el Baxu]]{{·}} [[Sauceílla]]{{·}} [[Segura de Toru]]{{·}} [[La Serraílla]]{{·}} [[Serrejón]]{{·}} [[Sierra-Fuentis]]{{·}} [[Talaván]]{{·}} [[Talaveruela]]{{·}} [[Talayuela]]{{·}} [[Texea]]{{·}} [[Tieta]]{{·}} [[El Toril]]{{·}} [[Tornavacas]]{{·}} [[El Tornu]]{{·}} [[Torrecilla delos Ángelis]]{{·}} [[Torrecillas]]{{·}} [[Torrejón]]{{·}} [[La Torri de don Miguel]]{{·}} [[La Torri de santa María]]{{·}} [[Torromenga]]{{·}} [[Torromocha]]{{·}} [[Torrojoncillu]]{{·}} [[Torrorgás]]{{·}} [[Torriquemá]]{{·}} [[Trugillu (Caçris)|Trugillu]]{{·}} [[Uélaga]]{{·}} [[Val-d'Estillas]]{{·}} [[Val-de-Cañas]]{{·}} [[Val-de-Fuentis]]{{·}} [[Valdehúncar]]{{·}} [[Val-de-Moralis]]{{·}} [[Val-dela-Casa]]{{·}} [[Valli-Obispu]]{{·}} [[Valencia d'Alcántara]]{{·}} [[Val-Verdi del Fresnu]]{{·}} [[Val-Verdi dela Vera]]{{·}} [[Viandal]]{{·}} [[Villa'l-Campu]]{{·}} [[Villa'l-Rei]]{{·}} [[Villa-Mesías]]{{·}} [[Villa-Miel]]{{·}} [[Villa-Nueva dela Sierra]]{{·}} [[Villa-Nueva dela Vera]]{{·}} [[El Villal de Prasencia]]{{·}} [[El Villal del Pedrosu]]{{·}} [[Villas-Güenas]]{{·}} [[Vivarnandu]]{{·}} [[Xaraís de la Vera|Xaraís]]{{·}} [[Xaraizeju]]{{·}} [[Xarandilla]]{{·}} [[Xarilla]]{{·}} [[Xerti]]</div> }}<noinclude> [[Category:Spain municipality templates|Caçris]] [[Category:Monecipius dela provincia Caçris| ]] </noinclude> htec2frf8vvx75t6oq4k6y32wc650e8 Usuario:Olarcos 2 3582 143453 143414 2026-06-03T01:50:10Z Olarcos 82 /* Los mis endirguis */ 143453 wikitext text/x-wiki {{#babel:es|ext|pt-5|en-4|de-3|fr-3|it-3|ro-3|cat-2|la-2|ru-1|zh-1}} Bien-llegáus ala mi página d'ussuariu. Si algunu quieri empuntal-mi algún mensagi, que si es mestel gasti la [[Usuariu Caraba:Olarcos|çona de caraba]] desta mesma página de gastaol. {{Usuárius/Güiquipedista}} {{Usuárius/Ortugrafia}} == Los mis endirguis == {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 style="width:60%;text-align:center;clear:all; margin-left:3px;" |- !Align=left bgcolor=black style="color:white"|&nbsp;Creaus&nbsp;<small></small> |- | <div [[style=" height:600px; font-size:90%;overflow: auto;"> *[[Nuversidá Politénica de Mairil]] *[[Tiflis]] *[[Reikiavik]] *[[Covilhã]] *[[Beira Baxa]] *[[Guarda]] *[[Cannes]] *[[Festival de Cini de Cannes]] *[[Cristian Mungiu]] *[[Diana Gómez]] *[[José de Alencar]] *[[Machado de Assis]] *[[Roger Escapa Farrés]] *[[Eça de Queiroz]] *[[Afonso Reis Cabral]] *[[Peseta]] *[[Rui Couceiro]] *[[Península de Yucatán]] *[[Virreinatu de Nueva España]] *[[Camilo José Cela]] *[[Chicho Ibáñez Serrador]] *[[Nuversidá de Potsdam]] *[[Potsdam]] *[[Alexander von Humboldt]] *[[Nuversidá Babeș-Bolyai]] *[[Norman Manea]] *[[Cometa]] *[[Edmond Halley]] *[[Joseph Louis Lagrange]] *[[Valaquia]] *[[Alfredo Landa]] *[[Gracia Querejeta]] *[[Nuversidá Complutense de Mairil]] *[[Fernando León de Aranoa]] *[[Elías Querejeta]] *[[Carlos Saura]] *[[Prémius Goya]] *[[Arón Piper]] *[[Omar Ayuso]] *[[Nuversidá Carlos III de Mairil]] *[[América del Norti]] *[[Vicente Paredes]] *[[Estitutu Coltural Rumanu]] *[[Premius Gaudí]] *[[Maramureș]] *[[Ion Negoițescu]] *[[David Moragas]] *[[Sitiu de Badajós (1705)]] *[[Centru Coltural Coreanu n'España]] *[[Cluj-Napoca]] *[[Estitutu Confuciu]] *[[Agatha Christie]] *[[Louis Pasteur]] *[[British Council]] *[[Provincia d'Estremaura]] *[[Alliance Française]] *[[Sociedá Dante Alighieri]] *[[Dinastía aftasí]] *[[Goethe-Institut]] *[[Corona de Castilla]] *[[César Muñoz]] *[[Provincia de Trugillu (España)]] *[[Alejandro Amenábar]] *[[Julio Peña Fernández]] *[[Reinu d'Iberia]] *[[Sagrajas]] *[[Batalla de Sagrajas]] *[[Idioma georgianu]] *[[Siena]] *[[Cimabue]] *[[Abderramán II]] *[[Alcaçaba de Méria]] *[[Bernardo de Alderete]] *[[Donkervoort]] *[[Dolmen del prau de Lácara]] *[[Carlos Benito]] *[[David Cirici]] *[[Ídolu d'Estremaúra]] *[[Buyumbura]] *[[George Enescu]] *[[El lince con botas]] *[[Manu Pérez]] *[[Năsăud]] *[[Ídolu de Garrovillas]] *[[Kigali]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Bronzi d'Alcántara]] *[[Antananarivu]] *[[Dolmen de Toriñuelu]] *[[Dolmen de Magacela]] *[[Hugo Travers]] *[[Cueva de Santa Ana]] *[[Muralla de Prasencia]] *[[Francesco Petrarca]] *[[Leïla Slimani]] *[[Gaborone]] *[[Bangui]] *[[Hunus]] *[[Ioana Nicolaie]] *[[Mbabane]] *[[Lilongüe]] *[[Nairobi]] *[[Harare]] *[[Dodoma]] *[[Kampala]] *[[Yuba]] *[[Uagadugú]] *[[Mogadisciu]] *[[Yibuti (ciá)]] *[[Nuakchot]] *[[Dakar]] *[[Conakry]] *[[Freetown]] *[[Unidas por Extremadura]] *[[Daniel Pennac]] *[[Monrovia]] *[[Yamusukro]] *[[Silabariu mandombe]] *[[Luenga lingala]] *[[Brazzaville]] *[[Abuya]] *[[Golfu de Guinea]] *[[Lomé]] *[[Windhoek]] *[[Libreville]] *[[Claudiu Ptolomeu]] *[[Ajaccio]] *[[Vándalus]] *[[Vulcán]] *[[San Marinu (ciá)]] *[[Palmira]] *[[Emperiu Romanu d'Ocidenti]] *[[Reinu visigodu]] *[[Yaoundé]] *[[Golfu de Finlándia]] *[[Montevideu]] *[[Yamena]] *[[Jartum]] *[[Tangu]] *[[Flamencu]] *[[Nuversidá Entrenacional d'Andaluzía]] *[[Miguel Poveda]] *[[Antonio de Nebrija]] *[[Colton Haynes]] *[[Nuversidá Nebrija]] *[[Estitutu Camões]] *[[Estitutu Cervantes]] *[[Estitutu Ramón Llull]] *[[James van der Beek]] *[[Permafrost]] *[[Premiu Nobel]] *[[Víctor Gutiérrez Santiago]] *[[Xi Jinping]] *[[Nuversidá de Harvard]] *[[Academia Rumana]] *[[Maia Sandu]] *[[Nicușor Dan]] *[[Netflix]] *[[Albuquerque]] *[[Neil Patrick Harris]] *[[Clarice Lispector]] *[[Hollywood]] *[[Zachary Quinto]] *[[Marlene Dietrich]] *[[Premius Óscar]] *[[Nuversidá de California]] *[[Talasocracia]] *[[James Dean]] *[[Montgomery Clift]] *[[Brandon Sanderson]] *[[Benquerencia]] *[[Ulán Bator]] *[[Siberia]] *[[Imperiu Russu]] *[[Ge'ez]] *[[Menelik II de Etiopía]] *[[Talaveruela]] *[[El Cerezu]] *[[Xarilla]] *[[Delta del Danubiu]] *[[Adis Abeba]] *[[Mdina]] *[[Luenga maltesa]] *[[La Valeta]] *[[Luenga Irlandesa]] *[[Bristol]] *[[Henry Benedict Medlicott]] *[[Gondwana]] *[[Praia]] *[[Idioma lituano]] *[[María Egual]] *[[Juan Latinu]] *[[Chisinau]] *[[Wladimir Köppen]] *[[Idioma búlgaru]] *[[Clasificación climática de Köppen]] *[[Riga]] *[[Vilna]] *[[Kaunas]] *[[Luneburgu]] *[[Pedru I de Russia]] *[[Diego de Torres Villarroel]] *[[Calderu]] *[[Kingston]] *[[Bruce W. Wardropper]] *[[Kazán]] *[[Clara Jara de Soto]] *[[Günter Grass]] *[[Lübeck]] *[[Ramon Llull]] *[[Liga Hanseática]] *[[CSIC]] *[[Museu del Hermitage]] *[[Dubái (ciá)]] *[[Dubái]] *[[Provença]] *[[Caracas]] *[[Arrescuñacielus]] *[[Ventura de los Reyes Prósper]] *[[José Antonio Pavón y Jiménez]] *[[Malmö]] *[[Leonardo Dantés]] *[[Ñuflo de Chaves]] *[[Roberto Iniesta]] *[[Valli d’Aran]] *[[Arti románicu]] *[[Arti mudejal]] *[[Arti góticu]] *[[Fra Angélico]] *[[Museu Nacional del Prado]] *[[Herreruela]] *[[Aveiru]] *[[Fábrica de diplomas]] *[[Baltasar Gracián]] *[[Marcel Ciolacu]] *[[Embalsi de Valdecañas]] *[[El Berrocaleju]] *[[Almorín]] *[[Sajonis de Transilvania]] *[[Transilvania]] *[[Altadena]] *[[Eugene Smith]] *[[Delitosa]] *[[Pasadena]] *[[Paul Verlaine]] *[[Arthur Rimbaud]] *[[Sonetu]] *[[Garvín]] *[[Belvís]] *[[Arad]] *[[Monicipiu]] *[[Herrera d'Alcántara]] *[[Mari del Norti]] *[[Sibiu]] *[[Klaus Iohannis]] *[[Almeida Garrett]] *[[Fernando Namora]] *[[Antero de Quental]] *[[Nuversidá de Coimbra]] *[[Miguel Torga]] *[[Viandal]] *[[Lengua sueca]] *[[Tallín]] *[[Premio Camões]] *[[Mia Couto]] *[[Irène Némirovsky]] *[[Valli]] *[[El Gordu]] *[[California]] *[[Toponimia]] *[[Castaña]] *[[Choçu]] *[[Manila]] *[[Conrad Ricamora]] *[[Piçarra del Barrau]] *[[Peralea de san Román]] *[[Batalla de Trafalgar]] *[[Revolución francesa]] *[[Azetuna]] *[[El Toril]] *[[Garganta del Obispu]] *[[Sierra de San Bernabé]] *[[Zane Phillips]] *[[Fire Island]] *[[Malabo]] *[[Alfabetu latinu]] *[[Puertu Montt]] *[[Ahmed III]] *[[Imperiu otomanu]] *[[Constantin Brâncoveanu]] *[[Península de Cotentin]] *[[Islas del Canal]] *[[Mari Bálticu]] *[[Canal dela Mancha]] *[[Napoleón III Bonaparte]] *[[Alexandru Ioan Cuza]] *[[Parqui natural de Cornalvu]] *[[Nuversidá Alexandru Ioan Cuza de Iași]] *[[Tomasz Ziętek]] *[[Margarita Salas]] *[[Mircea Cărtărescu]] *[[Piața Universității]] *[[Nuversidá de Bucarest]] *[[Ana Aslan]] *[[Joël Dicker]] *[[Montis Cárpatus]] *[[Alberto Amarilla]] *[[Constantin Brâncuși]] *[[Aitana Sánchez-Gijón]] *[[Keanu Reeves]] *[[Jón Þór Birgisson]] *[[Sigur Rós]] *[[Nuversidá de Güelva]] *[[Olga Roriz]] *[[Tiago Guedes]] *[[Luís de Camões]] *[[Nuversidá de Lisboa]] *[[Afonso Cruz]] *[[Chino mandarín]] *[[The Guardian]] *[[José Eduardo Agualusa]] *[[Dueru]] *[[Ianis Hagi]] *[[Tennessee]] *[[Ryan Phillippe]] *[[Elvis Presley]] *[[Las Vegas]] *[[Andre Agassi]] *[[Martin Luther King]] *[[Baltimore]] *[[Maputo]] *[[Directol de cini]] *[[Caminu de Santiagu]] *[[Domiñu Internet]] *[[João Salaviza]] *[[Puesía]] *[[Iași]] *[[Erfurt]] *[[Max Weber]] *[[António Costa]] *[[Luanda]] *[[Revolución delos Cravelis]] *[[Marcelo Rebelo de Sousa]] *[[Luís Montenegro]] *[[Coordenadas geográficas]] *[[Província d'Albaceti]] *[[Islas Aleutianas]] *[[Mari de Bering]] *[[Alaska]] *[[Uropa Ocidental]] *[[Nicolae Iorga]] *[[Johannes Gutenberg]] *[[Biblia de Gutenberg]] *[[Romanticismu]] *[[Sacru Emperiu Romanu Germánicu]] *[[Emperiu otomanu]] *[[Esteban III de Moldavia]] *[[Botoșani]] *[[Mihai Eminescu]] *[[Timisoara]] *[[Riu Volga]] *[[Leonardo DiCaprio ‎]] *[[Torri de Shújov nel riu Oká]] *[[Riu Oká]] *[[Alcaldi]] *[[Dicionário Priberam da Língua Portuguesa]] *[[Hepatitis]] *[[Riu Moscova]] *[[Testigus de Jehová]] *[[Ethnologue]] *[[Ud]] *[[Casas del Castañal]] *[[Arroyumolinus de la Vera]] *[[Proutu enteriol brutu]] *[[Donald Trump]] *[[Sierra de Tormantus]] *[[Toscana]] *[[Estatutu autonomia]] *[[Oriol Nolis]] *[[Códigu postal]] *[[Gargüera]] *[[Cabreru]] *[[Angela Merkel]] *[[Coimbra]] *[[Riu la Prata]] *[[Luenga oficial]] *[[Puebración]] *[[Argentina]] *[[Cáparra]] *[[Prencipau d'Astúrias]] *[[Produtu interiol brutu]] *[[Comuniá Autónoma]] *[[Helmanamientu de ciais]] *[[Lisboa]] *[[Océanu Atlánticu]] *[[Andaluzia]] *[[Juan Carlos I d'España]] *[[55 Cancri]] *[[Lógica]] *[[Praneta]] *[[Unión Uropea]] *[[Zona Euru]] *[[Euru]] *[[Salamanca]] *[[Montis Uralis]] *[[Rei]] *[[Inu]] *[[Capital]] *[[Monea]] *[[Luenga oficial]] *[[Austrália]] *[[Andorra]] *[[Malotia]] *[[Continenti]] *[[Antáltia]] *[[Matemáticas]] *[[Fráncia]] *[[Dinamarca]] *[[Alemaña]] *[[Itália]] *[[Portugal]] *[[Península d'Anatólia]] *[[Barrocu]] *[[Mari Negru]] *[[Estrechu d'Otrantu]] *[[Mari Adriáticu]] *[[Península Itálica]] *[[II Guerra Mundial]] *[[Península Ibérica]] *[[Mari Colorau]] *[[África]] *[[Mari Mediterráneu]] *[[Ásia]] *[[Província de Caçris]] *[[España]] *[[Caçris]] *[[Barrau]] *[[Mairil]] *[[Almendraleju]] *[[Argélia]] *[[Marruecus]] *[[Islándia]] *[[Irlanda]] *[[Áustria]] *[[Reinu Uniu]] </div> |} <table style="float: left; margin-bottom: 0.1em; border: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #082567; width: 100%"> <tr><td><h3 style="border-bottom: #3D9140 solid 1px; border-right: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #50C878; text-align: center; padding: 3px; margin-bottom: -2px;"><font face="trebuchet ms" color="#082567"><big>''Paísis ondi he estau:''<big></font></h3></td></tr><tr><td><div style="padding-left: 3px; padding-right: 3px; padding-top: 0px; padding-bottom: 1px; text-align: left; font-family: arial, sans-serif; font-size: 99%;" class="plainlinks"> <center> {| style="border:1px; border: thin solid grey; background-color:#F0DC82" |align="right"|Añus/Mesis: |align="left"|[[Imagen:Flag of Spain.svg|44px|España]] [[Imagen:Flag of Argentina.svg|45px|Argentina]] [[Imagen:Flag of Germany.svg|46px|Alemania]] [[Imagen:Flag of Portugal.svg|44px|Portugal]] [[Imagen:Flag of Romania.svg|44px|Rumanía]] |- |align="right"|Semanas: |align="left"|[[Imagen:flag of Brazil.svg|42px|Brasil]] [[Imagen:Flag of France.svg|44px|Francia]] [[Imagen:Flag of Russia.svg|44px|Rusia]] [[Imagen:Flag of Mongolia.svg|57px|Mongolia]] [[Imagen:Flag of China.svg|44px|China]] [[Imagen:Flag of the United Kingdom.svg|48px|Reino Unido]] [[Imagen:Flag of Italy.svg|44px|Italia]] [[Imagen:Flag of USA.svg|53px|Estaus Unius]] |- | |- |align="right"|Días: |align="left"|[[Imagen:Flag of Austria.svg|44px|Austria]] [[Imagen:Flag of Switzerland.svg|30px|Suiça]] [[Imagen:Flag of Liechtenstein.svg|47px|Liechtenstein]] [[Imagen:Flag of Paraguay.svg|48px|Paraguay]] [[Imagen:Flag of Chile.svg|41px|Chile]] [[Imagen:Flag of the Netherlands.svg|41px|Holanda]] [[Imagen:Flag of Belgium (civil).svg|41px|Bélgica]] [[Imagen:Flag of Monaco.svg|34px|Monaco]] [[Imagen:Flag of the Czech Republic.svg|40px|República Checa]] [[Imagen:Flag of Sweden.svg|45px|Suecia]] [[Imagen:Flag of Denmark.svg|38px|Dinamarca]] [[Imagen:Flag of Norway.svg|38px|Noruega]] [[Imagen:Flag of Finland.svg|47px|Finlandia]] [[Imagen:Flag of Estonia.svg|43px|Estonia]] [[Imagen:Flag of Latvia.svg|52px|Letonia]] [[Imagen:Flag of Poland.svg|45px|Polonia]] [[Imagen:Flag of Slovenia.svg|55px|Eslovenia]] [[Imagen:Flag of Slovakia.svg|45px|Eslovaquia]] [[Imagen:Flag of Hungary.svg|55px|Hungría]] [[Imagen:Flag of Croatia.svg|53px|Croacia]] [[Imagen:Flag of Ukraine.svg|40px|Ucrania]] [[Imagen:Flag of Morocco.svg|40px|Marruecos]] [[Imagen:Flag of Kazakhstan.svg|50px|Kazajistán]] [[Imagen:Flag of Ireland.svg|50px|Irlanda]] [[Imagen:Flag_of_Scotland.svg|40px|Escocia]] [[Imagen:Flag of Malta.svg|38px|Malta]] [[Imagen:Flag of Moldova.svg|50px|Moldóvia]] |- |- |- | |} </center> </td></tr></table> nvzh2fk5b417xncvzgn563l25cfwgjl Cobitis vettonica 0 3590 143445 136912 2026-06-03T01:42:19Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 143445 wikitext text/x-wiki {{Infobox animalia |nombriautótonu=Lamprea, <small>Colmilleja</small> |Imagin= |Mapa=Cobitis_vettonica_dis.PNG |Reinu=Animalia |Filu=Cordata |Crassi=Actinopterygii |Ordin=Cypriniformis |Família=Cobitidae |Géniru=Cobitis |Espécii=C. vettonica |Autol=Doadrio & Perdices, 1997 |Estau=EN }}La '''lamprea''' (''Cobitis vettonica''), tamién conocia comu '''colmilleja del Alagón'''<ref group=n>Esti nombri, de nueva criación, mos vien pol me del [[luenga española|español]] i se gasta pa deferenciala de l'otra colmilleja (''[[Cobitis paludica]]''), tamién pressenti en [[Estremaura]] i el restu la [[Península Ibérica]].</ref>, es una [[espécii (biologia)|espécii]] de [[pezi]] la [[família (biologia)|família]] [[Cobitidae]] endémica la cuenca el [[riu Alagón]], en [[Estremaura]]. Enantis se creiba qu'era una subespécii de ''[[Cobitis paludica]]'', peru agora es tratá comu una espécii diferenti originá pol aislamientu geográficu.<ref name="estatus">Pérez-Bote, J.L., [https://web.archive.org/web/20110921221908/http://www.dip-badajoz.es/publicaciones/reex/rcex_1_2002/estudios_10_rcex_1_2002.pdf ''Estatus y conservación de la ictiofauna en Extremadura'']</ref> == Descrición == Se trata dun pezi relativamenti aplanau, con un longol menol de 10 [[centímetru]]s. A la contra qu'el restu los sus parientis, tien los barbillonis bucalis cortus abondu, a vezis cuasi invisibris. Las sus aletas, en general, son tamién más cortinas. La espécii pressenta un huerti [[dimorfismu sessual]], huendu las hembras muchu mayoris que los machus. La [[freça]] aconteci entri [[abril]] i [[juñu]].<ref name="viciopesca">[https://web.archive.org/web/20090723011105/http://www.viciopesca.net/pages/colmilleja.php#colmillejaa Viciopesca.net. ''Colmillejas: Colmilleja del Alagón''].</ref> Son [[ovíparu]]s i no realizan cudiaus parentalis dingunu.<ref name="educarex">http://contenidos.educarex.es/mci/2003/19/especies/colmillejadelalagon.htm</ref> == Destribución i ábita == Es una espécii [[endémica]] la [[Península Ibérica]]. La su ária destribución tien unus 50 [[km²]], i abita preferentimenti enos tramus con hondus con pieras de los culsus meyus i altus de los [[riu]]s i arroyus pretenecientis a la cuenca el riu Alagón,<ref name="mma">[[Ministerio de Medio Ambiente]]: http://www.mma.es/secciones/biodiversidad/inventarios/inb/atlas_Peces/Cobitis_vettonica.htm</ref> ena [[província Caçris]] i, mu puntualmenti, nel sul de la [[província de Salamanca]]. Prefii, pol tantu, auguas craras i ossigenás que, amás, están más a salvu la entervención umana. == Conselvación == Pol me la su poca capaciá dispersión, la degradación del su abitaeru pol parti el ombri i su utilización comu cebu vivu, las sus puebracionis án sufriu un gravíssimu descensu. Estu, agravau pola su escrusiviá i pola presséncia espéciis essóticas competioras, a propiciau que la [[Junta de Extremadura]] la encluya ena lista d'espéciis amenazás, catalogándola comu "Sensible a la alteración de su hábitat".<ref>{{Cita web |url=http://www.extremambiente.es/index.php?option=com_content&view=article&id=1353&Itemid=165 |título=Catálogo Regional de Especies Amenazadas de Extremadura |fechaacceso=2009-09-02 |archive-date=2009-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091221175324/http://www.extremambiente.es/index.php?option=com_content&view=article&id=1353&Itemid=165 |dead-url=yes }}</ref> == Huentis == === Notas === {{Lista notas}} === Referéncias === {{Listaref}} === Bibliografía === *Pérez-Bote, J.L., ''Los peces de Extremadura''. Universitas editorial, [[Baajó]] *Pérez-Bote, J.L., ''Peces. Claves para la identificación de la fauna extremeña''. [[Univelsiá d'Estremaura]], Servicio de Publicaciones. [[Caçris]], [[2000]] == Atijus == *[http://atlas.drpez.org/Cobitis-vettonica-fotos Fotos de ''Cobitis vettonica'' en Dr. Pez] [[Categoría:Fauna]] qrydnpkyzbk6xhrxdx2upxwm49a333y Sidney 0 3673 143434 140575 2026-06-02T12:37:27Z ~2026-32558-71 20350 /* */ 143434 wikitext text/x-wiki {{ficha de entidad subnacional}} '''Sidney''' es una ciá [[Austrália|australiana]], capital el [[Estau Nueva Galis el Sul]], ena costa oriental. Tien 4.336.374 abitantis, huendu la ciá más poblá el continenti. Allí s'alcuentra el famosu eifíciu la [[Ópera Sidney|Ópera]] 2029. == Estoria == Hue hundá polos británicus en 1788 pa servil comu carci<ref>National Geografic: [http://travel.nationalgeographic.com/places/photos/places-sydney-gallery-1/sydney-city.html Photo Gallery: Sydney Lifestyle].</ref>. En 1852 hue declará ciá, la primera en Austrália. En 2000 tuvun alli lugal los [[Juegus Olímpicus]]. == Retrataúras == <gallery> File:Sydney_opera_house_and_skyline.jpg|Sydney skyline File:Sydney_Harbour_Bridge_night.jpg|La Puenti la Baia de nochi File:Circular_Quay,_Sydneyoperahhouse.jpg|Edifíciu la Ópera Sidney </gallery> == Referencias == {{listaref}} == Atijus p'ahuera == {{commonscat|Sydney}} * [https://web.archive.org/web/20090202130020/http://www.cityofsydney.nsw.gov.au/translations/Spanish/default.asp ''City of Sydney''] Página oficial(en español) * [http://sidney.ws/fotos Fotografias de Sidney] [[Categoría:Austrália]] bfseoeq666qekl1xa2h0w4d228f5ezp 143435 143434 2026-06-02T12:37:41Z Quinlan83 14856 Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-32558-71|~2026-32558-71]] ([[User talk:~2026-32558-71|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:Sa~eswiki|Sa~eswiki]] 140575 wikitext text/x-wiki {{ficha de entidad subnacional}} '''Sidney''' es una ciá [[Austrália|australiana]], capital el [[Estau Nueva Galis el Sul]], ena costa oriental. Tien 4.336.374 abitantis, huendu la ciá más poblá el continenti. Allí s'alcuentra el famosu eifíciu la [[Ópera Sidney|Ópera]]. == Estoria == Hue hundá polos británicus en 1788 pa servil comu carci<ref>National Geografic: [http://travel.nationalgeographic.com/places/photos/places-sydney-gallery-1/sydney-city.html Photo Gallery: Sydney Lifestyle].</ref>. En 1852 hue declará ciá, la primera en Austrália. En 2000 tuvun alli lugal los [[Juegus Olímpicus]]. == Retrataúras == <gallery> File:Sydney_opera_house_and_skyline.jpg|Sydney skyline File:Sydney_Harbour_Bridge_night.jpg|La Puenti la Baia de nochi File:Circular_Quay,_Sydneyoperahhouse.jpg|Edifíciu la Ópera Sidney </gallery> == Referencias == {{listaref}} == Atijus p'ahuera == {{commonscat|Sydney}} * [https://web.archive.org/web/20090202130020/http://www.cityofsydney.nsw.gov.au/translations/Spanish/default.asp ''City of Sydney''] Página oficial(en español) * [http://sidney.ws/fotos Fotografias de Sidney] [[Categoría:Austrália]] k0j3w08ha4ycorlkk71yylahsiu4jqr Taekwondo 0 4760 143467 126691 2026-06-03T09:40:34Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 143467 wikitext text/x-wiki {{Haltan referéncias}}{{Por mejoral}}{{Pol corrigil}}[[File:COOK (GBR) VS ZHU (CHN) BM -80KGM12.JPG|thumb|295px|Competición de taekwondo olímpicu]] El T'''aekwondo''' (en [[Luenga coreana|coreanu]]: 태권도, 跆拳道), tamién escrevíu comu ''Tae Kwon Do'' o ''Taekwon-Do'', es un arti marcial i deporti de combati col su origi'n Corea. Es mu conocíu i populal pol espetáculu delas sus ténicas de pie, i ogañu es una delas artis marcialis más praticás. == Estoria == Conform ala tradición, el <u>desenreoal</u> del Taekwondo escomençó cerca d'hazi 2000, cola prática'l arti marcial nativu "Taekkyo" comu basi dela hundación del Taekwondo'n [[1955]]. Enos siguientis añus, el deporti si destendió pol mundu. Enos [[Juegus Olímpicus]] de [[Seúl]], [[Repúbrica de Corea]], del [[1988]]'l taekwondo hizu la su primel apareción en esti concursu comu un deporti d'essibición. En esti eventu <u>competierun</u> 183 [[aleta]]s (120 hombris i 63 mujelis) de 34 paisis <u>diversus</u> en 8 deferentis devisionis de pesu tantu para hombris comu para mugelis. Enos [[Juegus Olímpicus]] de [[Barcelona]] [[1992]] el taekwondo acontinaba huendu un deporti d'essibicion, i non sedrá ata los [[Juegus Olímpicus]] de [[Sidney]] [[2000]] quandu si convielti'n deporti olímpicu oficial. == Caraitirísticas == ''Tae-kwon-do'' senifica "via'l [[pie]] i'l puñu". Mucha genti creye erroñamenti qu'esti arti marcial si basa namás nel gastu delos pies. Es <u>asseñalau</u> que muchas ténicas de taekwondo gasta'l braçu i de hormas de golpis cona [[manu]], [[golpi de pie|el pie]] i al fin, la [[roílla]] (por exempru, para rotura de tablas, ladrillus i sotrus cacharrus). == Referencias == == Atijus pa'huera == * [https://web.archive.org/web/20120411134607/http://www.tae-kwon-doe.com/ Taekwondo] * [https://web.archive.org/web/20090208141436/http://www.wtf.org/ World Taekwondo Federation] Federación Mundial de Taekwondo * {{en}} [https://web.archive.org/web/20100326062921/http://www.raynerslanetkd.com/TTKD/TotallyTKD_Back_Issues.html Totally Tae Kwon Do magazine] Artículus al tentu el taekwondo. [[Categoría:Deportis]] kz1223s885zfshlfqwmvxk657s9rs35 Beatriz Rico 0 10806 143443 128599 2026-06-03T00:46:12Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 143443 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} '''Beatriz Juarros Rico''', más conocía comu '''Beatriz Rico''' ([[Avilés]], [[Asturias]], 25 de hebreru de 1970), es una atrís, cantanti i escreviora española. == Correúra profissional == === Cini === * ''Hermana, pero ¿qué has hecho?'', de [[Pedro Masó]] (1995). * ''Los hombres siempre mienten'', d'[[Antonio del Real]] (1995). * ''Istanbul kanatlarimin altinda'', de Mustafa Altioklar (1996). * ''Palace'', de [[Joan Gràcia]], de [[Paco Mir]] y [[Carles Sans]] (1996). * ''Pesadilla para un rico'', de [[Fernando Fernán Gómez]] (1996). * ''[[Corazón loco]]'', d'Antonio del Real (1997). * ''Simpatici e antipatici'' de Christian de Sica (1998). * ''Cuando el mundo se acabe te seguiré amando'', de Pilar Sueiro (1998). * ''Quince'', de [[Francisco Rodríguez Gordillo]] (1998). * ''[[Lázaro de Tormes]]'', de Fernando Fernán Gómez (2000). * ''Esta noche, no'', d'[[Álvaro Sáenz de Heredia]] (2001). * ''[[Historia de un beso]]'', de [[José Luis Garci]] (2002). * ''Atraco a las 3 y media'', de Raúl Marchand (2003). * ''[[Tiovivo c. 1950]]'', de José Luis Garci (2004). * ''[[Un día sin fin]]'', de Guido Manfredonia (2004). * ''[[El desenlace]]'', de [[Juan Pinzás]] (2005). * ''Cenizas del cielo'', de [[José Antonio Quirós]] (2008). * ''Radio Love'', de Leonardo de Armas (2009). * ''Abrázame'', de [[Óscar Parra de Carrizosa]] (2011). * ''[[El Clan (penícula de 2013)|El Clan]]'', de [[Jaime Falero]] (2013). * ''[[Las hijas de Danao]]'', de [[Fran Kapilla]] (2014). * ''Fuera de Foco'', de José Manuel Montes i Esteban Ciudad (2015). * ''El Manuscrito Vindel'', de José Manuel Fernández-Jardón (2016). * ''[[Si yo fuera rico (película)|Si yo fuera rico]]'', d'[[Álvaro Fernández Armero]] (2019). === Televisión === ==== Seriis ==== {| class="wikitable" !Añu !Títulu !Cadena !Pressonagis !Episodius |- |1996 |''[[Carmen y familia]]'' | rowspan="3" |[[La 1]] |Sole |16 episodius |- |1998 - 1999 |''[[A las once en casa]]'' |Julia |37 episodius |- |2000 |''[[Jacinto Durante, representante]]'' | |1 episodiu |- |2000 - 2001 |''[[Abierto 24 horas]]'' |[[Antena 3]] |Cris |34 episodius |- |2001 |''[[7 vidas]]'' |[[Telecinco]] |Sara |1 episodiu |- |2002 - 2004 |''[[Un paso adelante]]'' | rowspan="3" |[[Antena 3]] |Diana de Miguel |58 episodius |- |2006 |''[[Ellas y el sexo débil]]'' |Laura |4 episodius |- |2007 |''[[Manolo y Benito Corporeision]]'' | |2 episodius |- |2013 |''[[La que se avecina]]'' |[[Telecinco]] |Verónica "Vero" |1 episodiu |} ==== Pogramas ==== * ''[[Tu cara me suena (España)|Tu cara me suena 6]]'' comu Invitá (2017). * ''[[Así es la vida (programa de televisión)| Así es la vida]]'' como calavoraora (2023-presenti). === Teatru === * [[Don Juan Tenorio]] (1998). * Momentos de mi vida (2000), de [[Alan Ayckbourn]]. * [[Las señoritas de Avignon|Las señoritas de Aviñón]] (2001), junta [[María Asquerino]]. * [[Deseo bajo los olmos]] (2006). * El viaje hacia ninguna parte (2007), de [[Fernando Fernán Gómez]]. * Los 39 escalones (2008 i 2012). * Las novias de Travolta (2011). * Mejor viuda que mal casada (2011 y 2016). * Ladridos (2013). * Swingers (2016), de Tirso Calero. * Qué bello es morir (2016). * Antes muerta que convicta (2017-presente).<ref>{{Cita web|url=https://www.antesmuertaqueconvicta.com/|título=Antes Muerta Que Convicta|fechaacceso=2021-05-15|sitioweb=www.antesmuertaqueconvicta.com|archive-date=2021-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515054045/https://www.antesmuertaqueconvicta.com/|dead-url=yes}}</ref> * [[Palabras encadenadas]] (2019 y 2020), de [[Jordi Galceran]]. === Música === Á síu solista dela banda rock ''Be Rock''. === Literatura === En [[1993]] pubrica el su primel libru ''Y... ¿qué les digo a mis padres?''. El 20 de jeneru de 2021 debuta comu novelista con ''De Miss a más sin pas'', editá por [[Editorial Planeta]].<ref>{{Cita libro|título=De miss a más sin pasar por Albacete - Beatriz Rico {{!}} Planeta de Libros|url=https://www.planetadelibros.com/libro-de-miss-a-mas-sin-pasar-por-albacete/323784|fechaacceso=2021-05-15|idioma=es-es}}</ref> El 8 de hebreru de 2023 lança la su segunda novela ''Tú quédate conmigo... yo me encargo de que merezca la pena'', editá por Harper Collins Ibérica.<ref>{{Cita libro|título=Tú quédate conmigo... yo me encargo de que merezca la pena - Beatriz Rico {{!}} Harper Collins Ibérica|url=https://www.harpercollinsiberica.com/collections/harper-f/products/tu-quedate-conmigo-yo-me-encargo-de-que-merezca-la-pena-1}}</ref> == Referencias == {{listaref}} {{control de autoridades}} [[Categoría:Atoris|Rico, Beatriz]] mbzmc3s59gf92u6y594d9x2trq1n4f4 Malabo 0 11154 143464 142593 2026-06-03T06:07:54Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 143464 wikitext text/x-wiki {{ficha de entidad subnacional}} '''Malabo''' o '''Malabu''', dantis llamá '''Santa Isabel''', es la [[Capital (política)|capital]] de [[Guinea Ecuatorial]] (inque está n'acontinación la futura capital [[Oyala-Ciá dela Pas]] qu'la reemplazará) i dela provincia de Bioko Norti. Está localizá ena costa norti dela isla de [[Bioko]] —isla conocía dantis polos [[bubi]]s, los sus habitantis autóctonus, cumu ''Etulá'' i cumu ''[[Fernando Poo]]'' polos uropeus— i tien una puebración aproximá de 297000 habitantis. Los [[idioma]]s oficialis dela ciá, assina cumu de tol país, sonin l'[[Lengua castellana|español]] (idioma prencipal i práticamenti l'únicu gastau), el [[Luengua francesa|francés]] i el [[Lengua portuguesa|portugués]]. Malabu es la ciá más antigua de Guinea Ecuatorial. Por esti motivu se puein vel una gran cantidá d'edificius con arquitectura colonial que al mesmu tiempu convivin con edificius moernus construíus ena última i recienti etapa, ya endispués dela endependencia. Las callis del centru, cun un diseñu cuadrau, revelan la antigua concepción de ciá moerna, con çonas peatonais en toas ellas. La ciá tamién ofreci abondas çonas verdis i d'ociu. Esti fenómenu provoca una sensación d'arquitectura de presión atenuá pola baja estatura d'edificius nuna combinación entri occidentalización arquitectónica i africanismu. Se denominó '''Port Clarence''' ena su fundación, llevá a cabu polos [[Reinu Uniu|británicus]], i más alanti passó a llamal-si '''Santa Isabel''' duranti l'etapa española.<ref>Cita publicación|url=[http://cvc.cervantes.es/LENGUA/ANUARIO/anuario_06-07/pdf/paises_08.pdf](http://cvc.cervantes.es/LENGUA/ANUARIO/anuario_06-07/pdf/paises_08.pdf)%7Ctítulu=El casu del español en Guinea Ecuatorial|editorial=[[Instituto Cervantes]]|autor={{versalita|Nistal Rosique}}, Gloria|fechaacceso=4 de eneru de 2016</ref> En 1973, duranti la presidencia de [[Francisco Macías Nguema]] i enos primerus añus d'endependencia, recibió el nombri atual.<ref> Britannica, [[https://www.britannica.com/place/Malabo](https://www.britannica.com/place/Malabo) Malabo], britannica.com, USA, acedíu el 20 de juliu de 2019</ref> == Estória == === Conquista portuguesa dela región === En 1472, nun ententu por enllegal a una nueva ruta acia las [[Indias]], el naveganti [[Portugal|portugués]] [[Fernão do Pó|Fernando Poo]] destapó la isla de Bioko, que llamó "Fermosa".<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, USA, 2013, p. 174</ref> Más tardi la isla fue bautizá con el nombri del su destapaol, Fernando Poo. A prencipius del sigru XVI, concretamenti en 1507, el portugués [[Ramos de Esquivel]] realiçó un primer ententu de colonización uropea ena isla de Fernando Poo. Estabreció una factoría en ''Concepción'' (atual Riaba) i desenvolvió las plantacionis de [[caña de azúcar]], peru la hostilidá del autóctonu [[Bubi|puebru bubi]] i las malotias pussun fin rápidamenti a esta esperiencia. Con los trataus de San Ildefonso en 1777 i de El Pardo en 1778, duranti el reinaú del rei español [[Carlos III de España|Carlos III]] los portuguesis cedun a los españolis la isla de Fernando Poo, la d'[[Annobón]] i el derechu a realizal comerciu ena parti continental nuna çona d'enfluencia de 800 000 km² aproximadamenti n'África ([[golfo de Biafra]]), a cambiu dela [[Colonia del Sacramento]] nel [[Ríu dela Prata]] i la [[isla de Santa Catarina|isla de Santa Catalina]] frenqui a las costas [[Brasil|brasileñas]] (ocupás polos españolis). La çona s'estendía dendi el [[delta del Níger]] ata la desembocaura del [[río Ogooué|río Ogüé]] —nel atual [[Gabón]]— i comprendía, amás delas islas de Fernando Poo i [[Annobón]], las islas costeras de [[Isla Corisco (Guinea Ecuatorial)|Corisco]] i Elobey. Tras la expedición del Condi d'Argelejos (Brigadier Don Fernando Felipe de los Santos Toro) i el tenienti coronel [[Joaquín Primo de Rivera y Pérez de Acal|Primo de Rivera]], que desembarcó ena atual Luba el 24 d'otubri de 1778 pa tomal posesión n'nombri de [[Carlos III de España]] de los Territorius del Golfu de Guinea, a bordu de los barcus ''Santa Catalina'', ''Soledad'' i el [[bergantín]] ''Santiago'', se vierun marrás las deferentis tentativis de colonización pun parti d'España destas tierras, quien nu dedicó un particular enterés ena Guinea Española, i que en 1827 autorizó que los británicus gastaran la isla cumu basi pala labol de persecución dela trata de escravus. === Fundación británica dela ciá cumu ''Port Clarence'' === [[Archivu:HOLMAN(1840)_p367_CLARENCE_SETTLEMENT%2C_FERNANDO_PO.jpg|miniatura|izq|Eilustración de ''Port Clarence'' en 1840.]] En 1821, el capitán británicu Nelly abordó la isla de Fernando Poo. La encontró meyu abandoná i fundó l'estabrecimientu de ''[[Riaba|Melville Bay]]'' (Riaba). Angunus añus más tardi otru capitán británicu, [[William Fitzwilliam Owen]], decidió colonizal la isla i estabelcel nel norti dela mesma —el emplazamientu dela atual Malabu— una basi palos barcus británicus que perseguían a los traficantis uropeus d'[[comercio de esclavos africanos|escravus]]. Es assina cumu surdi, el 25 de diziembri de 1827 ''Port Clarence'', sobri las ruinas dun assentamientu portugués prevéu. El nombri hue elegíu n'onol al [[Duque de Clarence]], que endispués se convertiríe en [[Guillermo IV del Reino Unido]]. Los [[bubi]]s autótonus dela isla la llamaron "''Ripotó''" (''«lugal de los estranjerus»''). La puebración dela capital se fue acrecentandu pola llegada delos escravus libertus delos barcus apresaus pola armada británica que decidían quedal-si a viví ena isla. L'asentamientu delos libertus en Port Clarence hue anteriol ala formación de [[Sierra Leona]] cumuna colonia d'esclavus liberáus. Los descendientis destas pressonas esclavizás i liberás entavía permanecin ena isla. A ellus s'unirían otrus emigrantis aportaus cumu trabajantis libris proceentis delos atualis paísis de [[Liberia]], [[Sierra Leona]], [[Ghana]], [[Costa de Marfil]], [[Benín]], [[Nigeria]] i [[Camerún]], constituyendu el grupu de puebración conocíu cumu "criollus" u [[Fernandino (Guinea Ecuatorial)|fernandinus]], i que tien cumu lengua propia un [[pidgin]] bantú-inglés con elementus d'español. Duranti el periodu dela presencia británica, los cónsulis británicus se aconvertían automáticamenti en gobernaoris dela colonia. Entri ellus destacó el gobernaol [[John Beecroft]], un marinu mulatu británicu que moernizó la capital, cuya labol fue reconocía más tardi por [[España]] erigiendu un monumentu que s'alcuentra en [[Punta Fernanda]]. === Control definitivu español i nueva capital cumu ''Santa Isabel'' === [[Archivu:Isla de Fernando Poo – Vista de la playa y ciudad de Santa Isabel.jpg|miniatura|izq|Santa Isabel (atual Malabu), circa 1857, en ''[[El Museo Universal]]''.]] En 1844, quandu ya gobernaba la reina [[Isabel II de España]] tras la regencia dela su mairi María Cristina i [[Baldomero Espartero]], nun ententu de moernizal España i de rescatar el su patrimoniu, la Corona española le hizu sabiel al [[Reino Unido de Gran Bretaña e Irlanda|Reinu Uniu]] el su deseú de hacelsi de nuevu con el control dela colonia i, pun tantu, dela isla. Tardarun una década más pa llevá a cabu esti control direutu. La capital ya contaba con mayol dinamismu i las misionis religiosas protestantis estabán teniendu muchu éssitu. Dambos dos elementus ayudarun al cambiu d'actitú d'España, amás delas razonis internas ya aludías. Los españolis volverun a tomal control dela isla en 1855 i la capital ''Port Clarence'' hue rebautizá ''Santa Isabel'', n'onol a [[Isabel de Portugal (santa)|Santa Isabel d'Aragón]]. La capital dela isla de Fernando Poo se convirtió en capital dela [[Guinea Española]]. El su nombri atual le hue dau en 1973 cumu parti dela campaña del presidenti [[Francisco Macías Nguema]] pa sustituil los [[topónimo]]s d'orihin uropeu con nombris propiamenti africanus, n'onol a [[Malabo Lopelo Melaka]], últimu rei [[bubi]]. Malabu, iju del rei Moka, se entregó a los españolis, mientras que el su tíu [[Sas Ebuera]], jevi de los guerrerus bubi, reclamaba la legitimidad del tronu bubi i s'oponía a los españolis. Tras la su muerti nuna escaramuza con los españolis, Malabu se convirtió en rei sin oposición, peru sin atribucionis. Los clanis i localidais bubi tardarun n'aceptal la soberanía española sobri la isla, i ata 1912 nu se logró con la pacificación total dela isla. === Reinaú del terrol === [[Archivu:Malabo a 13-oct-01.jpg|miniatura|izq|Fotografía aérea dela bahía de Malabu enus añus 2000.]] Tras la [[endependencia de Guinea Ecuatorial]], duranti el llamau ''"Reinaú del terrol"'' de Macías Nguema, el ditaol reprimió a gran parti dela entelectualidá del país, eniciandu el procesu d'acaparamientu de los puestus dela alministración pública pun parti de los oriundus de [[Mongomo]] i del clan esangui. Abondus de los habitantis dela ciá tuvierun que abandonala. Enus últimus añus del su mandatu, prácticamenti un quintu dela puebración del país huyó. Entavía Malabu (nombri que adquirió en 1973 nel marcu de los [[Anexo:Cambios de topónimos en Guinea Ecuatorial|cambius de topónimus en Guinea Ecuatorial]]) trata de sanal las sus heridas d'essi periodu, si bien el sucesol ena jefatura del Estau, [[Teodoro Obiang Nguema]], presidenti dendi 1979 meyanti un [[Golpe de Libertad|golpi]] que depusu a Macías, nu a llevau a cabu mejoras de ningua crasi. D'atrás del cuartel cercanu al Palaciu del Gobernaol, hunqui a una playa negra ondi desemboca el [[río Cónsul]], s'alcuentra la ignominiosa i famosa [[prisión Playa Negra]] (tamién conocía cumu ''prisión de Blay Beach'' u ''Black Beach'' según otras versionis) ondi án siu aterráus numerosas pressonas dendi la endependencia en 1968. Entri los aterraus i torturaus s'alcuentran abondus lídeis políticus cumu [[Rafael Upiñalo]], [[Fabián Nsue]], [[Felipe Ondo Obiang]], [[Martín Puye]] del [[Movimiento para la Autodeterminación de la Isla de Bioko]] (MAIB) u [[Plácido Micó]] dela formación socialdemócrata [[Convergencia para la Democracia Social]] (CPDS). == Geografía == [[Archivu:Malabo coast line.jpg|miniatura|Vista del [[océano Atlántico|mari Atlánticu]], dendi Malabu.]] Malabu está situá al norti dela isla de Fernando Poo u Etula, enas coordenas 3°45′7.43″&nbsp;N i 8°46′25.32″&nbsp;E. El sul de Malabu está limitau pun el ríu Cónsul i justu al otru lau del ríu, al suroesti, s'alcuentra el ospital. Al oesti dela ciá, situau a unus 9 km del centru de Malabu, s'alcuentra el renovau [[Aeropuerto de Malabo-Santa Isabel]]. Ena región costera del norti dela ciá s'alcuentran [[bahía (geografía)|bahías]] i [[cabo (geografía)|cabos]]. El mayol de los cabus es el de punta dela Unidá Africana situau justu d'atrás del [[Palacio presidencial de Malabo|Palaciu Presidencial]] i que ocupa tola parti oriental dela bahía de Malabu. Otru cabu d'importancia es punta Uropa situau nel oesti dela ciá mu cercanu al aeropuertu. === Clima === [[Archivu:Klimadiagramm-Malabo-Aequatorial-Guinea-metrisch-deutsch.png|miniatura|Diagrama climatológicu de Malabu.]] A pesar dela su ubicación cercana al [[ecuador terrestre|ecuadol terrestri]], Malabu tien un clima [[húmedo]] i [[clima tropical|tropical]]. La ciá tien un promediu de 1800 [[mm]] de lluvia al añu. Malabu tien una pequeña i corta estación seca entri diziembri i hebreru i una larga estación lluviosa que cubri los nuevi mesis restantís. Las [[temperatura]]s duranti tol añu ena ciá son relativamenti constantis, cun un promediu de 25 °C. === Aministración === [[Archivu:Abayak, Malabo08230.JPG|miniatura|Barriu de Abayak, al oesti de Malabu, imajen de 2012.]] El atual [[alcaldesa|alcaldi]] del municipiu es Quintiliano Obiang Nkulu Nchama, quien estableci que los servicius municipalis previstos pol la ley i que son responsabilidá del municipiu son: [[red de abastecimiento de agua potable|abastecimientu d'agua potable]] i o tras [[fuente (arquitectura)|fuentis públicas]], [[alumbrado público|alumbráu públicu]], [[firme|pavimentación]] de caminus, [[cementerio]]s, [[limpieza]] i [[saneamiento]], el [[basura|tratamientu sanitariu de la basura]] i deshechus, [[desinfección]] i [[desinsectación]], casu d'emergencia —[[primeros auxilios]]—, las inspeccionis sanitarias i de bebius, la [[Sistemas de inspección|inspección]] sanitaria dela vivienda insalubre, el saneamientu, los [[banco (mueble)|bancus públicus]], [[matadero]]s, [[mercado]]s i la eliminación de [[aguas residuales|aguas estancadas]] entri otrus. === Lista de alcaldis dendi 1960<ref>cita web |url=[https://web.archive.org/web/20040906211713/http://www.ayuntamientodemalabo.com/malabo_es/ayuntamiento_de_malabo_lista_de_alcaldes.htm](http://www.ayuntamientodemalabo.com/malabo_es/ayuntamiento_de_malabo_lista_de_alcaldes.htm) |título=Lista de Alcaldes (de 1960 hasta hoy) |obra=Ayuntamiento de Malabo |fechaacceso=19 de noviembre de 2013 |urlarchivo=[https://web.archive.org/web/20040906211713/http://www.ayuntamientodemalabo.com/malabo_es/ayuntamiento_de_malabo_lista_de_alcaldes.htm](https://web.archive.org/web/20040906211713/http://www.ayuntamientodemalabo.com/malabo_es/ayuntamiento_de_malabo_lista_de_alcaldes.htm) |fechaarchivo=6 de septiembre de 2004</ref> === {{lista de columnas|3| * José Baeza * [[Wilwardo Jones Níger]] (1960-1961) * [[Abilio Balboa Arkins]] (1961-1967) * Antonio Ribeiro Ebuera * Julio Boneke Eiye * Julián Ehapo Bomaho * Vidal Choni Bekoba * Tomás Alfredo King Tomas * Rosendo Toichoa Boricó * Felipe Beta Tobachi * Antonio Ribeiro Ebuera * [[Elías Maho|Elías Maho Sicacha]] (1990-?) * Basilio Cañadas Idjabe * Cristina Djombe Djangani * Vicente Ebong Uwa * Bernardino Edu Oba * Victorino Bolekia Bonay * Gabriel Mba Bela * Isabel Eraúl Ivina * María Coloma Edjang Mbengono * Andrés Bololo Ekobo * Quintiliano Obiang Nkulu Nchama }} == Demografía == {| class="toccolours" style="width:180px; margin: 0 0 0.5em 1em; float:right; clear:right;line-height:100%;font-size: 90%; border-collapse: collapse" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" |- !colspan=3 align=center | Acrecimientu pueblal de Malabu |- ! Añu || Habitantis || % |- |1983<ref name=citypopulation>{{cita web |url=[http://www.citypopulation.de/EquatorialGuinea.html#Stadt_gross](http://www.citypopulation.de/EquatorialGuinea.html#Stadt_gross) |título=Equatorial Guinea - City Population - Cities, Towns & Provinces - Statistics & Map |fechaacceso= 2 de abril de 2010}}</ref> || align=right | 31&nbsp;650 || align=right | - |- |1994<ref name=citypopulation/> || align=right | 60&nbsp;065 || align=right | 89,8 |- |2000<ref>{{cita web |url=[http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/9e4b668cbed6413bc1256e31002e2d5f/$FILE/G0345121.doc](http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/9e4b668cbed6413bc1256e31002e2d5f/$FILE/G0345121.doc) |título=Core document forming part of the reports of states parties. Equatorial Guinea |fechaacceso=24 de noviembre de 2013 |editorial=United Nations |fecha=12 de septiembre de 2003 |idioma=inglés |urlarchivo=[https://archive.today/20121209180658/www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/9e4b668cbed6413bc1256e31002e2d5f/$FILE/G0345121.doc](https://archive.today/20121209180658/www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/9e4b668cbed6413bc1256e31002e2d5f/$FILE/G0345121.doc) |fechaarchivo=9 de diciembre de 2012 }}</ref> || align=right | 73&nbsp;117 || align=right | 21,7 |- |2007<ref name=popun>{{cita web |url=[http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Equatorial%20Guinea](http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Equatorial%20Guinea) |título=Equatorial Guinea |fechaacceso= 24 de noviembre de 2013 |editorial=United Nations Statistics Division |obra=UNData |idioma=inglés}}</ref> || align=right | 96&nbsp;000 || align=right | 31,3 |- |2018<ref name=población/> || align=right | 297&nbsp;000 || align=right | 204,16 |- |colspan=3 |1983 i 1994: census<br />2000 i 2018: estimás |} Malabu cuenta con una puebración relativamenti joven. Aproximadamenti el 45% dela su puebración nu supera los 15 añus. Ábati del 4% dela puebración tien más de 65 añus. La mayoría dela puebración vivi en [[medio rural|çonas ruralis]] dela isla.{{Cita necesaria}} == Economía == [[Archivu:Dans les rues de Malabo.jpg|miniatura|izquierda|Una delas prencipalis carreteras de Malabu en 2015.]] [[Archivu:Gepetrol HQ Malabo 2013.jpg|miniatura|Sedi social de Gepetrol]] Malabu es el centru comercial i financieru del país. La economía de Malabu se basi ena [[administración pública|alministración]] i otrus servicius. Tamién el [[comercio]] es una delas actividais económicas más destacás i importantis, sobri tou dendi la llegada delas compañías proceentis de los [[Estados Unidos]] las qualis gastan los [[pozo petrolífero|pozus de petróliu]] cercanus a la costa. Esti comerciu tamién se da pola presencia d'otrus estauunidensis, de [[América Latina|latinoamericanus]], [[Nigeria|nigerianus]], [[Camerún|camerunesis]], [[España|españolis]] i otrus habitantis de los paísis d'[[África Central]] que acrecientan el comerciu. En Malabu s'alcuentra la sedi del BEAC u [[Banco de los Estados de África Central]]. El su edificiú hue construíu pol [[Banco Popular Español]], peru tras la endependencia passó a sel la sedi del [[Banco de Guinea Ecuatorial]].<ref name=calendario/> Las substancialis ganancias proceentis dela explotación petrolífera nu án siu aplicás ena reducción de [[pobreza]] dela ciá assina cumu tampocu del país.<ref name="afrol">cita web |url=[http://www.afrol.com/articles/10288](http://www.afrol.com/articles/10288) |título=Luanda, Malabo strengthen link with US oil capital |fechaacceso= 24 de noviembre de 2013 |editorial=Afrol News |idioma=inglés</ref> La [[industria]] prencipal dela ciá es la elaboración de [[pescado]], mientras que el [[cacao]] i el [[Coffea|café]] son los prencipalis productus d'[[exportación]].<ref name=afrol/> Malabu cuenta con [[puerto]] d'altu tonelaji conectau prencipalmenti con los puertus de [[Duala]] (Camerún) i [[Bata (Guinea Ecuatorial)|Bata]], assina cumu conexión aérea a través d'un aeropuertu enternacional. Dessistin unas 300 plaças oteleras, delas qualis ábati 50 son de calidá. == Transportis == [[Archivu:Malabo (16486980296).jpg|miniatura|Una carretera d'accesu a Malabu.]] === Sistema de transporti públicu === El sistema de [[transporte público|transporti en común]] dela capital incluyi serviciu d'[[autobús|autobusis]] que realizan el trayectu entri el centru de Malabu i el barriu d'[[Ela Nguema]], de taxis que circulan la ciá i las çonas periféricas, i de vehículus d'alquiliel llamaus [[Avis Rent a Car System|Avis]] i [[Europcar]]. === Transporti marítimu === [[Archivu:Malabo (16326819629).jpg|miniatura|[[Puerto de Malabo]].]] El [[puerto de Malabo]] puei alcanzal una capacidá teórica de tratamientu de 200.000 toneladas/añu. Los prencipalis enlacis marítimus son con destinu nacional a Bata i enternacional a España i Duala en Camerún. === Transporti aereu === [[Archivu:Aeropuerto Malabo.jpg|miniatura|derecha|[[Aeropuerto de Malabo-Santa Isabel]].]] El Aeropuertu Enternacional de Malabu sirvi a la ciá. Se sitúa a 7 km del centru en Punta Europa. Los vuelus enternacionalis aterriçan nel aeropuertu de Malabu los siguientis destinus: * [[Madrid]] ([[España]]): Ceiba Intercontinental (4 vuelus semanalis * [[París]] ([[Francia]]): Air France (3 vuelus semanalis) * [[Fráncfort del Meno|Fráncfort]] ([[Alemaña]]): Lufthansa (3 vuelus semanalis) * [[Casabranca]] ([[Marruecus]]): Royal Air Marroc (2 vuelus semanalis) * [[Estambul]] ([[Turquía]]): Turkish Airlines (1 vuelu semanal) * [[Cotonú]] ([[Benín]]): Cronos Airlines (2 vuelus semanalis) * [[Abiyán]] ([[Costa de Marfil]]): Ceiba Intercontinental (3 vuelus semanalis) * [[Acra]] ([[Ghana]]): Ceiba Intercontinental (3 vuelus semanalis); * [[Santo Tomé y Príncipe|Santo Tomé]] ([[Santo Tomé i Príncipi]]): Ceiba Intercontinental (3 vuelus semanalis);  * [[Duala]] ([[Camerún]]) Ethiopian Airline (3 vuelus semanalis); Cronos Airlines (3 vuelus semanalis) * [[Libreville]] ([[Gabón]]): Royal Air Marrocc (2 vuelus semanalis) * [[Port Harcourt]] ([[Nigeria]]): Cronos Airlines  (2 vuelus semanalis) * [[Adis Abeba]] ([[Etiopía]]): Ethiopian Airlines (3 vuelus semanalis) Dendi el aeropuertu de Malabu, se puei volal a cualisquiera de los otrus aeropuertus nel país. Estus aeropuertus están situaus ena región d'Annobón, Bata, Mongomoyen, i Corisco.<ref>{{Cita web|url=[https://rumbomalabo.com/guia-guinea-ecuatorial/#Como_viajar_a_Guinea_Ecuatorial](https://rumbomalabo.com/guia-guinea-ecuatorial/#Como_viajar_a_Guinea_Ecuatorial)|título=Conexiones aéreas con la ciudad de Malabo|}}</ref> == Educación == La [[Universidad Nacional de Guinea Ecuatorial]] (UNGE) i la [[Campus UNED Guinea Ecuatorial|Universidad Nacional de Educación a Distancia]] (UNED), esta última española i ubicá nel [[Centro Cultural de España en Malabo]], cuentan dambas dos con sendas sedis ena ciá. El [[Colegio Nacional Enrique Nvó Okenve]], una delas universidadis del país, cuenta con unu de los sus dos campus ena ciá. En la Educación Secundaria Básica (ESBA) i Bachilleratu, ai el [[Instituto Nacional de Enseñanza Media Rey Malabo]].<ref>[[https://www.mecd.gob.es/guineaecuatorial/estudiar/en-guinea-ecuatorial.html](https://www.mecd.gob.es/guineaecuatorial/estudiar/en-guinea-ecuatorial.html) Estudiar en Guinea Ecuatorial]. Ministerio de Educación, Cultura y Deporte</ref> == Espacius culturalis == [[Archivu:Centro Cultural de España en Malabo.jpg|miniatura|[[Centro Cultural de España en Malabo]] ena capital de [[Guinea Ecuatorial]].]] A través dela [[Agencia Española de Cooperación Internacional para el Desarrollo]] (AECID), se realizan várius proyetus de desarrollu tantu a nivel regional cumu nacional. Cola su sedi ena Oficina Técnica de Cooperación en Malabu (criá en 1984), se llevan a cabu accionis pal desarrollu dela [[cultura]], [[salud]], [[educación]] i fortalecimientu institucional. Destacandu el [[Centro Cultural de España en Malabo]] (CCEM), hundau en 2003, ondi se fomenta a los jóvenis sentilsi nun espaciu cultural i ondi puedan dal rienda suelta a la su libertá pala creatividá. Tamién tien otrus tres ejis geográficus, pa assina captal el mayol númiru de pressonas dela región i contribuil al su desarrollu. Entri las sus actividais están la [[Educación|hormación]], [[arte]], [[cine]], [[teatro]], [[música]] i [[juegos]], hunqui a los dos prencipalis festivalis: el Festival de Cine Itineranti de Guinea Ecuatorial (FECIGE) i el Festival Enternacional de Hip Hop en Malabu.<ref>{{cita web |url=[http://www.aecid.es/ES/Paginas/D%C3%B3nde%20Cooperamos/%C3%81frica%20Subsahariana/Guin%C3%A9a-Ecuatorial.aspx](http://www.aecid.es/ES/Paginas/D%C3%B3nde%20Cooperamos/%C3%81frica%20Subsahariana/Guin%C3%A9a-Ecuatorial.aspx) |título=Guinea Ecuatorial |fechaacceso=24 de noviembre de 2013 |editorial=AECID |fechaarchivo=27 de noviembre de 2021 |urlarchivo=[https://web.archive.org/web/20211127112024/https://www.aecid.es/ES/Paginas/D%C3%B3nde%20Cooperamos/%C3%81frica%20Subsahariana/Guin%C3%A9a-Ecuatorial.aspx](https://web.archive.org/web/20211127112024/https://www.aecid.es/ES/Paginas/D%C3%B3nde%20Cooperamos/%C3%81frica%20Subsahariana/Guin%C3%A9a-Ecuatorial.aspx) |deadurl=yes }}</ref><ref>{{cita web |url=[http://ccemalabo.es/](http://ccemalabo.es/) |título=Centro Cultural de España en Malabo |fechaacceso=24 de noviembre de 2013 |editorial=Embajada de España en Guinea Ecuatorial |urlarchivo=[https://web.archive.org/web/20101031132255/http://www.ccemalabo.es/](https://web.archive.org/web/20101031132255/http://www.ccemalabo.es/) |fechaarchivo=31 de octubre de 2010 }}</ref> Otru de los centrus importantis es el [[Centro Cultural Hispano-Guineano]], dendi 2012 Centro Cultural Ecuatoguineano, que enició siendu sedi del [[Instituto Cardenal Cisneros]], i endispués archivu, museu i biblioteca. Hue construíu enus añus 1950.<ref name=calendario>{{cita web|url=[http://ccemalabo.es/wp-content/uploads/2013/02/CCEMB-low-kle2013.pdf](http://ccemalabo.es/wp-content/uploads/2013/02/CCEMB-low-kle2013.pdf)|título=Bioko: Arquitectura y memoria. Calendario 2013|fechaacceso=24 de noviembre de 2013|editorial=Centro Cultural España Malabo|urlarchivo=[https://web.archive.org/web/20130914112748/http://ccemalabo.es/wp-content/uploads/2013/02/CCEMB-low-kle2013.pdf](https://web.archive.org/web/20130914112748/http://ccemalabo.es/wp-content/uploads/2013/02/CCEMB-low-kle2013.pdf)|fechaarchivo=14 de septiembre de 2013}}</ref> Unu de los prencipalis museus es el [[Museo de arte moderno de Guinea Ecuatorial]], con arti tradicional i contemporáneu del país i del continenti. Ena ciá tamién s'alcuentra la [[Biblioteca Nacional de Guinea Ecuatorial|Biblioteca Nacional]], cuy'edificiu hue construíu en 1916, i que llegó a sel la jefatura dela [[Falange Española y de las JONS]].<ref name=calendario/> == Turismu == [[Archivu:View from my apartment1.jpg|miniatura|izquierda|Vista delas afueras de Malabu.]] [[Archivu:Malabo2015 (15890406064).jpg|miniatura|Vista parcial de Malabu.]] [[Archivu:Sipopo (16517963802).jpg|miniatura|Hotel en [[Sipopo]].]] El setol turísticu está conociendu un avançi mu significativu. Dendi el descubrimientu del petróliu se án realizau numerosas infraestructuras. Endispués dela primera reunión africana realizá en dichu país, se á observau un cambiu importanti en tolos aspectus vinculaus a la promoción del turismu. Una dellas es la famosa ciá de [[Sipopo]], la cual está diseñá pa albergal un turismu de negocius i remuneradol.{{Cita necesaria}}  La ciá de Malabu, es un puntu neurálgicu pal turismu de [[Guinea Ecuatorial]]. En primer lugal, tien conexión directa conas prencipalis atraccionis turísticas dela [[Bioko|Isla de Bioko]] i en segundu lugal, poséi una amplia gama hotelera pa tou tipu de públicu. Entri los prencipalis lugaris turísticus accesiblis dendi esta ciá puein destacalsi los siguientis: * [[Ureka]]: Esta pequeña localidá ubicá al sul dela isla es rica en primatis i pájarus. Amás, destaca polas sus impresionantis playas vírgenis i polas sus cascadas naturalis ondi es posibli bañalsi. Duranti los mesis de noviembri a hebreru, es posibli observal la desovación de tortugas marinas duranti la nochi.  * [[Cascadas Ilachi|Cascadas Ilachi u Iladyi]]: Son las cascadas más grandis del país, con más de 250 metrus de caía. S'alcuentran a unus 45 minutus a pie dendi la ciá de [[Moca (Guinea Ecuatorial)]]. Ai que acceel a ellas meyanti una caminata pola selva cruçandu várius ríus. * [[Pico Basilé]]: Es la montaña más alta de [[Guinea Ecuatorial]], perteneci a escudu volcánicu hunqui al [[monte Camerún]] i a la [[Caldera de Luba|gran caldera de Luba]]. Con más de 3000 metrus d'altura es visibli dendi toa la ciá de Malabu. El su accesu es relativamenti sencillu al dessistil carreteras en mu buenas condicionis. Ena cima s'alcuentra la encreíbli eglesia i la estatua dela [[Virgen Bisila|Madri Bisila]]. La escultura hue criá pol escultol español Modesto Gené Roig nel añu 1968.{{Cita necesaria}}  Numerosas entidais cumu Rumbo Malabo, Guinea Turismu i otras empresas, hazin conocel al mundu el setol turísticu del país assina cumu las virtuis i lugaris más turísticus.<ref>cita web |url=[[https://www.guine](https://www.guine)</ref> Numerosas entidais cumu Rumbo Malabo, Guinea Turismu i otras empresas, hazin conocel al mundu el setol turísticu del país assina cumu las virtuis i lugaris más turísticus.<ref>cita web |url=[https://www.guineainfomarket.com/featured/2020/06/25/rumbo-malabo-un-nuevo-actor-irrumpe-en-el-mercado-turistico-de-guinea-ecuatorial/](https://web.archive.org/web/20240919100943/https://www.guineainfomarket.com/featured/2020/06/25/rumbo-malabo-un-nuevo-actor-irrumpe-en-el-mercado-turistico-de-guinea-ecuatorial/) |título= «Nuevos actores en el mercado turístico ecuatoguineano»|fecha=25 de junio de 2020</ref> == Lugaris de cultu == [[Archivu:Kathedrale Santa Isabel.jpg|miniatura|[[Catedral de Malabo|Catedral de Santa Isabel]].]] [[Archivu:Kathedrale Ela Nguema.jpg|miniatura|Eglesia de San Fernando, barriu de Elá Nguema.]] Entri los lugaris de cultu, s'alcuentran prencipalmenti eglesias i templus [[Cristianismo|cristianus]]: [[arquidiócesis de Malabo]] ([[Iglesia católica|Iglesia Católica]]), [[Iglesia universal del Reino de Dios]], [[Asambleas de Dios]].<ref> J. Gordon Melton, Martin Baumann, ‘‘Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices’’, ABC-CLIO, USA, 2010, p. 989</ref> Tamién ai mesquitas [[Islam|musulmanas]]. == Lugaris d'interés == Malabu es una ciá que conserva edificius dela época colonial talis cumu el [[Palacio presidencial de Malabo|Palaciu dela Presidencia]] i el edificiú del [[Palacio de Justicia de Malabo|Palaciu de Justicia de Malabu]]. Nel centru tamién s'alcuentran otras construccionis colonialis, anque están deteriorás, cumu los edificius de madera del [[siglo XIX|siglu XIX]] delas callis Nigeria i Rey Boncoro. Destacan cumu construccionis notabris la [[Catedral de Malabo|Catedral de Santa Isabel]], que es a la vezi sedi dela [[archidiócesis de Malabo|Archidiócesis de Malabu]]. Se trata d'un templu d'estilu [[neogótico]], construíu entri 1897 i 1916. El su arquitetu hue Luis Segarra Llairadó i se costeó con aportacionis del gobiernu d'[[España]] i donacionis de fielis. Cuenta con dos torris de 40 metrus d'altura. Pui que el mesmu [[Antoni Gaudí]] supervisara los planus.<ref name=calendario/> Otrus lugaris d'interés son [[La Gaditana]], casa conocía anteriormenti cumu Finca Amilivia, anterior a 1918,<ref name=calendario/> la [[casa Teodolita]], de 1902 i unu de los más antigus dela ciá,<ref name=calendario/> el edificiú del [[ayuntamiento de Malabo|Ayuntamientu de Malabu]], la [[iglesia de Elá Nguema]], la [[Plaza de la Independencia (Malabo)|Praça dela Endependencia]], el [[Centro Cultural de España en Malabo|Centru Cultural d'España]] i la bahía del puertu. == Gastronomía == Son famosus los [[restaurante|restaurantis]] ondi se sirvin pratus de pescaú a la brasa. Se cocinan pratus de carni de cocodrilu, jabalí u antílope con salsa de tomati, modica, berenjenas u cacahueti, con arros, yuca fermentá, plátanu fritu u cocíu.<ref>{{cita web |url=[http://www.eldiariomontanes.es/v/20110611/sociedad/destacados/malabo-conserva-pasado-espanol-20110611.html](http://www.eldiariomontanes.es/v/20110611/sociedad/destacados/malabo-conserva-pasado-espanol-20110611.html) |título= «Malabo conserva su pasado español»  |fechaacceso= 24 de noviembre de 2013 |editorial=eldiariomontanes.es |fecha=11 de junio de 2011}}</ref> == Deporti == [[Archivu:Estadio de Malabo Equatorial Guinea.JPG|miniatura|[[Estadio de Malabo]].]] La prencipal instalación deportiva de Malabu, i del país, es el [[Estadio de Malabo|Estadiu de Malabu]], con capacidá pa más de 15&nbsp;000 espectadoris. En él se án disputau partíus enternacionalis, cumu dela [[Copa Africana de Naciones 2012]], u ondi jugó la [[selección de fútbol de España|selección de fúrbol d'España]], en aquel momentu campeona del Mundu. En esti estadiu tamién juega los sus partíus el prencipal club del país, el [[Sony Elá Nguema]]. Otrus clubis disputan los sus partíus nel [[Estadio Internacional]], con capacidá pa 6000 espectadoris, i ondi jugaba los sus partíus la [[selección de fútbol de Guinea Ecuatorial|selección de fúrbol de Guinea Ecuatorial]] hata que se inauguró el nuevu estadiu. La [[Copa Africana de Naciones 2012]] hue organizá de horma conjunta pol [[Gabón]] i Guinea Ecuatorial i una delas quatru sedis del torneu hue el [[Estadio de Malabo|Estadiu de Malabu]], el prencipal estadiu del país, inaugurau en 2007.<ref>{{cita web |url=[http://www.marca.com/deporte/futbol/copa-africa/2012/sedes/sedes.html](http://www.marca.com/deporte/futbol/copa-africa/2012/sedes/sedes.html) |título=Copa África 2012 - sedes |fechaacceso= 24 de noviembre de 2013 |editorial=Marca.com}}</ref> En Malabu se disputarun seis partíus dela fasi de grupus (un partíu del grupu A i cincu del grupu B),<ref>{{cita web |url=[http://www.marca.com/deporte/futbol/copa-africa/2012/resultados.html](http://www.marca.com/deporte/futbol/copa-africa/2012/resultados.html) |título=Copa África 2012 - Calendario y resultados |fechaacceso= 24 de noviembre de 2013 |editorial=Marca.com }}</ref> i un cruci de cuartus de final.<ref>{{cita web |url=[http://www.marca.com/deporte/futbol/copa-africa/2012/cuadrofinal.html](http://www.marca.com/deporte/futbol/copa-africa/2012/cuadrofinal.html) |título=Copa África 2012 - Cuadro final |fechaacceso= 24 de noviembre de 2013 |editorial=Marca.com}}</ref> El 16 de noviembri de 2013, la [[selección de fútbol de España|selección de fúrbol d'España]] disputó un partíu amistosu contra la [[selección de fútbol de Guinea Ecuatorial|selección de fúrbol de Guinea Ecuatorial]]. Se trataba dela primera visita d'una selección uropea al país, i el encuentru hue criticau por várius estamentus, cumu el presidenti dela [[Liga de Fútbol Profesional|Liga Nacional de Fúrbol Profesional]], [[Javier Tebas]], debíu a la situación política del país i el gobiernu de [[Teodoro Obiang]].<ref>{{cita web |url=[http://www.marca.com/2013/11/15/futbol/seleccion/1384528943.html?a=fc1477cdd63d0ef5c46a9793575c1cb7&t=1385331705](http://www.marca.com/2013/11/15/futbol/seleccion/1384528943.html?a=fc1477cdd63d0ef5c46a9793575c1cb7&t=1385331705) |título=Tebas: "Guinea Ecuatorial no es el lugar más afortunado que España podía haber elegido para jugar" |fechaacceso= 24 de noviembre de 2013 |autor=EFE |fecha=15 de noviembre de 2013 |editorial=Marca.com }}</ref><ref>{{cita web |url=[http://www.rtve.es/deportes/20131116/espana-pasea-estrella-guinea-amistoso-manchado-politica/793080.shtml](http://www.rtve.es/deportes/20131116/espana-pasea-estrella-guinea-amistoso-manchado-politica/793080.shtml) |título=España pasea la estrella por Guinea en un amistoso manchado por la política |fechaacceso= 24 de noviembre de 2013 |fecha=16 de noviembre de 2013 |editorial=rtve.es }}</ref> Algunus de los prencipalis clubis del país, que án ganau en varias ocasionis la [[Primera División de Guinea Ecuatorial|Primera División de Guinea Ecuatorial]] son dela ciá de Malabu. El club con más títulus de liga es el [[Sony Elá Nguema]] con 14. Otrus clubis dela ciá que se án proclamau campeonis de liga son el [[Renacimiento Fútbol Club]], el [[Atlético Malabo]] u el [[Cafe Bank Sportif]]. Otru de los clubis dela ciá es el [[Atlético Semu]], campeón en una ocasión dela [[Copa Ecuatoguineana]]. Otru de los clubis importantis dela ciá es el [[Malabo Kings]] de baloncestu, que á siu campeón del país, i que en 2013 se proclamó campeón del [[Campeonato de la Zona Centro de África de baloncesto]], al ganal en [[Kinsasa]] al Talia, de Gabón.<ref>cita web |url=[http://www.feb.es/2013/10/14/baloncesto/miguel-angel-hoyo-campeon-zona-centro-africa-con-los-malabo-kings/50513.aspx](http://www.feb.es/2013/10/14/baloncesto/miguel-angel-hoyo-campeon-zona-centro-africa-con-los-malabo-kings/50513.aspx) |título=Miguel Ángel Hoyo, campeón de la Zona Centro de África con los Malabo Kings |fechaacceso= 24 de noviembre de 2013 |editorial=Federación Española de Baloncesto |fecha=14 de octubre de 2013</ref> El Malabo Kings ya abía quedau segundu en 2011, en [[Yaundé]] (Camerún).<ref>cita web |url=[http://www.asturiasmundial.com/noticia/5079/malabo-kings-gana-medalla-de-plata-en-eliminatorias-del-campeonato-africano-clubes-baloncesto/](http://www.asturiasmundial.com/noticia/5079/malabo-kings-gana-medalla-de-plata-en-eliminatorias-del-campeonato-africano-clubes-baloncesto/) |título=El Malabo Kings gana la medalla de plata en las eliminatorias del Campeonato Africano de Clubes de Baloncesto |fechaacceso= 24 de noviembre de 2013 |editorial=Asturias Mundial |fecha=21 de julio de 2011</ref> En 2013 se celebró en Malabo el I Campus de Baloncesto Ciudad de Malabo, organizado por la [[Federación de Baloncesto de Guinea Ecuatorial]] y el [[Club de Baloncesto Conejero]], de España.<ref>cita web |url=[http://www.lanzarotedeportiva.com/index.php/baloncesto-5/masculino/8378-el-cb-conejero-pone-en-marcha-un-campus-en-malabo](http://www.lanzarotedeportiva.com/index.php/baloncesto-5/masculino/8378-el-cb-conejero-pone-en-marcha-un-campus-en-malabo) |título=El CB Conejero pone en marcha un Campus en Malabo |fechaacceso= 24 de noviembre de 2013 |editorial=Lanzarote deportiva |fecha=1 de octubre de 2013</ref> == Ciudais germanás == * {{bandera|Méxicu}} [[Acayucan]] , [[Méxicu]] * {{bandera|Méxicu}} [[Celaya]], [[Méxicu]] * {{bandera|Méxicu}} [[Guadalajara (México)|Guadalajara]], [[Méxicu]]<ref>cita web |url=[http://www.guadalajara.gob.mx/relacionesinternacionales/ciudades-hermanas.htm](http://www.guadalajara.gob.mx/relacionesinternacionales/ciudades-hermanas.htm) |título=Ciudades Hermanas |obra=Relaciones internacionales y ciudades hermanas del municipio de Guadalajara |fechaacceso=19 de noviembre de 2013 |urlarchivo=[https://web.archive.org/web/20130921055451/http://www.guadalajara.gob.mx/relacionesinternacionales/ciudades-hermanas.htm](https://web.archive.org/web/20130921055451/http://www.guadalajara.gob.mx/relacionesinternacionales/ciudades-hermanas.htm) |fechaarchivo=21 de septiembre de 2013</ref> *{{bandera|Veneçuela}} [[Río Caribe]], [[Veneçuela]] *{{bandera|Cuba}} [[La Abana]], [[Cuba]] *{{bandera|Colombia}} [[Cúcuta]], [[Colombia]] == Referencias == {{listaref|2}} == Atijus p'ahuera == * [[http://www.ayuntamientodemalabo.com/malabo_es/index_es.htm](http://www.ayuntamientodemalabo.com/malabo_es/index_es.htm) Ayuntamientu de Malabu] {{Wayback|url=[http://www.ayuntamientodemalabo.com/malabo_es/index_es.htm](http://www.ayuntamientodemalabo.com/malabo_es/index_es.htm) |date=20040501055128 }} * [[https://web.archive.org/web/20101031132255/http://www.ccemalabo.es/](https://web.archive.org/web/20101031132255/http://www.ccemalabo.es/) Centru Cultural d'España en Malabu] q6srpw9mfr764hcnwoc14dj59ze6we3 Viandal 0 11193 143441 134972 2026-06-03T00:37:59Z Olarcos 82 143441 wikitext text/x-wiki {{ficha de entidad subnacional}} '''Viandar de la Vera''' es un monecipiu i localidá [[Estremaúra|estremeña]] dela [[provincia de Caçris]]. El términu monecipal, assitiau ena comarca de [[La Vera]], tien una puebración de 218 abitantis en 2024. == Geografía == El términu municipal está enclavau ena çona montañosa dela farda meridional del [[Sistema Central]] u Carpetovetónicu, polo que la topología es íngrimi i de fuertis pendientis. Está comunicau por mé dela carretera EX-203. == Estoria == A la caída del [[Antiguu Régimin]] la localiá se constitui en municipiu constitucional, entoncis conocíu cumu ''Viandar'' ena región d’Estremaúra que dendi 1834 quedó entegrau en Partíu Hudicial de Xarandilla que nel censu de 1842 contaba con 100 ogaris i 548 vecinus. Hacia mitadis del sigru XIX, el lugal tenía contabilizás unas 100 casas. La localiá apaeci descrita en el decimusestu volumin del ''Diccionariu geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar'' de [[Pascual Madoz]] dela siguienti manera: {{Cita|VIANDAR: v. con ayunt. en la prov. i aud. terr. de Cáceris (22 leg.), part. jud. de Hararandilla (3) , dióc. de Plasencia (10), c. g. d’Estremaúra (Badahó 37): sit. a la farda S. dela sierra de Cuartus i Tormantus, es de clima templau, reinan los vientus E. i O. i se padecin algunas tercianas. Tien 100 casas en cáis irregularis; la de ayunt., cárci, pósito, escuela dotá con 460 rs. delos fondus públicus, a la que assistin 30 niñus de dambus sexus; igl. parr. (San Andrés Apóstol) curatu d’entraa, i inque de provisión del diocesanu, está considerá cumu tenienti del retol de Valverdi i sirvi tamién al pueblu de Talaveruela; a la su enmediación se halla el cementeriu i más lihus la ermita delos Mártiris. Se surti d’aguas potablis en una huenti con el su cañu i pilón huntu a esta ermita, i otra llamá el Veneru, a la parti superiol del pueblu, dambas ricas i abundantis. Confina el térm. pol N. Barcu d’Ávila i Navalonguilla (Ávila); E. Valverdi dela Vera; S. i O. el Losar, estendiéndusi de 1/4 a 1/2 leg., i comprendi 1.000 fan. ena sierra del N., 200 ena deh. boyal, 12 fan. plantás de olivus, 11 de hortalizas i legumbris, 20 de castañus, higueras, moreras i frútalis, i 8 de viña. Le bañan 2 gargantas que nacen ena sierra, corrin de N. a S., circundan el pueblu i se unin a la parti inferiol bahu el nombri de ''Rio-moros''. El terrenu es escabrosu ena sierra, llenu de canchalis i pobláu de robli; el restu arçillosu i areniscu: las laderas cultivás están sostenías por paredis para contenel la tierra, lo más de secanu pol sel escasas las aguas peimanentis en el estiu. caminus: el de Plasencia al puertu del Picu, el del pueblu al Campu-Arañuelu i Talavera, i una vereda ábati intransitabli para Castilla. El correu se recibi en Harandilla por balihiru. prod.: patatas, hudías, garbanzus, higus, castañas, aceiti, vinu, seda, linu, frutas i algun trigru i centenu; se mantién ganau cabriu i vacunu, i se cría caça de todas crasis. ind. i comerciu: 3 telaris de liençu, un molinu de aceiti, 2 harinerus; se estrain los sus frutus i se emporta trigru sólamenti. pobl.: 100 vec., 547 alm. cap. prod.: 629.600 rs. imp.: 31.480. contr.: 4.326 19. presupuestu municipal: 8.274, del que se pagan 2.000 al secretariu i se cubri col aprovechamientu de pastus dela sierra, produtu dela deh. boyal, derechu de pesus i medías, i repartimientu vecinal.|(Madoz, 1850, p. 12)}} == Patrimoñu == Ena localiá ai una iglesia parroquial católica baxu la avocación de San Andrés Apóstol, correspondienti a la archidiócesis de Mérida-Badahó, diócesis de Prasencia, arçiprestazgu de Xaraíz de la Vera. == Ayuntamientu == {| class="wikitable" border="1" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |----- | colspan="5" bgcolor="#C0C0C0" | <p align="center">'''Partíus políticus en el Ayuntamientu de Viandar de la Vera (Elecionis municipalis d’España de 2023)''' |----- | align="center" bgcolor="#EFEFEF"| '''Partíu políticu''' | align="center" bgcolor="#EFEFEF"| '''Concehalis''' |----- || Partíu Socialista Obreru Español (PSOE) | align="center"| 4 |----- || Partíu Popular (PP) | align="center"| 1 |} == Demografía == Cuenta con una puebración de 218 abitantis en 2024. {{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|anchura=600px|nombre= Viandar de la Vera|1842|548|1857|519|1860|500|1877|511|1887|528|1897|569|1900|577|1910|626|1920|630|1930|680|1940|751|1950|787|1960|770|1970|705|1981|557|1991|337|2001|285|2011|275|2021|216|notas=<small>En estus Censos se denominaba Viandar: 1842 i 1857. [[Puebración de derechu]] sigún los census de puebración del INE. [[Puebración de hechu]] sigún los census de puebración del INE.</small>}} == Referencias == {{listaref}} == Bibliografía == {{cita libro|capítulo=Viandar|título=Diccionariu geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar|volumen=XVI|ubicación=Madrí|año=1850|nombre=Pascual|apellido=Madoz|enlaceautor=Pascual Madoz|url=https://bibliotecadigital.jcyl.es/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=10059982&presentacion=pagina&posicion=15|wikidata=Q115624375}} == Atijus p'ahuera == [https://www.viandardelavera.es/ Sitiu web del Ayuntamientu de Viandar de la Vera] [[Categoría:Monecipius dela provincia Caçris]] 7dpjka2fuc9hxd3kmb4kyt9li9s1vng Literatura estremeña 0 11319 143438 141987 2026-06-02T21:12:49Z ~2026-32601-27 20355 /* Literatura en estremeñu */ 143438 wikitext text/x-wiki {{destacau}} [[Archivu:Carolina Coronado, por Federico de Madrazo.jpg|197px|right|thumb|[[Carolina Coronado]] es una de las escrevioras más destacás dela literatura estremeña en castellanu.]] [[Archivu:Miguel y Elisa Herrero Uceda.jpg|197px|right|thumb|[[Elisa Herrero Uceda]] es una delas escrevioras más destacás dela letratura estremeña n'estremeñu.]] La '''literatura estremeña''' es aquella escrevía polo utoris estremeñus enas diferentis luengas palrás en [[Estremaúra]]: [[Lengua castellana|castellanu]], [[Lengua estremeña|estremeñu]], [[Castú (palra)|castú]], [[A fala|fala]] i [[Portugués oliventinu|portugués]]. Se puei izil que la letratura estremeña esmiença conus testos escrevíus en [[latín]]. Unu delos primerus delos que temus testimoñus oi es ''De vita et miraculis Patrum Emeritensium'' (635) atribuyíu a Paulu Diáconu.{{harvnp|Emeritensis|1638}} Alo largu'l tiempu, la mayoría delus utoris estremeñus án escrevíu en [[castellanu]] i solu enus últimus siegrus án apaecíu obras n'otras luengas d'[[Estremaúra]], comu l'[[Lengua estremeña|estremeñu]] i el [[Castú (palra)|castú]].{{harvnp|Montero Curiel|2014|pp=625-658}} == Letratura en latín == Unu delos primerus testus dela letratura estremeña, escrevíus en latín es ''De vita et miraculis Patrum Emeritensium'' (635) atribuyíu a Paulu Diáconu.{{harvnp|Emeritensis|1638}} Tamién nesta luenga escrevió Juan de Carvajal (1400-1469), que hue religiosu, diplomáticu, obispu i cardenal. Entri las sus obras destacan ''Defensio sedis apostolicae'', ''Relatio compendiaria legationum suarun'', escrevía entri 1441 i 1455, ena epoca ena qual estuvu en [[Roma]], [[Ungria|Ungría]] i [[Alemaña]], l'''Opus epistoralum'' o los sus ''Sermones''.{{harvnp|Real Academia de la Historia|s.f.}} Otru religiosu estremeñu qu'escrevió'n latín hue [[Bernardino López de Carvajal y Sande]], utol, entri otrus, dela ''Oratio ad Alexandrum VI nomine regum Hispaniae habita super praestanda solemni obedientia'' (1492).{{harvnp|Cataneus|1492}} == Literatura en castellanu == [[Archivu:José de Espronceda (detalle).jpg|197px|right|thumb|[[José de Espronceda]] es unu de los escrevioris estremeñus en castellanu más señalaus.]] Es verdá qu'es compricau alcuentral escrevioris estremeñus en luenga romanci hata'l siegru XV, debíu a qu'entri los siegrus XIII i XV, la región sufrió un processu de Reconquista.{{harvnp|Rodríguez-Moñino|1942}} Nel siegru XV, cona refolga coltural de ciáis comu Guadalupi o Prasencia, esmiença la frorencia delas letras estremeñas pola enfrugencia dela bibloteca'l [[Monastériu de Guadalupi]].{{harvnp|Rodríguez-Moñino|1942}} Atopamus el ''Tratado muy devoto del viaje e misterios de la tierra sancta de Jerusalén'' por Fray Alonso de Medina.{{harvnp|de Mérida|1501}} Angunus utoris desti siegru sonin Vicente Arias de Balboa (†1414), que glosó'l "Fuero Real"{{harvnp|Pérez Martín|1997}} i Bartolomé Torres Naharro (1485-1520?), poeta i dramaturgu dela [[Renacéncia|Renacencia]], de quien destaca ''Propalladia ("Primeros dones a Palas")'', que retrata la vida romana.{{harvnp|Luna|2012}} Domingo Marcos Durán (c. 1465 – 1529) espubricó el primel tratu de musicología en castellanu, ''Lux Bella'', en 1492, al qu'acontinarun ''Comento Sobre Lux Bella'' (1498) i ''Súmula de Canto de Organo'' (c. 1507).{{harvnp|de la Cuesta|1978}} Nel [[Sigru XVI|siegru XVI]] puei vel-si una frorencia dela letratura en Estremaúra con dramaturgus comu [[Vasco Díaz Tanco]] (†1560), [[Bartolomé Torres Naharro]] (1485-1520?) i poetas comu [[Francisco de Aldana]] (1537-1578) i [[Joaquín Romero de Cepeda]] (1545-1581), cuya obra es en güena parti de cercustancias i d'estilu italianiçanti. Entri las obras de [[Vasco Díaz Tanco]] destacan ''Jardín del alma cristiana'',{{harvnp|Fernández Lanza|2019}} ''El Astrolabio natalicio''{{harvnp|Espino|2012}} o ''Cuando su rey en prisión''. Otru dramaturgu es Luis Miranda de Villafañe (1575) qu'escrevió la ''Comedia Pródiga''{{harvnp|Group|s.f.}} (1554) ondi s'encluin varius cuadrus dela vida española dela epoca. En gramática i retórica destaca [[Francisco Sánchez de las Brozas]] (1523–1600), conocíu comu "El Brocense". Tamién destaca [[Benito Arias Montano]] (1527 -1598), que derigió l'adicion dela Biblia Políglota d'Amberis (conocía comu ''[[Biblia Regia]]'').{{harvnp|Ruiz Vila|2023|pp=77–86}} En mística destacan es [[San Pedro de Alcántara]] (1499-1562) con obras comu'l ''Tratado de la Oración y la Meditación''{{harvnp|de Alcántara|1758}} (1557), i Fray Juan de la Cruz (1542-1591) col su ''Cántico espiritual'' (1578).{{harvnp|Mancho Duque|s.f.}} N'épica, destaca Luis Zapata de Chaves (1526-1595) col su poema ''Carlo famoso'', poema en otavas de cincuenta cantus espubricáu en 1566.{{harvnp|Cacho Casal|2012}} El siegru XVII no tien ni muchus escrevioris ni de muncha calidá. Se puei destacal [[Antonio de Monroy]], realçau por [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] nel su ''[[Viaje del Parnaso]]'' i [[Alonso de Acevedo]], qu'espubricó el cantu épicu ''La creación del mundo''.{{harvnp|Barbolani|2020|pp=45–62}} Tamién atopamus el libru ''Comentarios de D. García de Silva y Figueroa de la embajada que de parte del Rey d'España Don Felipe III hizo al rey Xa Abas de Persia'', escrevíu por García de Silva y Figueroa dispués dela su embaxá entri 1614 i 1624, enque no huera espubricau hata'l 1903.{{harvnp|Asín Palacios|1928}}} {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="10" align="right" style="margin:0.5em;" |valign="top" style="font-size: 90%" | :Los hechos, las empresas, las hazañas, :el valor, y el poder de Carlo canto: :De Carlo Quinto, rey de las Españas, :Y Emperador del Sacro Imperio Santo. :Sus obras de virtud, y esfuerço estrañas, :(que al mundo admiración fueron y espanto) :trayendo las yo agora a la memoria, :Haran aquí una nueva, y grata historia. :''Carlo famoso''<br>Luis Zapata de Chaves |} Nel siegru XVIII, poemus destacal el dramaturgu Vicente Antonio García de la Huerta (1734 - 1787) cona su obra ''Raquel'', estrená nel añu 1778 en [[Mairil]], duranti el dessiliu del utol n'[[Orán]]. L'obra apaició nel momentu dela consolidación dela tragedia neocrássica española comu géneru. Entri los poetas destacan [[Cristóbal de la Beña]] (1777-1833), Francisco Gregorio de Salas (1729-1808), utol dela ''[[Décima a Extremadura]]''{{harvnp|Sánchez Pascual|1993|pp=393–408}} i Juan Meléndez Valdés (1754-1817). Otrus utoris sonin Juan Pablo Forner (1756-1797), de quien destaca ''Exequias de la lengua castellana'', una obra satírica i crítica, en prosa i vessu; i Antonio Mogollón, qu'escrevió ''"Lamentaciones de Jeremías, profeta'', un librinu de 47 páginas, con entrouzión en prosa i quatru capítalus en vessu, amás de quatru composicionis brevis palas fiestas dela proclamación del Estatutu Real de Gaualupi.{{harvnp|Romero Chacón|2006}} El siegru XIX esmiença col Romanticismu, con escrevioris destacaus comu [[José de Espronceda]] (1808-1842) i Carolina Coronado (1823-1811). Desta última destacan las obras ''Jarilla'' (1850) i ''La rueda de la desgracia'' (1873). Otrus utoris sonin Vicenta García Miranda de Campanario, qu'esmençó a escrevil ispirá pola Carolina Coronado, i cuyu únicu libru espubricáu hue ''Flores del valle'', con 75 poemas de diferentis temas; el políticu Antonio Hurtado y Valhondo (1825-1878), utol dela novela ''Corte y Cortijo'', espubricá en 1870 i premiá pola Real Academia de la Lengua; Juan Donoso Cortés con ''Elegía a la duquesa de Frías'' i ''El Cerco de Zamora''{{harvnp|Escritores de Extremadura|s.f.}} i Juan Leandro Jiménez{{harvnp|Escritores de Extremadura|s.f.}}, de quien de descubrió un manuscritu inéditu escrevíu pa una poetisa estremeña dela epoca.{{harvnp|Manzano Garias|1950|pp=3-11}} Nel [[Sigru XX|siegru XX]], destacan [[Antonio Reyes Huertas]] (1887-1952) conas sus ''[[Estampas campesinas]]'', [[Pedro Romero Mendoza]] (1896-1969), diretol dela revista ''[[Alcántara (revista)|Alcántara]]'' dela [[Deputación Provincial de Caçris]] duranti 20 añus; [[Jesús Delgado Valhondo]] (1909-1993), [[Manuel Pacheco]] (1920-1998). [[Felipe Trigo]] (1864-1916) con ''Harrapellehus'' (1914){{harvnp|IES Norba Caesarina|2012}}, [[Mario Roso de Luna]] (1872-1931), cúya obra tieni una gran infrugencia dela teusofía, i Enrique Segura Otaño, Diretol dela Revista de Estudios Extremeños i redatol-xefi del Diario de Badajoz. [[Diego Doncel]] es otru utol destacau, con varius premius ganaus comu'l premiu Adonais de 1990 pol su puemariu ''El único umbral''{{harvnp|Doncel|1991}} i el Premio Café Gijón de novela pol ''Amantes en el tiempo de la infamia'' (2013).{{harvnp|Doncel|2013}} Tamién emportanti es Félix Grande Lara (1937-2014), con varius premius recebíus comu'l Premio Adonáis de Poesía 1963 pol ''Las piedras'',<ref>[http://www.adonais.com.es/premios-anteriores/ Premios anteriores]</ref> el Premio Guipúzcoa 1965 pol ''Música amenazada'',{{harvnp|Juan March|s.f.}} el Premio Eugenio d'Ors 1965 pol ''Las calles'',{{harvnp|Aparicio|s.f.}} el Premio Casa de las Américas 1967 pol ''Blanco Spirituals'',{{harvnp|Yurkievich|1971}} el Premio Nacional de Poesía 1978 pol ''Las rubáiyatas de Horacio Martín''{{harvnp|El País|1978}} i el Premio Felipe Trigo de Narración Corta 1994 pol ''El marido de Alicia''.{{harvnp|Siglo Futuro|s.f.}} Luis Landero, recebió'l Premio de la Crítica de narrativa castellana i el Premio Nacional de Narrativa pol ''Juegos de la edad tardía'', publicá en 1989.{{harvnp|Gastaldi Mateo|2023}} Entri las mugeris destaca [[Pureza Canelo Gutiérrez]], quien recebió'l ''Premio Adonáis de Poesía'' en 1970 pol ''Lugar común''{{harvnp|March|s.f.}} i [[Irene Sánchez Carrón]], con varius premius comu'l Premio Hermanos Argensola 1997 pol ''Porque no somos dioses''{{harvnp|Fernández-Pello|2017}},​ el Premio Adonáis de poesía pol poemario ''Escenas principales de un actor secundario'' (1999),{{harvnp|López Algora|2000}} el Premio Internacional de Poesía Antonio Machado 2008 pol su libru ''Ningún mensaje nuevo''{{harvnp|Chicharro|2010}} i el Premio de Poesía Emilio Alarcos 2017 pol su libru ''Micrografías''.{{harvnp|la voz / europa press|2017}} Enel siegru XXI destacan [[Dulce Chacón]], que recebió'l Premiu Azorín pola su novela ''Cielos de barro'' (2000),{{harvnp|Martínez Galiana|2000}} ambientá ena Estremaúra la posgerra. De la mesma utora es ''La voz dormida'', novela desenroá ena posgerra civil española entri la cárcel de las Ventas i una pequeña pensión dela calli Atocha en los Mairilis. La novela otuvu'l Premio Libro del Año 2002 i hue adatá'l cini en 2011. La su hermana Inma Chacón, hue Finalista del Premio Planeta 2011 con ''Tiempo de arena''. José Cercas Domínguez es otru utol destacáu, que recebió'l Premio Internacional de Literatura Gustavo Adolfo Bécquer 2021 pol su libru ''Lo que en verdad sucede'' i pol conhuntu la su obra.{{harvnp|El Independiente|2021}} == Literatura en estremeñu == [[Archivu:1872-01-30, La Ilustración de Madrid, Vicente Barrantes, A. Perea.jpg|197px|left|thumb|Vicente Barrantes Moreno es el primel utol que conocemus que usó l'estremeñu. Esta luenga hue usá nel saineti cómicu "Idilio de última moda", incluyíu en ''Días sin sol" (1875).{{harvnp|Barrantes|2017}}]] {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="10" align="right" style="margin:0.5em;" |valign="top" style="font-size: 90%" | :Muchachos, manos a la azaa: :un golpe atrás y otro alante, :y si la tierra hace morro, :firme en el morro daile, :que el amo no es señorito, :y es imposible engañale". :''Idilio de última moda''<br>Vicente Barrantes Moreno |} La lengua d'Estremaúra prencipia aparecel ena decumentación dendi el [[Sigru XIII|siegru XIII]].{{harvnp|Carmona García|2022|p=84-86}} Nel [[Sigru XVIII|siegru XVII]] aparecin testus en sudialeutu talaveranu (1638).{{harvnp|Carmona García|2022|p=84-86}} L'estremeñu prencipia a tenel más presencia ena literatura con [[Vicente Barrantes Moreno|Vicente Barrantes]] i su ''[[Días sin sol]]'' de 1875.{{harvnp|Carmona García|2022|p=84-86}}{{harvnp|Barrantes|2017}} En 1984, [[José María Alcón Olivera]] publicó ''Requilorios'', la primera novela escrevía n'estremeñu.{{harvnp|Feijóo|2022}} Abría qu'esperal hata lus añus 2000 pa vel nuevus pubricacionis n'estremeñu, n'esti casu, ena [[palra d'El Rebollal]], con ''[[El corral los mis agüelus]]'', de José Benito Mateos Pascual. Esti hue seguío pola ''Primera Antología de Poesía Extremeña'' enel añu 2005. Enel 2011 se publicó ''[[La nueva literatura en estremeñu]]'', seguía enel 2012 pol [[La nueva literatura en estremeñu 2|una sigunda parti]].{{harvnp|OSCEC|2012}} En 2012, Ismael Carmona García publicó'l puemariu ''Pan i verea''. Los ermanus [[Miguel Herrero Uceda]] i [[Elisa Herrero Uceda]] publicaron dos librus de relatus en estremeñu: unu en 2012, col títulu ''[[Ceborrincho, relatos extremeños]]'', i otru enel 2015, tituláu ''[[Mamaeña, relatos extremeños]]''. Otrus librus enos añus posterioris son ''La huélliga'' de Marcos Cruz Díaz i ''El sol del lobu'' d'Aníbal Martín. Enel 2025, Vicente Costalago publicó ''[[Euris estremeñus i sotras poemas]]'', dividíu en tres partis: la primera con puemas épicus sobri varius euris estremeñus; la sigunda con puesias religiosas, i una úrtima con poesías sueltas.{{harvnp|Sánchez|2025}} En noviembri del mismu añu, publicó ''Estórias estremeñas'', con tres relatus, dos d'ellus infruyíus pola mitología estremeña i otru espiráu nela [[rebelión campuza estremeña]]. == Literatura en castú == [[Archivu:Homenaje a Luis Chamizo.jpg|197px|miniaturadeimagen|derecha|Con Luis Chamizo tieni nacéncia la literatura en castúu.]] Se puei dizil que la literatura en [[Castú (palra)|castú]] tuvu nacéncia con [[Luis Chamizo]] (1894-1945) i la su obra ''[[El miajón de los castúos]]''. Enel siegru XIX tamién destacan [[José María Gabriel y Galán]] (1870-1905) i [[Ventura Villarubia Pila]]. I entri los siegrus XIX i el XX, encontramus Antonio Reyes Huertas (1887-1952), [[Javier Feijóo]],{{harvnp|Feijoo|2017}} [[Carmen Vera]] i [[Ricardo Quintana Sánchez-Bote]]. == Literatura en fala == Nun ái mucha literatura escrevía en fala. Entre los librus publicaus n'esta luenga está ''Versus Valeoris da nosa fala - Obra poética mañega'',{{harvnp|Rebollo Bote|2023}} de Domingo Frades Gaspar. Es una recopilación de puemas escrevíus pol utol a lu largu de cincuenta añus. Tamién dessistin angunus librus de ''Contus y Relatus Cortus''.{{harvnp|ADISGATA|2022}} Otrus testus en fala se puedin alcuentral en ''Anduriña - Rivista cultural de As Ellas'', editá pola Asociación cultural "U Lagartu Verdi" cona colaboración del Ayuntamientu d'Elhas, que se publica dendi 1997.{{harvnp|Ramos Ramos|2017}} Entre as traducionis tenemus el ''Novu Testamentu en fala'', traucíu pol Mingu (Domingo Frades Gaspar){{harvnp|Domingo Frades|2017}} i ''[[El Prencipinu|O/U Pequenu Príncipi]]''.{{harvnp|príncipi|2014}} Coordiná pol [[Antonio Garrido Correas]], hue hecha pol tres amigus: Mingu, Seve i Pepi (Domingo Frades Gaspar, Félix Severino López Fernández i José María González Rodríguez).{{harvnp|Garríu Correas|2014}} :''Cuandu ei tiña seis anus vi, unha ve, unha lámina magnífica in un libru sobre u Bosqui Vilgin que se chamaba 'Historias vivías'".''{{harvnp|Carmona García|2014}} En 2026, Vicente Costalago publicó ''Vérsus sóltus'', un libru de puesia original escrevíu ena ''Propuesta Ortográfica de la UEX''.<ref>[https://www.lulu.com/es/shop/vicente-costalago/v%C3%A9rsus-s%C3%B3ltus/paperback/product-zmz6qpm.html?q=V%C3%A9rsus+s%C3%B3ltus&page=1&pageSize=4 Vérsus sóltus]</ref> == Literatura en portugués oliventinu == {{Literatura uropea}} Si la literatura en fala es escassa, entavía más lu es la literatura en portugués oliventinu, si es que se puei palrar d'una "literatura" nessa luenga.{{efn|Aquí se considera solu la literatura escrevía en esti dialetu del portugués, i no tola literatura escrevía en luenga portuguesa.}} L'únicu libru qu'ái oi en portugués oliventinu es ''U principinhu''.{{harvnp|Rodrigues|2024}} Á síu traducíu pol Manuel Sánchez.{{harvnp|Alentejo Ilustrado|2025}} == Utoris == === Castellanu === ==== Siegru XVI ==== * Puesía ** Garci Sánchez de Badajoz (1460-1526) ** Francisco de Aldana de Alcántara (1537-1578): Pueta i dramaturgu ** Joaquín Romero de Cepeda (1545-1581) * Estória i crónica ** Juan de Zúñiga y Pimentel (1459-1459): Utol dela obra ''Historia de los Reyes Godos y de las Órdenes Militares'' ** Diego García de Paredes (1466-1530) ** Cartas de Hernán Cortés (1485-1547) ** Lorenzo Galíndez de Carvajal (1472-1530) ** Luis de Zuñiga y Ávila (1510-1573) ** Rodrigo Dosma y Delgado (1533) * Misticismu ** Fray Juan de la Puebla ** Fray Juan de Guadalupe ** Fray Tomás de Trujillo: ''Reprobación de los trajes ** San Pedro de Alcántara (1499-1562): ''Tratado de la Oración y la Meditación'' (1557) ** Cardenal Juan Martínez Silíceo (1485-1557) ** Francisco Sánchez de las Brozas - El Brocense (Brozas, 1523-1601): ''De arti dicendi'' (1556), ''Organum dialecticum et rhetoricum cunctis discipulis utilissiumum et necessarium'' (1579), ''Arte para saber latín'' (1595), ''Grammaticae Graecae Compendium'' (1581). ** Benito Arias Montano (Fregenal de la Sierra 1527 - 1598): ''Liber generatinis Adam, seu de historia generis humani'' (BDH) (1593), ''Historia naturae'' (1601), ''Contribución a la Biblia Políglota de Amberes'', tamién conocía como ''Biblia Regia''. ** Luisa Carvajal y Mendoza (1566/1568-1614): Puetista mística. ==== Siegru XVIII ==== * Dramaturgia ** Vicente Antonio García de la Huerta (1734 - 1787): ''Raquel'', estrená enel añu 1778 en Mairil, duranti l'essiliu del utol en Orán. L'obra apaició nel momentu dela consolidación dela tragedia neoclássica española comu héneru. * Estória ** Diego Suárez de Figueroa de Badajoz (1727) ** Ascensio de Morales (1783) ** Juan Pablo Forner (1756-1797) * Puesía ** Francisco Gregorio de Salas (Jaraicejo 1729, Madrid 1808) ** Juan Meléndez Valdés (1754-1817) ==== Siegru XIX ==== * [[José de Espronceda]] (1808-1842) * [[Carolina Coronado]] (1823-1811): ''Jarilla'' (1850) i ''La rueda de la desgracia'' (1873). * Vicenta García Miranda de Campanario * Antonio Hurtado y Valhondo (1825-1878): ''Corte y Cortijo'' (1870) * Bartolomé José Gallardo (1776-1852) * [[Felipe Trigo]] (1864-1916): ''[[Jarrapellejos|Harrapellehos]]'' (1914). * Mario Roso de Luna (1872-1931) * Enrique Segura Otaño: Diretol dela ''Revista de Estudios Extremeños'' i redatol-xefi del ''Diario de Badajoz''. ==== Siegru XX ==== * Pedro Romero Mendoza (1896-1969) * Antonio Rodríguez-Moñino (1910-1970) * Jesús Delgado Valhondo (1909-1993): Hundaol dela revista ''Alor''. Figura cravi dela puesía estremeña moerna. * Manuel Pacheco (1920-1998) * Luis Álvarez Lencero (1923-1983) * Enrique Díaz Canedo (1879-1944) * José María Valverde (1926-1996) * Félix Grande (1937-2014): Pueta i ensayista. Premiu Nacional delas Letras. * Francisco Rodríguez Perera (1901-1969): Publicó dos librus de puesía: ''Rex'' (1946) i ''Alba del Gozo'' (1954), i un diálogu de conteníu filosóficu, ''Sobre los valores humanos'' (1963). * Manuel Pecellín Lancharro (n.1944): Utol dela ''Bibliografía extremeña''{{harvnp|Dialnet|1974-2024}} en diés tomus. * Pureza Canelo Gutiérrez: Recebió'l Premiu Adonas de Puesía pol ''Lugar común'' (1970). ==== Siegru XXI ==== * Álvaro Valverde (n. 1959): Pueta i críticu literariu. Referenti dela puesía española. * Eugenio Fuentes (n. 1958): Escreviol de novela negra. Criaol del detetivi Ricardo Cupido. * Javier Cercas (n. 1962): Utol de ''Soldados de Salamina'', Premiu Nacional de Narrativa (2010). * Vicente Costalago (n. 1991): Utol d<nowiki>'</nowiki>''Euris estremeñus i sotras poemas'' i d'''Estórias estremeñas''. === Estremeñu === * [[José María Alcón Olivera]] * [[Juan José Camisón]] * [[Ismael Carmona Garcia|Ismael Carmona García]] * Vicente Corrales * [[Cruz Díaz Marcos]] * [[Francisco Durán Domínguez]] * [[Juan García García]] * [[Aniceto Garrido Retortillo]] * [[Antonio Garrido Correas]] * [[Pablo Gonzálvez]] * [[Elisa Herrero Uceda]] * [[Miguel Herrero Uceda]] * [[Enrique Louzado Moriano]] * [[Luis Martínez Terrón]] * [[José Benito Mateos Pascual]] * [[Antonio Sánchez Gil]] * Vicente Costalago * [[Diego Sánchez de Badajoz]] (†1549) === Castú === * [[Luis Chamizo]] (1894-1945) * [[José María Gabriel y Galán]] (Frades de la Sierra 1870- Guijo de Granadilla 1905) * Antonio Reyes Huertas (Campanario 1887-1952) * [[Javier Feijóo]] * [[Carmen Vera]] * [[Ricardo Quintana Sánchez-Bote]] * [[Ventura Villarubia Pila]] == Librus == === Castellanu === * 1557: ''Tratado de la Oración y la Meditación'', de San Pedro de Alcántara. * 1583: ''La antigua, memorable y sangrienta destruycion de Troya'', de Joaquín Romero de Cepeda. * 1586: ''Historia de Rosián de Castilla'', de Joaquín Romero de Cepeda. * 1588: ''Conserva espiritual'', de Joaquín Romero de Cepeda. * 1590: ''Vida y ejemplares fábulas del ingeniossisimo fabulador Esopo Frigio, y de otros autores assi griegos como latinos, con sus declaraciones'', de Joaquín Romero de Cepeda. * 1615: ''La creación del mundo'', d'Alonso de Acevedo. * 1778: ''Raquel'', de Vicente Antonio García de la Huerta. * 1902: ''Castellanas'', de [[José María Gabriel y Galán]]{{harvnp|Cervantes|1973}} * 1904: ''Campesinas'', de [[José María Gabriel y Galán]].{{harvnp|Cervantes|1941}} * 1905: ''Nuevas Castellanas'', de [[José María Gabriel y Galán]] * 1906: ''Religiosas'', de [[José María Gabriel y Galán]] * 1914: ''[[Jarrapellejos]], de [[Felipe Trigo]]. * 1934: ''Las Galgas'', de Pedro Caba * 1945: ''Tierra y mujer, o Lazara la profetisa'', de Pedro Caba * 1946: ''Rex'', de Francisco Rodríguez Perera. * 1953: ''El surco de la sangre'', de Luis Álvarez Lencero. * 1954: ''Alba del Gozo'', de Francisco Rodríguez Perera. * 1957: ''Sobre la piel de una lágrima'', de Luis Álvarez Lencero. * 1961: ''Hombre'', de Luis Álvarez Lencero. * 1963: ''Sobre los valores humanos'', de Francisco Rodríguez Perera. * 1969: ''Tierra dormida'', de Luis Álvarez Lencero. * 1970: ''Lugar común'', de Pureza Canelo Gutiérrez * 1971: ''Celda verde'', de Pureza Canelo Gutiérrez * 1971: ''Juan Pueblo'', de Luis Álvarez Lencero. * 1973: ''Canciones en carne viva'', de Luis Álvarez Lencero. * 1974: ''El barco del agua'', de Pureza Canelo Gutiérrez * 1975: ''La maternidad en intersexuales'', de Pedro Caba * 1978: ''Estampas campesinas extremeñas'', d'Antonio Reyes Huertas{{efn|Publicá a títulu póstumu, con motivu del 25 aniversariu dela su muerti.}} * 1979: ''Habitable (primera poética)'', de Pureza Canelo Gutiérrez * 1980: ''Antología poética'', de de Luis Álvarez Lencero. * 1981: ''Homenaje a Extremadura, de Luis Álvarez Lencero. * 1982: ''Poemas para hablar con Dios'', de Luis Álvarez Lencero. * 1982: ''Humano'', de Luis Álvarez Lencero. * 1986: ''Tendido verso: segunda poética'', de Pureza Canelo Gutiérrez * 1988: ''La ciudad blanca'', d'Ángel Campos Pámpano * 1990: ''Pasión inédita'', de Pureza Canelo Gutiérrez * 1993: ''Siquiera este refugio'', d'Ángel Campos Pámpano * 1995: ''Moraleja'', de Pureza Canelo Gutiérrez * 1998: ''La voz en espiral'', d'Ángel Campos Pámpano * 1999: ''No escribir'', de Pureza Canelo Gutiérrez * 2001: ''Soldados de Salamina'', de Javier Cercas, Premiu Nacional de Narrativa (2010). * 2001: ''Historias mínimas'', de Manuel Pecellín Lancharro.{{harvnp|Pecellín Lancharro|2001}} * 2002: ''La voz dormida'', de Dulce Chacón. * 2004: ''La semilla en la nieve'', d'Ángel Campos Pámpano, libru pol qual recebió'l premiu ''Extremadura a la Creación''. * 2010: ''Relumbres de espejuelo'', de Manuel Pecellín Lancharro{{harvnp|La Crónica de Badajoz|2010}} * 2011: ''A todo lo no amado'', de Pureza Canelo Gutiérrez{{harvnp|Veyrat|2011}} * 2013: ''Oeste'', de Pureza Canelo Gutiérrez * 2016: ''Cielo y tierra nativos'', de Manuel Pecellín Lancharro. * 2017: ''Polizón a la Deriva'', de Florencio Rodríguez Figueiras * 2018: ''Retirada'', de Pureza Canelo Gutiérrez * 2019: ''Habitable. (Antología poética, 1971-2018)'', de Pureza Canelo Gutiérrez * 2020: ''Palabra naturaleza'', de Pureza Canelo Gutiérrez * 2020: ''Relación necesariamente breve de todo lo que ya no existe'', de [[Aníbal Martín |Aníbal Martín Borrego]]. * 2021: ''Por si vienen a juzgarnos'', d'Aníbal Martín Borrego. * 2022: ''De traslación'', de Pureza Canelo Gutiérrez === Estremeñu === ==== Originalis ==== * 1984: ''Requilorios'', de [[José María Alcón Olivera]]. Es la primera novela escrevía n'estremeñu.{{harvnp|Feijóo|2022}} * 2004: ''[[El corral los mis agüelus]]'', de [[José Benito Mateos Pascual]] (escrevíu ena palra d'El Rebollal). * 2005: ''[[Primera Antología de Poesía Extremeña]]'', obra hecha pol [[Luis Martínez Terrón]]. * 2010: ''El revesinu'', de José María Alcón Olivera. Otra novela escrevía n'estremeñu.{{harvnp|Feijóo|2022}} * 2011: ''[[La nueva literatura en estremeñu]]'', presentá pola [[OSCEC]]. * 2012: ''Pan i verea'', de [[Ismael Carmona Garcia]]. * 2012: ''[[La nueva literatura en estremeñu 2]]''. * 2013: ''[[Ceborrincho, relatos extremeños]]'', de [[Miguel Herrero Uceda]] i [[Elisa Herrero Uceda]]. * 2015: ''[[Mamaeña, relatos extremeños]]'', de [[Miguel Herrero Uceda]] i [[Elisa Herrero Uceda]]. * 2018: ''[[La Huélliga. Sentiris de la mi tierra]]'', de Marcos Cruz Díaz. * 2020: ''Aketón'', de Florencio Rodríguez Figueiras.{{harvnp|Baños|2021}} * 2024: ''El sol del lobu'', d'Aníbal Martín. * 2025: ''[[Euris estremeñus i sotras poemas]]'', de Vicente Costalago. * 2025: ''Estórias estremeñas'', de Vicente Costalago. ==== Traucíus{{efn|La fecha indica quandu hue publicá la tradución n'estremeñu.}} ==== * 1999: ''[[El Prencipinu]]'', traducíu pol [[Antòniu Garríu Correas]]. * 2002: [[Ebanheliu sigún San Huan]], traducíu pol Antonio Pérez Muñoz * 2004: [[La Cohtitución Ehpañola en Ehtremeñu]], traducía pol [[Pedro Cañada]] * 2009: ''Al tentu la providéncia'', de Séneca, traducíu pol [[Ismael Carmona Garcia]].{{harvnp|Carmona Garcia|2009}} === Castú === * 1921: ''[[El miajón de los castúos]]'', de [[Luis Chamizo]] * 1922: ''Cantos de las tierras pardas'', de [[Ventura Villarubia Pila]] * 1992: ''En la besana'', de Ricardo Quintana Sánchez-Bote * 2000: ''Asina, Sentimientos en Castúo'', de [[Javier Feijóo]].{{harvnp|Feijóo|2000}} * 2004: ''Sabor a tierra abierta'', de [[Carmen Vera]] * 2009: ''Alreó'l tiempo'', de [[Javier Feijóo]].{{harvnp|Feijóo|2009}} * 2012: ''Leyendas Ruralis y otrus Chismes'', de Florencio Rodríguez Figueiras * 2014: ''Porque Semos Asina'', de Florencio Rodríguez Figueiras === Fala === * ''Versus Valeoris da nosa fala - Obra poética mañega'', de Domingo Frades Gaspar. * ''Contus y Relatus Cortus''. * 1994: ''Novu Testamentu en fala'', traucíu pol Mingu, (Domingo Frades Gaspar). * 2014: ''O/U Pequenu Príncipi'', d'Antoine de Saint-Exupéry, traucíu pol Mingu, Seve i Pepi (Domingo Frades Gaspar, Félix Severino López Fernández i José María González Rodríguez). === Portugués oliventinu === * 2024: ''U principinhu'', d'Antoine de Saint-Exupéry, traucíu pol Manuel Sánchez. === En varias luengas === * 1902: ''Estremeñas'', de [[José María Gabriel y Galán]] (en castellanu i castúu).{{harvnp|Cervantes|1996}} * 2002: ''Nuebah ohah ehtremeñah'', de [[Pablo Gonzálvez|Pablo Gonzálvez González]] (en castellanu i estremeñu). * 2019: ''Hijos de sangre'', de Juan José Camisón (publicá bahu'l seudónimu "Juan Kam" en castellanu i estremeñu). * 2023: ''La tierra amada y la mujer idolatrada'', de Francisco José Audije Pacheco (en castellanu i estremeñu). * ''Bestiario de tierra y tinta'' Clara Dies Valls, libru ilustráu con 33 leyendas d'España, escrevías n'aragonés, andalús, asturianu, catalán, valencianu, balear, cántabru, castellanu, estremeñu, euskera i gallegu. == Notas == <references group="lower-alpha"/> == Referencias == {{listaref|2}} == Bibliografía == * {{cita web |autor= |apellido=ADISGATA|nombre= |enlaceautor= |título=Relatus cortus en fala|url=https://sierradegata.org/wp-content/uploads/2022/10/Libro-de-Relatos-Cortos-en-Fala.pdf|sitioweb=ADISGATA|fecha=2022|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita web |autor=Alentejo Ilustrado|apellido= |nombre= |enlaceautor= |título=Chama-se “U Príncipi Piquinínu”. É o primeiro livro em português oliventino |url=https://alentejoilustrado.pt/chama-se-u-principi-piquininu-e-o-primeiro-livro-em-portugues-oliventino/|sitioweb=Alentejo Ilustrado|fecha=2025|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=Aparicio|nombre=Miguel|enlaceautor= |título=Las calles|url=https://www.lecturalia.com/libro/92873/las-calles|sitioweb= |fecha=s.f.|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-19 |cita= }} * {{cita publicación |apellidos=Asín Palacios|nombre=Miguel |enlaceautor= |año=1928 |título=Comentarios de don García de Silva y Figueroa de la Embajada que de parte del rey de España don Felipe III hizo al rey Xa Abás de Persia |publicación=Boletín de la Real Academia de la Historia |volumen=92 |número= |páginas= |ubicación= |editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes |issn= |url= |fechaacceso=19 de mayo de 2025}} * {{cita noticia |nombre=Jesús |apellido=Baños |url=https://www.elperiodicoextremadura.com/caceres/2021/03/11/libro-florencio-rodriguez-trata-tradicion-43746691.html|título=Un libro de Florencio Rodríguez trata la tradición de las expresiones orales |periódico=El Periódico Extremadura|editorial=Extremadura S. A.|fecha=2021 |fechaacceso= 19 de mayo de 2025}} * {{cita publicación |apellidos=Barbolani |nombre=Cristina |enlaceautor= |año=2020 |título=La creación del mundo de Alonso de Acevedo: épica y teología en la poesía del Siglo de Oro |publicación=Criticón |volumen= |número=138 |páginas=45–62 |ubicación= |editorial= |issn= |url=https://journals.openedition.org/criticon/8420 |fechaacceso=19 de mayo de 2025}} * {{cita web |autor= |apellido=Barrantes|nombre=Vicente|enlaceautor= |título=Días sin sol por Vicente Barrantes con una carta de D. Antonio Trueba|url=https://literaturaextremena.blogspot.com/2017/03/barrantes-moreno-vicente-badajoz.html|sitioweb= |fecha=2017|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-19 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido= Cacho Casal |nombre=Rodrigo |enlaceautor= |título=Luis Zapata y el poema heroico: historia, entretenimiento y parodia|url=https://cvc.cervantes.es/literatura/criticon/PDF/115/115_067.pdf |sitioweb=Centro Virtual Cervantes |fecha=2012 |páginas= 67-83|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita publicación |apellidos=Carmona Garcia |nombre=Ismael |enlaceautor= |año=2009 |título=Al tentu la providéncia |publicación=crássicus en εsτrεmεñυ |volumen= |número= |páginas= |ubicación= |editorial= |issn= |url=https://ia801303.us.archive.org/35/items/Sneca-AlTentuLaProvidncia/Seneca_-_Al_tentu_la_providencia_trad._Ismael_Carmona_Garcia.pdf |fechaacceso=19 de mayo de 2025}} * {{cita web |autor= |apellido=Carmona García |nombre=Ismael |enlaceautor= |título=Ismael Carmona García : O pequenu príncipi fala |url=https://www.elperiodicoextremadura.com/extremadura/2014/09/28/ismael-carmona-garcia-o-pequenu-44589645.html |sitioweb= |fecha=2014 |editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=Carmona García |nombre=Ismael |enlaceautor= |título=Las grafías del extremeño I|url= |sitioweb= |fecha=2022|editorial= |isbn= |ubicación=Don Benito|idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita publicación |apellidos=Cataneus |nombre=Johannes Lucidus |enlaceautor= |año=1492 |título=Oratio ad Alexandrum VI |publicación= |volumen= |número= |páginas= |ubicación= |editorial= |issn= |url=https://www.cervantesvirtual.com/obra/oratio-ad-alexandrum-vi |fechaacceso=19 de mayo de 2025}} * {{Cita web|url=https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/extremenas--0/html/|título=Extremeñas|fecha=1996|fechaacceso=2023-01-21|apellido=Cervantes|nombre=Biblioteca Virtual Miguel de|sitioweb=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|idioma=es}} * {{Cita web|url=https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/castellanas--0/html/|título=Castellanas||fecha=1973|fechaacceso=2023-01-21|apellido=Cervantes|nombre=Biblioteca Virtual Miguel de|sitioweb=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|idioma=es}} * {{Cita web|url=https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/campesinas--0/html/fee681e2-82b1-11df-acc7-002185ce6064_1.htm|título=Campesinas|fecha=1941|fechaacceso=2023-01-21|apellido=Cervantes|nombre=Biblioteca Virtual Miguel de|sitioweb=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|idioma=es}} * {{cita web |autor= |apellido=Chicharro|nombre=Antonio|enlaceautor= |título=PREMIO INTERNACIONAL DE POESÍA "ANTONIO MACHADO EN BAEZA": POETAS PREMIADOS (1997-2010)|url=https://baezaliteraria.blogspot.com/2010/12/premio-internacional-de-poesia-antonio.html|sitioweb=BAEZA LITERARIA|fecha=2010|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-19 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=de Alcántara |nombre=San Pedro |enlaceautor= |título=Libro de oración, y meditacion, que escrivio el mystico maestro, y el doctor iluminado San Pedro de Alcantara, y breve instruccion para las personas, que se quieren dar à la Oracion ... |url=https://www.cervantesvirtual.com/obras/autor/pedro-de-alcantara-santo-1499-1562-29540|sitioweb=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|fecha=1758|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-19 |cita= }} * {{cita publicación |apellidos=de la Cuesta |nombre=Fernández |enlaceautor= |año=1978 |título=Los tratados de Canto Llano de Spañon, Martinez de Bizcargui y Molina |publicación=Joyas Bibliográficas |volumen= |número= |páginas=20 y ss. |ubicación=Madrid |editorial= |issn= |url= |fechaacceso=19 de mayo de 2025}} * {{cita web |autor= |apellido=de Mérida |nombre=Diego |enlaceautor= |título=Tratado muy devoto del viaje e misterios de la Tierra Santa de Jerusalén e del Monte Sinay |url=https://bdh.bne.es/bnesearch/detalle/bdh0000186866 |sitioweb= |fecha=1501 |editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita web |apellidos=Dialnet|nombre= |url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/autor?codigo=156703 |título=Ficha en Dialnet |fecha=1974-2024 |fechaacceso=5 de junio de 2017|obra=Universidad de La Rioja |idioma=español}} * {{cita web |autor= |apellido=Domingo Frades |nombre=Gaspar|enlaceautor= |título=Novu testamentu en fala por Domingo Frades Gaspar|url=https://literaturaextremena.blogspot.com/2017/02/frades-gaspar-domingo-san-martin-de.html|sitioweb=Literatura extremeña|fecha=2017|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=Doncel|nombre=Diego|enlaceautor= |título=El único umbral|url= |sitioweb= |fecha=1991|editorial=Rialp|isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-19 |cita= }} * {{cita libro |apellido=Doncel|nombre=Diego |enlaceautor= |título=Amantes en el tiempo de la infamia|url= |idioma= |otros= |edición= |año=2013|editor= |editorial=Ediciones Siruela|ubicación= |isbn= |capítulo= |páginas= |cita= }} * {{cita noticia |nombre= |apellido=El Independiente|url=https://www.elindependiente.com/tendencias/cultura/2021/02/17/el-poeta-jose-cercas-premio-gustavo-adolfo-becquer-2021/|título=El poeta José Cercas, Premio Gustavo Adolfo Bécquer 2021|periódico=El Independiente |editorial= |fecha=2021 |fechaacceso= 19 de mayo de 2025}} * {{cita noticia |nombre= |apellido=El País|url= |título=Carmen Martín Gaite y Félix Grande, premios nacionales de Novela y Poesía|periódico=El País|editorial= |fecha=1978 |fechaacceso= 19 de mayo de 2025}} * {{cita web |autor= |apellido=Emeritensis |nombre= Paulus |enlaceautor= |título=Liber de vita et miraculis patrum emeritensium |url=https://www.digitale-sammlungen.de/en/details/bsb10686007 |sitioweb=The MDZ |fecha=1638 |editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=Escritores de Extremadura|nombre= |enlaceautor= |título=El Romanticismo |url=https://escritoresdeextremadura.com/el-romanticismo/|sitioweb=Escritores de Extremadura |fecha=s.f.|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-19 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=Espino |nombre=Israel J. |enlaceautor= |título=Astrólogos extremeños: cuando las estrellas hablan castúo |url=https://blogs.hoy.es/extremadurasecreta/2012/10/08/astrologos-extremenos-cuando-las-estrellas-hablan-castuo/ |sitioweb=Extremadura secreta |fecha=2012 |editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita publicación |apellidos=Feijóo |nombre=Javier |enlaceautor= |año=2000 |título=Asina, Sentimientos en Castúo |publicación= |volumen= |número= |páginas= |ubicación= |editorial= |issn= |url=https://drive.google.com/file/d/1G87PeUpPScePKmxeXyJTB7dy0KEc38uz/view |fechaacceso=19 de mayo de 2025}} * {{cita web |autor= |apellido=Feijoo|nombre=Javier |enlaceautor= |título=Asina, sentimientos en castúo por Javier Feijoo|url=https://literaturaextremena.blogspot.com/2017/02/feijjoo-javier-badajoz.html|sitioweb= |fecha=2017|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita publicación |apellidos=Feijóo |nombre=Javier |enlaceautor= |año=2009 |título=Alreó'l tiempo |publicación= |volumen= |número= |páginas= |ubicación= |editorial= |issn= |url=https://drive.google.com/file/d/1quwyNb_eDoYK_otQQsKLh33nH7hTks_3/view |fechaacceso=19 de mayo de 2025}} * {{cita web |autor= |apellido=Feijóo |nombre=Javier |enlaceautor= |título=Breves apuntes sobre la literatura regional extremeña en extremeño |url=https://www.grada.es/breves-apuntes-sobre-la-literatura-regional-extremena-en-extremeno-grada-163-javier-feijoo/blogueros/javier-feijoo/ |sitioweb=Grada |fecha=2022 |editorial= |isbn= |ubicación=Grada 163 |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=Fernández Lanza |nombre=Fernando |enlaceautor= |título=Presentación de Vasco Días Tanco, sus obras y testamento |url=https://www.archivodelafrontera.com/wp-content/uploads/2020/01/01-FERNANDO-F-LANZA-PRESENTACI%C3%93N-DE-LA-PALINODIA-DE-D%C3%8DAZ-TANCO.pdf |sitioweb= |fecha=2019 |editorial=Archivo de la Frontera |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita publicación|apellidos=Fernández-Pello|nombre=Elena|url=https://www.lne.es/oviedo/2017/09/27/cacerena-irene-sanchez-carron-gana/2169371.html|título=La cacereña Irene Sánchez Carrón gana el "Alarcos" de poesía con su "voz femenina"|publicación=[[La Nueva España]]|fecha=2017|fechaacceso=25 de octubre de 2018}} * {{cita web |autor= |apellido=Garríu Correas|nombre=Antòniu|enlaceautor= |título=Pequenu Príncipi|url=https://arte-madre-tierra.blogspot.com/2014/09/uo-pequenu-principi-de-algunamanera-la.html|sitioweb= |fecha=2014|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=Group|nombre=MCB |enlaceautor= |título=Miranda de Villafaña, Fray Luis de (1500-1575)|url=https://mcnbiografias.com/app-bio/do/miranda-de-villafanna-fray-luis-de#:~:text=Su%20primera%20obra%20teatral%20la%20escribi%C3%B3%20en%20Asunci%C3%B3n%3B,Celestina%2C%20con%20la%20historia%20b%C3%ADblica%20del%20hijo%20pr%C3%B3digo.|sitioweb= |fecha=s.f.|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=Gastaldi Mateo|nombre=Carlota |enlaceautor= |título=«Juegos de la edad tardía» de Luis Landero|url= |sitioweb= ∼ La cueva de mis libros ∼ |fecha=2023|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-19 |cita= }} * {{cita web |autor= IES Norba Caesarina |apellido= |nombre= |enlaceautor= |título=Tema 13. Aportaciones de los escritores extremeños a la literatura del siglo XX. |url=https://lenguanorba.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/02/tema-13-escritores-extremec3b1os.pdf |sitioweb=lenguanorba.wordpress.com |fecha=2012 |editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=Juan March|nombre=Fundación |enlaceautor= |título=Félix Grande: Antología poética |url= |sitioweb=https://www.march.es/es/madrid/conferencias/antologia-poetica/felix-grande|fecha=s.f.|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-19 |cita= }} * {{Cita web|apellido=Juan March|nombre=Fundación|url=https://www.march.es/conferencias/poetas/?p0=2&p1=4474&l=1|título=Pureza Canelo — Biografía — 35 Poetas: Antología — Conferencias — Fundación Juan March|fechaacceso=6 de noviembre de 2018|sitioweb=www.march.es|fecha=s.f.|idioma=es}} * {{cita noticia |nombre= |apellido=La Crónica de Badajoz |url=https://www.lacronicabadajoz.com/badajoz/2010/05/19/extremeno-manuel-pecellin-presenta-hoy-100654922.html|título=El extremeño Manuel Pecellín presenta hoy su obra ´Relumbres de espejuelos´|periódico=La Crónica de Badajoz|editorial= |fecha=2010 |fechaacceso= 19 de mayo de 2025}} * {{cita web |autor= |apellido=López Algora|nombre=Pedro |enlaceautor= |título=Escenas principales de un actor secundario|url=https://www.aceprensa.com/resenas-libros/escenas-principales-de-un-actor-secundario/|sitioweb= |fecha=2000|editorial=Aceprensa|isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-19 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=la voz / europa pres|nombre= |enlaceautor= |título=«Micrografías» de Irene Sánchez Carrón, logra el XVI Premio Emilio Alarcos de Poesía|url=https://www.lavozdeasturias.es/noticia/cultura/2017/09/27/micrografias-irene-sanchez-carron-logra-xvi-premio-emilio-alarcos-poesia/00031506491376527708191.htm|sitioweb=La Voz de Asturias |fecha=2017 |editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-19 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=Luna |nombre= |enlaceautor= |título=Literatura: SIGLO DE ORO |url=https://lunacallis.blogspot.com/2012/03/siglo-de-oro.html |sitioweb=Literatura |fecha=2012 |editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=Mancho Duque |nombre=M.ª Jesús |enlaceautor= |título= |url=https://cvc.cervantes.es/obref/sanjuan/|sitioweb=Centro Cervantes Virtual|fecha=s.f.|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita publicación |apellidos=Manzano Garias|nombre=Antonio|enlaceautor= |año=1950|título=U manuscrito inédito de Juan Leandro Jiménez (1811-1851) |publicación=Alcántara, Revista Literaria|volumen= |número=32|páginas=3-11|ubicación= |editorial= |issn= |url=https://archivo.dip-caceres.es/wp-content/uploads/2023/11/01-032-002-Un_manuscrito.pdf|fechaacceso=19 de mayo de 2025}} * {{cita noticia |nombre=José Juan|apellido=Martínez Galiana|url=https://elpais.com/diario/2000/03/03/cultura/952038004_850215.html|título=Dulce Chacón gana el Premio Azorín con la novela 'Cielos de barro'|periódico=El País|editorial= |fecha=2000|fechaacceso= 19 de mayo de 2025}} * {{cita publicación |apellidos=Montero Curiel |nombre=Pilar |enlaceautor= |año=2014 |título=Las hablas extremeñas en la literatura regional y su presencia en la ''Revista de Estudios Extremeños'' (1927-2012) |publicación=Revista de Estudios Extremeños |volumen=LXX|número=I |páginas=625-658 |ubicación= |editorial= |issn= |url=https://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXX/2014/T.%20LXX%20n.%201%202014%20en.-abr/71207.pdf |fechaacceso=19 de mayo de 2025}} * {{cita publicación |apellidos=OSCEC |nombre= |enlaceautor= |año=2012|título=La Nueva Literatura en Estremeñu 2 |publicación= |volumen= |número= |páginas= |ubicación= |editorial= |issn= |url= |fechaacceso=19 de mayo de 2025}} * {{cita publicación |apellidos=Pecellín Lancharro |nombre=Manuel |enlaceautor= |año=2001|título=Historias mínimas |publicación= |volumen= |número= |páginas= |ubicación=Badajoz |editorial=Del Oeste Ediciones|isbn=84-88956-48-7 |url= |fechaacceso=19 de mayo de 2025}} * {{cita web |autor= |apellido=Pérez Marín |nombre=Antonio |enlaceautor= |título=El arte de la „disputatio“ en Vicente Arias de Balboa (ca. 1368-1414) |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1524/9783486595901-012/html |sitioweb=De Gruyter Bill |fecha=1997 |editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=príncipi|nombre=pequenu |enlaceautor= |título=pequenu príncipi|url=https://pequenuprincipi.blogspot.com/|sitioweb= |fecha=2014|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=Ramos Ramos|nombre=Miguel Angel |enlaceautor= |título=Anduriña - Rivista cultural de As Ellas (Revista cultural de Eljas) |url=https://bibliotecavirtualextremena.blogspot.com/2017/09/andurina-rivista-cultural-de-as-ellas.html|sitioweb= |fecha=2017|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=Real Academia de la Historia|nombre= |enlaceautor= |título=Luis de Carvajal|url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/9543-luis-de-carvajal |sitioweb=Historia Hispánica|fecha=s.f. |editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-19 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=Rebollo Bote |nombre=Juan |enlaceautor= |título=Literatura nuestra: Versus valeoris da nosa fala |url=https://planvex.es/web/2023/01/versus-valeoris/ |sitioweb=planVE |fecha=2023|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=Rodrigues |nombre=Andreia |enlaceautor= |título=«U principinhu» é a tradução para o português oliventino do clássico da literatura infantil mundial «Le petit prince»|url=https://eltrapezio.eu/es/viajes/u-principinhu-e-a-traducao-para-o-portugues-oliventino-do-classico-da-literatura-infantil-mundial-le-petit-prince_48761.html|sitioweb=El Trapezio|fecha=2024|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-18 |cita= }} * {{cita web |autor= |apellido=Rodríguez-Moñino |nombre=Antonio |enlaceautor= |título=Historia literaria de Extremadura |url=https://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_V/1949/T.%20V%20n.%203-4%201949%20sept.-dic/RV10070.pdf|sitioweb= |fecha=1942|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma=es|fechaacceso=2025-05-15 |cita= }} * {{cita libro |apellido=Romero Chacón|nombre=Saturnino |enlaceautor= |título="No hay cementerio en esta villa...". Historia de Herrera, de la Prehistoria al siglo XIX|url= |idioma= |otros= |edición= |año=2006|editor= |editorial= |ubicación= |isbn= |capítulo= |páginas= |cita= }} * {{cita publicación |apellidos=Ruiz Vila |nombre=J. M. |enlaceautor= |año=2023 |título=Humanismo y Biblia: la correspondencia de Benito Arias Montano o cómo se gestó la Biblia Políglota de Amberes |publicación=TEMPVS, Revista de Historia de la Fundación Instituto de Historia Social Valentín de Foronda |volumen= |número=53 |páginas=77–86 |ubicación= |editorial= |issn= |url=https://www.academia.edu/108504434 |fechaacceso=19 de mayo de 2025}} * {{Cita episodio|nombre = Juan Pedro|apellido = Sánchez|título = La Corrobra (13/05/25)|serie = La Corrobra|cadena = Canal Extremadura Radio|ubicación = Extremadura|enelaire = 13/5/25|fecha = 2025|transcripciónurl = https://www.canalextremadura.es/a-la-carta/la-corrobra/audios/la-corrobra-130525|fechaacceso = 19 de mayo de 2025}} * {{cita publicación |apellidos=Sánchez Pascual |nombre=Ángel |enlaceautor= |año=1993 |título=Salas y su décima a Extremadura, o el centralismo como sinrazón poética |publicación=Revista de Estudios Extremeños |volumen= |número=49(2) |páginas=393–408 |ubicación= |editorial= |issn= |url= |fechaacceso=19 de mayo de 2025}} * {{cita web |autor= |apellido=Siglo Futuro |nombre=Fundación |enlaceautor= |título=Poetas ilustres en la FSF |url=https://fundacionsiglofuturo.org/biblioteca-de-poesia-espanola-2/rincones-literarios-y-de-autoridades/poetas-ilustres-en-la-fsf/ |sitioweb= |fecha=s.f.|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma= |fechaacceso=2025-05-19 |cita= }} * {{Cita web|apellido=Veyrat|nombre=Miguel|url=http://www.ojosdepapel.com/Index.aspx?article=4027|título=Pureza Canelo culmina con A todo lo no amado la desnudez de su poesía|fecha=2011|fechaacceso=6 de noviembre de 2018|sitioweb=www.ojosdepapel.com}} * {{cita publicación |apellidos=Yurkievich|nombre=Saúl|enlaceautor= |año=1971|título=Premio Casa de las Américas : diez años de poesía|publicación=Cahiers du monde hispanique et luso-brésilien|volumen= |número=16|páginas=99-121|ubicación=Cuba|editorial= |issn= |url= |páginas=99-121|fechaacceso=19 de mayo de 2025}} == Atijus p'ahuera == * {{cita web |autor= |apellido=Trinidad |nombre=Manuel |enlaceautor= |título=Historia de la literatura extremeña |url=http://literaturaextremena.blogspot.com/2017/05/literatura-castellana-en-extremadura.html|sitioweb= |fecha=2017|editorial= |isbn= |ubicación= |idioma=es|cita= }} === Obras === * [https://es.scribd.com/doc/30812484/Requilorios-primera-novela-en-extremeno-1984 Requilorios] * [https://ia801306.us.archive.org/15/items/PanIVerea2012/Ismael_Carmona_Garcia_-_Pan_i_verea_2012.pdf Pan i verea] * [https://www.lulu.com/shop/vicente-costalago/euris-estreme%C3%B1us-i-sotras-poemas/paperback/product-gjqemyn.html?q=euris&page=1&pageSize=4 Euris estremeñus i sotras poemas] * [https://archive.org/details/Sneca-AlTentuLaProvidncia Seneca - Al tentu la providéncia] * [https://archive.org/details/LaVisperaDeVenuTrad.IsmaelCarmonaGarcia La Vispera De Venu] * [https://archive.org/details/DS_Las_Bacanalis Decretu Senatorial a tentu Las Bacanalis] * [https://archive.org/details/Palramenta_l_xefi_Seattle Palramenta'l xefi Seattle] * [https://lavereinadelfraguin.wordpress.com/ La vereína del fragüín] * [https://casacanal.es/Materiales/biblioteca/clasicosesp/Felipe%20Trigo/Jarrapellejos.pdf Jarrapellejos] * [https://ia801908.us.archive.org/31/items/diassinsol00barrgoog/diassinsol00barrgoog.pdf Días sin sol] === Fala === * [https://eltrapezio.eu/es/portugues/a-fala-do-val-de-xalima-goza-de-boa-soidi_28301.html A fala do Val de Xálima, goza de boa soidi?] * [https://web.archive.org/web/20250702030419/https://dehesa.unex.es/flexpaper/template.html?path=https://dehesa.unex.es/bitstream/10662/11532/1/1888-4067_13_2_7.pdf#page=1 A fala do Val de Xálima] {{Literatura en castú}} {{Literatura en estremeñu}} {{Estremaúra}} [[Categoría:Literatura]] [[Categoría:Literatura estremeña]] eudki64rf38fbl2ugzbytgflzds32ti Liga Hanseática 0 11562 143470 139281 2026-06-03T11:19:38Z Nordat 18129 /* Versionis moernas dela Liga Hanseática */ Hanse Bund logo.svg 143470 wikitext text/x-wiki [[Archivu:Ausbreitung der Hanse um das Jahr 1400-Droysens 28.jpg|thumb|right|Estensión dela Liga Hanseática em 1400]] [[Archivu:Ubena_von_Bremen_Kiel2007_1.jpg|thumb|Ubena von Bremen, una réplica del [[Bremen cog]].]] [[Archivu:CartagenaMuseum MedievalShipCross-section.jpg|thumb|Réplica a escalal real de la seción transversal dun barcu meyieval.]] La '''Liga Hanseática''', o simplimenti la '''Hansa'''<ref>https://www.unav.edu/web/global-affairs/detalle/-/blogs/creacion-ascenso-e-impacto-de-la-nueva-liga-hanseatica|títulu=. Global Affairs and Strategic Studies. Facultá de Derechu|fechaacessu=2025-03-27|sítiuweb=Global Affairs and Strategic Studies|idioma=es-ES</ref> —del [[Idioma alemán|alemán]], lit. ‘[[guilda]]’ (en [[baju alemán meyu]], ''Düdesche Hanse'', ''Hansa'',<ref>cita web|url=https://www.openthesaurus.de/synonyme/edit/23690 |títulu=Synonym-Details zu 'Deutsche Hanse · Düdesche Hanse · Hansa Teutonica (lat.) |editorial=openthesaurus |fecha= |fechaacessu=9 de juniu de 2018|idioma=inglés</ref> hue una [[federación]] [[Comerciu|comercial]] i defensiva de comunidais de [[comercianti]] alemanis nel [[mari Bálticu]] i de [[ciá]]is que ogañu s’alcuentran enos [[Paisis Baxus]], del norti d’[[Alemaña]], [[Suecia]], [[Polonia]], [[Letonia]] i [[Estonia]]. La ''[[Lengua franca|lingua franca]]'' gastá a lo largu de tola Liga Hanseática hue el [[baju alemán meyu]]. Tenía la su sedi en [[Lübeck]]. Entri las ciais hanseáticas abía [[Puertu|ciais portuárias]] de las regionis costeras assina comu ciais assitiás a lo largu d’importantis rius del interior. Por mé del libri comerciu i d’una burguesía empresarial, muchas destas ciais alcaçun un artu nivel de prosperiá, algotras delas qualis entavía muestran valorosas caraitirísticas colturais i arquiteutónicas. La Liga empecipió comu un conjuntu de grupus de comerciantis alemanis vagamenti associaus i varias ciais col pesqui d’amplial los sus enteressis comercialis múutuus, incluyiu la proteción contra el robu. Col tiempu, estos acuerus evolucionarin ata converti-si ena Liga Hanseática, qu’ufría a los comerciantis privilehius de peaji i proteción tantu nel territoriu afiliau comu enas sus rutas comercialis. La crecienti interdependencia económica i las conexionis familialis entri famílias influyentis de mercaderis conduxin a una mayol integración política i a la eliminación de las barreras comercialis. Esti procesu gradual tamién vio l’apaición de normalivas comercialis estandariçás entri las ciais Hanseáticas. Duranti el su apogeu, la Liga Hanseática dominó el comerciu marítimu nel [[Mari del Norti]] i el [[Mari Bálticu]]. Estableció una huedi de puestus comercialis en numerosus puebrus i ciais, entri los qualis destacan los [[Kontor]]s de [[Londris]] (conocius comu [[Steelyard]]), [[Brujas]], [[Bergen]] i [[Nóvgorod]], que se convirtierun en entiiais [[Extraterritorialidá (derechu)|extraterritorialis]] que goçaban d’una considerabri autonomía hural. Los mercaderis hanseáticos, denominaus comunamenti Hansards, operaban en emprendas privás básicas i yeran ampliamenti conocius pol su assessu a una gran variedá de produtus básicus, i goçaban de privilehius i protecionis nel estranheiru. El poder económicu coletivu hizu que la Liga huerra capaç d’imponel bloquius i inclusive hazel la guerra a reinus i prencipaus. Inclusu nel su apogeu, la Liga Hanseática no passó de sel una confederación de ciais-estau. Carecía d’un órganu alministrativu permanenti, un tesoru i una huerti militar permanenti. Nel sigru XIV, la Liga Hanseática instauró una [[Dieta (asamblea)|dieta]], lamada [[Hansetag|{{lang|de|Hansetag}}]], que funcionaba sobral a basi de la [[deliberación]] i el [[consensu]]. A meyaus del sigru XVI, estas húebris conexionis dixeron vulnerabri a la Liga Hanseática, que se huo deshaciendu gradualmenti a midiá que los sus biembrus se consolidaban en otirus reinus o se marchaban, desintegrándu-si finalmente en 1669. La Liga Hanseática gastaba diversus tipus de barcus pa viajal pol maris i rius. El tipu más emblimáticu era la [[Coca (náutica)|coca]] (''cog''). De construción mu diversa, se representaba en sellus i escudus hanseáticus. A finalis dela Edá Meya, la coca hue sustituía por otirus tipus comu el [[Hulk (náutica)|hulk]], que más tardi dió passu a tipus más grandis de [[Carvel (náutica)|carvel]]. == Estoria == [[Archivu:Hanseatic league.jpg|miniatura|esquerda| Hormación dela Liga Hanseática en [[Hamburg]], del [[Santu Emperiu Romanu|SER]], sigún una representación posterior de [[1241]].]] Los estoriadoris án acordau que l’orihin dela Liga s’á de coroboral cola hundación dela ciá [[Lübeck]], que s’escomençó en [[1158]]/[[1159]], después dela conquista dela çona que fuerun enantis del [[conde]] de [[Conde de Schauenburg y Holstein|Schauenburg y Holstein]] pol [[Enrique el Lión]], el duqui [[Saxonia|Saxonia]]. Las espedicionis comercialis, [[incursión|incursionis]] i [[Pirateria|pirateria]] huerun comunis ena zona Báltica dendi tiempus antiguus. Pol ejemplu, los marinirus de [[Gotland]] navegun ata tan lueñu, que ata la ciá [[Nóvgorod]] les era relativamenti acessibri. Nostanti, el comerciu entri estaus nel [[norti de Uropa|norti de Uropa]], i especialmenti ena Mari Báltica, fue práuticamenti insignificanti ata la constitución dela Hansa, data endispués dela qual escomençó a desenrogal-si a una escara mayol. Las ciais alemanas obtuvun el control del comerciu ena Mari Báltica con una relativa faciliá por más dun sigru, entri los añus [[Anus 1120|1120]]-[[Anus 1250|1250]], tiempu nel qual [[Lübeck]] vinu a sel el nucli central dela redi del comerciu marítimu que conectaba toas las çonas acientis a la [[Mari del Norti|Mari del Norti]] i la Mari Báltica. El apogeu dela ehemonia dela ciá libri Lübeck s’escomençó nel [[Sigru XV|sigru XV]]. [[Visby]], unu delos putentis centrus comercialis dela çona, rechazó en [[1358]] sel biembru dela Liga Hanseática ya que los navegantis desta ciá dominun la Báltica enantis dela constitución dela Hansa. Una delas táuticas d’éssitu que los marinirus de Visby aplicun, enantis dela essisténcia dela Hansa, fue la ideologia monopolística, conceptu con ajuda del qual eliminun la competición delos navegantis dela isla Gotland. === Biembrus dela Liga Hanseática === ==== Círculu Vend i Pomeranianu ==== [[Archivu:Map danavirki.JPG|340px|miniatura| Las ciais del Círculu Vend i Pomeranianu]] {{Div col|2}} ''' ''[[Lübeck]]'' ''' (la ciá líder) [[Hamburgu]] [[Luneburgu]] [[Rostock]] [[Stade]] [[Szczecin|Stettin]] (Szczecin, ogañu en [[Polonia]]) [[Stralsund]] [[Wismar]] [[Kiel]] {{Div col end}} ==== Círculu Saxonia, Turíngia i Brandeburgu ==== {{Div col|2}} [[Braunschweig]] (en dialeutu saxón: ''Brunswiek''), la ciá líder [[Berlin]] [[Brandenburg (ciá)|Brandenburg]] [[Bremen]] [[Erfurt]] [[Frankfurt (Oder)]] [[Goslar]] [[Magdeburg]], la ciá líder {{Div col end}} ==== Círculu Polonia, Prúsia, Livonia i Suecia ==== {{Div col|2}} [[Gdańsk|Danzig]] (Gdańsk, la ciá líder) [[Wrocław|Breslau]] (Wrocław d’ogañu, ogañu en Polonia) [[Tartu|Dorpat]] (Tartu) [[Viljandi|Fellin]] (Viljandi) [[Elbląg|Elbing]] (Elbląg) [[Kaliningrad|Königsberg]] (Kaliningrad, dela enclavi d’ogañu dela [[Rusia|Rusia]]) [[Tallinn|Reval]] (Tallinn) [[Riga]] [[Stockholm]] [[Toruń|Thorn]] (Toruń) [[Visby]] [[Kraków|Cracóvia]] {{Div col end}} ==== Círculu Rin, Westfalia, Holanda ==== {{Div col|2}} [[Köln]] [[Roermond]] [[Deventer]] [[Dortmund]] [[Breckerfeld]] [[Groningen (ciá)|Groningen]] [[Kampen]] [[Osnabrück]] [[Soest, Alemaña|Soest]] {{Div col end}} === Biembrus que tenían derechu de contrôl i de tenéncia de rehistrus (''Kontore'') === ==== ''Kontore'' prencipalis ==== [[Archivu:Brygge Norway 2005-08-18.jpg|miniatura|derecha|550px|Bryggen dela ciá noruega Bergen]] [[Bergen, Noruega|Bergen]] - [[Bryggen]] [[Brugge|Bruges]] u Brügge [[Londris]] - [[Steelyard]] [[Nóvgorod]] ==== ''Kontore'' secundárius ==== {{Div col|2}} [[Antwerp|Anvers]] [[Boston, Lincolnshire|Boston]] [[Damme]] [[Edinburgh]] [[Kingston-upon-Hull|Hull]] [[Ipswich]] [[King's Lynn]] [[Kaunas]] [[Newcastle upon Tyne|Newcastle]] [[Polotsk|Poloțk]] [[Pskov]] (en latín meievalu: ''Plescovia'') [[Great Yarmouth]] [[York]] [[Vreamont]] {{Div col end}} === Otras ciais con una comunidá hanseática === {{Div col|3}} [[Anklam]] [[Arnhem]] [[Bolsward]] [[Brandenburg]] [[Cesis]] (Wenden) [[Chełmno]] (Kulm) [[Doesburg]] [[Duisburg]] [[Einbeck]] [[Göttingen]] [[Greifswald]] [[Kuldīga|Goldingen]] (Kuldiga) [[Hafnarfjord]] (Hafnarfjörður) [[Halle, Saxony-Anhalt|Halle]] [[Harlingen]] [[Hannover]] [[Herford]] [[Hildesheim]] [[Hindeloopen]] [[Kalmar]] [[Koknese|Kokenhusen]] (Koknese) [[Lemgo]] [[Merseburg]] [[Minden]] [[Münster]] [[Narva|Narwa]] (Narva) [[Nijmegen]] [[Paderborn]] [[Pärnu|Pernau]] (Pärnu) [[Perleberg]] [[Quedlinburg]] [[Salzwedel]] [[Smolensk]] [[Stargard Szczeciński]] (Stargard) [[Stendal]] [[Turku]] (Åbo) [[Tver]] [[Ventspils]] [[Valmiera|Wolmar]] (Valmiera) [[Wesel]] [[Vyborg|Wiburg]] (Vyborg) [[Ventspils|Windau]] (Ventspils) [[Zutphen]] [[Zwolle]] {{Div col end}} == Versionis moernas dela Liga Hanseática == [[Archivu:Hanse Bund logo.svg|miniatura|Ciá-liga "Hansa"]] En 1980, los antiguus miembrus dela Liga Hanseática hundun una "Hansa Nueva" ena ciá holandesa Zwolle. Esta liga moerna invita a tolus miembrus i a tolas ciais que tuvun un passau hanseáticu. En 2012, la Nueva Liga tenia 187 biembrus, 12 d’ellus siendu ciais russas (entri ellas, Nóvgorod). La Nueva Hansa encuruya i desarroya enlacis de negócius, turismu i intercanbius colturalis. <ref>http://www.hanse.org/en/the_hansa|accessdate=14 abril 2020|autor=|títulu="City League The HANSE"|archive-date=2010-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100817192442/http://www.hanse.org/en/the_hansa|dead-url=unfit</ref> El cuartel general s’atopa ena ciá alemana [[Lübeck]]. El presienti d’ogañu dela Nueva Liga Hanseática es el señol Bernd Saxe, alcaldi dela ciá Lübeck. Ca anu, una delas ciais-miembrus dela Nueva Hansa acoyi el festival mundial "[[:it:Giornate_della_lega_anseatica|Dias dela Liga Moerna Hanseática]]". En 2006, la localidá ingresa King's Lynn s’ajuntó a la Hansa. En 2012, tamién d’Inglaterra, llegó el tornu dela localidá Hull, luégu en 2016, Boston. <ref>Paul Richards (introducción)|prenombi=|anu=2017|títulu=Six Essays in Hanseatic History|páhina=128 páhinas, láminas i mapas|editorial="Poppyland" de Cromer</ref> Otra [[:fr:Nouvelle_ligue_hanséatique|estructura hanseática moerna]] apareció en hebreru 2018, quandu los ministrus de hechura: danés, estonianu, finlandés, irlandés, letón, lituanu, holandés i suecu s’ajuntarun pa firmal un tratau <ref>https://vm.fi/documents/10623/6305483/Position+EMU+Denmark+Estonia+Finland+Ireland+Latvia+Lithuania+the+Netherlands+and+Sweden.pdf/99e70c41-6348-4c06-8ff8-ed2965d16700/Position+EMU+Denmark+Estonia+Finland+Ireland+Latvia+Lithuania+the+Netherlands+and+Sweden.pdf.pdf|accessdate=14 abril 2020|autor=|títulu=Finance ministers from Denmark, Estonia, Finland, Ireland, Latvia, Lithuania, the Netherlands and Sweden underline their shared views and values in the discussion on the architecture of the EMU.</ref>. El documentu reflexa "las visionis i valoris comunis destus paísis pa la preparación dela [[Unión Económica i Monetaria (Unión Uropea)|UEM]]". == Velaquí tamién == [[Talasocracia]] == Referéncias == <references /> == Bibliografia en luenga ingresa == P. Dollinger ''The German Hansa'' ([[1970]], retipeá en [[1999]]); E. Gee Nash ''The Hansa'' ([[1929]], retipeá en [[1995]], [[Barnes and Noble]]) == Enlaçis esternus == {{commonscat|Hanseatic League}} [http://www.hanse.org/ Hanseatic Towns Network] — En tolas luengas dela Hansa 5emaaj83jedscz9kcsz66nh9any04mg Vilna 0 11578 143469 143377 2026-06-03T10:37:58Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 143469 wikitext text/x-wiki {{ficha de entidad subnacional}} '''Vilna'''<ref>cita DPD|Vilna</ref> (en [[Idioma lituano|lituanu]]: ''Vilnius'' {{AFI2|ˈvʲɪlʲnʲʊs|pron|Vilnius.ogg}}) es la [[Capital (política)|capital]] i ciá mas puebrada de [[Lituaña]], assitiá ena provincia omónima. En heneru de 2024 contaba con 602 430 abitantis (708 627 abitantis ena aglomeración urbana).<ref>https://osp.stat.gov.lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=684e50e2-6cf6-426f-8d20-8b3e3856bdd2#/</ref> La ciá s’alcuentra al suresti del país, a unus 30 km dela raya con [[Bielorrusia]], juntu ala confluencia entri los rius [[Río Vilnia|Vilnia]] i [[Río Neris|Neris]]. Es la sigunda ciá en quantu a puebración de los paísis bálticus, endispués de [[Riga]]. Alministrativamenti, es sedi del conceju de Vilna i del destritu de Vilna. Es tamién la capital dela provincia de Vilna. Amás de sel la capital i ciá mas puebrá, Vilna es d’importancia en quantu alos meyus de comunciación nacionalis, l’arti, la moa, las endustrias d’investigación, tenologia, educación i entretinimientu. A data de 2018 Vilna dissalia pol una crecienti endustria tecnológica i emprendeora, cun gran númiru de nuevas empresas dedicás a las tecnolohias dela enformación. El su [[Centro histórico de Vilna|centru estoricu]] o «cascu antíguu», es unu delos mayoris i mejol conservaus barrius meievalis dela Uropa del Esti, hue nominau [[Patrimoñu dela Umanidá]] pola UNESCO en 1994.<ref>https://whc.unesco.org/en/statesparties/lt</ref><ref>https://www.lithuania.travel/en/place/the-capital-vilnius</ref> El estilu arquiteutónicu conociu comu [[Barroco de Vilna]] leva el nombri dela ciá, que es la ciá barroca mas oriental i la mas grandi al norti delos [[Alpis]].<ref>{{Cita web |url=https://visitworldheritage.com/en/eu/baroque-vilnius/bed60a87-d5d1-4539-981e-2c13445280a2 |título=Archive copy |fechaacceso=2025-09-28 |archive-date=2023-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212121620/https://visitworldheritage.com/en/eu/baroque-vilnius/bed60a87-d5d1-4539-981e-2c13445280a2 |dead-url=yes }}</ref> En 2009 fue [[Capital Uropea dela Coltura]], títulu que compartió cola ciá austriaca de [[Linz]]. == Etimolohia == El nombri de Vilna s’originó del riu [[Vilnia]], la parabra lituana pa ‘onulación’.<ref>{{Cita web |url=http://regionai.stat.gov.lt/en/vilniaus_apskritis/vilniaus_miesto_savivaldybe.html |título=Archive copy |fechaacceso=2025-09-28 |archive-date=2015-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722022923/http://regionai.stat.gov.lt/en/vilniaus_apskritis/vilniaus_miesto_savivaldybe.html |dead-url=yes }}</ref> El su nombri á teníu várias ortografías derivás en otrus idiomas al largu dela su estoria, comu {{lang-la|Vilna}}, {{lang-pl|Wilno}}, {{lang-be|Вiльня}} (''Vilnia''), {{lang-de|Wilna}}, {{lang-lv|Viļņa}}, {{lang-uk|Вільно}} (''Viľno''), i {{lang-yi|ווילנע}} (''Vilne''). El su nombri russu que data del [[Emperiu Russu]] y era «Вильна» entri 1919 i 1939,<ref>http://www.hrono.ru/libris/lib_n/12n429.html</ref> inque ogañu s’gasta «Вильнюс». == Estoria == [[Archivu:Transcript of Gediminas' letter, which is the oldest known mentioning of Vilnius in written sources (25 January 1323).jpg|right|thumb|250px|La mención más antigua conocía de Vilnius, ena [[Cartas de Gediminas|carta]] de Gediminas de 1323]] [[Archivu:Vilenskija zamki. Віленскія замкі (T. Makoŭski, 1600) (2).jpg|right|thumb|El [[Conjuntu del Castillu de Vilnius]] en 1600 col Castillu de Riba (marcau comu 7), el [[Palaciu delos Gran Príncipes de Lituaña|Castillu de Baxu]] (6) i la [[Catedral de Vilnas|Catedral]]]] Tuvu nacencia ena tierra de tribus [[Pueblos bálticos| bálticus]] (eaestii, lituanus), dendi el {{sigru|XIV||s}}, [[Pueblo alemán|germanas]] i [[Pueblo judíu|judias]], luegu tamién recibió puebracionis [[eslavus|eslavas]]. Diversas estorias identifican la ciá con Voruta, la capital del rei [[Mindaugas]]. La ciá fue mentá pol primel vezi en forma escrebía nel añu 1323 en cartas del [[Gediminas|rei Gediminas]]. El pgañoti centru dela ciá fue un fuerți construíu ena cima dun cotu del [[Ducau de Lituaña]]. El rei de [[Polonia]] i grandi duqui de Lituaña [[Vladislao II de Polonia]] (en lituanu ''Jogaila''; en polacu, ''Władysław II Jagiełło'') concedió a Vilna el derechu de sel ciá en 1387. La puebración dela ciá estava nun primel momentu compuesta por lituanus, inque dejó de sel assina pola llegada de mercaeris i artesanus de diversas nacionaliais. Pocu endispués, la puebración polaca empeçó a dominar la ciá, i el sigundu grupu mas grandi fuerun los judius. Entri 1503 i 1522, la ciá fue arrrodeá de murus, con nuevi puertas i tres torris. Vilna alcançó el su mássimu desenvolvimientu gracias al reinau del polacu [[Segismundo II Augusto Jagellón|Segismundu II de Polonia]] (en lituanu: ''Žygimantas Augustas'', en polacu: ''Zygmunt II August''), qu’estableci la su corti própia en 1544. Nelos sigrus vinientis, Vilna creció i se desarrolló entavía mas. Esti crecimientu económicu, promovíu mayolmenti por judius i polacus, pues los lituanus hueran generalmente agricultoris i nu solían abital enas ciais, hizu possibri la hundación dela [[Universidá de Vilna]] por [[Esteban I Báthory|Estebán I de Polonia]] (en lituanu: ''Steponas Batoras'', en polacu: ''Stefan Batory'') i jesuitas españolis en 1579. La Universidá de Vilna s’hizu unu delos mayoris centrus científicus i colturalis dela región báltica i el mas emportanti nel [[Grandi Ducau de Lituaña». Yera una universidá de palra polaca, lo que sinifica que la Universidá de Vilna yera la sigunda universidá polaca mas antigua endispués dela [[Universidá Jaguelónica]] de [[Cracovia]], hundá en 1364. La via política i económica dela ciá conoció un grandi desenvolvimientu. En 1769, hueri hundau el [[cementeriu de Rasos]] (en lituanu: ''Rasų kapinės''), unu delos mas antíguus del Uropa. [[Archivu:Vilnius - map by Braun Hogenberg (middle size) (34065617).jpg|La ciá en 1576, duranti la su espansión. Tres añus mas tardi se hundó la [[Universidá de Vilna|universidá]].|miniatura|esquerda]] Grácias al su rápidu desenvolvimientu, la ciá acogió inmirantis tantu del esti comu del oesti. Hueri assina comu s’allegarun a establecer comuniiais de [[Polonia|polacus]], [[Pueblo lituano|lituanus]], [[Bielorrusia|bielorrusus]], [[Pueblo judíu|judius]], [[Rusia|russus]], [[Alemania|alemanus]], [[Ucrania|ucranianus]] i de unus tantarus. Estis inmiracionis a Lituaña i Polonia empeçarun duranti el sigru XIV i durun ata el final del sigru XVII. Cada etnia contribuyó a la via multicoltural dela ciá; en aquel tiempu prosperaban las artesanias, el comerciu i la cencia. En 1655, duranti la [[El Diluviu (estoria polaca)|invasión]] dela [[Repúbrica de las Dos Nacionis]], Vilna hueri conquistá por los russus, que la saciarun i la incendiaron masacrandu a la puebración i provocandu un éssodu al campu dela puebración restanti. El crecimientu dela ciá se detuvu duranti mucius añus, i nu hueri ata prencepius del sigru XIX quandu la puebración dela ciá aumentó consierabrementi grácias al comerciu i las exportacionis comandaás prencipalmenti por judius i polacus, comu pa ubicala comu la tercel ciá dela Uropa oriental. Tras la [[Particionis de Polonia|Tercel partición de Polonia]] en 1795, Vilna hueri anexioná a Russia i s’hizu la capital dun [[Gubérniya|governación]]. Los russus derribarun los murus dela ciá; en 1805 namás quedaba en pii la puerta oriental Puerta dela Aurora (''Aušros vartai'', ''Medininkų vartai'' en lituanu, ''Ostra Brama'' en polacu). En 1812, la ciá hueri invadía por [[Napoleón]] duranti el su avanci cara [[Moscú]]. Endispués del final dela campaña napoleónica, el [[Grandi Ejércitu|Grandi Ejércitu]] se retiró a una çona andi millaris de sulaus francesis huerun enterrás enas tricheras que hueran construíu mesis antis. Tras la [[Levantamientu de Noviembri|Levantamientu polacu de Noviembri]], en 1831, la universidá hueri zarrá i las represionis bluquearun el crecimientu dela ciá. Duranti la [[Levantamientu de Eneru|Levantamientu polacu de Eneru]] en 1863, s’empeçó una nueval revuelta ena ciá contra el governu, que hueri soficá brutalmenti por [[Mijaíl Muraviov]]. Al finalizal la revuelta, se restringierun las libertalis ciutaanas i se prohibió el gastu del [[idioma polacu|polacu]], preominanti en toa Lituaña, el [[Idioma lituano|lituanu]] i el [[Idioma bielorrusu|bielorrusu]], adoptandu-si el [[idioma russu|russu]] comu luenga oficial. Duranti la [[Primel Guerra Mundiál]], Vilna hueri ocupá por los alemanus dendi 1915 ata 1918. El 16 de hebreru de 1918, se proclamó la endependencia de Lituaña. Endispués dela retirada delas tropas alemanas, una unidá d’autodefensa reclutá entri voluntarius polacus dela localidá la controló duranti un brevi periolu. Pocu tiempu endispués, la ocuparun los [[bolcheviqui|bolcheviquis]], eligiendu-la comu capital dela efímera [[Repúbrica Socialista Soviética Lituanu-Bielorrusa]]. El 19 d’abril, el ejércitu polacu la reconquistó, peru el 14 de júliu d’essi mesmu añu la retomarun los soviéticus. Pocu endispués dela retirada del [[Ejércitu Roju]], venciu ena [[batalla de Varsovia]], se conseguió que la ciá sea entregá a la destrúia Lituaña. El 20 de júliu de 1920, nel tratáu de pas entri Lituaña i la Russia bolcheviqui, se reconoció a Vilna comu capital dela Repúbrica de Lituaña. El 9 d’octubri de 1920, la división lituanu-bielorrusa del ejércitu polacu, al mandu del general Lucianu Zeligovski [[Lucjan Żeligowski]], ocupó la ciá, endispués de sel producíu un motín. Es assina comu se proclamó un nuevu Estau, la [[Lituaña Central]] (''Litwa Środkowa''), constituíu pola ciá i los territorius roeantis. El Parlamentu del nuevu Estau, elegíu meianti comícius libris el 20 de hebreru de 1922, proclamó la anexión de Vilna a [[Polonia]]. Vilna devinu entoncis ena capital del [[Voivodato de Wilno]] (Vilna). Las autoriais lituanas de [[Kaunas]], la nuevi capital de Lituaña, se negarun a reconocel la anexión de Vilna a Polonia; comu consequencia, en 1938 se rompierun las relacionis diplomáticas entri dambus dos paísis, quedandu Vilna anexioná a Polonia i renegandu de Vilna el restu delos lituanus. Estandu al margu del restu de Lituaña, grácias al control alministrativu de Polonia i las inversiónis de polacus i judius, la ciá vuelvi a conocel un periolu de claru esprendor, de crecimientu i desenvolvimientu. La universidá hueri reabierta con el nombri de [[Universidá de Estebán Batoras]] (''Universitetas Stefan Batory''). Amás, las infraestruturas urbanas mejorarun sinificativamenti, se construyerun majestuosus edificius, s’instalarun aceras i nuevis callis adoquinás cuidosamenti, lo que dió a la ciá un aspettu moernu, limpio i agradabri. En 1931, Vilna contaba con 195 000 abitantis, delos que 55 000 huerun judius; yera la quinta ciá de Polonia i nel mundu hebreu, pola su emportancia, hueri llamá la «Jerusalén del Norti». En 1931, Vilna estava abitá por un 66 % de polacus, un 28 % de judius, un 5 % de russus i bielorrusus, i los lituanus constituían menus del 1 % delos abitantis dela ciá. Esti crecimientu económicu grácias a los negocius, exportacionis i importacionis en manus de judius i polacus seguía aumentandu ata tal puntu qu'en pocu tiempu Vilna empeçó a sel un lugal mu emportanti drentu del ámbitu económicu de Polonia pola su cercanía al norti i sobri todu al restu Lituaña i Unión Soviética. En contrassi, mucius lituanus, con apreciabri envia empeçarun a protestar i manifestar-si pues la imahin de crecimientu económicu i nivel de via dela Vilna del momentu yera claramenti superiol al que gozaban las regionis que hormaban parti de Lituaña, que duranti essi tiempu nu á crecíu práuticamenti ná al dedicar-si a la agricultura prencipalmenti. Endispués de firmar-si el pactu secretu de [[Pactu Mólotov-Ribbentrop|Mólotov-Ribbentrop]], el Ejércitu roju [[Invasión soviética de Polonia de 1939|invadió la Polonia Oriental]]. Vilna hueri ocupá el 19 de setiembri de 1939. Al prencepiu los soviéticus intentarun convertil Vilna ena capital dela [[Repúbrica Socialista Soviética de Bielorrusia]], peru alcontrarun que yera mas oportunu devolver-va-la al Governu lituanu que la reclamaba a cambiu de permitil a las tropas soviéticas que permanecieran nel país bálticu. Esta uferta, presentá comu un pactu d’amistá entri los dos paísis, tenia comu pesqui ayual a los comunistas lituanus a ganal popularidá. Una vezi entregá la ciá, el 10 d’octubri de 1939, Lituaña sorprendió a los soviéticus dandu marcha atrás nel acuerdu. Nel momentu en que las guarnicionis soviéticas lo supuerun, la soberania lituana quedó amenazá. Los soviéticus entoncis les presentarun el acuerdu comu un ultimátum, afirmandu que el Ejércitu roju pudría entral en Lituaña en qualqui momentu i arrasala completamenti. El Governu lituanu hubu de ceder a la presión, conseguiendu obtenel al menus que el númiru de sulaus desplegaus nel territoriu lituanu hueri menol al programau enicialmenti por Moscú. El 10 d’octubri de 1939, Vilna i las áreas roeantis huerun anexionás a Lituaña, mentris que las tropas soviéticas s’apoderarun de nuevis basis en várias partis del país. Las autoriais lituanas entrarun en Vilna pocu endispués i las estruturas governamental empeçarun a desplazar-si de Kaunas a Vilna. En juniu de 1940, quandu la transferencia dela capital entavía nu s’ábiu completau, debíu a la traición nel pactu d’amistá entri la [[Unión Soviética]] i Lituaña asaecía mesis antis, esta hueri ocupá totalmenti por aquella, que instauró un governu comunista. Vilna s’hizu entoncis la capital dela recién proclamá [[Repúbrica Socialista Soviética de Lituaña]]. Entri 35 000 i 40 000 pressonas huerun arrestás pola Comisaría del Puebru pa Assuntus Internus [[NKVD]] i enviás a los campos de trabagu o [[gulag]]s. En Alemania, el 22 de juniu de 1941, por orden de Hitler, empeçó la [[Operación Barbarroja]] pa ocupal la [[Unión Soviética]]. Al tercel dia dela operación, Alemania ocupó Vilna. Los lituanus salierun a las callis a dal la bienvenía a los alemanus pola su llegá, con grandis muestras de júbilo i vítoris llamandu-lis salvadoris. Las tropas alemanas hueran siguías por los Escuadronis dela Muerti del [[Einsatzgruppen A]], la tristementi conociá división dela [[Waffen-SS]], quién s’ocupaban del esterminiu delas puebracionis judías delos paísis ocupaus. En pocu tiempu, los judius residentis en Vilna i Kaunas huerun obligaus a leval el brazaleti cona [[estrella de David]] i se les prohibierun mucias cosas, igual que los alemanus yá hueran hechu con judius de otrus lugalis de Polonia i Alemania. Entri el 4 i el 20 de júliu de 1941 los alemanus asesinarun a cincu mil judius nelos boscus de Panerai. El 31 d’agostu hubu mas asesinatus, aproximadamente de tres mil quinientus judius, nuevamenti en Panerai. Las tropas auxiliaris localis lituanas del réhimin d’ocupación nazi llevaron a cabu lohística pa la preparación i la ejecución delos asesinatus baju la direción delos nazis. El 24 de juniu de 1941, la [[Saugumas|Policía de Seguridá]] lituana (''Lietuvos saugumo policija'') se subordinó a la [[Waffen-SS]] baju la Policía de Seguridá alemana, en lituanu [[Vokiečių Saugumo policijos]], en polacu [[Specjalny Oddział SD]] i se crió la Policía Criminal dela Alemania Nazi, que se participó en diversas accionis contra los judius i otrus enemigus del réhimin nazi, gitanus, discapacitaus, russus i vagabundus. La unidá lituana mas conociá que participó nel [[Holocaustu]] hueri el pelotón lituanu del [[Sonderkommando]] del área de Vilna (en lituanu [[Ypatingasis būrys]]), ena que murierun dezenas de millaris de judius, polacus i otrus, ena [[masacre de Panerai]]. Otra organización lituana implicá nel Holocaustu hueri la [[Guardia de Trabagu]] lituana. Mucius partidarius lituanus delas políticas nazis provinían dela organización fascista [[Lobu de Hierru]]. En general, la alministración nacionalista lituana estava mu enteressá ena liquiación delos judius que consideraban comu enemigus i rivalis delos lituanus étnicus, les acusaban aber robau la economía del país duranti sigrus i, pol tantu, nu namás nu s’oponían a la política nazi del Holocaustu sinu que, de hechu, la adoptarun comu própia. [[Archivu:Vilniaus sinagoga.jpg|thumb|[[Sinagoga de Vilna]].]] Nel cascu antíguu se criarun dos [[guetu|guetus]] pa la numerosa puebración judía. Los abitantis del menol delos guetus huerun asesinaus o deportaus en octubri de 1941. El sigundu guetu sobrevivió ata 1943, inque la su puebración hueri regularmenti reducía por meyu delas ''Aktionen''. Tras la revuelta fallía delos abitantis del guetu el 1 de setiembri de 1943, el guetu hueri aniquilau. Nel complehu, alreol del 95 % de puebración judía local hueri asesiná. Mucius delus figuran entri las víctimas delas ejecucionis en massa en [[Panerai]], a diezi quilómetrus al oesti del cascu antíguu. La grandi parti delas otras treinta mil víctimas hueran polacus, pressonarus de guerra, entelectualis o biembrus dela resistencia polaca. En júliu de 1944 la [[Armia Krajowa]] de Polonia i enseguia el [[Ejércitu Roju]] dela Unión Soviética entrarun en Vilna, que volvi de imediatu a sel la capital dela restaurada [[Repúbrica Socialista Soviética de Lituaña]]. En total aproximadamente nel holocaustu de Vilna huerun asesinaus 70.000 judius, de Kaunas 30.000 i otrus: polacus, bielorrusus, russus, gitanus, etc. Nu toa la puebración lituana apoyó los asesinatus. De una puebración de cerqua de tres millonis de abitantis (el 80 % dela mesma hueran lituanus étnicus) unus millaris tomarun parti mu activa nel Holocaustu, mentris que unus cientus delus, de un nivel entelectual meyu-altu, arrisgarun las sus vias arrecucandu a mucius judius. Mucius biembrus dela minoría polaca en Lituaña tamién ayuarun a protegel a los judius. Mucius lituanus i polacus que arrisgarun las sus vias por salval a los judius huerun denunciás por los sus própius paisanus, perseguius i en ocasionis, ejecutaus por los nazis. Israel á reconociu a 723 lituanus comu «[[Justu entri las Nacionis|Justus entri las Nacionis]]» por arrisgal las sus vias pa salval a los judius duranti el Holocaustu. [[Archivu:Vilnius Modern Skyline At Dusk, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|Vista dela ciá de Vilna.]] Tras la [[Sigunda Guerra Mundiál]], el governu soviético decidi repatrial a todas las pressonas de orihin polacu residentis en Lituaña i Bielorrusia. Esta situación, juntu con el esterminiu delos judius, s’hizu las mayoris causis del cambiu ena demohrafía dela ciá. La mayolía delos polacus huerun espulsaus dela própia Vilna, inque dezenas de millaris de polacus permanecierun ena ciá. Namás unus polacus huerun espulsaus dela región de Vilnius, pol lo que en mucius lugalis son mayolía ata el dia d’ogañu. Namás endispués de 1960 la puebración dela ciá empeçó a crecel en abitantis rápidamenti grácias a la inmiración de campesinus del interiol de Lituaña. El 11 de marçu de 1990, el [[Sóviet Supremu]] dela Repúbrica Socialista Soviética de Lituaña proclamó la su endependencia dela [[URSS]], restaurandu la Repúbrica de Lituaña. Hueri namás en agostu de 1991 quandu la Unión Soviética, debíu a los cambius que tenían lugal cona [[Perestroika]] i baju las presionis de mucius paísis del mundu entri ellus la recién unía Alemania, se reconoci la [[endependencia de Lituaña]]. Dend’entoncis Vilna s’á considerau comu una ciá de Uropa Uccidental. Mucius delus palacius i edificius huerun restauraus dend’entoncis. == Vilna ogañu == [[Archivu:Vilnius2011Video.ogv|thumb|Vilnius (2011)]] [[Archivu:Church of St Peter and St Paul Church lt.jpg|thumb|La [[Ilesia de San Pedru i San Pablu (Vilna)|ilesia de San Pedru i San Pablu]]]] [[Archivu:Vilnius Three Crosses.jpg|thumb|Las tres crucis de Vilna]] [[Archivu:Church of St. Casimir in Vilnius (Wilno).JPG|thumb|La ilesia de San Casimiru]] Vilna s’á transformau rápidamenti en una ciá moerna. Mucius delos sus edificius mas antíguus huerun renovaus, i tamién se está desarrollandu un área comercial i financiera nel Nuevu Centru, ena çona al norti del riu [[Neris]], que aspira a sel el prencipal destritu alministrativu i de negocius dela ciá. Esta área cuenta con moernus espacius residencialis i de negocius, delos cualis los mas famosus son el edificiu del Ayuntamientu i la Torre Uropa de 129 metrus d’altura. La construcción del edificiu sedi lituana del bancu [[Swedbank]] simboliza la emportancia delas institucionis financieras de Escandinavia en Lituaña. El complehu de edificius “[[Vilnius Business Harbour]]” hueri construíu nel 2008, i una delas sus torris es ogañu el quintu edificiu mas altu de Lituaña. Está programau que se construyan mas edificius nelos vinientis añus. Vilna hueri selecioná nel 2009 comu [[Capital Uropea dela Coltura]], juntu a la ciá austriaca de [[Linz]]. Nelas celebracionis del añu nuevu de 2009, hubu un espectáculu de luis que supuestamenti hueri visibri dendi l’espaciu. Comu parti delas preparacionis, [[Centro histórico de Vilna|el centru estoricu]] hueri restaurau i los sus monumentus renovaus. Finalmenti por razonis diversas nu se levarun a cabu mucius proyeutus pa la promoción de Vilna comu capital europea dela coltura 2009, entri ellus un proyeutu musical organizau en 2005 por autoris españolis i realizáu por artistas lituanus de primel orden andi se debía representar por todas las capitalis europeas. La [[Crisis económica de 2008-2012|crisis económica global]] á producíu una bahía nel turismu que á retrasau mucius proyeutus i á evitao que se concluyan, mentris que á habiu denúncias por corrupción i incompetencia delos organizadoris.{{Cita requería}} Duranti el mandatu del alcaldi de Vilna, Juozas Imbrasas, las subías delos impuestus pa cubril las atividais colturalis terminarun produciendu protestas, escándalus i manifestacionis por las callis i la situación económica en general concluyó en disturbius. Nel 2011, [[Artūras Zuokas]] hueri de nuevu elegíu alcaldi. La Ciá de Vilna cuenta con la mayol velocidá de Internet de Uropa, con una velocidá de descarga promeiu de 36.37 MB/s i de subía de 28.51 MB/s. Amás, Vilna cuenta con accesu a augua soterránea, la cual es riha en mineralis i nu requieri de extensivus tratamientus químicus comu l’augua superficial delos lagus o rius. Pol tantu, Vilna goza una delas auguas públicas mas limpias i saluabris de [[Uropa]]. == Geografía == [[Archivu:Upper Castle in Vilnius (2013).jpg|thumb|Vista de Vilna.]] Vilna s’alcuentra al sudesti de Lituaña, ena confluencia delos rius [[río Vilnia|Vilnia]] (conociu tamién comu Vilnele) i el [[río Neris|Neris]]. La posición periférica con respeutu al restu del territoriu es consequencia dela estoria i del cambiu delas rayas lituanas al través delos sigrus. Duranti un tiempu hueri el centru nu namás coltural sinu heohráficu del [[Grandi Ducau de Lituaña]]. Según las estalísticas oficialis, ai aproximadamente 574 000 abitantis en Vilna, lo que inclui un 57,8 % de lituanus, 18,7 % de polacus, 14 % de russus, 4 % de bielorrusus i 5,5 % de otras nacionaliais. === Clima === {{Clima |metric_first= Yes |location = Vilna (1981-2010) | Jan record high C = 11.0 | Feb record high C = 14.4 | Mar record high C = 19.8 | Apr record high C = 29.0 | May record high C = 31.8 | Jun record high C = 34.2 | Jul record high C = 35.4 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 33.1 | Oct record high C = 24.5 | Nov record high C = 15.5 | Dec record high C = 10.5 | year record high C = 35.4 |Jan high C = -1.8 |Feb high C = -1.1 |Mar high C = 3.8 |Apr high C = 12.1 |May high C = 18.4 |Jun high C = 20.9 |Jul high C = 23.2 |Aug high C = 22.4 |Sep high C = 16.6 |Oct high C = 10.2 |Nov high C = 3.3 |Dec high C = -0.7 |year high C = |Jan mean C = -4.1 |Feb mean C = -3.9 |Mar mean C = 0.1 |Apr mean C = 6.9 |May mean C = 12.8 |Jun mean C = 15.6 |Jul mean C = 17.9 |Aug mean C = 17.0 |Sep mean C = 12.0 |Oct mean C = 6.7 |Nov mean C = 1.2 |Dec mean C = -2.8 |year mean C = |Jan low C = -6.7 |Feb low C = -6.9 |Mar low C = -3.5 |Apr low C = 2.1 |May low C = 7.3 |Jun low C = 10.6 |Jul low C = 12.9 |Aug low C = 12.1 |Sep low C = 7.8 |Oct low C = 3.5 |Nov low C = -1.1 |Dec low C = -5.3 |year low C = | Jan record low C = −37.2 | Feb record low C = −35.8 | Mar record low C = −29.6 | Apr record low C = −14.4 | May record low C = −4.4 | Jun record low C = 0.1 | Jul record low C = 3.5 | Aug record low C = 1.0 | Sep record low C = −4.8 | Oct record low C = −14.4 | Nov record low C = −22.8 | Dec record low C = −30.5 | year record low C = −37.2 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 48 |Feb precipitation mm = 37 |Mar precipitation mm = 42 |Apr precipitation mm = 42 |May precipitation mm = 64 |Jun precipitation mm = 75 |Jul precipitation mm = 92 |Aug precipitation mm = 73 |Sep precipitation mm = 61 |Oct precipitation mm = 56 |Nov precipitation mm = 46 |Dec precipitation mm = 53 |year precipitation mm = |snow colour=green |Jan rain days = 11 |Feb rain days = 9 |Mar rain days = 11 |Apr rain days = 13 |May rain days = 14 |Jun rain days = 15 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 13 |Sep rain days = 15 |Oct rain days = 16 |Nov rain days = 15 |Dec rain days = 13 |year rain days = |Jan snow days = 18 |Feb snow days = 17 |Mar snow days = 12 |Apr snow days = 4 |May snow days = 0.2 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0.1 |Oct snow days = 2 |Nov snow days = 9 |Dec snow days = 17 |year snow days = |Jan precipitation days = |Feb precipitation days = |Mar precipitation days = |Apr precipitation days = |May precipitation days = |Jun precipitation days = |Jul precipitation days = |Aug precipitation days = |Sep precipitation days = |Oct precipitation days = |Nov precipitation days = |Dec precipitation days = |year precipitation days = |Jan humidity= 87 |Feb humidity= 84 |Mar humidity= 77 |Apr humidity= 69 |May humidity= 67 |Jun humidity= 72 |Jul humidity= 74 |Aug humidity= 75 |Sep humidity= 80 |Oct humidity= 84 |Nov humidity= 89 |Dec humidity= 89 |year humidity= 79 |Jan sun = 36 |Feb sun = 71 |Mar sun = 117 |Apr sun = 164 |May sun = 241 |Jun sun = 231 |Jul sun = 219 |Aug sun = 217 |Sep sun = 140 |Oct sun = 94 |Nov sun = 33 |Dec sun = 25 |source 1 = Погода и климат<ref><ref>https://web.archive.org/web/20121104131539/http://pogoda.ru.net/climate2/26730.htm</ref> |source 2 = [[NOAA]] (Horas de sol, 1961-1990)<ref name="NOAA"><ref>https://web.archive.org/web/20241210155116/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/LU/26730.TXT</ref> }} == Organización alministrativa == [[Archivu:Vilniaus seniunijos numeracija.png|thumb|Destritus de Vilnius numeraus. Los númirus se corresponden cona clasificación dela esquerda.]] Vilnas está dividía alministrativamenti en 21 destritus (seniūnija). Ca unu delos destritus está alministráu pun concejal. {| class="wikitable sortable" |+ |- ! Númeru || Destritu monicipal || Superficii || Puebración |- | 1 || Verkiai || 55,65&nbsp;km² ||30900 |- | 2 || Antakalnis ||77,2&nbsp;km² ||39700 |- | 3 || Pašilaičiai || 8,2&nbsp;km²||25700 |- | 4 || Fabijoniškės ||4,1&nbsp;km² ||36600 |- | 5 || Pilaitė ||13,8&nbsp;km² ||16000 |- | 6 || Justiniškės || 2,98&nbsp;km²||30958 |- | 7 || Viršuliškės || 2,5&nbsp;km² ||16300 |- | 8 || Šeškinė || 4,4&nbsp;km² ||36600 |- | 9 || Šnipiškės || 3,12&nbsp;km²||19321 |- | 10 || Žirmūnai ||8,5&nbsp;km² ||47400 |- | 11 || Karoliniškės ||4,0&nbsp;km² ||31200 |- | 12 || Žvėrynas ||2,7&nbsp;km² ||12200 |- | 13 || Grigiškės ||7,1&nbsp;km² ||12000 |- | 14 || Lazdynai || 10,3&nbsp;km²||32200 |- | 15 || Vilkpėdė || 10,3&nbsp;km²||24700 |- | 16 || Naujamiestis ||4,8&nbsp;km² ||27900 |- | 17 || Senamiestis || 4,5&nbsp;km²||21000 |- | 18 || Naujoji Vilnia || 39,3&nbsp;km²||32800 |- | 19 || Paneriai || 84,94&nbsp;km² ||8900 |- | 20 || Naujininkai ||41,1&nbsp;km² ||33500 |- | 21 || Rasos ||12,7&nbsp;km² ||13100 |} == Coltura == [[Archivu:Zamek Dolny w Wilnie.jpg|miniatura|El [[palaciu delos Grandis Duquis de Lituaña]], que hueri restauráu nelos añus 2000 i abiertu en 2013 comu un museu]] Vilna es una ciá cosmopolita con arquiteutura mu diversa. Ai alreol de 65 ihlesias ena ciá. Comu la mayolía delas ciais meievalis tardias, Vilna se desarrolló alreol del su ayuntamientu. La arteria prencipal, la [[calli Pilies]], conecta la Praça dela Catedral col ayuntamientu. Otras callis serpentean entri los palacius delos señoris feuualis i terratenientis, las ilesias, las tiendas i los talleris delos artesanus. Callis estrechas con curvas i patius íntimus huerun apareciendu nelas afueras dela Vilna meieval. El cascu antíguu de Vilna es unu delos mayoris de Uropa (3.6 km²). Los sítiu estoricus i colturalis mas valiosus s’alcuentran aquí. Los edificius del cascu antíguu- ai aproximadamente 1500- huerun construíus duranti vários sigrus, criandu una mezcla de destintus estilus arquiteutónicus. Inque Vilna es conociá comu una ciá [[Arquiteutura del Barroco|barroca]], ai ejemplus de [[arquiteutura gótica]] (ihlesia de Santa Ana), [[Arquiteutura del Renacimientu|renacentista]] i de otrus estilus vinientis. Grácias a la su uniciá, el cascu antíguu de Vilna hueri escrebíu ena [[Patrimoñu dela Umanidá|lista de Patriomoñu dela Umanidá]] pola [[UNESCO]] en 1994. En 1995, s’instaló el primel bustu de bronci de [[Frank Zappa]] nel destritu de Naujamiestis, con el permisu del governu. La escultura confirmaba la recientementi alcontra libertá de espresión i marcaba el empeciu d’una nuevu etapa pa la socieá lituana. El [[compleju de castillus de Vilna]], un grupu de edificius pa gastu defensivu, coltural i relihiosu que inclui la [[Torri de Gediminas]], la praça dela [[Catedral de Vilna|Catedral]], el [[palaciu delos Grandis Duquis de Lituaña]] i los restus de vários castillus meievalis tardius, forman parti del [[Museu Nacional de LitLituañauania]]. La mayol colecición d’arti de Lituaña s’alcuentra nel Museu d’Arti de Lituaña. La Casa delos Signatarius, andi se firmó en 1918 el [[Declaración de Endependencia de Lituaña|Acta de Endependencia de Lituaña]], es ogañu un sítiu estoricu. El [[Museu delas víctimas del genocidiu]] está dedicáu a las víctimas dela era Soviética. Al otru lau del riu [[Neris]], la [[Galería Nacional d’Arti de Vilna|Galería Nacional d’Arti]] tien una exposición permanent d’arti lituanu del {{sigru|XX||s}}, amás de várias esibicionis d’arti moernu. En júliu de 2013, se completó la restauración del palaciu delos Grandis Duquis de Lituaña i s’abrió el palaciu comu un museu estoricu.<ref>{{Cita web |url=http://www.alfa.lt/straipsnis/15143951/Praeitis.tapo.realybe..Valdovu.rumai.oficialiai.atidaryti=2013-07-06_17-16 |título=Archive copy |fechaacceso=2025-09-28 |archive-date=2018-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180421094911/https://www.alfa.lt/straipsnis/15143951/Praeitis.tapo.realybe..Valdovu.rumai.oficialiai.atidaryti=2013-07-06_17-16 |dead-url=yes }}</ref> La [[Biblioteca Nacional de Lituaña Martynas Mazvydas]], llamá en onol al autor del primel libru imprimíu en idioma lituanu, contién 6 912 266 ohetus físicus. La mayol feria de libru delos [[Paísis Bálticus]] se lleva a cabu anualmenti en Vilna, nel mayol centru d’esibicionis delos paísis Bálticus, [[Litexpo]]. El 10 de noviembri de 2007, el [[Centru d’Artis Visualis Jonas Mekas]] hueri inauguráu por el diretol de cine vanguardista [[Jonas Mekas]]. Á habiu planis, peru que nu se levarun a cabu por diversas razonis, de construil un museu Guggenheim-Hermitage, dessiniaú por [[Zaha Hadid]]. El museu pudría aber hospedau esibicionis de trabagus del [[Museu del Hermitage]] de San Petersburgo i delos museus [[Museu Guggenheim|Guggenheim]], amás de cine vanguardista, una biblioteca, un museu de coltura hebreu-lituana i colecicionis por [[Jonas Mekas]] i [[Jurgis Maciunas]]. El destritu de [[Užupis]], cerquina del cascu antíguu, abandonau i en deteriolu duranti los añus dela [[Unión Soviética]], empeçó a atrael a numerosus artistas bohemius, quién abrierun várias galerias d’arti i talleris. Užupis se declaró repúbrica endependienti el [[Dia delos Inocentis|primel d’abril]] (dia delas bromas en diversos paísis) de 1997. Ena praça prencipal de Užupis, ai una estátua dun ánhel tocandu un cuernu, símbulu dela libertá artística. Actualmenti esti destritu está práuticamenti igual que quandu Lituaña se endependizó dela Unión Soviética en 1991 i cuenta con unus 7 000 residentis,<ref>http://www.ivilnius.lt/apie-vilniu/mikrorajonai/</ref> entri los cualis s’alcuentra el actual alcaldi de Vilna. == Economía == Vilna es el prencipal centru económicu de Lituaña i unu delos mayoris centrus financierus delos estaus bálticus. Inque tenga namás el 15 % dela puebración lituana, produci cerqua del 35 % del [[PIB]]. Sobri la basi destas cifras, el PIB dela capital basau sobri la paridá del poder adquisitivu, el PIB per cápita dela ciá yera de 30 000 €, superiol al dela meia dela [[Unión Uropea]]; amás, esti convirti a Vilna ena ciá mas próspera de Lituaña i la sigunda mas riha delos paísis bálticus, namás pabaxu de [[Tallin]].<ref>https://osp.stat.gov.lt/informaciniai-pranesimai?articleId=10447504</ref> Actualmenti, ai un crecimientu emportanti delos centrus manufacturerus de tecnolohias avançaás, en especial las de tecnolohias solaris i de láser. Entri las compañias de elementus fotovoltaicus i de enerhías renovabris s’alcuentran Arginta, Precizika i Baltic Solar. Entri los fabricantis de láser s’alcuentran Ekspla i Eksma, mentris que Fermentas Thermo Fisher i Sicor Biotech cuentan entri los fabricantis de biotecnolohia mas eisitusus en suministral los sus prouutus a los mercaus globalis. En 2009, el Centru de Oficinas Barclays hueri inauguráu en Vilna, i cuenta comu unu delos cuatru centrus estratéhicus globalis d’inhoiería. Vilna es tamién el mayol centru alministrativu de LituLituañaania con tolos prencipalis centrus políticos, económicus, socialis i colturalis del país. Esti hizi que Vilna atrael mas de dos tercius delas induestrias criativas de Lituaña. Estas condicionis án conseguiu que la ciá tenga una delas tasas de crecimientu mas altas del Bálticu. == Educación == [[File:Vilnius University Great Courtyard 2, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|esquerda|Nuversidá de Vilna]] La ciá cuenta con várias nuversidais, destacandu pola su prestíhiu la [Nuversidá de Vilna]], que cuenta con 23 000 estuyiantis. La universidá tien un reconociu altu estandarti de calidá de educación, i participa en proyeutus conjuntamenti cona [[UNESCO]] i [[OTAN]] entri otrus. La nuversidá cuenta con oportuniais pa estuyal vários cursus de posgrau en el idioma ingrés, amás de cursus ofrecius en cooperación con destintas nuversidais europeas. La Nuversidá esta actualmenti dividía en 14 facultais, 5 institutus i 4 centrus d’estuyiu i investigación. Otras nuversidais incluin la [[Nuversidá Mykolas Romeris]] (19 000 estuyiantis), la [[Nuversidá Técnica Gediminas de Vilna]] (13 500 estuyiantis), i la [[Universidá Pedagógica de Vilna]] (12 500 estuyiantis). Escuelas superioris con estatus de universidá incluin la [[Academia Militar de Lituaña General Jonas Zemaitis]] i la [[Academia de Música i Teatru de Lituaña]]. El museu associáu cona [[Academia de Belas Artis de Vilna]] cuenta con aproximadamente 12 000 obras d’arti. La [[Escuela d’Arti Nacional M. K. Ciulionis]], la [[Universidá Uropea d’Umaniais]], la [[Academia Superiol Enternacional de Derechu i Negociu de Vilna]], la [[Vilnius University Business School]] i la [[ISM University of Management and Economics]] ofrecin cursus de posgrau en várias áreas. == Parquis i espacius verdis == [[File:Bernardinu sodas by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|250px|right|Jardinis Bernardinai]] Quasi la metá de Vilna está cubierta por áreas verdis: parquis, jardinus públicos, reservas naturalis, i otrus. Amás, Vilna cuenta con numerosus lagus, andi residentis i turistas se bañan i puen hazel asaus nel veranu. Treinta lagus i 16 rius cubrin 2,1 % del área de Vilna, i unus delus cuentan con playas de arena. El [[parqui Vingis]], el mayol dela ciá, albergó destintas manifestacionis duranti el caminu cara la democracia ena décaa delos 1980. Concirtus, hestialis i esibicionis tamién asaecin nel [[Parqui Sereikiškės]], cerquina dela [[Torri de Gediminas]]. Al otru lau del riu, la estensión del parqui se llama [[Parqui Kainu]]. Parti dela maratón anual de Vilna passa por callis sobri la orilla del riu [[Neris]]. L'ária verdi cecerquinhael Puenti Brancu es otru lugal populal pa gozal del buenu tiempu, i s’á transformau en un sítiu favoritu pa moernus eventus musicalis. La Praça dela Catedral, nel cascu antíguu, está roeá por unus delos edificius mas estoricus dela ciá. La Praça de Lukiskes es la mayol dela ciá, i es cerquina a edificius emportantis pa toa Lituaña. Estus incluin al [[Ministeriu de Assuntus Esterioris de Lituaña|Ministeriu de Assuntus Esterioris]], el [[Ministeriu de Finanças de Lituaña|Ministeriu de Finanças]], la Embaja de Polonia, i el [[Museu delas víctimas del genocidiu]], que sirvió de cuartel pa la SS duranti la II guerra mundiál i pa la [[KGB]] ena era Soviética, en andi torturarun i matarun a numerosus biembrus dela oposición al réhimin nazi i comunista. Una estátua estórica de [[Lenin]] hueri retirá dela praça en 1991. La Praça del Ayuntamientu hueri al largu dela estoria un puntu pa ferias, celebracionis i eventus en Vilna, incluiendu la [[Feria Kaziukas]] que atrael a millaris de turistas de toa Lituaña i de paísis veçinus. Las ceremonias d’Estau usualmenti tienen lugal ena Praça Daukantas, al fronti del Palaciu Presidencial. El [[cementeriu Rasos]], construíu en 1801, es el sítiu de entierru de [[Jonas Basanavicius]] i otrus signatarius del [[Acta de Endependencia de 1918 de Lituaña|Acta de Endependencia de 1918]], juntu con el coraçon del lídi polacu [[Jozef Pilsudski]]. Dos delos tres cementerius judius de Vilna huerun destrúius duranti la era Soviética. Los restus destus huerun trasladaús al únicu cementeriu restanti. Se án hechu alreol de 18 000 entierrus nel [[cementeriu Bernardino]], criau en 1810. Duranti la décaa de 1970, estu zarráu i ogañu está siendu restauráu. El cementeriu de Antakalnis, estableciu en 1809, tien vários monumentus dedicaus a sulaus polacus, lituanus, alemanus i russus, juntu conas tumbas de aquellus asesinaus duranti los [[Eventus de Eneru]] de 1991. == Deportis == La ciá es la sedi de unu delos clubis de baloncestu mas famosus de Lituaña, [[BC Lietuvos Rytas]], assina comu del su moernu pabellón [[Siemens Arena]]. Otru equipu de baloncestu participant ena [[LKL]] es [[BC Sakalai]]. El mejol equipu de fútbol de Vilna i el únicu representanti dela capital en [[A lyga|A lyga lituana]] es el [[FK Žalgiris]] que disputa los sus partíus nel estóricu [[Estadiu de Zalgiris]]. En Vilna namás ai una piscina de 50 metrus, assitiá en destritu de Lazdynai ena calli Erfurto 13. Entri las instalacionis deportivas dela ciá s’alcuentran el [[Siemens Arena]], el [[Lietuvos Rytas Arena]], el [[Estadiu de Žalgiris]] i el [[Estadiu de Vėtra]]. == Ciais germanás == {{lista de columnas|3| [[Aalborg]] (Dinamarca) [[Budapest]] (Hungría) [[Chicago]] (Estaus Uníus) [[Duisburgu]] (Alemania) [[Erfurt]] (Alemania) [[Joensuu]] (Finlandia) [[Kiev]] (Ucrania) [[Cracovia]] (Polonia) [[Łódź]] (Polonia) [[Madison (Wisconsin)|Madison]] (Estaus Uníus) [[Oslo]] (Noruega) [[Pavía|Pavia]] (Italia) [[El Pireu]] (Grecia) [[Salzburgu]] (Austria) [[Taipéi]] (Taiwán) [[Varsovia]] (Polonia) [[Ciá de San Martín|General San Martín]] (Argentina) }} == Referencias == <references/> == Véa-si tamién == [[Ocupación delas repúbricas bálticus]] [[Deportacionis de marçu]] de 1949 == Bibliografía == O. Niglio, ''Restauri in Lituaña. Vilnius Capitale della Cultura Europea 2009'', in [https://web.archive.org/web/20160130223426/http://www.webjournal.unior.it/ Web Journal on Cultural Patrimony] <ref>{{Cita web |url=http://www.webjournal.unior.it/ |título=Archive copy |fechaacceso=2025-09-28 |archive-date=2016-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130223426/http://www.webjournal.unior.it/ |dead-url=yes }}</ref>, 1, 2006. hpu4i36lakss4va3soy70upo2kno0tg María de Maeztu 0 11865 143465 142551 2026-06-03T06:42:45Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 143465 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} '''María de Maeztu Whitney''' ([[Vitoria]], 18 de jullu del 1881-Mar dela Prata, 7 d'aneru del 1948) hue una pedagoga, espanista, umanista i conferencianti [[España|española]]. La su lavol educativa i coltural apuchó la participación delas [[Mugel|mugeris]] ena educación superiol, assina comu ena vida social i política dela primel metá del [[Sigru XX|siegru XX]]. == Biografía == La su nacencia hue'l deziochu de [[jullu]] del 1881 en [[Vitoria]], nuna familia acomoá, mu provinciana i liberal. La su mairi era ''Juana Whitney Doné'', qu'era duna familia escocesa i católica, ija dun consu dela [[Reinu Uníu|Gran Bretaña]], qu'anduvu primeru pa [[Niça]] i alogu pa [[París]]. El su pairi era ''Manuel de Maeztu Rodríguez'', hazendau cubanu, de nacencia en ''Cienfuegos'' i cona familia en [[Navarra]], qu'era iju de l'últimu intendenti general de [[Cuba]] quandu entavía era española i que viajó dendi [[Logroñu]] pa [[Cuba]] aondi tuvu una güena ponencia social pola su atividá impresarial. Los sus pairis, que no se conyugarun ena su vida, se conocierun en [[París]] quandu la su mairi tenía dezisseis añus. Nel 1873 viajarun pa [[España]], pal puebru navarru de ''Marañón'', pa conocel la tierra delos sus antepassaus, peru la tercel guerra calrista hizu que se quearan en [[Vitoria]], aondi vivía un ermanu del pairi i anduvierun tantu tiempu pallí, que tuvierun la nacencia'l su primel iju nesta tierra, polo que les apegó pa sempri a esta ciá. La collera tuvu cincu ijus: ''Ramiro'' nel 1874, ''Ángela'' nel 1877, ''Miguel'' nel 1880, ''María'' i ''Gustavo'' nel 1887. Tous huerun registraus comu ijus naturais.<ref name=":1">{{Cita web|url=https://www.bilbao.eus/bld/bitstream/handle/123456789/19146/pag39.pdf?sequence=1|título=Los añus bilbainus de María de Maeztu.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|autor=Alfonso Carlos Saiz Valdivielso.|fecha=Juñu del 2008|idioma=es|archive-date=2026-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20260109153329/https://www.bilbao.eus/bld/bitstream/handle/123456789/19146/pag39.pdf?sequence=1|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/whitney-juana/ar-142880/|título=Whitney, Juana - Auñamendi Eusko Entziklopedia.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|autor=Fondu Bernardo Estornés Lasa.|sitioweb=aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus|idioma=es}}</ref> [[Archivu:Maeztu-Whitney_familia.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|La primera pola derecha, junta la su familia nel añu del 1920.|283x283px]]La su familia tuvu una güena postura económica, hata qu'el su pairi se hue a [[Cuba]] pol frascassu delos sus negocius açucaerus i amás cona su muerti en ''Santa Clara'' nel 1898 i alos poblemas pola su erencia, dexarun ala familia nuna sitación mu precaria, polo que se huerun dela su luxosa casa de [[Vitoria]] i se muarun pa [[Bilbau]], qu'era una ciá mas puebrá i endustrial. Aluspués, la su mairi esmenzó a dal crassis particularis d'ingrés polas casas en [[Bilbau]] pa poel crial alos sus cincu ijus i dispués entangó l'Academia Anglu-Francesa, Colegiu de Señoritas, ena calli ''Ledesma'', ena que s'aprendían idiomas i coltura general i alas sus crassis divan ijas d'estudiosus i políticus pogressistas. Endispués tuvu mas escuelas en [[Bilbau]] i s'esmençarun a llamal Academia ''Maeztu''.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://www.noticiasdenavarra.com/navarra/2016/02/21/maria-maeztu-pedagoga-derribo-muros-2796112.html|título=María de Maeztu, la pedagoga que derribó muros.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|apellido=cedidas|nombre=Un reportagi de R. Usúa Afotugrafía.|fecha=21 de hebreru del 2016|sitioweb=Diario de Noticias de Navarra|idioma=es}}</ref> Esta Academia le dió a ella un primel contatu col enseñaeru quandu entavía no tenía edá pa esposital.<ref>{{Cita web|url=https://www.carm.es/edu/pub/20_2016/5M_contenido.html|título=Mugeris de letras: alantás nel arti, l'ensayismu i l'educación.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|autor=Ángel Serafín Porto Ucha dela Nuversidá de Santiagu de Compostela i Raquel Vázquez Ramil dela Escuela de Magisteriu CEU-Nuversidá de Vigu.|sitioweb=www.carm.es}}</ref> La infrugencia dela su mairi i la del su ermanu ''Ramiro,'' hue mu emportanti pala su correúra profissional. Assina, la su pronta encorporación al mundu del enseñaeru i los sus nuevus metous hizierun qu'encançara reconocencia ena [[educación]].<ref name=":1" /><ref>{{Cita web|url=https://www.eldebate.com/historia/20231116/quienes-fueron-maeztu_153794.html|título=Quién huerun los Maeztu?|fechaacceso=22 de marçu del 2026|apellido=Barreiro|nombre=Cristina|fecha=16 de novembri del 2023|sitioweb=El Debate|editorial=Hundau nel 1910.|idioma=es}}</ref> Anantis de cumpril los catorzi añus, se matriculó comu aluna libri ena Escuela Normal Superiol de Maestras de [[Vitoria]], aondi tuvu escelentis calificacionis i una nota final de sobrissalienti. Assina, pedió un premissu especial pa acedel ala esposición de maestrus nacionais en [[Valladolís]], pos no avía cumpriu entavía los ventiun añus, pa poel exercel en propiedá el su trebaju. Aprovó la esposición nel [[1902]] i conseguió una praça de maestra nuna escuela púbrica de [[Santandel]]. Poquinu dispués, se muó a una praça de maestra en [[Bilbau]], pal mesmu tiempu poel ayual ala su mairi ena su Academia.<ref>{{Cita web|url=https://pares.mcu.es/ParesBusquedas20/catalogo/autoridad/142173|título=Pessona - Maeztu Whitney, María de (1882-1948).|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=PARES|idioma=es-ES|archive-date=2026-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260115042707/https://pares.mcu.es/ParesBusquedas20/catalogo/autoridad/142173|dead-url=yes}}</ref> Hizu'l grau de bachillel en [[setiembri]] del [[1907]], cona calificación de sobrissalienti i un premiu estrordinariu ena Seción de Letras. Pa poel exercel comu educaora, essi mesmu añu se matriculó ena Facultá de Filosofía i Letras dela [[Nuversidá de Salamanca]] comu aluna no oficial, enque namás cussó pallí los dos primel añus, mentris trebajava en [[Bilbau]]. Hue una delas primel [[Mugel|mugeris]] españolas en acedel a estuyus superioris, anantis dela aprovación dela Real Ordin del ochu de [[marçu]] del [[1910]], qu'assentó l'igualdá entri ombris i [[Mugel|mugeris]] ena [[educación]].<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Cita web|url=https://www.nodulo.org/ec/2011/n111p09.htm|título=Trebaju i vida de María de Maeztu, El Catoblepas 111:9.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=www.nodulo.org|apellido=García de Tuñón Aza|nombre=José María|fecha=Mayu del 2011}}</ref> Dentri [[Outubri|otubri]] del [[1909]] i [[juñu]] del [[1912]], cussó comu aluna oficial los estuyus dela Seción de Letras dela rezien criá Escuela de Estuyus Superioris del Magisteriu. En [[Salamanca]] conoció al retol ''[[Miguel de Unamuno]]'' col que se amistó i acebió crassis particularis.<ref>{{Cita web|url=https://www.bibliotecanacionaldigital.gob.cl/bnd/623/w3-propertyvalue-986364.html|título=Maeztu, María de|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=BND: Archivo del Escritor}}</ref> En [[marçu]] del [[1912]] hizu las pláticas del tercel cussu comu agregá nel Museu Pedagógicu Nacional, derigíu por ''Manuel B. Cossío'' i ena Escuela de Magisteriu encabeçó sempri la su promovición i tuvu comu professol a ''José Ortega y Gasset''. Acabijó l'especialidá de Filosofía ena Nuversidá Central pal [[1915]], con un premiu estrordinariu. Hue una delas primel mugeris en dil ala [[Nuversidá de Salamanca]] i en amprial la su hormación académica, lo que le premitió estuyal en estitucionis d'[[Uropa]] o [[Estaus Uníus]].<ref name=":2">{{Cita web|url=https://residenciadeestudiantes.com/exposiciones/intolerancia-espana-en-una-europa-convulsa-1914-1945|título=Residencia d'Estudiantis.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=residenciadeestudiantes.com}}</ref> Assina, participó ena criación dela Juventú Nuversitaria Feminina o ''JUF'', col ojetivu de fomental l'acessu delas [[Mugel|mugeris]] alos estuyus superioris i apreparal-las paque seyan emportantis ena vida púbrica. Considerá comu la primel pedagoga española, hizu contribucionis emportantis pal desenrou dela pedagogía social n'[[España]], enque la su figura hue mu poquinu reconocía nel su tiempu. El su pensaeru i obra estan ena Edá de Prata dela [[coltura]] española i ena denominá Generación del 1914.<ref name=":3">{{Cita web|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=6143273|título=Educación superiol feminina i nuevas conhormacionis dentitarias: Juventú Nuversitaria Feminina, 1919-1930.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|autor=Luz Sanfeliu Gimeno|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://cvc.cervantes.es/el_rinconete/anteriores/mayo_09/08052009_01.asp|título=CVC. Rinconete. Letratura. Inteletuais dela Edá de Prata (12). María de Maeztu Whitney.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=cvc.cervantes.es}}</ref> [[Archivu:María de Maeztu.png|miniaturadeimagen|200x200px|Enas tierras [[Argentina|argentinas]].]] L'afusilamientu del su ermanu ''Ramiro'' el ventinuevi d'[[Outubri|otubri]] del [[1936]] hue mu duru pa ella, assina que se hue pal dessiliu, dendi ''[[Biarritz]]'' pa dil a [[Nueva York]] a acaberus de [[marçu]] del [[1937]], p'apossessional la su Cátrea de Letratura [[España|Española]] en el ''Barnard College'' dela Nuversidá de ''Columbia,'' criá liquiamenti pa ella por ''Federico de Onís''.<ref>{{Cita web|url=https://www.euskonews.eus/zbk/751/maria-de-maeztu-y-ernestina-de-champourcin-del-exilio-a-su-muerte/ar-0751001005C/|título=María de Maeztu i Ernestina de Champourcin: del dessiliu ala su muerti - Euskonews.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=www.euskonews.eus|idioma=eu}}</ref> A acaberus de [[mayu]] del [[1937]], acebió l'envitación p'assestil a un congressu d'Estoria en ''[[Buenos Aires]]'', aondi dió un pedioru de conferencias, acetandu'l proponimientu dela entangaora del ventu, qu'era la su amega ''Victoria Ocampo'', que deseava de calavoral con ella dendi hazía munchu tiempu.​ Mentris que acebía malas enteracionis dela sitación n'[[España]] i dela su familia, ella cosechava déssitus conas sus conferencias en ''[[Buenos Aires]]''. Anduvu p'[[Argentina]] enos mesis de [[jullu]] i [[abostu]], pa golvel en [[setiembri]] pal ''Barnard College'', peru endispués del proponimientu del presienti dela [[Argentina|Repúbrica Argentina]] de hundal una Residencia n'aquel país, decedió queal-si en ''[[Buenos Aires]]'' i enque s'assentó ena capital [[argentina]], ala finiquita el proyeutu dela Residencia promitíu no puu hazel-si por no avel prossupuestu.​ En ''[[Buenos Aires]]'' desenroó una grandi atividá profissional, dandu conferencias, cussus i escreviendu artícalus i librus, polo que poía mandal pedióricamenti ayua aconómica ala su mairi.<ref>{{Cita web|url=https://portal.amelica.org/ameli/journal/810/8104725002/html/index.html|título=María de Maeztu ena Nuversidá de Güenus Airis: primel viagi, mediacionis colturais i la costrución de redis académicas.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|autor=Ángeles Castro Montero|año=2023|editorial=UCA}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://repositorio.uca.edu.ar/bitstream/123456789/17573/1/maria-maeztu-universidad.pdf|título=María de Maeztu ena Nuversidá de Güenus Airis nel su primel viagi.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|apellido=Castro Montero|nombre=Ángeles|fecha=15 d'otubri del 2023}}</ref> A acaberus del [[1944]] golvió pa Estella p'arrejuntal-si cona su mairi i la su familia i hue pa [[Mairil]] pa reglal la su sitación almenistrativa i assina hue declará purá i sin sanción, confirmandu-si los sus derechus.​ En [[mayu]] del [[1945]], hue anombrá de horma provisional, profissora numiraria de Pedagogía ena Escuela Normal de Magisteriu Primariu d'[[Ávila]], peru no puu recuperal el su puestu de diretora dela Residencia, pos pal régimi franquista el su passau era duosu, en pesal dela su volución idealógica i de sel l'ermana de ''Ramiro de Maeztu''.​ Aluspués i cona pena de dexal ala su mairi, qu'estava mayol i malota, regolvió p'[[América Latina|Almérica Latina]] nel Serviçu Coltural dela Embaxá d'[[España]] en [[Chili]], un cargu onoríficu que tamién resplandeció comu Agregá de Coltura ena Embaxá de ''[[Buenos Aires]]'' i assina puu ruqueal la su condición de enhuncionariu n'ativu sina nesseciá de golvel pa [[España]].​ Golvió varias vezis pa [[España]], comu nel [[1945]] pola muerti dela su mairi, praneandu golvel definitivamenti polo que enas navidais del [[1946]] alquirió i amobló un pisu en [[Mairil]]. El ventinuevi d'[[Jeneru|aneru]] del [[1947]] prenunció un discussu pola inaguración dela Cátrea ''Ramiro de Maeztu'' ena Nuversidá de [[Mairil]] i alogu​'l nuevi de [[hebreru]] espenó'l su ermanu ''Gustavo'' n'Estella, del que donó tolos sus bienis qu'él tenía nel su estudiu pal Ayuntamientu d'Estella. En [[hebreru]] del [[1947]] golvió pa ''[[Buenos Aires]]'' pa siguil cona su lavol docenti.<ref>{{Cita web|url=https://hemerotecadigital.bne.es/hd/es/viewer?id=3989e392-12bf-4ad3-842d-53b464c8c7a9&page=7|título=L'embaxá espiritual duna grandi figura feminina española. María de Maeztu|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=Hemeroteca Digital. Biblioteca Nacional de España|idioma=es|fecha=08 de mayu del 1926|editorial=La Esfera, Mairil.}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://devresidenciadeestudiantes.com/api/edad-de-plata/fondo/archivo-de-la-institucion-cultural-espanola-de-buenos-aires-iceba/|título=Archivu dela Estitución Coltural Española de Güenus Airis i l'Associación Patriótica Española.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=Edad de Plata|idioma=es}}</ref>[[Archivu:Esquela_María_de_Maeztu_en_Hoja_del_Lunes.png|miniaturadeimagen|Esquela ena ''Hoja del Lunes.''|izquierda|200x200px]] El sieti d'aneru del 1948, Maeztu espenó de prontu nel Mar dela Prata, por mé duna ambolia i hue ampriamenti arrecogíu pola presa española i pola presa argentina. Las esquelas pubricás enos diarius ''Ya'' i ''ABC'' tenían un vessu ala Seción Preparatoria de l'Estitutu-Escuela, qu'antoncis andava prebía n'[[España]]. Ena esquela pubricá ena ''Hoja del Lunes'', tamién se le mentava comu la hundaora dela Residencia de Señoritas. El su cadavi se muó ala Embaxá d'[[España]] en ''[[Buenos Aires]]'', d'aondi hue pa [[Barcelona]] i el ochu de [[hebreru]] del 1948, los sus restus llegarun a [[Vitoria]] i arreliau cona bandera nacional, se muarun col ''Ferrocarril Vasco-Navarro'' pa Estella. Alogu i endispués dun soleni entierru, acebió sepoltura nel panteón familial, assitiau ena capilla monicipal del cimenteriu d'Estella. El diés d'aneru, el menistru de Assuntus Esterioris, ''Alberto Martín-Artajo'', assestió al intierru apreparau pola familia ena ilesia dela Conceción de [[Mairil]] i el dezisseis d'aneru, los sus dicípulus de [[Mairil]] le endedicarun un ventu religiosu ena ilesia de San Fermín delos Navarrus. Endispués pal ventiunu d'aneru, s'ofició un intierru ena capilla del Colegiu Mayol Santa Teresa de Jesús, estitución qu'avía restituíu ala Residencia de Señoritas.<ref>{{Cita web|url=https://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1007631057|título=Esquela de Maria de Maetzu Whitney.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|publicación=Oja del Lunis.|archive-date=2026-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260303035527/https://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1007631057|dead-url=yes}}</ref> === Correúra profissional === [[Archivu:Antiguo_edificio_de_Telefónica_y_Escuela_de_Las_Cortes.jpg|miniaturadeimagen|Antiga escuela de Las Cortis de [[Bilbau]], nel [[2024]].|200x200px]]En [[Noviembri|novembri]] del [[1902]] esmençó a trebajal ena escuela de Las Cortis en [[Bilbau]], ya que naidi avía solicitau essa vaganti pos estava assitiá nel barriu de San Franciscu, un sitiu desechau i mu probi dela ciá, enque ella l'acetó i mu prontu pusu ala escuela moerna i le dió serviçus essenciais. Enseñó poniendu ena plática los prencipius pedagógicus dela Estitución Libri d'Enseñaeru, col aprendizagi ativu i sin memorial, el contatu col meyu i l'imprantación de crassis al airi libri, l'acercaeru a l'ambienti familial de l'alunau i mual las medías corretivas i diciplinarias por sotras de convivencia mas fressiblis. Tolos mesis dava una parti del su sueldu pa mercal troçus de tela pa trapeal brusas, mandilis i amás pa pastillas de xabón que regalava alos sus alunus, pos los sus pairis izían que pola probeza no poían asseal-si. Nel [[1903]], quandu era ya diretora dela escuela de Las Cortis, pedió una próloga duna pensión pa hazel estuyus pal estrangeru.<ref name=":0" /><ref>{{Cita web|url=http://hemerotecadigital.bne.es/hd/es/viewer?id=f3a0f74d-d81a-4646-a0ab-820d2925afb0|título=L'Educación, Mairil nel 1903.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|fecha=30 d'otubri del 1909|sitioweb=Hemeroteca Digital. Biblioteca Nacional de España|idioma=es}}</ref> {{Almiental|Es veru el relati antigu de que la letra con sangri entra, peru no tié que sel cona del zagalinu o zagalina, sinu cona del maestru.|María de Maeztu Whitney.}}La Direción delas escuelas de ''Berástegui,'' que estavan junta la casa della, le brindó una praça, peru no l'acetó pa no desseparal-si delos sus alunus delos barrius probis de [[Bilbau]]. Allegarun a querel-la i respetal-la tantu, qu'izían qu'enas oras de crassi, las casas de cantoneras d'al reol paravan la su atividá pa no incomodal-la ena su lavol ena escuela. Endispués d'estal en Londris pal 1909 i comu apricación plática delos sus aprendizagis sobri la pedagogía enos parvulitus del [[Reinu Uníu]], presentó dos estancias a l'Ayuntamientu de [[Bilbau]], una pa hazel un bañu ena su escuela conos pranus del proyeutu i la segundera, pa hazel un jardín nel patiu dela escuela i mercal prantas palas crassis.<ref>{{Cita web|url=https://www.filosofia.org/hem/190/19090429.htm|título=María de Maeztu nel Nuevu Mundu.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|fecha=29 d'abril del 1909|sitioweb=www.filosofia.org|autor=Federico de Onís.}}</ref> [[Archivu:Acto_de_entrega_del_cuarto_de_baño_a_la_Escuela_de_Las_Cortes.jpg|centro|miniaturadeimagen|550x550px|Entriega del quartu de bañu ala Escuela de Las Cortis, nel [[1911]].]] [[Archivu:María_de_Maeztu_en_1909.png|miniaturadeimagen|Nel [[1909]] con ventiochu añus.|165x165px]] Nel 1909 le dierun una pensión p'analizal duranti'l [[1910]] los poblemas atualis dela [[educación]] estudiaus enas orentacionis d'angunus delos prencipais paísis [[Uropa|uropeus]]. Assina vesitó escuelas de varius graus i caraitirísticas, prencipalmenti primarias i tamién angunas femininas, ena [[Ingalaterra]], [[Francia]], [[Italia]], comu en [[Turín]] i [[Milán]], [[Alemaña]], [[Suecia]] i [[Noruega]]. Amás assestió en [[Amberis]] al III Congressu Entrenacional de [[Educación]] Familial. En [[Outubri|otubri]] del [[1912]], con una nueva pensión, viajó p'[[Alemaña]] pa hazel estuyus de Pedagogía i visital varias escuelas. Tamién estuvu dos semestris ena Nuversidá de Marburgu, aondi estuyó Propedéutica filosófica con ''Paul Natorp'', Estoria dela filosofía antiga con ''Nicolai Hartmann'' i [[Sicologia|Sicología]] con ''Erich Haenisch''. En [[Alemaña]] compretó el su preparu filosóficu i pedagógicu i le premitió d'entral en contatu con unu delos sestemas educativus mas desenroaus d'antoncis, tantu enos primel graus de l'enseñaeru comu ena Nuversidá.<ref>{{Cita web|url=https://www.mcu.es/ccbae/es/consulta/registro.do?id=122852|título=La escuela ena Ingalaterra i la su infrugencia ena vida.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|fecha=18 de mayu del 1909|editor=Imp. José Rojas Núñez.}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://hemerotecadigital.bne.es/hd/es/viewer?id=a9a3416e-c1d1-411b-93f0-8273b57b5865|título=María de Maetzu i Whitney.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=Hemeroteca Digital. Biblioteca Nacional de España|idioma=es|fecha=20 de setiembri del 1909|editorial=El Universo, Mairil.}}</ref>[[Archivu:María_de_Maeztu,_1919_honorary_degree_of_Law,_LL.D.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|Nel 1919 hue ''Honorary degree of Law, LL.Dª.''|268x268px]] Endispués de regolvel d'[[Alemaña]] en [[Noviembri|novembri]] del [[1913]], s'encorporó ala Seción novena del Centru d'Estuyus Estóricus, derigía por ''Ortega i Gasset'' i endedicá ala filosofía, aondi anduvu hata l'enterrución delas sus atividais nel branu del 1916. Dentri'l [[1913]] i el [[1915]] hue professora nel Estitutu Entrenacional, aondi desenroó la su lavol nun ambienti educativu d'infrugencia estauniensi i calavoró derechamenti con ''Susan Huntington Vernon''. Esta estitución gastava una metoulogía didática ennovaora basá ena convivencia, la atolerancia i l'integración delas cencias i las artis. El trenta i unu de [[jullu]] del [[1912]] hue anombrá professora numiraria ena Seción de Letras dela Escuela Normal Superiol de Maestras de [[Cai]] i nel cussu 1914-1915 exerció comu professora numiraria interina ena Escuela Normal de Maestras de [[Cai]], dissaliendu comu conferencianti i tamién hue envitá a varius forus. Ena [[primavera]] del [[1919]] vesitó ''The Smith College'', nuversidá privá feminina assitiá en ''Northampton'' en ''Massachusetts'' i acebió un títulu onorariu, ''Honorary degree of law, LL.D''”, ena cerimoña de grauación celebrá el dezissieti de [[juñu]] del [[1919]]. Estas certificacionis académicas enos [[Estaus Uníus]] le premitierun tenel calavoracionis con varias nuversidais nortialmericanas. Nel [[1920]], junta ''Elisa Soriano Fischer'', ''Concepción Alexandre'', ''[[Clara Campoamor]]'' i angunas mas, hundó la Juventú Nuversitaria Feminina o ''JUF'', una associación entregeneracional de [[Mugel|mugeris]] con reconocía nombrería.<ref name=":3" /><ref>{{Cita web|url=https://www.educacionfpydeportes.gob.es/biblioteca-central/blog/2023/marzo/jimena-menendez-pidal-y-el-colegio-estudio.html|título=Jimena Menéndez Pidal i el Colegiu Estuyu.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|fecha=08 de marçu del 2023|editorial=Bibloteca d'Educación. Fondu Biblográficu}}</ref> === Residencia de Señoritas === [[Archivu:1911-09-14_NUEVO_MUNDO.jpg|miniaturadeimagen|La Residencia de Señoritas.]] El déssitu dela Residencia d'Estudiantis nel [[1910]], hizu que prontu s'ampriara p'almitil alas [[Mugel|mugeris]] nuversitarias, por essu, la ''JAE'' hizu embaxu'l su mandu un grupu femininu i le dió la su dereción a ''María de Maeztu''. En [[Outubri|otubri]] del [[1915]], endispués de mual la Residencia d'Estudiantis a sotra séi, la ''JAE'' hundó la nueva Residencia Entrenacional de Señoritas i le acupó a ella la su dereción, estalación i apreparación de l'edeficiu dela calli ''Fortuny'' de [[Mairil]], siendu pubricau el su anombramientu oficial comu diretora ena Gaceta de [[Mairil]] el onzi de [[hebreru]] del [[1916]] i que acupó hata'l [[1936]].<ref>{{Cita web|url=https://www.boe.es/gazeta/dias/1916/02/28/pdfs/GMD-1916-59.pdf|título=Nombraeru de Doña María de Maeztu Whitney comu diretora dela Corrupela de Señoritas dela Residencia d'Estudiantis.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|editorial=Gaceta de Madrid.|fecha=28 de hebreru del 1916}}</ref> Dispués de dos añus, la séi se queó chiquenina polo qu'ella tuvu un tratu con una estitución vezina, qu'era el Estitutu Entrenacional de [[Mairil]], derigíu por ''Susan Huntington'', p'acupal i dal crassis nel su edeficiu dela mesma calli, esmenzandu assin una estricá calavoración dentri dambas, amejorandu estas estitucionis col gastu compartíu d'abitanças i recussus, assina comu l'entrecambiu d'alunas i professoras de dambus laus de l'Alánticu.<ref>{{Cita web|url=https://ortegaygasset.edu/legados/residencia-de-senoritas/|título=Residencia de Señoritas.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=FOM|idioma=es|editorial=Hundación Ortega Marañón.}}</ref> Por mé d'estu hizu varius viagis pa [[Estaus Uníus]] i logró hazel el primel pograma d'estuyus pa l'estrangeru de [[Mugel|mugeris]] [[España|españolas]]. Assina nel [[1923]] se enfirmó una acordança de calavoración d'entrecambiu d'alunas, letoraus nel estrangeru, becas d'envestigación i entrecambiu de material centíficu i biblográficu.<ref name=":2" /><ref>{{Cita web|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4992789|título=La Residencia de Señoritas de Mairil ena Segundera Repúbrica, dentri l'alta coltura i el brillíu social.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|apellido=Vázquez Ramil|nombre=Raquel|año=2015}}</ref>[[Archivu:Laresi.jpg|miniaturadeimagen|Ena Residencia de Señoritas.|izquierda]]En veintiun añus i hata l'esmiençu dela [[Guerra Cevil Española|guerra civil]], la Residencia passó de sel un edeficiu chiqueninu pa trenta estudiantis, a sel varius edeficius pa quasi trezientas alunas. La Residencia almitía a [[Mugel|mugeris]] con mas de dezisieti añus qu'estuyaran en [[Mairil]] o aprepararan el su engressu en nuversidais, ena Escuela Superiol de Magisteriu, ena Escuela Normal, ena Escuela Hogal o ampriaran la su hormación centífica de horma privá, amás tamién s'almitían alunas estrangeras i esternas. Se les brindava, manduca, abitanças, conferencias, desconciertus, velás puéticas, entrepetacionis teatrais i hormación, comu las crassis engredías de Pedagogía i [[Filosofia|Filosofía]], dás por ella mesma. La Residencia enquacava los sus preçus, dava becas i facilidais alas alunas con menus recussus, paque las familias delas provincias puyeran mandal alas sus ijas a estuyal i assina pa poel pagal el su gastaeru, las residentis poían hazel varius trebajus ena casa, ena bibloteca o en tareas almenistrativas. Ella logró de hormal a un grandi númiru de [[Mugel|mugeris]], sostribandu la su participación social, económica, inteletual i política, nel [[Mairil]] delos añus venti i ena [[II Repúbrica Española|Segundera Repúbrica]], siendu espolichis ativus dela muança política nel primel terciu del [[Sigru XX|siegru XX]] n'[[España]].<ref>{{Cita web|url=https://www.jstor.org/stable/23763099|título=Prossimación ala lavol pedagógica de María de Maetzu.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|apellido=Gamero Merino|nombre=Carmela|año=1985|editorial=JSTOR.}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.jotdown.es/2018/10/la-casa-de-las-chicas-que-iban-a-cambiar-el-mundo/|título=La casa delas jóvinis que divan a mual el mundu.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|apellido=Prada|nombre=Ruth|fecha=15 d'otubri del 2018|idioma=es|editorial=Jot Down.}}</ref> Nel [[1928]] se celebró en [[Mairil]] el XII Congressu Entrenacional de [[Mugel|Mugeris]] Nuversitarias i numirosas mandiletis se quearun ena Residencia. Nel [[1931]] [[Marie Curie]] se queó tamién ena Residencia ena su queá en [[Mairil]]. En [[jullu]] del [[1936]] andava de vagacionis ahuera de [[Mairil]], comu quasi toas las residentis, polo que regolvió nel inti al prouzil-si el golpi d'Estau, enque alogu pa [[setiembri]] del [[1936]] dexó la dereción dela Residencia, ena que se hazierun dos emportantis associacionis femininas, nun lau l'Associación de [[Mugel|Mugeris]] Nuversitarias, que hormó parti dela Federación Entrenacional de [[Mugel|Mugeris]] Nuversitarias i del sotru el ''Lyceum Club''.<ref>{{Cita web|url=http://www.residencia.csic.es/expomujeres/cronologia.htm|título=Mugeris ena vanguardia. La Residencia de Señoritas pol su centenariu, 1915-1936.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=www.residencia.csic.es|idioma=es|fecha=13 de deziembri del 2024|editorial=WB Machine.}}</ref><ref>{{Cita noticia|título=El Lyceum|url=https://lyceumclubfemenino.com/el-lyceum/|periódico=Lyceum Club Femenino|fechaacceso=22 de marçu del 2026|idioma=es-ES|fecha=01 de jullu del 2019}}</ref> === Traduzionis === [[Archivu:Historia_de_la_pedagogía,_Paul_Monroe_(1905)_(cropped).png|miniaturadeimagen|Trauzión del [[1918]].|226x226px]]El su domiñu de varias idiomas le premitió desenroal una lavol comu tradutora d'obras i dentri ellas sonin: * Religión i umanidá, la religión endrentu delos lindis dela umanidá, aportación ala hundación dela pedagogía social, nel [[1914]], trauzíu del original en [[Lengua alemana|alemán]] del 1894. * Pedagogía social, de ''Paul Natorp'', nel 1899, trauzíu col títulu de Cussu de pedagogía nel [[1915]]. * L'Estoria dela pedagogía nel [[1905]], de l'[[ingrés]] ''Paul Monroe,'' el tomu I trauzíu nel [[1918]] i el tomu II trauzíu nel [[1924]].<ref>{{Cita web|url=https://fonsespecials.udl.cat/handle/10459.2/2123?show=full|título=Estoria dela pedagogía. Tomu 1.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|editorial=Universitat de Lleida.}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://fonsespecials.udl.cat/handle/10459.2/2124?locale-attribute=es|título=Estoria dela pedagogía. Tomu 2.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|editorial=Universitat de Lleida.}}</ref> === Pubricacionis === * La Pedagogía en [[Londri]] i las escuelas de parvulitus. En Analis dela Junta pala Ampriación d'Estuyus i Envestigacionis Centíficas nel [[1909]].<ref>{{Cita web|url=http://cedros.residencia.csic.es/imagenes/Portal/ArchivoJAE/analesjae/1909-01-08.pdf|título=La Pedagogía en Londri i las Escuelas de Parvulitus.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|fecha=23 d'aneru del 1909}}</ref> * El trebaju dela [[mugel]], nuevus vistalis''.'' Conferencia prenunciá el ochu d'[[abril]] del [[1933]]. * El poblema dela ética. L'enseñaeru dela moral, Pubricá nel [[1938]], pa estudial el poblema dela ética i pa dal angunas normas pal enseñaeru dela moral enas escuelas. * Estoria dela coltura uropea. Pubricá nel [[1941]] pola Bibloteca dela ''Esfinge'', especializá enos librus pala [[mugel]], embaxu la dereción de ''Gregorio Martínez Sierra,'' qu'era comu se hazía mental ''[[María de la O Lejárraga|María Lejárraga]].'' Es una recopilación dun cussu d'estoria que escrevió quandu esmençó la [[II Guerra Mundial|Segundera Guerra Mundial]] i ella decedió queal-si n'[[Argentina]]. * Antología-[[Sigru XX|siegru XX]]. Prosistas españolis. Acordanças i comentacionis. Pubricá nel [[1943]] pola Coleción ''Austral'' de ''Espasa-Calpe''. Es la su obra mas mentá i una descoja didática mayolmenti derigía pal professorau del bachillel.<ref name=":4" /> == Premius i reconocencias == * Hue anombrá dotora ''honoris causa'' en varias nuversidais de tol mundu, dentri ellus en ''The Smith College'' nel [[1919]]. Tamién hue reconocía comu professora onoraria ena Nuversidá de [[Méxicu]] i comu professora estrordinaria ena Nuversidá de Columbia.<ref>{{Cita web|url=https://laescueladelarepublica.es/wp-content/uploads/2016/02/la-pedagoga-Maria-de-Maeztu.pdf|título=La pedagoga. María de Maeztu.|autor=Antonina Rodrigo|fechaacceso=22 de marçu del 2026}}</ref> * Una corrupela d'antigas estudiantis que se queavan ena Residencia de Señoritas i qu'estavan en [[Mairil]], ressolvió de hazel un premiu ena su memoria i que se entriegara tolos añus ala aluna dela seción de Pedagogía que tuviera las mejoris calificacionis al acabijal los sus estuyus, huendu valoreá por un dessami. Nel 1950 se hormalizó, por una ressolución menisterial, comu una Hundación particulal benéfica-hormativa mentá comu Premiu ''María de Maeztu'', hundaora dela Residencia de Señoritas.<ref>{{Cita web|url=https://www.boe.es/gazeta/dias/1950/11/26/pdfs/BOE-1950-330.pdf|título=Hundación del Premiu María de Maeztu, hundaora dela Residencia de Señoritas, estituía ena Facultá de Filosofía i Letras dela Nuversidá de Mairil.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|autor=Goviernu dela Nación. BOE.|fecha=30 d'abostu del 1950}}</ref> * Nel 1988 se costituyó nel [[País Vascu]] el ''Fórum Feminista María de Maeztu'', en onol ala su figura i dendi'l [[1996]] el Aria d'Igualdá de l'Ayuntamientu d'Estella i l'Assambrea de [[Mugel|Mugeris]] d'Estella-Lizarra apreparan el Certami Letrariu Premiu ''María de Maeztu''.<ref>{{Cita web|url=https://www.euskadi.eus/informacion/entrevista-maria-de-maeztu/web01-ejeduki/es/|título=Entrevista: Fórum feminista María de Maeztu.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|fecha=24 de marçu del 2015|sitioweb=www.euskadi.eus|idioma=es|autor=Eusko Jaurlaritza.}}</ref> * Nel [[2007]] anombrarun Crassi ''María de Maeztu'' a sieti navíus de salvamientu dela Sociedá de Salvamientu i Segurança Marítima en Portugaleti.<ref>{{Cita web|url=https://www.salvamentomaritimo.es/sala-de-comunicacion/sala-de-prensa/la-ministra-de-fomento-amadrina-el-remolcador-de-salvamento-maria-de-maeztu-en-portugalete|título=La Menistra de Formientu amairina'l Remolcaol de Salvamientu María de Maeztu en Portugaleti.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|fecha=07 de novembri del 2008|autor=Goviernu d'España.}}</ref> * La [[Nuversidá de Salamanca]] assentó nel [[2008]] el Premiu ''María de Maeztu'' ala virtú Centífica.<ref>{{Cita web|url=https://secretaria.usal.es/boletines/consulta/files/9322-Premio_Maria_de_Maeztu_27abril18.pdf|título=Premiu María de Maetzu dela Nuversidá de Salamanca, ala Escelencia Centífica.|editorial=Nuversidá de Salamanca.|fecha=Aprovau ena Sessión del Conseju de Goviernu del trenta d'abril del 2008 i morificau ena Sessión del ventisieti d'abril del 2018.|fechaacceso=22 de marçu del 2026}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.dicyt.com/noticias/los-premios-maria-de-maeztu-reconocen-la-excelencia-cientifica-en-la-usal|título=Los Premius María de Maeztu reconocin ala Escelencia Centífica ena USAL.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=www.dicyt.com}}</ref> * Nel [[2016]] el [[España|Goviernu d'España]] assentó la destinción Unidá de Virtú ''María de Maeztu'', pa reconocel a unidais púbricas d'envestigación, en qualisquiel aria centífica, que provin apasmu i encabeceru centíficu entrenacionalmenti i que calavorin ativamenti col su ambienti impresarial i social.<ref>{{Cita web|url=https://www.revistacallemayor.es/poesia-para-homenajear-a-maria-de-maeztu/|título=Puesía pa omenagial a María de Maeztu.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|fecha=31 de marçu del 2011|sitioweb=Revista Calle Mayor - Publicidad y comunicación|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.aei.gob.es/ayudas-concedidas/centros-unidades-excelencia|título=Sostribu i Assegurança de Centrus d'Escelencia Severo Ochoa i a Unidais d'Escelencia María de Maeztu.|autor=Agencia Estatal de Investigación|fechaacceso=22 de marçu del 2026}}</ref> * Ena serii dela teli ''La otra mirada'' nel [[2018]], ''María de Maeztu'' era la protagonista del capítalu sieti, nel que su pessonagi revindicava el desenrou endividual delas pessonas, l'educación, los derechus delas [[Mugel|mugeris]] i afiava el divorciu o el descasamientu.<ref>{{Cita web|url=https://www.rtve.es/play/videos/la-otra-mirada/otra-mirada-maria-maeztu-llega-academia/4624417/|título=La sotra mirá - María de Maeztu allega a l'Academia.|fecha=06 de juñu del 2018|fechaacceso=22 de marçu del 2026|autor=RTVE play Arradiu i teli|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=8020484|título=L'educación i las mugeris enas seriis educativas.|autor=Forteza Martínez, Aurora i Conde, Manuel Antonio dela Nuversidá de Güelva|fechaacceso=22 de marçu del 2026|año=2021}}</ref> * El ventiochu de [[hebreru]] del [[2023]], ''Correos'' hondeó un sellu delas cartas dun ebru, pala comemoración del setenta i cincu aniversariu dela su muerti.<ref>{{Cita web|url=https://www.correos.es/es/es/particulares/filatelia/productos-filatelicos/sellos/espana/2023/maeztu|título=Efeméridis. Setenta i cincu añus del espenamientu de María de Maeztu Whitney.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=www.correos.es|idioma=es}}</ref> * Tamién nel [[2023]], la ''Fábrica Nacional de Moneda y Timbre'' acuñó una monea nel su onol, que hue presentá el ochu de marçu ena Residencia de Señoritas.<ref>{{Cita web|url=https://ortegaygasset.edu/homenaje-a-la-figura-de-maria-de-maeztu-en-el-dia-internacional-de-la-mujer/|título=Omenagi ala figura de María de Maeztu nel Día Entrenacional dela Mugel.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|apellido=dgomez|fecha=08 de marçu del 2023|sitioweb=FOM|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://tienda.fnmt.es/fnmttv/fnmt/es/Productos/Monedas/Web/D%C3%ADa-Internacional-de-la-Mujer/MAR%C3%8DA-DE-MAEZTU-(2023)-8-REALES/p/92937001|título=María de Maetzu, 2023. Ochu Realis. Día Entrenacional dela Mugel. La Tienda de la FNMT-RCM.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=tienda.fnmt.es|idioma=es}}</ref> * En munchas ciais [[España|españolas]] ain callis que tien el su nombri, comu n'Albaceti, Avilés, Baracaldu, Elchi, Estella, Estepona, Galapagal, [[Graná]], [[Mairil]], [[Málaga]], Puertullanu, [[Valencia]] o [[Çaragoça]].<ref>{{Cita web|url=https://www.callejero.net/|título=Andurreru, mapas i pranus.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=www.callejero.net|idioma=es}}</ref> * Tamién tié'l su nombri l'Espaciu d'Igualdá del mairileñu destritu dela Latina.<ref>{{Cita web|url=https://www.madrid.es/portales/munimadrid/es/Inicio/Igualdad-y-diversidad/Direcciones-y-telefonos/Espacio-de-Igualdad-Maria-de-Maeztu-Latina/?vgnextfmt=default&vgnextoid=522232c9be401810VgnVCM1000001d4a900aRCRD&vgnextchannel=ab79aaa26f535510VgnVCM1000008a4a900aRCRD|título=Espaçu d'Igualdá María de Maeztu. Latina - Ayuntamientu de Mairil.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=www.madrid.es|idioma=es|autor=Ayuntamientu de Mairil.}}</ref> == Referencias == <references /> == Biblografía == * ''Benítez Palma, Enrique'' nel [[2021]]. La llegá dela [[mugel]] ala Carrera de ''San Jerónimo'': ''un balance de las intervenciones de las integrantes de la Asamblea Nacional de Primo de Rivera'', 1927-1930. * ''Cassani, Alessia'' nel [[2020]]. ''María de Maeztu'': La costrucción duna nueva [[España]]. Coltura Latinualmericana. Revista d'estuyus entrecolturais '''31''' (1). * ''González-Geraldo, José Luis'' nel [[2019]]. Aportacionis de ''María de Maeztu'' ala entroduzión dela Pedagogía Social n'[[España]]. Revista Complutensi d'[[Educación]] '''30''' (1): 293-306. * ''Ribagorda, Álvaro'' nel [[2018]]. Los origis de l'Estitutu-Escuela: las Currupelas de Zagalinus dela Residencia de Estudiantis. En ''Martínez Alfaro, Encarnación''; ''López-Ocón Cabrera, Leoncio''; ''Ossenbach Sauter, Gabriela'' nel [[2018]], edicionis. Cencia i ennovación enas crassis: centenariu de l'Estitutu-Escuela, 1918-1939. Conseju Superiol d'Envestigacionis Centíficas dela Nuversidá Nacional d'[[Educación]] a Distancia: 47-70. * ''Lastagaray Rosales, María Josefa'' nel [[2015]]. ''María de Maeztu Whitney:'' una vida dentri la pedagogía i el feminismu. [[Mairil]]: ''La ergástula ediciones''. * ''Melián, Elvira M.'' nel [[2015]]. Ena frontera: señas d'entidá dela lavol pedagógica ispanu-almericanista en ''María de Maeztu,'' 1924-1936. Estoria dela [[Educación]] '''34''' (0): 287-303. * ''Porto Ucha, Ángel Serafín''; ''Vázquez Ramil, Raquel'' nel [[2015]]. ''María de Maeztu. Una antología de textos''. [[Mairil]]: ''Dykinson''. * ''Vázquez Ramil, Raquel'' nel [[2012]]. [[Mugel|Mugeris]] i [[educación]] ena [[España]] d'ugañu. L'Estitución Libri d'Enseñaeru i la Residencia de Señoritas de [[Mairil]]. [[Mairil]]: ''Akal''. * ''Walliser Martín, Marta'' nel [[2007]]. La infrugencia dela esperencia entrenacional ena lavol educativa de ''María de Maeztu''. Cientu venticincu añus dela nacencia de ''Picasso'' en [[Málaga]]: Actas del XLI Congressu Entrenacional dela Associación Uropea de Professoris d'Español, Nuversidá de [[Málaga]], del ventitrés al ventinuevi de [[jullu]] del [[2006]] (Associación Uropea de Professoris d'Español (AEPE)): 415-427. * ''Zapata Garrido, Arantxa'' nel [[2007]]. La infrugencia dela esperencia entrenacional ena lavol educativa de ''María de Maeztu''. ''Publicaciones Didácticas'' (79): 34-52. * ''Fructuoso Ruiz de Erenchun, María Cristina'' nel [[1998]]. ''María de Maeztu Whitney. Una Vitoriana Ilustre''. [[Vitoria|Vitoria-Gasteiz]]: Real Sociedá Vascongá d'Amegus del [[País]]. * ''Tellechea Idígoras, J. Ignacio'' nel 1990. ''Cartas de tres Maeztu a Miguel de Unamuno.'' Dentri la caterva i la soledá: omenagi al professol ''Saturnino Álvarez Turienzo''. * ''Pérez-Villanueva Tovar, Isabel'' nel 1989. ''María de Maeztu:'' una mugel nel conformismu educativu español. [[Mairil|Mairii]]: Nuversidá Nacional d'[[Educación]] a Distancia. == Atijus p'ahuera == {{commonscat}} * [http://archivojae2.edaddeplata.org/ficha/personas/6789/ Ficha de ''María de Maeztu''] Archivu dela ''JAE''. * [https://www.rtve.es/play/videos/mujeres-para-un-siglo/mujeres-para-siglo-maria-maetzu-educacion/713453/<nowiki/> ''María de Maetzu Whitney'', mugeris pa un siegru] Vidiu de ''RTVE''. {{NF|1881|1948|Maeztu, María de}} [[Categoría:Mugeris]] [[Categoría:Escrebioris]] [[Categoría:Educación]] kc3ca49v49fvjryf1h7pmg9fmuyvhhw Cannes 0 11936 143444 143298 2026-06-03T01:14:31Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 143444 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Cannes''' [kan] {{Audio|Fr-Cannes.ogg|prenunciación}}, en [[francés]], ''Canas'' n’[[Lengua ocitana|occitanu]], es una [[ciá]] i comuna francesa situá nel [[departamentu d’Alpes Marítimus]], ena [[región de Provença-Alpes-Costa Azul]]. Es unu delos centrus dela turística región dela [[Costa Azul]] o [[Riviera francesa]] i sedi anual del [[Festival de Cini de Cannes|festival uropeu de cini enternacional]]. Los sus abitantis se llaman ''cannesis''. Fué un pueblu de pescaoris liguris mientris l'antigüedá, ligau a las leyendas de san Onoratu i del ombri de la máscara d'ierru enas islas de Lérins, frenti a la badía de Cannes. Comu estación climática i balnearia de la Costa Azul nel [[sigru XIX]], la ciudá escomençó el su desarrollu con la costrucción de residencias de vacacionis por parti de los aristócratas ingresis i rusus i, dende el prencipiu del [[sigru XX]], d'otelis de luxu pa los turistas ricus, lo que forma el su patrimoniu arquitetónicu. Quenta con una endústria d'alta tecnologia, un pequeñu aeropuertu de negocius, várius puertus i un Palaciu de Festivales i Congresus. Asitiá ena badía de Cannes, límiti con el maciçu de l'Esterel al oesti, el golfu Juan al esti i el [[mari Mediterráneu]], Cannes es una ciudá balnearia conocía en tol mundu por el su [[Festival de Cini de Cannes|festival de cini]] u el de navegación de recreu i por el su boulevard de la Croisette, arrodeau d'otelis de gran luxu. == Toponimia == === Nombri de la comuna === El nombri de la comuna provién del vocablu [[líguri]] ''Canoa'', que senifica «artura» u «picu» i que hazi alusión al antiguu sitiu d'ocupación umana ena colina del [[Le Suquet|Suquet]]. Evolucionó a ''Canoas'' i ''Canua'', convirtiéndosi en ''Canoïs'' en [[990]], i hue mentau en [[1030]] en l'ata de donación de las tierras a l'[[abaía de Lérins]] bahu la denominación de ''Portu Canue''<ref>[http://www.cannes.com/index.php?option=com_content&task=view&id=563&Itemid=2457066&limit=1&limitstart=2 Orígin del nombri de la comuna nel su sitiu oficial.] Consultau el 21/08/2010.</ref> i passó a sel ''Canna'' en [[latín]]. La comuna hue criá en [[1793]] con el su nombri atual<ref name="Cassini" />. En [[provençal|provenzal]], la comuna es llamá ''Canas'' d'alcuerdu con la [[Norma clásica del occitán|norma clásica]] u ''Cano'' d'alcuerdu con la [[norma mistraliana]]<ref>{{Ouvrage|prénom1=Frédéric|nom1=Mistral|prénom2=Jules|nom2=Ronjat|responsabilité2=notes|titre=Lou Trésor dou Félibrige ou Dictionnaire provençal-français|isbn=978-84-499-0563-6|isbn2=84-499-0563-X|lire en ligne=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k74854/f454}}.</ref>, pronunciau en dambus los dos casus {{IPA|[ˈkanɔ]}}; nel [[occitán medieval|provenzal medieval]] el nombri de la comuna s'escrebía ''Canoas''. El su lema es «Qui li ven, li vieu», que senifica «Quien equí vien, equí vivi». === Gentiliciu === Los sus habitantis [[gentiliciu|se llaman]] *cannesis*<ref>[http://www.habitants.fr/habitants_cannes_06029.html Gentiliciu nel sitiu habitants.fr] Consultau el 07/08/2010.</ref>. En [[occitanu]] [[provençal|provenzal]], los abitantis son los ''canenc'' i ''canenca''. L'[[norma mistraliana|escritura mistraliana]] (fonética) escrebi ''canen'' i ''canenco'' pola razón de que la mayoria de las consonantis finalis a menú son mudas nel bahu-provenzal, i la -a final del femeninu prouzi un soníu cercanu a la -o de «sort». Con tou i con essu, el dialeutu marítimu (u marsellés) está equí enfruenciau por el [[niçard]] i l'[[vivaroalpín|alpín]], lo que premiti la conservación de ciertus pronunciamientos, entri ellus el de la -c, que el bahu provenzal hidu múa. Manqui no s'alcuentri nel dicionariu provenzal (toda la luenga d'oc)-français de [[Frédéric Mistral]], la actualización local se hazi con una -c que no es múa. == Estoria == [[archivu:Cannes SPOT 1160.jpg|thumb|right|250px|Cannes dendi una vista satelital]] Nel segundu sigru dantis dela era cristiana, la tribu Oxybii dela [[Liguria]] estableciu un assentamientu conocíu como Aegitna. Los estoriaoris no están segurus del senificau del nombri. El área era una villa de pescaoris usá como puertu d’enlaçi colas [[Islas Lérins]]. Nel añu 69 fue escena dun violentu [[polvoreu]] entri las tropas d’Otón i Vitelio. <ref>Reportau en Polibio, Estorias, 33.10.</ref> Nel sigru X la localidá era llamá Canua. Puede sel un derivau de "canna", Caña. Canua era la localización dun pequeñu puertu ligur, i más tardi un puestu d’avançá romanu ena colina de [[Le Suquet]], sugeríu por tumbas romanas destapás aquí. Le Suquet albergaba una torri del sigru XI que vigilaba dendi lo artu los pantanus dondi ogañu se levanta la ciá. La mayoría dela antigua actividá, especialmente de protección, fue enas islas de Lerins i la estoria de Cannes es la estoria delas islas. Un ataqui delos sarracenus en 891, los qualis permanecieron en ella ata finalis del sigru X, devastó el país alreol de Canua. La inseguridá delas Islas Lérins forçarun alos monjis a establecel-si en tierra firmi, nel Suquet. La costrucción dun castillu nel 1035 fortificó la ciá que ya era conocía como Cannes, i al final del sigru XI se encetó la costrucción delas dos torris enas islas Lérins. Una tomó un sigru costruirla; la otra, tres. Alreol de 1530, Cannes se separa delos monjis que habían controlau la ciá duranti centus d’añus i se convirtió n’endependienti. Duranti el sigru XVIII, los españolis i los británicus dambos dos tentun hazel-si col control delas islas Lérins, inque fuerun perseguíus de lejus polos francesis. Las islas más tardi fuerun controlás por abondus jefis localis, como Jean-Honoré Alziary i el obispu de Fréjus. Las islas tuvierun abondus usus diferentis; a finalis del sigru XIX, unu era un hospital palos soldaus ena guerra de Crimea. Henry Brougham, Primer barón Brougham i Vaux compró la tierra en Croix des Gardes costruyendo la villa Eleonore-Louise. El su trabaju para mejorall las condicionis de vida atrajo ala aristocracia inglesa, la qual tamién costruyó residencias de enviernu. A finalis del sigru XIX, se concluyerun varius ferrocarrilis. Esto provocó la llegá de tranvías. En Cannes, proyetus como el ''Boulevard Carnot'', la rue d'Antibes i el Hotel Carlton nel passeu marítimu de Promenade de la Croisette se llevarun a cabu. Endispués del cierri dela Casino des Fleurs (hôtel Gallia), un establecimientu de luju fue costruíu pala rica clientela de enviernu, el Casino Municipal ena costanera del muelli Albert-Edouard. Esti casino fue demolíu i reemplaçau pol nuevu palaciu en 1979. Col sigru XX llegarun nuevus hotelis de luju como El Miramar i Los Martínez. La ciá fue modernizá cun centru deportivu, cochis de callis, una oficina de correus i escuelas. Hubo menos turistas británicus i alemanis endispués dela Primera Guerra Mundial inque abondus más estaunidensis. El turismu de enviernu dio passu al turismu de vranu i se costruyó el casino de vranu en Palm Beach. Representantis del séptimu arti uropeus i estaunidensis buscarun una alternativa al festival de cini de Venecia, que duranti los añus 30 estaba sufriendo la censura del gobiernu fascista italianu de dantis. Se propusierun varias ciais francesas alternativas i Cannes fue la elegía. El primel festival nel añu 1939 contó como presidenti al mismísimu Lumiere. El primel festival enternacional de renombri fue el 20 de setembri de 1946, i fue celebrau nel Casino Municipal de dantis. A finalis delos 70 se costruyó el actual pabellón. == Climi == Cannes tién un climi mediterráneu i la ciá disfruta de dozi horas de sol enos días de vranu (de mayu a setembri), mientris que n’enviernu (de diziembri a febreru) el climi es moderau. Las lluvias son relativamente escasas i se dan prencipalmenti duranti otubri i noviembri, quandu caen 110nbsp; milímetrus. {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center; font-size:90%; border-collapse:collapse;" |+ style="font-size:120%; font-weight:bold; padding:0.3em;" | Datus climáticus de Cannes ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | Ene. ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | Feb. ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | Mar. ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | Abr. ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | May. ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | Jun. ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | Jul. ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | Ago. ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | Set. ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | Oct. ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | Nov. ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | Dec. ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | Añu |- ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em; text-align:left;" | Temp. máxima media (°C) | style="background:#ffe5e5;" | 10.5 | style="background:#ffdddd;" | 12.3 | style="background:#ffd0d0;" | 15.6 | style="background:#ffc2c2;" | 18.4 | style="background:#ffb6b6;" | 20.4 | style="background:#ff9f9f;" | 23.7 | style="background:#ff8f8f;" | 25.9 | style="background:#ffaa9f;" | 22.4 | style="background:#ffc0b0;" | 19.2 | style="background:#ffcccc;" | 16.8 | style="background:#ffdddd;" | 12.5 | style="background:#ffe5e5;" | 10.2 | style="background:#f9f9f9;" | |- ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em; text-align:left;" | Temp. media (°C) | style="background:#fff0e6;" | 7.6 | style="background:#ffe9dc;" | 9.3 | style="background:#ffdfcf;" | 11.6 | style="background:#ffd3c0;" | 14.4 | style="background:#ffc8b2;" | 16.7 | style="background:#ffc0aa;" | 18.3 | style="background:#ffad99;" | 21.2 | style="background:#ffb7a3;" | 19.8 | style="background:#ffcfbd;" | 15.5 | style="background:#ffdbc9;" | 12.4 | style="background:#ffe9dc;" | 9.2 | style="background:#fff0e6;" | 7.9 | style="background:#f9f9f9;" | |- ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em; text-align:left;" | Temp. mínima media (°C) | style="background:#d9e8ff;" | 2.0 | style="background:#dceaff;" | 3.4 | style="background:#e0edff;" | 5.1 | style="background:#e6f1ff;" | 7.8 | style="background:#edf5ff;" | 9.9 | style="background:#f2f8ff;" | 11.4 | style="background:#f6fbff;" | 13.2 | style="background:#fff0e6;" | 15.0 | style="background:#f4f9ff;" | 12.2 | style="background:#e8f2ff;" | 8.5 | style="background:#e0edff;" | 5.2 | style="background:#d9e8ff;" | 2.3 | style="background:#f9f9f9;" | |- ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em; text-align:left;" | Precipitacionis (mm) | style="background:#d9f0ff;" | 79 | style="background:#e0f4ff;" | 66 | style="background:#dcf1ff;" | 75 | style="background:#ddf2ff;" | 72 | style="background:#eef9ff;" | 30 | style="background:#f8fdff;" | 3 | style="background:#ecf8ff;" | 35 | style="background:#f3fbff;" | 16 | style="background:#e6f6ff;" | 50 | style="background:#d8efff;" | 80 | style="background:#c8e8ff;" | 110 | style="background:#cfeaff;" | 99 | style="background:#f9f9f9;" | |- ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em; text-align:left;" | Días de precipitación<br />(≥ 0,1 mm) | style="background:#eeeeff;" | 16 | style="background:#f2f2ff;" | 12 | style="background:#eeeeff;" | 16 | style="background:#efefff;" | 15 | style="background:#f5f5ff;" | 9 | style="background:#fdfdff;" | 1 | style="background:#fafaff;" | 3 | style="background:#f8f8ff;" | 5 | style="background:#f5f5ff;" | 9 | style="background:#f2f2ff;" | 12 | style="background:#eeeeff;" | 16 | style="background:#eeeeff;" | 16 | style="background:#f9f9f9;" | |- ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em; text-align:left;" | Horas de sol | style="background:#fff8cc;" | 65 | style="background:#fff6bf;" | 90 | style="background:#fff0a3;" | 150 | style="background:#ffe680;" | 216 | style="background:#ffe066;" | 230 | style="background:#ffd447;" | 285 | style="background:#ffd64d;" | 281 | style="background:#ffda59;" | 274 | style="background:#ffe477;" | 225 | style="background:#ffec99;" | 186 | style="background:#fff2ad;" | 128 | style="background:#fff6bf;" | 86 | style="background:#f9f9f9;" | |} == Demografía == {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center; font-size:90%; border-collapse:collapse;" |+ style="font-size:120%; font-weight:bold; padding:0.3em;" | Evolución demográfica ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | Añu ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1793 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1800 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1806 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1821 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1831 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1836 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1846 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1851 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1856 |- ! style="background:#f2f2f2; padding:0.2em 0.5em;" | Abitantis | 2626 | 2896 | 2804 | 3982 | 3381 | 3997 | 4720 | 5557 | 5860 |- ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | Añu ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1861 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1866 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1872 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1876 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1881 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1886 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1891 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1896 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1901 |- ! style="background:#f2f2f2; padding:0.2em 0.5em;" | Abitantis | 7557 | 9618 | 10&nbsp;144 | 14&nbsp;022 | 19&nbsp;385 | 19&nbsp;959 | 19&nbsp;983 | 22&nbsp;959 | 30&nbsp;420 |- ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | Añu ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1906 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1911 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1921 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1926 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1931 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1936 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1946 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1954 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1962 |- ! style="background:#f2f2f2; padding:0.2em 0.5em;" | Abitantis | 29&nbsp;365 | 29&nbsp;656 | 30&nbsp;907 | 42&nbsp;427 | 47&nbsp;259 | 49&nbsp;032 | 45&nbsp;548 | 50&nbsp;192 | 58&nbsp;079 |- ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | Añu ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1968 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1975 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1982 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1990 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 1999 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 2006 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 2007 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 2015 ! style="background:#e6e6e6; padding:0.2em 0.5em;" | 2016 |- ! style="background:#f2f2f2; padding:0.2em 0.5em;" | Abitantis | 67&nbsp;152 | 70&nbsp;527 | 72&nbsp;259 | 68&nbsp;676 | 67&nbsp;304 | 70&nbsp;200 | 70&nbsp;829 | 74&nbsp;285 | 75&nbsp;046 |- | colspan="10" style="font-size:85%; text-align:center; background:#f9f9f9; padding:0.3em;" | Fuenti: INSEE. |} == Monumentus == La costa, col su célebre Boulevard de la Croisette, es una delas sus más importantis atracciones turísticas, colos sus palmeris, assina como las islas de Lérins, que forman parti dela localidá. La Croisette es conocía por playas pintorescas i de restaurantis, cafés i boutiques. Le Suquet, el cascu antigu, offreci una güena vista de La Croisette. El Torreón i la capilla de St Anne alberga el Musée de la Castre. El ombri dela máscara de hierru estuvo presu ena Île Sainte-Marguerite. === Museus === El Musée d'Art et d'Histoire de Provence alberga artículus dendi la prehistoria ata el presenti, nuna mansión del sigru XVIII. El Musée de la Castre tién objetus delos atolonis del Océanu Pacíficu, reliquias peruanas i alfarería maya. Otrus museus importantis son el Musée de la Marine, el Musée de la Mer, Centre d'Art La Malmaison, el Musée de la Photographie i el Musée International de la Parfumerie. [https://www.viajarfrancia.com/que-visitar-cannes.php Guía de Cannes] === Las Villas de Cannes === El Cannes del sigru XIX entavía puede vel-si enos sus grandis villas, costruíu para reflejal la riqueza i el prestigiu delos sus dueñus i espirau por qualquiel cosa, dendi castillus medievalis a villas romanas. La Villa Italiana Leonor Louise de Lord Brougham (unu delos primerus en Cannes) fue costruía entri 1835 i 1839. Tamién conocíu como el barrio des Anglais, esto es la çona residencial más antigua en Cannes. Otru hitu es la Villa de Fiésole (ogañu conocía como la Villa Domergue) diseñau por Jean Gabriel Domergue nel estilu de Fiesole, cerca de Florencia. Las villas no están abiertas al púbricu. La Villa Domergue puede sel visitá con almientación previa. === Île Sainte-Marguerite (Isla St Marguerite) === Tardó 11 añus el ombri dela máscara de hierru en salir de esta pequeñu isla boscosa. El misteriosu individuo se cree de sangri nobri, inque nunca á síu probá la su ientidá. La su celda puede sel visitá nel fuerti de Saint Marguerite, ogañu renombrá como el Musée de la Mer (Museu del mari). Esti museu alberga tamién descubrimientus de naufragius ena isla, encruyendo romanus (sigru I a. C.) i cerámica sarracena (sigru X). === Île Saint-Honorat (Isla San Onoratu) === [[File:Saint_Honorat_Island.png|alt= |thumb|Isla de San Onoratu ]] Los monjis cisterciensis fuerun los únicus abitantis dela isla de San Onoratu, al sul. Los monjis tién abitau la isla dendi el 410 i, ala altura de gran podel, fuerun propietarius de Cannes, Mougins i Vallauris. Vestigius medievalis permanecen ena ilesia inicial, que está abierta al púbricu, i enas ruinas del monasterio del sigru XI nel bordi del mari. Los monjis dividen el su tiempu entri la oración i la producción de vinus tintus i brancus. == Teatru i música == Cannes no es reconocíu pol teatru tradicional. Nostanti, pequeñas salas albergan pequeñas producciones i brevis esbozus duranti el Festival de Performance delos actoris enternacionalis anualis. Teatrus popularis encruyen el Espace Miramar i Alexandre III. == Festivalis i eventus == El Festival de Cannes (Francés: le Festival international du film de Cannes o simplementi le Festival de Cannes), fundau en 1939, tién lugal normalmenti en mayu. Midem, la feria más importanti dela industria dela música. MIPIM, el show de comercio relacionau cola propiedá más grandi del mundu. Cannes Lions. El '''Carnaval dela Riviera''' es un desfilu polas callis para marcal el período de 21 días dantis del Martes de carnaval. '''NRJ Music Awards''' un premiu musical que tién ganau varius artistas como Mika, Shakira, Sia o LMFAO. '''The International Festival of Games''' es el festival de bridge, belote, backgammon, axedrez, damas, tarot i más (febreru). '''Festival dela Plaisance''' es un eventu palos entusiastas delos barcus nel Vieux Port (setembri). '''Festival de Performance delos actoris enternacionalis''': bocetus de comedia i actuaciones de artistas marginalis. '''El mercau de viaxis de luju enternacional''' reúne baju un mesmu techu alos proveis de viaxis de luju enternacionalis i proveis de tol mundu.[http://www.iltm.net The International Luxury Travel Market] '''Le Festival d’Art Pyrotechnique'''[http://www.festival-pyrotechnique-cannes.com/ Le Festival d’Art Pyrotechnique] es un magníficu concursu de fuegus artificialis anual celebrau nel vranu ena Bahía de Cannes. Mipcom i MIPTV, celebraus en otubri i abril respectivamente, el más importanti mercau del mundu de mercaus comercio pala industria dela televisión. El '''Festival de Cini Panafricanu''', celebrau a prencipius de abril i con películas dela diaspóra africana. ==Economia== [[Archivu:Aero cannes.jpg|thumb|derecha|El centru aéreu de Cannes Mandelieu]] La zona alreor de Cannes s'a desenvolviu un clúster d'alta tecnologia. La tecnópolis de [[Sophia Antipolis]] s'atopa enos cerrus mas allá de Cannes. El Festival de Cini es un eventu emportanti pa la endústria que tié lugal ca añu en mayu. Amás, Cannes acohi otrus eventus añualis emportantis comu el [[:fr:Marché international des professionnels de l'immobilier|MIPIM]], [[MIPTV]], [[MIDEM]], Cannes Lions, i los [[NRJ|Premius de Música NRJ]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cannes-destination.com/index/flagship-envents-in-cannes|title=Major events in Cannes (French Riviera) – Program & Information|website=cannes-destination.com|access-date=2018-06-12|archive-date=26 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826100227/http://www.cannes-destination.com/index/flagship-envents-in-cannes|url-status=dead}}</ref> Ái un festival de televisión añual ena úrtima semana de setiembri. El ambienti económicu se basa nel turismu, las ferias de negocius, el comerciu i l'aviación. Cannes tié {{formatnum:6500}} empresas, de las cualis {{formatnum:3000}} son comerciantis, artesanus i proveedoris de servicius. En 2006, se registrarun 421 nuevas empresas. Cannes acogi el [[Centro Espacial de Cannes Mandelieu|Centru Espacial de Cannes Mandelieu]], seli de [[Thales Alenia Space]], el primel fabricanti uropeu de [[satélite|satélitis]]. ==Galeria== <gallery mode="packed" heights="160"> File:Jardins de la croisette, Cannes.jpg|Jardinis Croisette File:Cannes vieux-port pecheurs r8.jpg|el puertu vieju File:From the ferry to Ile Sainte Marguerite - panoramio - Alistair Cunningham.jpg|[[Le Suquet]], Barriu vieju File:CannesCroisetteEst.JPG|[[Promenade de la Croisette]] File:Cannes , Kodachrome by Chalmers Butterfield.jpg|Cannes en 1950 </gallery> == Ciais germanás == {{bandera|ESP}} Madrid (1957) {{bandera|GBR}} Kensington i Chelsea (1970) {{bandera|USA}} Beverly Hills (1986) {{bandera|JPN}} Shizuoka (1991/92) {{bandera|CHN}} Sanya (1997) {{bandera|COL}} Bogotá (1997) {{bandera|MEX}} Acapulco (1998) {{bandera|CHI}} Copiapó (2010) {{bandera|Colombia}} Pasto (2011) {{bandera|Colombia}} Riohacha (2015) == Vea-si tamién == [[Festival de Cini de Cannes]] == Referencias == {{listaref|2}} == Atijus esternus == [https://web.archive.org/web/20040623082626/http://www.cannes.fr/ Ajuntamientu de Cannes] [http://www.la-provenza.es/cannes Guía de Cannes en español] [https://web.archive.org/web/20110514022832/http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=06029-COM INSEE] [https://web.archive.org/web/20130617075056/http://petitcannois.com/ Fotos, vídeos, pinturas en Cannes, i el Festival de Cini de Cannes] dfzlmgdsyw6sqpazti5y3hamzqihc8p Covilhã 0 11940 143462 143390 2026-06-03T02:00:14Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 143462 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Covilhã''' o '''Covillana'''<ref>de Miñano, Sebastián. ''Diccionario Geográfico-Estadístico de España y Portugal''. Imprenta de Pierart-Peralta, Madrid, 1826-1828.</ref><ref>Santano y León, Daniel. ''Diccionario de gentilicios y topónimos''. Paraninfo, Universidad de Michigan, 1981. ISBN 8428310696.</ref><ref>Frateschi Viera, Yara; Rodríguez, José Luis; Morán Cabanas, M. Isabel; Souto Cabo, José António. ''Glosas Marginais ao Cancioneiro Medieval Português de Carolina Michaëlis de Vasconcelos''. Universidade de Coimbra, Coímbra, 2004.</ref><ref>''Teatro: I Jornadas Lusófonas en La Fundición Sevilla 2022''. ''Diario de Sevilla'', 8 de septiembre de 2022.</ref><ref>Goethe-Institut. ''Entrevista con André Barata Nascimento'', mayo de 2022.</ref> (en portugués i oficialmenti, '''''Covilhã''''' {{audio|Pt-pt Covilhã FF.ogg|[kuviˈʎɐ̃]}}), es una ciá portuguesa con 36 723 abitantis, nel distritu de Castelo Branco, sé dun monicipiu con 556,43 km² d’aria i 46 457 abitantis (2021), subdividíu en 25 ''freguesias''. Puerta dela Serra dela Estrela, es la tierra dela endustria dela lana, cuna de destapaoris del sigru XVI i ogañu una ciá con Nuversidá pública. Ena vertienti sudesti dela Serra dela Estrela, Covillana es unu delos centrus urbanus del interior de Portugal. La ciá está assitiá a 20 km del puntu más altu de Portugal Continental, la Torre (1993 m s. n. m.), i el so núcleu urbanu s’estendi enti los 450 i los 800 m. El monicipiu limita al norti colos monicipius de [[Seia]] i [[Manteigas]], al nordesti cola [[Guarda]], al lesti con [[Belmonti|Belmonti]], al sul pol [[Fundão|Fundão]] i al oesti por [[Pampilhosa da Serra]] i [[Arganil]]. Es la tierra dela endustria dela lana, de carís obreru, cuna de [[Destapaúras|destapaoris del sigru XVI]], ogañu una ciá con Nuversidá pública. La ciá de Covillana está assitiá ena vertienti sudesti dela [[Serra dela Estrela]] i es unu delos centrus urbanus de mayol relevancia dela región, huntu con [[Coimbra]], [[Aveiru]], [[Viseu]], [[Figueira da Foz]], [[Guarda]], [[Castelo Branco]], etc. El so núcleu urbanu s’estendi enti los 450 i los 800 m d’altitú. El puntu más altu de [[Portugal]] Continental, la [[Torre (Serra dela Estrela)|Torre]] ({{fmtn|1993|m}}), forma parti delas freguesias d’Unhais da Serra (Covillana), São Pedro (Manteigas), Loriga (Seia) i Alvoco da Serra (Seia), quedandu incluyía en tres monicipius: Covillana, Manteigas i Seia,<ref>{{Cita web |url=http://www.igeo.pt/produtos/cadastro/caop/caop_vigor.htm |título=Carta Administrativa Oficial de Portugal |fechaacceso=2026-05-31 |archive-date=2012-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120825064716/http://www.igeo.pt/produtos/cadastro/caop/caop_vigor.htm |dead-url=yes }}</ref> peru dista cerca de 20 km del núcleu urbanu de Covillana, siendu Covillana, por essu, la ciá portuguesa más próxima del puntu más altu de Portugal Continental. Es una ciá de caraterísticas proprias dendi hazi sigrus, conjugandu al mesmu tiempu hechus interesantis dela realidá portuguesa. Nun estudiu elaborau en 2007 pol periódicu ''Expresso'', sobri la qualidá de vía enas ciais portuguesas, Covillana ocupa la 14.ª posición, assitiándusi delantre delas restantís ciais del interior del país.<ref>[http://download.cm-covilha.pt/noticias/CamaraNoticias2007JanFev/20070109RankingExpresso.jpg Classificação do semanário Expresso]</ref> == Toponimia == El topónimu en portugués es ''Covilhã'' (pronunciau {{audio|Pt-pt Covilhã FF.ogg|[kuviˈʎɐ̃]}}), mentris qu’en textus no oficialis en español es preferibri la varianti tradicional '''Covillana''', adaptá ala pronunciación i ala ortografía española. Tamién dessisti en español la forma '''Cubillana''', pocu gastá.<ref>Riesco Chueca, Pascual; Gómez Turiel, Pedro; Álvarez-Balbuena García, Fernando. «Portugal desde Zamora: los nombres de los pueblos de la frontera trasmontana desde el lado zamorano». ''Anuario'', 2016, pp. 249-334.</ref> == Estoria == [[Archivu:Covilhã.jpg|thumb|El núcleu central de Covillana.]] [[Archivu:Perspectiva da Covilhã.jpg|thumb|Parti alta.]] Covillana fue un castru protoestoricu, abriguiu de pastoris lusitanus i fortaleza romana conocía comu Cava Juliana o Silia Hermínia. Enas rodalías deste castru s’assitiava la primitiva ciá de Covillana (''Cova Lhana'', literalmenti «Cova Chana»), la denominaa ''Covilhã Velha'', ondi dessisti un moxón trigonométricu con essa designación. Las murallas del so primitivu castillu fueron alçaas por Sancho I, quien en 1186 dio un fueru (''foral'') a Covillana. I, más tardi, fue Dionisiu I quien mandó costruil las murallas del admirabli barriu medieval delas Portas do Sol. Ya ena Edá Media era una delas principalis villas o aldeas del Reinu, situación endispués confirmá pol hechu de que grandis figuras originarias del pueblu o delos sos alreoris se golvierun importantis enas grandis destapaúras delos sigrus XV i XVI: l’avanci n’Atlánticu, el caminu marítimu haza l’Índia, las destapaúras d’América i Brasil, i el primel viaji de circunnavegación dela Tierra. Los dos cursus d’augua qu’abaxan dela Serra dela Estrela, Carpinteira i Degoldra, atravessan el núcleu urbanu i estuvun nel origen del desenvolvimiento endustrial. Estas porporcionavan la energía hidráulica que permitía el trabaju delas fábricas. Juntu a essas dos riberas s’aprecia ogañu un admirabli núcleu d’arqueología endustrial, compuestu de deçenas de grandis edificius en ruinas. En dambos dos lugaris son visibris deçenas d’antiguas uniais, enti las qualis destacan la fábrica-escuela hundá pol Condi da Ericeira en 1681 juntu ala Carpinteira i la Real Fábrica dos Panos creá pol Marqués de Pombal en 1763 juntu ala ribera de Degoldra. Esta es agó la sé dela Nuversidá dela Beira Interior, ena qual se topa el Museyu de Lanifícius, considerau el mejol núcleu museológicu desta endustria en Uropa. Covillana fue elevá ala categoría de ciá el 20 d’otuñu de 1870 pol rei Luis I pol so estensu númeru d’abitantis i pola so riqueza. == Geografía == [[Archivu:Serracovilha.JPG|miniatura|esquierda|La Torre vista dendi Penhas da Saúde, nel monicipiu de Covillana.]] [[Archivu:covilhanevao.JPG|miniatura|Ventisca en Penhas da Saúde, eneru de 2007.]] Assitiá ena parti sul dela Serra dela Estrela, la çona urbana dela ciá tien altituis enti 450 i 800 m s. n. m. i está a 20 km del puntu más altu de Portugal continental, la Torre (1993 m s. n. m.), assitiá nel monicipiu de Seia, cerca delos lindis con Manteigas i Covillana. === Vegetación === En cuantu ala vegetación, son predominantis los bosquis, con árbulis comu el robri i la encina, enti otrus. Enti la vegetación arbustiva, la carqueja es mui abondanti. La vegetación queda escassa haza la Torre. === Climi === El climi del monicipiu es mediterráneu continentalizau, ya que las precipitacionis son más escassas nel vranu. Los vranus tienin temperaturas amenas i los inviernus tienin temperaturas baxas. El friu es más intensu sigún l’altitú, con temperaturas amenas enas partis más baxas i temperaturas negativas i precipitacionis de nievi enas partis más elevás, comu el lugal de Penhas da Saúde, assitiau ena ''freguesia'' de Cortes do Meio, con 1500 m s. n. m., a 9 km dela Torre. {{Clima |lugar = Covillana (614{{esd}}m{{esd}}s.{{esd}}n.{{esd}}m.) (Períodu de referencia: 1971-2000) |ene_max = 9.4 |feb_max = 11.2 |mar_max = 13.5 |abr_max = 16.4 |may_max = 19.2 |jun_max = 24.7 |jul_max = 28.1 |ago_max = 28.4 |sep_max = 24.4 |oct_max = 18.9 |nov_max = 13.1 |dic_max = 9.8 |anual_max = 18.1 |ene_prom = 6.2 |feb_prom = 7.4 |mar_prom = 9.5 |abr_prom = 11.8 |may_prom = 14.3 |jun_prom = 19.1 |jul_prom = 21.9 |ago_prom = 22.2 |sep_prom = 19.1 |oct_prom = 14.7 |nov_prom = 9.7 |dic_prom = 6.7 |anual_prom = 13.6 |ene_min = 3.1 |feb_min = 3.6 |mar_min = 5.6 |abr_min = 7.2 |may_min = 9.5 |jun_min = 13.5 |jul_min = 15.7 |ago_min = 16.0 |sep_min = 13.9 |oct_min = 10.5 |nov_min = 6.3 |dic_min = 3.6 |anual_min = 9.0 |ene_precip = 162 |feb_precip = 150 |mar_precip = 109 |abr_precip = 90 |may_precip = 76 |jun_precip = 49 |jul_precip = 10 |ago_precip = 10 |sep_precip = 47 |oct_precip = 105 |nov_precip = 146 |dic_precip = 128 |anual_precip = 1082 |fuente = Climate Data }} === ''Freguesias'' === Las ''freguesias'' de Covilhã son las siguientis:<ref>''Lei n.º 11-A/2013 de 28 de janeiro. Reorganização administrativa do território das freguesias''. Diário da República, 28 de janeiro de 2013.</ref><ref>''Reposição de freguesias agregadas pela Lei n.º 11-A/2013, de 28 de janeiro, concluindo o procedimento especial, simplificado e transitório de criação de freguesias previsto na Lei n.º 39/2021, de 24 de junho''. Diário da República, 13 de março de 2025.</ref> {{lista de columnas|2| * Aldeia de São Francisco de Assis * Barco * Boidobra * Cantar-Galo * Casegas * Cortes do Meio * Coutada * Covilhã e Canhoso * Dominguizo * Erada * Ferro * Orjais * Ourondo * Paul * Peraboa * Peso * São Jorge da Beira * Sobral de São Miguel * Teixoso e Sarzedo * Tortosendo * Unhais da Serra * Vale Formoso e Aldeia do Souto * Vales do Rio * Verdelhos * Vila do Carvalho }} == Demografía == {{Gráfica de evolución|tipo=demográfica|anchura=600|nombre=Covillana|posición=centro|1801|21293|1849|22078|1900|44427|1930|49934|1960|72957|1981|60945|1991|53999|2001|54505|2011|51797|2021|46457|notas=Datus sigún el nomenclátor publicau pol INE portugués.}} == Economía == [[Archivu:Praça do Município à noite.jpg|thumb|Praça del monicipiu.]] [[Archivu:UBI - Biblioteca principal.jpg|miniatura|esquierda|Vista de Covillana, Biblioteca Central dela Nuversidá dela Beira Interior]] Hazi 800 añus que dessisti ena ciá el trabaju dela lana, qu’ogañu se reflexa en moernas uniais endustrialis, huendu Covillana unu delos principalis centrus de lanifícius d’Uropa. Pocus centrus urbanus puein assumil una ativiá económica tan regular a lo largu d’ochu sigrus, peru es justamenti el casu de Covillana i del trabaju delos lanifícius, comu manufactura primeru i comu endustria endispués. Ogañu, esta endustria produzi al añu cerca de 40 000 km de texíu, i, a traviés de varias empresas textilis, con destaqui pa ''A. Saraiva'', es proveeol de grandis marcas textilis mundialis comu Hugo Boss, Armani, Zegna, Marks & Spencer, Yves Saint Laurent, Calvin Klein i Christian Dior. Es la ciá más cercana ala Estación d’Esquí Vodafone, ondi s’assitian las únicas pistas d’esquí portuguesas i ondi s’allega recorriendu paisajis increíbris de montaña. Covillana es, ogañu, una ciá que, fueraparti delas tradicionalis «ubelhas» —pronunciación serrana pa ''ovelhas''—, tien tamién una miríada d’ativiais económicas marcaas pol [[Capitalismu|capitalismu]] moernu. Entavía assin, mantién viva una tradición serrana bien manifestá pola produción i venda de produtus lácteus i de procedencia ovina genérica. [[Archivu:Covilha-CCBY.jpg|thumb|Ilesia de Santa María Mayol.]] La ciá de Covillana cuenta entavía cun centru comercial de grandi demensión, el Serra Shopping del grupu [[Sonae]], inaugurau en 2005, que resultó dela ampliación dela galería Modelo. El Serra Shopping cuenta con cerca de 75 tiendas. == Coltura == === Nuversidá === [[Archivu:RealFbricadePanos Fachada.jpg|thumb|Museu de Lanifícius ena Nuversidá.]] [[Archivu:UBI - Polo Principal01.jpg|miniatura|Vista del polu I dela Nuversidá dela Beira Interior]] La [[Nuversidá dela Beira Interiol]] s’assitia en Covillana inque l'ensinu superior está presenti ena ciá de Covillana dendi la hundaura del Institutu Politécnicu, en 1973. Esti hechu surgió a partir delas ativiais del grupu de trabaju pal Planiamientu Regional dela Cova da Beira, i la institución empecipió a recibil los primerus alumnus delos cursus d’Ingeniería Testil i Alministración i Contabilidá. Nel añu 1979, el entoncis Institutu Politécnicu passó a sel Institutu Nuversitariu dela Beira Interior i, en 1986, el Institutu Nuversitariu passó a [[Nuversidá dela Beira Interiol]]. El so primel reitol fue el Prof. Doutol Cândido Manuel Passos Morgado, siguíu pol Prof. Doutol Manuel José dos Santos Silva, pol Prof. Doutol João António de Sampaio Rodrigues Queiroz, diretol general atual del ensinu superior, i, ogañu, pol Prof. Doutol António Fidalgo.<ref>[[http://novosite.ubi.pt/Pagina.aspx?p=Historia](http://novosite.ubi.pt/Pagina.aspx?p=Historia) História da UBI]. Consultau el 21 d’abostu de 2008. Archivau en [[https://web.archive.org/web/20090522031412/http://novosite.ubi.pt/Pagina.aspx?p=Historia](https://web.archive.org/web/20090522031412/http://novosite.ubi.pt/Pagina.aspx?p=Historia) Internet Archive] el 22 de mayu de 2009.</ref> La UBI es frecuentá por cerca de 8000 alumnus repartíus polas trenta i dos licenciaturas del primel ciclu de Bolonia, corenta i seis másteris del segundu ciclu de Bolonia i veinti nuevi arias de dotorau.<ref>[[http://www.urbi.ubi.pt/arquivo/2007/378-2007-05-01/2486/](http://www.urbi.ubi.pt/arquivo/2007/378-2007-05-01/2486/) Página dela UBI]</ref> === Comunicación social === El periódicu local, de periodicidá semanal, es el ''Notícias da Covilhã''. Tien namás una radiu local: Rádio Covilhã (95.6 97.0 MHz). == Vea-si tamién == * [[Estación de Covillana]] == Referencias == {{listaref}} == Enlacis esternus == * [https://web.archive.org/web/20200319133048/http://www.cm-covilha.pt/ Ayuntamientu de Covilhã] {{pt}} * [http://www.parkurbis.pt Parqui de Ciencia i Tecnología de Covilhã] * [http://www.ubi.pt Universidade da Beira Interior] * [https://web.archive.org/web/20060929090505/http://www.forumcovilha.com/ Fórum Covilhã] o4f17gwqzzsp3bev9jgk2utb4vr663z Reikiavik 0 11941 143466 143412 2026-06-03T08:49:36Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 143466 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Reikiavik'''<ref name="DPD">{{cita DPD|Reikiavik|fechaacceso=17 de noviembre de 2013}}</ref> (n’[[Luenga islandesa|islandés]]: ''Reykjavík'' {{Audio|Is-Reykjavík.oga|/[[Idioma islandés#Alfabetu|ˈreiːcaˌviːk]]/}}, «bahía humeanti»)<ref name="Nono1">{{cita web|url=https://www.etymonline.com/es/word/Reykjavik}}</ref> oficialmenti '''''Reykjavíkurborg''''', «Ciá de Reikiavik», es la capital i ciá más puebrá d’[[Islandia]]. Assitiá al sul dela bahía [[Faxaflói]], nuna çona ondi abondan los [[Géiser|géiseris]], la so latitú es de 64°08′N, mui cerquina del [[Circulu polar árticu]], lo que la convierti ena capital más setentrional dun Estau soberanu.<ref>{{Cita web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/65049-most-northerly-capital-city|título=Most northerly capital city|fechaacceso=29 de enero de 2026}}</ref> Duranti el inviernu namás recibi quatru oras diarias de luz solar i duranti el vranu las [[Nochis blancas|nochis son tan claras comu'l día]]. La su puebración es de 121&nbsp;960 abitantis (2015),<ref name="hi"/> un terciu dela del país. El [[Höfuðborgarsvæði|distritu dela capital]] alcança los 212&nbsp;120 abitantis.<ref name="hi"/> Es una delas ciais más limpias, verdis i seguras del mundu.<ref>{{Cita noticia|fecha=23 de diciembre de 2007|título=Reykjavik rated cleanest city in Nordic and Baltic countries|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/23/content_7299747.htm|fechaacceso=12 de julio de 2014|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20160304040328/http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/23/content_7299747.htm|fechaarchivo=4 de marzo de 2016|periódico=Xinhua News Agency|apellido=Yunlong|nombre=Sun}}</ref><ref>{{Cita noticia|fecha=20 de julio de 2007|título=15 Green Cities|url=http://grist.org/article/cities3/|fechaacceso=12 de julio de 2014|periódico=Grist}}</ref><ref>{{Cita noticia|fecha=12 de julio de 2014|título=Iceland among Top 10 safest countries and Reykjavík is the winner of Tripadvisor Awards|url=http://www.travelio.net/iceland-among-top-10-safest-countries-and-reykjavik-is-the-winner-of-tripadvisor-awards.html|fechaacceso=12 de julio de 2014|periódico=TRAVELIO.net|archive-date=2014-02-21|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20140221205959/http://www.travelio.net/iceland-among-top-10-safest-countries-and-reykjavik-is-the-winner-of-tripadvisor-awards.html}}</ref> == Estoria == === Assentamientu === [[Archivu:Ingolf by Raadsig.jpg|miniatura|Pintura d’[[Ingólfur Arnarson]] nel momentu qu’estableci la ciá.]] Creye-si qu’ena çona de Reikiavik se fundó el primel assentamientu de noruegus, lideraus por [[Ingólfur Arnarson]] alreol de 870, sigún se registra nel [[Landnámabók]] (el Libru del Assentamientu). Debíu alos vaporis delas [[Huentis termalis|huentis termalis]], la ciá recibió el nombri Reikiavik, que n’[[Idioma islandés|islandés]] significa «bahía dela humacacheira».<ref name="Nono1"/> === Endustrialización === Reikiavik no es mentá en denguna huenti [[Edá Media|medieval]] sinón comu una tierra rural. Nostanti, nel sigru XVIII dio escomiençu la [[Endustrialización|endustrialización]] i, polo tantu, el crecimientu urbanu. Los gobernantis de [[Dinamarca]] apoyun revesinus duna endustria doméstica n’Islandia que ayudaría a trael el progressu tan esperau ala isla. En 1752 el [[Monarcas de Dinamarca|rei de Dinamarca]] donó l'estau de Reikiavik ala [[Corporación Innréttingar]]; el nombri vien del [[Idioma danés|danés]] ''(indretninger)'' que significa «emprendeol». Ena década de 1750 se costruyun varias casas p'albergal [[Algodón|algodón]], endustria que fue el mayol empleeol en Reikiavik i la razón dela su dessistencia duranti varias décaas. Otras manufacturas d’Innréttingar eran la [[Pesca comercial|pesca]], la estración del [[Sulfuru|sulfuru]], l' [[Agricultura|agricultura]] i la costrución de [[Barcu|barcus]]. === Movimientus del comerciu === En 1786 el assentamientu de 302&nbsp;abitantis se convirtió nun monicipiu, la Corona Danesa abolió el so [[Monopoliu|monopoliu]] comercial essi mesmu añu i concedió a seis comuniais alreol dela ciá una ruta de comerciu esclusiva. Reikiavik era una d’essas comuniais i la única en mantenel essa comunicación permanentementi. Nostanti, los derechus comercialis entavía estavan limitaus alos assuntus dela Corona Danesa, i a midía que los comerciantis danesis dominarun el comerciu islandés, los sos negocious s’espandierun. Endispués de 1880, el [[Libri comerciu|libri comerciu]] empecipió a estendelsi a tolos paísis i fue creciendu la influencia delos mercantis islandesis. === Declaración comu capital d’Islandia === El [[Movimientu d’independencia d’Islandia|movimientu nacionalista]] rucho abondu influencia duranti el sigru XIX, i los revesinus sobri la independencia d’Islandia empecipiarun a estendelsi. Comu Reikiavik era la única ciá d’Islandia, s’abía convertíu nel puntu de concentración de talis revesinus. Los partidarius del movimientu independentista sabían que Reikiavik debía sel huerte pa logral essi pesqui. Los añus más importantis dela lucha a favor dela independencia fueron clavi pala ciá. En 1845, el [[Alþingi]], l’Assamblea General que los islandesis abían criau en 930 fue reabiertu esta vez en Reikiavik, endispués d’abel síu suspendíu varias décadas atrás en [[Þingvellir]], la so assitiación original. N’aquel entoncis el Alþingi cumplía las funcionis d’una Assamblea Consultiva, que sugería al rei las acionis a tomar respectu a diferentis temas del país. L’assitiación del Alþingi en Reikiavik hizu que la ciá se convertiera efetivamenti ena capital d’Islandia. [[Archivu:Reykjavik 1860s.jpg|miniatura|Reikiavik en 1860.]] En 1874 Islandia recibió la so primera [[Costitución d’Islandia|Costitución]] i con ella el Alþingi obtuvo algunus poderis [[Poder legislativu|legislativus]] limitaus i, en essencia, se convirtió ena institución d’ogañu. El passu siguienti era el de passar el [[Poder executivu|poder executivu]] a Islandia, i ellu se logró gracias ala Casa de Gobiernu en 1904 quandu s’estableció la oficina del [[Primer ministru d’Islandia|primer ministru]] en Reikiavik. El mayol passu ala independencia fue dau el 1 de diciembri de 1918 quandu el país se convirtió n’Estau soberanu dela Corona de Dinamarca. === Ocupación i criación dela Repúbrica === Enas décadas de 1920 i 1930 la crecienti endustria pesquera surgió de Reikiavik siendu el [[Bacallau|bacallau]] el principal productu dela endustria. Nostanti, a finalis de 1929 la [[Gran Depressión|Gran Depressión]] golpió ala ciá cola desocupación i polvoreus gremialis, delos qualis munchus terminarun en violencia. [[Archivu:View of Reykjavik, Iceland (8488898834).jpg|miniatura|Reikiavik enos añus 1930]] Ena mañana del 10 de mayu de 1940, quatu acorazaus de guerra llegarun a Reikiavik i anclarun nel puertu. En pocas horas, la ocupación [[Aliaus dela Segunda Guerra Mundial|aliá]] se completó sin escalá de violencia. El gobiernu islandés abía recibíu de parti del gobiernu británicu el pidimientu pala ocupación, peru esta siempri abía síu decliná, bassándusi ena [[País neutral|política neutral]] adotá pol país. Enos siguientis añus que quedavan dela [[Segunda Guerra Mundial]], los soldaus británicus i posteriormenti [[Estaus Uníus|estaunidensis]] costruyerun basis en Reikiavik. El númeru de soldaus estrangerus en Reikiavik era equivalenti ala puebración atual dela ciá. Los efeutus económicus dela ocupación fueron mui positivus pala ciá quandu s’esvanecierun los efeutus dela Gran Depressión i la demanda aumentó comu nunca dantis. Los británicus costruyerun el [[Aeropuertu de Reikiavik]], qu’entavía opera, i los estaunidensis costruyerun el [[Aeropuertu Entarnacional de Keflavík]], a unus 50&nbsp;km dela capital. El 17 de juñu de 1944 se hundó la Repúbrica d’Islandia, i el [[Presidentis d’Islandia|presidenti]] [[Sveinn Björnsson]] fue elegíu por votu popular, assumendu las funcionis del monarca danés. === Crecimientu dela posguerra === [[Archivu:74Skolavördustigur.jpg|miniatura|Reikiavik enos añus 1970.]] Enos añus de posguerra, el crecimientu de Reikiavik se fortaleció. Un éxodu de campesinus empecipió a puebral la ciá prencipalmenti debíu alas mejoras ena tecnología dela [[Agricultura|agricultura]] que redujun la fuerça laboral d’aquel sector i debíu ala esplosión demográfica provocá polas mejoris condicionis de vía n’Islandia. El grupu de migración a Reikiavik estava formau, principalmenti, por jóvinis que llegarun ala ciá p’alcançal el «Sueñu de Reikiavik» i col tiempu la capital se convirtió ena ciá delos niñus. La planificación urbana se modificó de manera mui notabli cola costrución de complejus abitacionalis enas çonas delos suburbius. En 1972, Reikiavik fue sé del [[Campeonatu mundial d’axedrez|campeonatu mundial d’axedrez]] enti [[Bobby Fischer]] i [[Boris Spassky]]. === Dela década de 1980 ata el sigru XXI === [[Archivu:Lago Tjörnin, Reikiavik, Distrito de la Capital, Islandia, 2014-08-13, DD 087.JPG|miniatura|Lagu [[Tjörnin]] nel centru dela ciá.]] Enas últimas dos décadas, Reikiavik s’á convertíu nun centru importanti dela comunidá global. En 1986 fue sé dela [[Cumbri de Reikiavik|cumbri]] enti [[Ronald Reagan]] i [[Mijaíl Gorbachov]], remarcandu el nuevu estatus políticu de Reikiavik. La [[Desregulación|desregulación]] del sector financieru i la revolución informática an contribuíu a una nueva transformación de Reikiavik. El sector financieru i la [[Tecnología dela información|tecnología dela información]] son los principalis empleeoris dela ciá. Reikiavik es el principal centru dela [[Literatura d’Islandia|literatura]] i dela [[Música d’Islandia|música d’Islandia]], i á contribuíu ala coltura con famosas pressonalidais: los escritoris [[Halldór Laxness]] i [[Arnaldur Indriðason]], la cantanti [[Björk]] i la banda de rock [[Sigur Rós]]. La ciá fue el epicentru delas protestas dela [[Crisis financiera n’Islandia de 2008-2009|crisis financiera de 2008 i 2009]]. Nel so barriu financieru se topan las sedis delos bancus [[Landsbanki]], [[Glitnir]] i el [[Kaupthing]]. == Geografía == Reikiavik está assitiá sobri el margi sudoesti d’[[Islandia]], ena bahía [[Faxaflói]]. L’aria costera de Reikiavik se caracteriza pola presencia de [[Península|penínsulas]], [[Ensená|ensenaas]], [[Estrechu|estrechus]] i pequeñas [[Isla|islas]]. La mayol parti dela ciá de Reikiavik está assitiá sobri la península [[Seltjarnarnes]], peru los suburbius s’estendin al sul i esti dela península. Reikiavik es una ciá dispersa; la mayol parti del aria urbana se presenta ena forma de suburbius de baxa densidá i las casas, polo general, se topan a distancias espaciaas. Los vecindarius residencialis esterioris están más espaciaus i enti ellus corren las principalis arterias del tráficu i á munchus espacius vacíus con pequeñu valol recreativu o estéticu. Fuerun las generacionis más jóvinis las qu’an contribuíu a esti tipu d’urbanismu. El ríu más grandi qu’atravessa Reikiavik es el [[Elliðaá]], que no es navegabli. La montaña más alta de Reikiavik es el monti [[Esja]], con 914&nbsp;m sobri el nivel del mari, la qual se topa nel distritu setentrional de [[Kjalarnes]], separau del restu dela ciá pol fiordu [[Kollafjörður]]. {{wide image|Reykjavik_Perlan.jpg|900px|<center>Panorama de Reikiavik vistu dendi [[Perlan]] nel que se puein aprecial el monti Akrafjall nel centru i el [[Esja|monti Esja]] ala derecha.</center>}} == Demografía == [[Archivu:Austurstræti01.jpg|miniatura|right|Austurstræti, una delas callis del centru tradicional de Reikiavik, está assitiá nel distritu de [[Miðborg]].]] [[Archivu:Reykjavik rooftops.jpg|miniatura|Casas típicas [[Islandia|islandesas]] del centru de Reikiavik.]] La puebración de Reikiavik en 2008 era de 119&nbsp;848 abitantis, delos qualis 58&nbsp;762 eran hombris i 58&nbsp;959 mujeris. La puebración combiná del aria metropolitana de Reikiavik en 2008 era de 201&nbsp;585 abitantis. L’aglomeración metropolitana absorbi a pocu más del 60{{esd}}% dela puebración total del país i denguna ciá islandesa fuera d’ella supera los 20&nbsp;000 abitantis. La ciá es un grandi centru multicultural que presenta un 9{{esd}}% de puebración estrangera con más de cien nacionalidais distintas.<ref name="hi" /> Ala ciá llegan ala so vez cientus de turistas, estudiantis i otrus residentis temporalis, que puein sel más abondus que los nativus nel centru dela ciá.<ref>{{cita web|url=http://www.visir.is/breskir-ferdamenn-fjolmennastir-sem-fyrr/article/2011708089945|título=Vísir - Breskir ferðamenn fjölmennastir sem fyrr|fechaacceso=12 de julio de 2014|obra=visir.is}}</ref> L’aria metropolitana de Reikiavik está formá polos seis monicipius de [[Alftanes]] (2361 abitantis), [[Garðabær]] (9913), [[Hafnarfjörður]] (24&nbsp;839), [[Kópavogur]] (28&nbsp;561), [[Mosfellsbær]] (8147) i [[Seltjarnarnes]] (4428). === Puebración estórica === [[Archivu:Austurstræti 1.JPG|miniatura|Ogañu, l’aria metropolitana de Reikiavik tien más de dociéntus mil abitantis.]] {| class="wikitable" border="1" |- style="background:#eee;" !Añu||Puebración ciá||Puebración aria metropolitana |- |1801 |600 | |- |1860 |1450 | |- |1901 |6321 |8221 |- |1910 |11&nbsp;449 |14&nbsp;534 |- |1920 |17&nbsp;450 |21&nbsp;347 |- |1930 |28&nbsp;052 |33&nbsp;867 |- |1940 |38&nbsp;308 |43&nbsp;483 |- |1950 |55&nbsp;980 |64&nbsp;813 |- |1960 |72&nbsp;407 |88&nbsp;315 |- |1970 |81&nbsp;693 |106&nbsp;152 |- |1980 |83&nbsp;766 |121&nbsp;698 |- |1985 |89&nbsp;868 | |- |1990 |97&nbsp;569 |145&nbsp;980 |- |1995 |104&nbsp;258 | |- |2000 |110&nbsp;852 |175&nbsp;000 |- |2005 |114&nbsp;800 |187&nbsp;105 |- |2006 |115&nbsp;420 |191&nbsp;612 |- |2007 |117&nbsp;721 |196&nbsp;161 |- |2008 |119&nbsp;848 |201&nbsp;585 |- |2011 |119&nbsp;108 |202&nbsp;341 |} [[Archivu:Administrative map of Reykjavík.png|300 px|miniatura|Mapa alministrativu cola división monicipal de Reikiavik.]] === Distritus dela ciá === A continuación se listan los diez distritus dela ciá: # [[Vesturbær]] # [[Miðborg]] # [[Hlíðar]] # [[Laugardalur]] # [[Háaleiti]] # [[Breiðholt]] # [[Árbær]] # [[Grafarvogur]] # [[Kjalarnes]] # [[Grafarholt og Úlfarsárdalur]] == Economía == Reikiavik es el centru económicu de toa [[Islandia]] ya que nel so términu monicipal o enas sos cercanías se topan las sedis delas principalis empresas islandesas. La economía dela ciá, igual que la dela mayoría delas capitalis delos [[Paísis desenvolvíus|paísis desenvolvíus]], tien la so basi nel sector servicius i tien amás algunas endustrias i laboratoriis de biotecnología o ingeniería genética. Tantu el sector secundariu comu l’agricultura i la ganadería tienin una importancia mínima drentu dela economía local; nostanti, la pesca sí tien una importancia considerabli, ya qu’ena ciá se topa el principal puertu del país que tamién es unu delos de mayol importancia de tolos [[Paísis nórdicus|paísis nórdicus]]. === Principalis empresas === Reikiavik, la capital d’Islandia, es ala so vez el centru dela principal región endustrial i empresarial dela isla. Enti las sos principalis empresas se topan el desenvolveol de videojuegus [[CCP Games]], l’aerolínea [[Icelandair]], la cadena radial [[Ríkisútvarpið]] i la empresa d’ingeniería biomédica [[Össur]]. {{vt|Empresas de Reikiavik}} == Climi == {{climate chart | Reikiavik | -1.3 | 2.3 | 75.6 | -1.1 | 2.8 | 71.8 | -0.5 | 3.2 | 81.8 | 0.4 | 5.7 | 58.3 | 3.6 | 9.4 | 43.8 | 6.7 | 11.7 | 50.0 | 8.3 | 13.3 | 51.8 | 7.9 | 13.0 | 61.8 | 5.0 | 10.1 | 66.5 | 2.2 | 6.8 | 85.6 | -1.3 | 3.4 | 72.5 | -1.8 | 2.6 | 78.7 | float = right | clear = none | source = WMO }} Pessi ala so latitú tien un [[Climi oceánicu subpolar|climi oceánicu subpolar]] gracias ala cálida [[Corrienti del Atlánticu Norti|corrienti del Atlánticu Norti]]. En general, [[Islandia]] i la so capital escapan al calientamientu regional típicu d’[[Urasia]], productu dela [[Contaminación atmosférica|contaminación atmosférica]], i, al no estal la so estación meteorológica cerca d’una delas [[Isla de calol|islas de calol urbanas]], no tien la típica deriva productu dela urbanización. Las temperaturas abaxan pocas vezis por debaxu delos -15&nbsp;°C en inviernu, gracias ala influencia delas auguas cálidas dela [[Corrienti del Golfu|corrienti del Golfu]]. Tien un [[Climi oceánicu subpolar|climi oceánicu subpolar]] ([[Clasificación climática de Köppen|Köppen]]: ''Cfc''), i la ciá s’assitia nel límiti norti desta çona climática. La so situación ena costa hazi que sea una ciá con abondu vientu, i n’inviernu son comunis los vendavalis. Los vranus son frescus, con temperaturas que varían enti los 5 i los 13&nbsp;°C, i n’algunas ocasionis inclusu se puein superal los 20&nbsp;°C. Reikiavik no es una ciá particularmenti húmeda, inque la media anual de días lluviosus es de 148. Los vranus secus no son comunis. La primavera es la estación más soleá, principalmenti mayu. Reikiavik tien una media d’unas 1300 horas de sol al añu,<ref>{{cita web |url=http://en.vedur.is/about-imo/news/2011/nr/2112 |título=The weather in Iceland 2010 |fechaacceso= 29 de junio de 2013 |editorial=Icelandic Met Office |fecha=21 de enero de 2011 |idioma=inglés}}</ref> comparabli con otras ciais del norti d’Uropa, comu [[Glasgow]], n’[[Escocia]]. La temperatura más baxa fue de –28,5&nbsp;°C, registrá el 21 d’eneru de 1918. La temperatura no á baxau delos –20&nbsp;°C dendi el 30 d’eneru de 1971, mentris que la más alta fue de 25,7&nbsp;°C i se registró el 4 de júliu de 2015. {{Clima |metric_first= Yes |single_line= Yes |location = Reikiavik, Islandia |Jan record high C = 10.7 |Feb record high C = 10.2 |Mar record high C = 13.0 |Apr record high C = 14.7 |May record high C = 20.6 |Jun record high C = 22.4 |Jul record high C = 25.7 |Aug record high C = 24.8 |Sep record high C = 18.5 |Oct record high C = 15.7 |Nov record high C = 12.6 |Dec record high C = 12.0 |year record high C = 25.7 |Jan high C = 3.2 |Feb high C = 3.3 |Mar high C = 4.2 |Apr high C = 6.1 |May high C = 9.7 |Jun high C = 12.4 |Jul high C = 14.2 |Aug high C = 13.6 |Sep high C = 10.9 |Oct high C = 7.0 |Nov high C = 4.7 |Dec high C = 3.3 |year high C = |Jan mean C = 0.7 |Feb mean C = 0.5 |Mar mean C = 1.2 |Apr mean C = 2.9 |May mean C = 6.3 |Jun mean C = 9.0 |Jul mean C = 11.2 |Aug mean C = 10.3 |Sep mean C = 7.4 |Oct mean C = 4.4 |Nov mean C = 2.2 |Dec mean C = 0.8 |year mean C = |Jan low C = -1.7 |Feb low C = -1.9 |Mar low C = -1.3 |Apr low C = 0.4 |May low C = 3.6 |Jun low C = 6.7 |Jul low C = 8.3 |Aug low C = 7.9 |Sep low C = 5.0 |Oct low C = 2.2 |Nov low C = -0.1 |Dec low C = -1.6 |year low C = |Jan record low C = -19.7 |Feb record low C = -17.6 |Mar record low C = -16.4 |Apr record low C = -16.4 |May record low C = -7.7 |Jun record low C = -0.7 |Jul record low C = 1.4 |Aug record low C = -0.4 |Sep record low C = -4.4 |Oct record low C = -10.6 |Nov record low C = -15.1 |Dec record low C = -16.8 |year record low C = -19.7 |Jan precipitation mm = 83.0 |Feb precipitation mm = 85.9 |Mar precipitation mm = 81.4 |Apr precipitation mm = 56.0 |May precipitation mm = 52.8 |Jun precipitation mm = 43.8 |Jul precipitation mm = 52.3 |Aug precipitation mm = 67.3 |Sep precipitation mm = 73.5 |Oct precipitation mm = 74.4 |Nov precipitation mm = 78.8 |Dec precipitation mm = 94.1 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 13.3 |Feb precipitation days = 12.5 |Mar precipitation days = 14.4 |Apr precipitation days = 12.2 |May precipitation days = 9.8 |Jun precipitation days = 10.7 |Jul precipitation days = 10.0 |Aug precipitation days = 11.7 |Sep precipitation days = 12.4 |Oct precipitation days = 14.5 |Nov precipitation days = 12.5 |Dec precipitation days = 13.9 |year precipitation days = |Jan humidity = 78.1 |Feb humidity = 77.1 |Mar humidity = 76.2 |Apr humidity = 74.4 |May humidity = 74.9 |Jun humidity = 77.9 |Jul humidity = 80.3 |Aug humidity = 81.6 |Sep humidity = 79.0 |Oct humidity = 78.0 |Nov humidity = 77.7 |Dec humidity = 77.7 |year humidity = |Jan sun = 20.0 |Feb sun = 56.7 |Mar sun = 109.5 |Apr sun = 162.5 |May sun = 199.2 |Jun sun = 176.7 |Jul sun = 172.5 |Aug sun = 154.1 |Sep sun = 119.4 |Oct sun = 90.8 |Nov sun = 38.5 |Dec sun = 12.0 |year sun = |source 1 = Icelandic Meteorological Office<ref>{{Cita web|título=Reykjavík 1961-1990 Averages|url=http://en.vedur.is/climatology/data/#aa|fechaacceso=14 de febrero de 2016|editorial=[[Icelandic Meteorological Office]]}}</ref><ref>{{Cita web|título=Reykjavík Extreme Values|url=http://www.vedur.is/Medaltalstoflur-txt/Stod_001_Reykjavik.ArsMedal.txt|fechaacceso=14 de febrero de 2016|editorial=[[Icelandic Meteorological Office|Icelandic Met Office]]}}</ref> }} == Alministración == D’acuerdu cola [[Costitución d’Islandia|Lei 45/1998]] la ciá es goberná pol alcaldi, que es elegíu democráticamenti polos cidadanus mayoris de 18 añus por un prazu de 4 añus.<ref>{{cita web|url=http://www.althingi.is/lagas/128b/1998045.html |título=1998 nr. 45 3. júní/ Sveitarstjórnarlög |editorial=Althingi.is |fechaacceso=8 de julio de 2009}}</ref> El [[Conseju dela Ciá de Reikiavik|Conseju Monicipal]] está formau por 15 biembrus que s’encargan d’alministral los diferentis campus dela ciá baxu el mandatu del [[Alcaldis de Reikiavik|alcaldi dela ciá]]. {{VT|Alcaldis de Reikiavik}} == Transporti == === Carreteras === [[Archivu:Strætó.JPG|miniatura|Autobús públicu dela ciá.]] [[Islandia]] tien una delas tasas d’automóbilis [[per cápita]] más altas del mundu (522 por cada 1000 abitantis)<ref> {{cita web| url=http://www.nationmaster.com/graph/tra_mot_veh-transportation-motor-vehicles| editorial=NationMaster.com| obra=United Nations World Statistics Pocketbook| título=Motor vehicles (most recent) by country| fechaacceso=12 de julio de 2014}}</ref> pessi a lo qual Reikiavik (ondi se concentra cerca dela metá dela puebración nacional) no sufri problemas gravis de congestión ya qu’amplias carreteras de varius carrilis discurrin por toas las çonas dela ciá conectandu assina los distintus barrius i suburbius. A diferencia de capitalis nacionalis, Reikiavik tampocu sufri problemas por falta de plazas d’estacionamientu ya qu’estas son bastanti abondantis. Amás del transporti privau dessisti un mediu de transporti públicu compuestu por autobusis que es conocíu comu [[Strætó bs]]. La [[Hringvegur]] que discurri polas afueras dela ciá la conecta col restu de localidais d’[[Islandia]]. === Puertus === La ciá tien dos [[Puertu|puertus marítimus]], el puertu vieju que es gastau polos pescaoris i los crucerus turísticus i el [[Puertu de Sundahöfn|puertu de Sundahöfn]] assitiau ena çona esti que es el mayol puertu d’[[Islandia]] i es el que se gasta pa mercancías i contenedoris. === Ferrocarrilis === Debíu a lo abruptu que es el terrenu n’[[Islandia]], no á ferrocarrilis, peru en Reikiavik se gastan a mó d’esposición viejas locomotoras que sirvierun pa costruil infrastuturas talis comu el antigu puertu. === Aeropuertus === El [[Aeropuertu de Reikiavik]] que se topa assitiau drentu dela ciá es el que li da serviciu en vuelus a nivel nacional, vuelus a [[Groenlandia]] o [[Islas Feroe]] i vuelus chárter. El principal aeropuertu que da serviciu ala ciá i al país enteru es el [[Aeropuertu Entarnacional de Keflavík]] que se topa assitiau a 50{{esd}}km de Reikiavik i cuenta con abondus destinus entarnacionalis comu [[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle|París]] o [[Aeropuertu de Madrid-Barajas|Madrid]] que permitin volal a ábate qualquiel lugal del mundu. == Educación == Los centrus d’[[Educación superior|educación superior]] dela ciá son: {| class="wikitable" ! Nuversidá!! Hundaura!! Nombri n’islandés!! Tipu |- | [[Nuversidá d’Islandia]] || 1911 || ''Háskóli Íslands'' || Pública |- | [[Nuversidá de Reikiavik]] || 1998 || ''Háskólinn í Reykjavík'' || Privá |- | [[Academia d’Artis d’Islandia]] || 1998 || ''Listaháskóli Íslands'' || Privá |} == Desportis == [[Archivu:Handboltahylling4.JPG|miniatura|Recibimientu en Reikiavik dela [[Seleción de balonmanu d’Islandia|Seleción Nacional de Balonmanu]], [[Balonmanu enos Huegus Olímpicus de Pequín 2008|subcampeona]] enas [[Huegus Olímpicus de Pequín 2008|Olimpiaas de Pequín]].]] Los deaportis más popularis son el [[Fúmbol|fúmbol]] i el [[Balonmanu|balonmanu]] qu’acaparan más del 75{{esd}}% d’aficionaus al desporti. En fúmbol, los prencipalis equipus dela ciá i del país son el [[KR Reykjavík]] i el [[Valur Reykjavík]]. En balonmanu destaca la [[Seleción de balonmanu d’Islandia]], que tien la su sé ena ciá i que enos [[Juegus Olímpicus de Pequín 2008]] fue [[Balonmanu enos Huegus Olímpicus de Pequín 2008|subcampeona olímpica]]. L'estadiu [[Laugardalsvöllur]] que es el de mayol capacidá de tol país i el que sirvi comu sé ala [[Seleción de fútbol d’Islandia|seleción nacional de fútbol]] i al [[Knattspyrnufélagið Fram]] s'atopa localiçau ena ciá. == Lugaris d’interés == [[Archivu:Iglesia Libre Reikiavik, Reikiavik, Distrito de la Capital, Islandia, 2014-08-13, DD 088.JPG|miniatura|[[Ilesia Libri de Reikiavik]].]] Ena ciá se topan las institucionis gubernamentalis, las librerías i los museus, la Nuversidá i institucionis d’investigación, las oficinas centralis de comunicación (radiu, televisión i diarius), los teatrus profesionalis i orquestas, las cortis de justicia, piscinas al airi libri i estadius de desportis, liñas marítimas, aéreas i compañías de transporti coletivu, factorías i plantas processaoras de pescau. Los edificius más emportantis son el Parlamentu (costruíu en 1881) i la casa de Gobiernu (de mediaus del sigru XVIII) dambos dos nel distritu de [[Miðborg]], entri el puertu i el lagu [[Tjörnin]]. Cerca están la Biblioteca i el Teatru Nacional assitiaus juntus detrás duna estatua del primel colonizaol. En l’aria nuversitaria están la Nuversidá i los sos otelis d’estudiantis, el [[Museyu Nacional d’Islandia]] i la Casa Nórdica (diseñá pol arquiteutu finlandés [[Alvar Aalto]]). Á abondas ilesias antiguas i nuevas, entri la [[Catedral de Reikiavik|vieja catedral]] cerquina del Parlamentu i la altíssima nueva [[Hallgrímskirkja]]. El 20 d’abostu de 2011 s’inauguró l’edificiu [[Harpa Reikiavik|Harpa]]. El Museyu Folclóricu d’[[Arbaer]], nunu delos suburbius del esti, exibi viexas casas de Reikiavik reconstruías nel su estilu original, assina comu tamién una ilesia rural tradicional i una granja, dambas dos con techus de [[Turba|turba]] i pastu. Unu delos mejoris ríus de [[Salmo|salmonis]] corri a traviés del setol esti dela capital. Cabi destacal tamién el Jardín Botánicu de Reikiavik, [[Hortus Botanicus Reykjavicensis]] que es el más grandi de quantus dessistin n’[[Islandia]]. == Referencias == {{listaref}} == Atijus esternus == {{commonscat|Reykjavík}} * [http://www.backman.is/mapofrvk Backman.is] Mapa de Reikiavik * [https://web.archive.org/web/20060808010038/http://www.rvk.is/ Rvk.is] (sitio oficial de Reikiavik). ozh4jn6uu7137koq57bbugntjn58kme Tiflis 0 11942 143436 143433 2026-06-02T13:16:30Z Olarcos 82 143436 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Tiflis'''<ref>{{Cita web |url= https://www.rae.es/dpd/Tiflis |título= Tiflis |fechaacceso=15 de agosto de 2010 |autor= Real Academia Española |enlaceautor= Real Academia Española |año= 2005 |obra= [[Diccionario panhispánico de dudas]] |editorial= Madrid: Santillana}}</ref> ({{lang-ka|თბილისი}}, {{audio|tbilisi.ogg|''Tbilisi''}}) es la [[Capital (política)|capital]] de [[Georgia]] i la ciá más grandi del país. Está ala veras del [[Ríu Kurá|ríu Kurá]] (en georgianu მტკვარი, ''Mt'k'vari''), tien 1&nbsp;345&nbsp;000 abitantis i una superficie de 726&nbsp;km². Fundá nel sigru V por [[Vajtang I Gorgasali]], el monarca de l’antigua región d’[[Iberia caucásica]], tamién conocía comu [[Kartli]], Tiflis á síu siempri, con algunas enterrupcionis, la capital de Georgia. La estoria dela ciá puei aprecialsi pola su arquitetura: el estilu dela [[Avenía Rustaveli|avenía Rustaveli]], diseñá pol [[Barón Haussmann|barón Haussmann]], i el del centru están mesturaus col delas estrechas callis del distritu medieval de [[Narikala]]. Tiflis es un notabli centru endustrial, social i cultural. La ciá es una emportanti ruta de tránsitu dela energía mundial i el comerciu. Localizá estratégicamenti enti Uropa i Asia i assitiá antañu ena [[Ruta dela Seda]], Tiflis á síu de contino un puntu clavi enas relacionis d’imperius rivalis. La demografía dela ciá es diversa i estóricamenti á acoyíu a gentis de diferentis etnias, religionis i colturas. En Tiflis viviun los [[Alemanis del Cáucasu|alemanis del Cáucasu]] ata la década de 1940. Recientimenti, Tiflis á síu conocía pola pacífica [[Revolución delas rosas]], que tuvo lugal ena [[Praça dela Libertá (Tiflis)|praça dela Libertá]] i lugaris cercanus. A consequencia d’ellu, el entoncis presidenti, [[Eduard Shevardnadze]], fue apartau del poder. La ciá quenta cun aeropuertu entarnacional. Los sus principalis lugaris turísticus son la [[Catedral de Sameba|catedral de Sameba]], la praça dela Libertá, la [[Catedral de Sioni (Tiflis)|catedral de Sioni]], la [[Ilesia de Meteji]], [[Narikala]], el [[Parlamentu de Georgia]], la avenía Rustaveli, el [[Teatru d’ópera i ballet de Tiflis|Teatru dela Ópera i Ballet]], la [[Basílica d’Anchisjati]], la montaña de [[Mtatsminda]] i la [[Ilesia de Kashveti|ilesia de Kashveti]], cerca dela qual se topan el [[museu Nacional de Georgia]], el museu Estóricu i numerosas galerías d’arti. La ciá fue inmortalizá polos pintoris [[Niko Pirosmani]] i [[Ladó Gudiashvili]]. == Estoria == === Primerus tiemprus === [[Archivu:La plus ancienne église de la ville - panoramio.jpg|thumb|[[Ilesia Anchiskhati]], nomumentu del sigru 6. Es la ilesia mas viexa que sobrevivi ena ciá]] D’acuerdu cola leyenda, el território atual de Tiflis estava cubiertu de bosquis ata el 458. Una varianti dela leyenda dela fundaura de Tiflis ampliamenti aceitá es qu’el rei [[Vajtang I Gorgasali]] de Georgia fue a caçal a esta región cun falcón; el falcón del rei atrapó un faisán duranti la caça, endispués dambos dos animalis cayerun cerca delas auguas termalis i murierun escaldaus. El rei Vajtang llegó a estal tan empressionau colas auguas termalis que decidió talal el bosqui i costruil allí una ciá. El nombri ''Tbilisi'' deriva dela antigua palabra georgiana ''tpili'', que significa ''calienti'', i por tantu fue dau ala ciá a causa delas numerosas auguas termalis sulfurosas qu’ábi. Estudius arqueológicus an revelau que la çona estava abitá nel 4000&nbsp;a.&nbsp;C. Sábisi tamién qu’el puebramientu del aria fue duranti la segunda metá del sigru V d. C., quandu una fortaleza fue costruía duranti el reinau de Varaz-Bakur. Haza finalis del sigru IV, la fortaleza cayó en manus delos [[Pueblu persa|persas]]; endispués la çona cayó en manus del rei de Kartli (Georgia) ena metá del sigru V. El rei Vajtang es el principal responsabli de fundal i costruil la ciá. La çona ena que se costruyó l’antigua Tiflis correspondi ogañu colos distritus de [[Meteji]] i [[Abanotubani]]. === Designación comu capital === El rei [[Dachi I Ujarmeli]] (comiençus del sigru VI) fue el successor de Vajtang I Gorgasali i trasladó la capital de [[Mtsjeta]] a Tiflis. Á que mentar que Tiflis no era la capital del territóriu unificau de Georgia, sinón namás del esti, ya qu’el territóriu de [[Cólquida]] no pertenecía al reinu. Duranti el su reinau, Dachi finalizó la costrución dela muralla dela fortaleza i delimitó las nuevas fronteras dela ciá. A comiençus del sigru VI, Tiflis empecipió a notal un periodu de paz debíu ala situación favorabli i estratégica comu cruci de caminus enti Uropa i Asia. === Dominación estrangera === [[Archivu:Tbilisi old city walls 20.jpg|thumb|Restus dela viexa muralla dela ciá destapaus nel centru de Tiflis.]] El periodu de paz acabó i la situación estratégica de Tiflis fue ogetu de disputa enti varius imperius dela región: [[Persia]], el [[Imperiu bizantinu]], los [[Árabis|árabis]] i los turcus [[Selyúcidas|selyúcidas]]. El desenvolvimiento cultural dela ciá dependía huertementi de quien governava la ciá n’aquellus tiemprus. Inque Tiflis, i el esti de Georgia en general, era capaz de mantenel un grau d’autonomía seguru por parti delos sus conquistaoris, la dominación estrangera empecipió ena última metá del sigru VI i finalizó bien entrau el sigru X. Dendi el 570 ata el 580, los persas dominarun Tiflis. Nel añu 627, Tiflis fue [[Tercera guerra perso-turca|saqueá]] polos exércitus bizantinu i [[Jázarus|jázaru]]. Del 736 al 738, los exércitus árabis entrarun ena ciá baxu el mandu de Marwán II ibn Muhámmad. Endispués d’estu, los árabis estableçun un [[Emiratu de Tiflis|emiratu en Tiflis]]. Á que destacal que los árabis truxun un ordén seguru ala región i introduxun un sistema judicial moernu en Georgia. En 764, Tiflis, qu’estava entavía baxu control árabi, fue saqueá una vez más polos jázarus. Nel añu 853 los exércitus del líder árabi Bugha al-Turki invadun Tiflis pa establecel un califatu. La dominación árabi dela ciá acontinó ata 1050 a causa delos fracasus delos georgianus pa echa-los. Tiflis fue otra vez saqueá, peru esta vez namás polos selyúcidas en 1068 baxu el sultán Alp Arslan. === Tiflis comu capital del Estau georgianu uníu === En 1122, endispués dela feroz lucha qu’implicó a unus 60&nbsp;000 georgianus frenti a unus 300&nbsp;000 turcus, las tropas del rei [[David IV]] de Georgia entrarun en Tiflis. Quandu las batallas concluyun, el rei trasladó la su residencia dendi [[Kutaisi]], l’oesti de Georgia, ata Tiflis, que fue declará la capital del reinu uníu de Georgia. Enos sigrus XII i XIII, Tiflis llegó a sel una potencia regional dominanti con una economía próspera, un comerciu mu desenvolvíu i una sólida estrutura social. A finalis del sigru XII, Tiflis tenía una puebración d’unus 80&nbsp;000 abitantis. La ciá tamién fue un centru cultural i literariu mu emportanti, no namás en Georgia sinón en tol mundu conocíu. Duranti el reinau dela [[Tamar de Georgia|reina Tamara]], [[Shota Rustaveli|Shotá Rustaveli]] trabajava en Tiflis mentris escribía el su legendariu poema épicu, ''[[El caballeru ena piel de pantera]]''. Esti periodu es llamau de contino la [[Edá d’Oru de Georgia]] o el renacimientu georgianu. === La dominación mongola i el periodu posterior d’inestabilidá === La Edá d’Oru de Tiflis no duró más d’un sigru. En 1226, Tiflis fue capturá pol [[Imperiu corasmiu]] i las sus defensas fueron devastás pol exércitu mongol. En 1236, Georgia cayó baxu dominiu [[Imperiu mongol|mongol]]. La nación mantuvo una forma de semiindependencia i no perdió la su forma de vía. Peru Tiflis se viu mu enfruenciá polos mongolis tantu nel ámbitu políticu comu nel cultural. Pol añu 1320, los mongolis fueron expulsaus pola fuerça i Tiflis golvió a sel la capital de Georgia una vez más. En 1366, debíu ala [[pesti negra]], la ciá fue arrassá comu tantas otras. [[Archivu:Tournefort. Teflis, capitale de Géorgie.jpg|miniatura|Vista dela ciá haza comiençus del sigru XVIII]] Dendi finalis del sigru XIV ata finalis del sigru XVIII, Tiflis cayó en manus de varius invasoris i en varias ocasionis fue quemá por completu. En 1366, la ciá fue conquistá por [[Tamerlán]]. En 1444, fue invadía i destruía por Jahan, el sah dela ciá persa de [[Tabriz]]. Enti 1477 i 1478, la ciá fue conquistá por Ak Koyunlu dela tribu de [[Uzun Hassan]]. En 1522, Tiflis cayó baxu control persa peru fue reconquistá en 1524 pol rei [[David X]] de Georgia. Duranti esti periodu munchas partis dela ciá fueron reconstruías. Duranti los sigrus XVII i XVIII, Tiflis fue, por enésima vez, ogetu de rivalidá, esta vez de turcus [[Imperiu otomanu|otomanus]] i persas. El rei [[Erekle II]] de Georgia tentó en varias ocasionis, con ésitu, libreal Tiflis delos persas, peru al final la ciá fue quemá ata los cimientus en 1795 por Agha-Mohammad Khan. Es n’esta época quandu, conscienti de que Georgia no puei luchal contra [[Persia]] sola, Erekle II solicita l’ayua de [[Rusia]]. === Tiflis baxu control rusu === [[Archivu:View of Tiflis (1881).jpg|miniatura|Calli de Tiflis haza 1881]] En 1801, quandu el [[Reinu de Kartli-Kajetia|reinu georgianu de Kartli-Kajeti]] s’unió al [[Imperiu rusu]], Tiflis se convirtió ena capital dela [[Governación de Georgia]]. A prencepius del sigru XIX, Tiflis empecipió a crecel económica i políticamenti. Nuevus edificius d’estilu uropeu principalmenti fueron erigíus ena ciá. Nuevas carreteras i vías férreas fueron costruías pa comunical Tiflis con otras ciais de Rusia i de [[Transcaucasia]] comu [[Batumi]], [[Poti]], [[Bakú]] i [[Ereván]]. Ena década de 1850, Tiflis emergió comu centru cultural i comercial una vez más. [[Iliá Chavchavadze]], [[Akaki Tsereteli]], [[Iakob Goguebashvili]], [[Aleksandr Griboyédov]] i otrus munchus artistis toparun la su casa en Tiflis. [[Archivu:View of Havlabar (Tbilisi), in the early 1900s, Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskii.jpg|miniatura|izquierda|Vista de Tiflis a comiençus del sigru XX. Fotografía de [[Serguéi Prokudin-Gorski]].]] La ciá fue visitá en numerosas ocasionis por, i fue ogetu d’especial almiración de, [[Aleksandr Pushkin]], [[Lev Tolstói]], [[Mijaíl Lérmontov]], la familia [[Dinastía Románov|Románov]] i otrus. La familia Románov estableció la su residencia de Transcaucasia ena calli [[Yevgueni Aleksándrovich Golovín|Golovín]] (ogañu conocía comu [[Avenía Rustaveli|avenía Rustaveli]]). A lo largu del sigru, el papel políticu, económicu i cultural de Tiflis colas sus etnias, religionis i colturas diferentis (armenius, georgianus i rusus comprendían el 38,1 %, 26,3 % i el 24,8 % dela puebración respectivamenti) era significativu no namás en Georgia sinón en tol [[Cáucasu]]. Dendi entoncis, Tiflis fue adquirendu una cara diferenti con nuevus monumentus proprius d’una ciá de proyección entarnacional. === Independencia (1918-1921) === [[Archivu:Noe_Schordania.jpg|miniatura|[[Noe Zhordania]], líder [[menchevique]] i segundu presidenti de gobiernu dela Repúbrica Democrática de Georgia.]] Endispués dela [[Revolución Rusa de 1917]], la ciá sirvió comu centru del gobiernu de [[Transcaucasia]], qu’estableció, ena primavera de 1918, la independienti [[Federación Transcaucásica]] con capital en Tiflis. Fue aquí, nel antigu Palaciu real del Cáucasu, ondi la independencia delas tres nacionis transcaucásicas —[[Georgia]], [[Armenia]] i [[Azerbaiyán]]— fue declará del 26 al 28 de mayu de 1918. Dendi entoncis, Tiflis funcionó comu la capital dela [[Repúbrica Democrática de Georgia]] ata el 25 de hebreru de 1921. Dendi 1918 ata 1919, Tiflis fue sé de cuartelis de militaris británicus i alemanis. Baxu el gobiernu nacional, Tiflis tuvo la primera ciá nuversitaria del Cáucasu, endispués de que la [[Nuversidá Estatal de Tiflis]] fuera fundá en 1918, un sueñu de munchus añus delos georgianus, ya que fue prohíbiu polas autoridais rusas imperialis duranti munchas décadas. === Baxu el poder soviéticu === [[Archivu:Red Army in Tbilisi Feb 25 1921.jpg|miniatura|El 25 de hebreru de 1921 el [[Exércitu Roxu]] dela [[RSFS de Rusia]] empecipió la ocupación de Tiflis.]] En 1921, la Repúbrica Democrática de Georgia fue ocupá polas [[Exércitu bolchevique|fuerças soviéticas bolcheviquis]] de Rusia, i ata 1991 Tiflis funcionó primeru comu capital dela [[Repúbrica Socialista Federativa Soviética de Transcaucasia]] (qu’incluyía Armenia, Azerbaiyán i Georgia) i endispués comu capital dela [[Repúbrica Socialista Soviética de Georgia]]. Duranti la época soviética la puebración de Tiflis creció considerablimenti, la ciá s’endustrializó abondu i fue un importanti centru políticu, social i cultural dela [[Unión Soviética]]. En 1980, se celebró el primel festival de rock dela URSS. Tiflis fue testigu de tres manifestacionis antirrusas, en 1956 (en protesta polas políticas antiestalinistas de [[Jrushchov]]), en 1978 i en 1989, qu’acabarun en derramamientu de sangri ena primera i ena última ocasión. === Tiflis endispués del fin dela URSS === [[Archivu:تفلیس Tbilisi თბილისი 39.jpg|miniatura|El [[ríu Kurá]] en Tiflis]] Endispués del [[Dissolución dela Unión Soviética|colapsu dela Unión Soviética]], Tiflis á experimentau periodus d’agitación i inestabilidá. Endispués d’una brevi [[Guerra civil georgiana|guerra civil]] que duró dos semanas dendi diciembri de 1991 ata eneru de 1992 (quandu los simpatizantis de [[Zviad Gamsajurdia]] i las forças dela oposición s’enfrentarun), Tiflis llegó a sel escena de enfrentamientus frecuentis enti varius clanes dela mafia i empresarius de negocious ilegalis. Duranti la era [[Shevardnadze]] (1993-2003), el crimen i la corrupción alcançarun nivelis mui elevaus. Munchus estamentus dela sociedá s’empobreçun debíu ala falta d’empleu pol colapsu dela economía. Los cidadanus de Tiflis empecipiorun a estal cada vez más desilusionaus pola mala calidá de vía ena ciá (i ena nación en general). En noviembri de 2003 se produxun protestas masivas endispués delas elecionis parlamentarias falsificás, que forçarun a más de 100&nbsp;000 pressonas a salir alas callis i que concluyun cola [[Revolución delas rosas]]. Dendi 2003, Tiflis á aumentau considerablimenti la estabilidá, diminuendu el crimen i mejorandu la economía. En abostu de 2008, nel marcu dela [[Guerra d’Osetia del Sul de 2008|Guerra n’Osetia del Sul]], avionis rusus bombardearun un aeródromu militar assitiau en Tiflis, ondi se producían los avionis georgianus Skorpion, sin reportalsi víctimas.<ref>{{cita noticia |url=http://www.lavanguardia.es/lv24h2007/20080810/53518157081.html |título=Rusia se prepara para imponer un bloqueo naval contra Georgia |obra=La Vanguardia |fecha=10 de agosto de 2008 |fechaacceso=10 de agosto de 2008 |fechaarchivo=7 de septiembre de 2008 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080907072121/http://www.lavanguardia.es/lv24h2007/20080810/53518157081.html |deadurl=yes }}</ref> El aeródromu sufrió serius dañus. Los edificius moernistas costruíus ena época dela URSS suelin estal abandonaus dendi la década de 1990, o inclusu destruíus. Gran parti delos archívus relacionaus colos proyeutus de costrución dela era soviética tamién an desaparecíu.<ref>{{Cita web|url=https://mondiplo.com/en-tiflis-una-modernidad-borrada|título=« En Tiflis, una modernidad borrada »|fechaacceso=|sitioweb=mondiplo.com|idioma=es}}</ref> == Geografía == === Ubicación === [[Archivu:Vista de Tiflis, Georgia, 2016-09-29, DD 51.jpg|miniatura|Panorama de Tiflis.]] [[Archivu:Tbilisi sunset-6.jpg|miniatura|Vista nocturna.|alt=]] Tiflis se topa nel [[Cáucasu Sul]] a 41°43′ de latitú norti i 44°47′ de longitú esti. La ciá se topa nel esti de Georgia en dambas dos veiras del [[ríu Mt'k'vari]]. La elevación dela ciá oscila dendi 380 ata 770 metrus sobri el nivel del mari i tien forma d’un anfiteatru rodeau de montañas por tres laus. Haza el norti, Tiflis está delimitá pola cordillera Saguramo; al esti i sudesti, pola llanura de Iori; al sul i al oesti, con varias terminacionis (subescalas) dela cordillera Trialeti. El gentiliciu sedríe ''teflisensi'' o ''teflitanu'', de conformidá col nombri latinu dela diócesis que dessistió enos sigrus XV i XVI.<ref>http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/d4t48.html</ref> El relievi de Tiflis es complexu. La parti dela ciá que se topa nel margi esquierdu del Mt'k'vari (Kurá) s’estendi por más de 30&nbsp;km del distritu Avchala al ríu Lochini. La parti dela ciá que se topa nel lau derechu del ríu Mt'k'vari, por otra parti, se costrui a lo largu delas estribacionis dela cordillera de Trialeti; las pendientis, en munchus casus, abaxan ata allegal alas veiras del ríu Mt'k'vari. Las montañas, por tantu, son un estafermu importanti pal desenvolvimiento urbanu nel margi derechu del ríu Mt'k'vari. Esti tipu d’entornu geográficu cría çonas mui densamenti desenvolvías, mentris qu’otras partis dela ciá se quedan sin desenvolver debíu al complexu relievi topográficu. Al norti dela ciá, á una grandi reserva d’augua (comunmenti conocía comu el Mari de Tiflis) alimentá por canalis de riegu. === Climi === [[Archivu:Rainbowtbilisi.jpg|miniatura|Arcuíris en Tiflis]] El climi de Tiflis puei sel classificau comu [[Climi subtropical húmedu|subtropical húmedu moderau]] ([[clasificación climática de Köppen]], ''Cfa''). El climi dela ciá está influyíu tantu polas massas d’airi secu d’[[Asia central]] i [[Siberia]], comu polas massas subtropicalis i húmedas del [[Mari Atlánticu|Atlánticu]] i el [[Mari Negru|mari Negru]] dendi l’oesti. Tiflis tien inviernus relativamenti frius i vranus calurosus. Debíu a que la ciá está limitá ena mayoría delos sus laus por montañas, la proximidá a grandis cuerpus d’augua (maris Negru i [[Mari Caspiu|Caspiu]]) i el hechu de que la mayor cordillera del Cáucasu (más al norti) bloquea la intrusión de massas d’airi friu procedentis de Rusia, Tiflis tien un microclimi relativamenti suavi en comparación con otras ciais que tienin un climi continental similar enas mesmas latituis. La temperatura media anual es de 12,7&nbsp;°C. Eneru es el mes más friu con una temperatura media de 0,9&nbsp;°C, mentris que júliu es el mes más calurosu, con una temperatura promediu de 24,4&nbsp;°C. La temperatura mínima absoluta registrá es -23&nbsp;°C i la máxima absoluta es de 40&nbsp;°C. La [[precipitación (meteorología)|precipitación]] media anual es de 568&nbsp;mm i mayu es el mes más lluviosu (90&nbsp;mm), mentris qu’eneru es el más secu (20&nbsp;mm). La [[nievi]] cai una media de 15-25 días al añu. Las montañas que rodean la ciá de contino atrapan las nubis drentu i alreol dela mesma, sobri tou duranti los mesis de primavera i otoñu, lo que resulta en lluvias prolongás i días nublaus. Los vientus del noroesti predominan ena mayol parti de Tiflis duranti tol añu i los vientus del sudesti son comunis tamién. {{Clima |location = Tiflis |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 19.5 |Feb record high C = 22.4 |Mar record high C = 28.7 |Apr record high C = 31.6 |May record high C = 34.9 |Jun record high C = 38.7 |Jul record high C = 40.0 |Aug record high C = 40.3 |Sep record high C = 37.9 |Oct record high C = 33.3 |Nov record high C = 27.2 |Dec record high C = 22.8 |year record high C = 40.3 |Jan high C = 5.9 |Feb high C = 7.1 |Mar high C = 12.2 |Apr high C = 19.3 |May high C = 23.1 |Jun high C = 27.5 |Jul high C = 31.0 |Aug high C = 30.2 |Sep high C = 26.1 |Oct high C = 19.4 |Nov high C = 12.7 |Dec high C = 7.8 |year high C = 18.6 |Jan mean C = 1.5 |Feb mean C = 2.4 |Mar mean C = 6.8 |Apr mean C = 13.0 |May mean C = 17.0 |Jun mean C = 21.1 |Jul mean C = 24.5 |Aug mean C = 23.7 |Sep mean C = 19.8 |Oct mean C = 13.6 |Nov mean C = 7.8 |Dec mean C = 3.4 |year mean C = 12.9 |Jan low C = -1.5 |Feb low C = -0.8 |Mar low C = 3.0 |Apr low C = 8.1 |May low C = 12.1 |Jun low C = 16.0 |Jul low C = 19.4 |Aug low C = 18.6 |Sep low C = 15.0 |Oct low C = 9.4 |Nov low C = 4.5 |Dec low C = 0.5 |year low C = 8.7 |Jan record low C = -24.4 |Feb record low C = −14.8 |Mar record low C = −12.8 |Apr record low C = -3.8 |May record low C = 1.0 |Jun record low C = 6.3 |Jul record low C = 9.3 |Aug record low C = 8.9 |Sep record low C = 0.8 |Oct record low C = -6.4 |Nov record low C = −7.1 |Dec record low C = −20.5 |year record low C = -24.4 |Jan precipitation mm = 20 |Feb precipitation mm = 29 |Mar precipitation mm = 31 |Apr precipitation mm = 51 |May precipitation mm = 84 |Jun precipitation mm = 84 |Jul precipitation mm = 41 |Aug precipitation mm = 43 |Sep precipitation mm = 35 |Oct precipitation mm = 41 |Nov precipitation mm = 35 |Dec precipitation mm = 23 |year precipitation mm = 517 |Jan precipitation days = 4.0 |Feb precipitation days = 4.6 |Mar precipitation days = 5.9 |Apr precipitation days = 7.6 |May precipitation days = 9.7 |Jun precipitation days = 8.7 |Jul precipitation days = 5.7 |Aug precipitation days = 5.7 |Sep precipitation days = 5.0 |Oct precipitation days = 5.6 |Nov precipitation days = 4.4 |Dec precipitation days = 4.0 |year precipitation days = 70.9 |Jan sun = 99.2 |Feb sun = 104.4 |Mar sun = 142.6 |Apr sun = 171.0 |May sun = 213.9 |Jun sun = 249.0 |Jul sun = 257.3 |Aug sun = 248.0 |Sep sun = 207.0 |Oct sun = 164.3 |Nov sun = 102.0 |Dec sun = 93.0 |year sun = 2051.8 |source 1 = Pogoda.ru.net,<ref>{{Cita web |url=http://pogoda.ru.net/climate/37545.htm |título=Погода и Климат |editorial=Pogoda.ru.net |fechaacceso=19 de diciembre de 2012}}</ref> [[Hong Kong Observatory]]<ref>[http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/gr_tu/tbilisi_e.htm "Climatological Information for Tbilisi, Georgia"] {{Wayback|url=http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/gr_tu/tbilisi_e.htm |date=20121120100601 }} – Hong Kong Observatory</ref> <small>for data of avg. precipitation days and sunshine hours</small>, Weatherbase (extremes only)<ref>{{Cita web |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=94573 |título=Tbilisi, Georgia Travel Weather Averages |editorial=Weatherbase |fechaacceso=19 de diciembre de 2012}}</ref> |date=May 2011}} == Demografía == Tiflis tien una puebración de {{esd|1 400 000}} abitantis. Estóricamenti á síu una ciá multicultural, puebrá por más de cien grupus étnicus diferentis. Alreol del 85 % dela puebración es étnicamenti georgiana, con puebracionis significativas d’armenius i rusus. Amás delos ya mentaus, tamién vivin ena ciá [[Azeríes|azeríes]], [[Pueblu kurdu|kurdus]], [[Osetius|osetius]], [[Abkhazus|abkhazus]], ucranianus, griegus, judíus, [[Estonius|estonius]], alemanis, enti otrus. Comu ciá multiétnica, Tiflis acoyi a más de 100 grupus [[Étnia|étnicus]]. Alreol del 90 % dela puebración está formá por [[Georgianus|georgianus]] étnicus, con puebracionis significativas d’[[Armenius en Tiflis|armenius]], [[Rusus|rusus]] i [[Azerbaiyanus|azerbaiyanus]]. Huntu colos grupus mentaus, Tiflis acoyi a otrus grupus étnicus, incluyendu [[Osetius|osetius]], [[Abkhazus|abkhazus]], [[Ucranianus|ucranianus]], [[Griegus|griegus]], [[Judíus|judíus]], [[Pueblu assiriu|assirius]], [[Yazidís|yazidís]] i otrus.<ref name="Ronald Grigor Suny 1994 116"/><ref name="ReferenceA"/><ref name=tiflis/><ref name="Suny1994"/><ref name="statistics2002"/> == Idioma == El [[idioma georgianu|georgianu]] es la lengua principal dela ciá, la lengua materna dela inmensa mayoría dela puebración. Gran parti dela puebración de Tiflis tamién palra [[idioma rusu|rusu]]. === Religión === [[Archivu:Sameba Cathedral, Holy Trinity Cathedral, Dusk, Tbilisi, Georgia.jpg|thumb|[[Catedral dela Santíssima Trindá de Tiflis|Catedral de Sameba]]]] Más del 95 % delos residentis de Tiflis pratican alguna forma de cristianismu, siendu la mayoría seguidoris dela [[Ilesia Ortodoxa Georgiana]]. La [[Ilesia Ortodoxa Rusa]] i la [[Ilesia Apostólica Armenia]] tamién tienin comuniais significativas ena ciá. Alreol del 1,5 % dela puebración s’identifica comu [[Musulmán|musulmana]], principalmenti dela rama [[Islam chií|chií]], mentris qu’aproximadamenti el 0,1 % pratica el [[judaísmu]].<ref>{{cite web|url=http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=2153&lang=eng|title=GeoStat.Ge|website=geostat.ge|access-date=2017-01-31|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919222412/http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=2153&lang=eng|url-status=live}}</ref> La ciá tamién acoyi una comunidá [[Catolicismu romanu|católica romana]] i una minoría [[Yazidismu|yazidí]], que rendi cultu nel [[Templu Sultan Ezid]].<ref>{{cite web|url=http://www.georgianholidays.com/sights/churches-in-tbilisi/saint-peter-and-paul-catholic-church|title=Saint Peter and Paul Catholic Church|website=georgianholidays.com|access-date=2017-01-31|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223200142/http://www.georgianholidays.com/sights/churches-in-tbilisi/saint-peter-and-paul-catholic-church|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.rudaw.net/english/world/180620152|title=Yezidis of Georgia celebrate new temple in Tbilisi|newspaper=Rudaw|access-date=2017-01-31|archive-date=22 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322113514/http://www.rudaw.net/english/world/180620152|url-status=live}}</ref> == Desportis == [[Archivu:2015 UEFA Super Cup 11.jpg|miniatura|Preparativus pala [[Supercopa dela UEFA 2015]] nel [[Estadiu Boris Paichadze|Dinamo Arena]] de Tiflis]] El estadiu más grandi es el [[Dinamo Arena]] —capacida de 55 000 pressonas—, siguíu pol [[Estadiu Mikheil Meskhi]] —capacida de 24 680—. El [[Palaciu delos Deportis (Tiflis)|Palaciu delos Deportis]] acoyi partíus de baloncestu i torneus de tenis, con una capacida d’alreol de 11 000 asientus. El [[Pabellón de Baloncestu de Vere]] es una arena deportiva cubierta más pequeña, con 2500 asientus. El [[fútbol]] es el deporti más popular en Tiflis, siguíu pol [[rugby union|rugbi]] i el [[baloncestu]].<ref>{{cite web|url=https://act-global.com/en/news/%E1%83%A1%E1%83%9E%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%A2%E1%83%98/ |title=What is the favorite sport for Tbilisi residents? |work=ACT - Georgia |access-date=26 May 2021 |archive-date=25 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525105921/https://act-global.com/en/news/%E1%83%A1%E1%83%9E%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%A2%E1%83%98/ |url-status=live}}</ref> Otrus deportis popularis incluyin la [[lucha]], el [[tenis]], la [[natación (deporti)|natación]] i el [[waterpolu]]. Tiflis tien varius equipus profesionalis de fútbol i rugbi, assina comu clubis de lucha. Dos jugaoris dela [[National Basketball Association]] estauunidensi, [[Zaza Pachulia]] i [[Nikoloz Tskitishvili]], son naturalis de Tiflis. El club de fútbol más representativu de Tiflis, el [[FC Dinamo Tbilisi|Dinamo Tbilisi]], ganó la [[Recopa d’Uropa de fútbol 1980-81]], convirtiéndusi nel equipu más oriental en ganal un torneu importanti del fútbol uropeu. El club de baloncestu Dinamo Tbilisi tamién ganó el títulu dela [[Copa d’Uropa dela FIBA 1961-62|Euroliga de 1962]]. Tiflis coorganizó los partíus del grupu A del torneu [[EuroBasket 2022]] ena nueva Tbilisi Arena, con 10 000 asientus, huntu con la República Checa (Praga), Alemania (Berlín, Colonia) i Italia (Milán).<ref>{{cite web|url=https://www.fiba.basketball/eurobasket/2022/news/fiba-europe-delegation-visits-tbilisi-to-see-progress-of-new-arena|title=FIBA Europe delegation visits Tbilisi to see progress of new arena|website=FIBA|date=1 April 2021|access-date=28 December 2021|archive-date=28 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228170738/https://www.fiba.basketball/eurobasket/2022/news/fiba-europe-delegation-visits-tbilisi-to-see-progress-of-new-arena|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Georgia to build a new sports complex for European Basketball Championship|url=https://www.agenda.ge/en/news/2019/2068|access-date=31 July 2019|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008130004/https://www.agenda.ge/en/news/2019/2068|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Club ! Deporti ! Estadiu |- | [[Lelo Saracens]] | [[Rugby Union]] | Lelo Sport Centre |- | [[RC Armazi Tbilisi]] | [[Rugby Union]] | Shevardeni Stadium |- | [[RC Locomotive Tbilisi]] | [[Rugby Union]] | Avchala Stadium |- | [[RC Army Tbilisi]] | [[Rugby Union]] | Avchala Stadium |- | [[FC Dinamo Tbilisi]] | [[Association football|Fútbol]] | [[Boris Paichadze Stadium]] |- | [[FC Lokomotivi Tbilisi]] | [[Association football|Fútbol]] | [[Mikheil Meskhi Stadium]] |- | [[FC Saburtalo Tbilisi]] | [[Association football|Fútbol]] | Bendela Stadium |- | [[FC WIT Georgia]] | [[Association football|Fútbol]] | Mikheil Meskhi Stadium #2 |- | [[BC Dinamo Tbilisi]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |- | [[BC TSU Tbilisi]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |- | [[BC MIA Academy]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |- | [[BC Armia]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |- | [[Maccabi Brinkford Tbilisi]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |- | [[B.C. VITA Tbilisi]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |} == Meyus de comunicación == La mayoría delas empresas de comunicación de Georgia —incluyendu televisión, periódicus i radiu— tienin la sé central en Tiflis. La ciá acoyi canalís de televisión importantis comu [[Rustavi 2]], [[Imedi Media Holding|Imedi]], [[:ka:TV პირველი|TV Pirveli]], [[Mtavari Arkhi]], [[:ka:ფორმულა (ტელეკომპანია)|Formula]], [[Maestro (TV channel)|Maestro]] i la cadena pública de radiodifusión, enti otras. Dendi 2019, el mercau televisivu de Tiflis á experimentau cambius notablis, particularmenti endispués delos cambius de propiedá en Rustavi 2, que llevarun ala criación de nuevus canalís de televisión comu Mtavari Arkhi i TV Formula. Tiflis tien numerosas casas editoras de periódicus. Enti los periódicus destacaus están el diariu ''24 Saati'' («24 horas»), ''Rezonansi'' («Resonancia»), ''Alia'', el diariu en inglés ''The Messenger'', publicaciones semanalís comu ''FINANCIAL, Georgia Today'' i ''The Georgian Times''. == Coltura == === Arquitetura === La arquitetura de Tiflis es una mestura d’influencias georgianas, bizantinas, neoclásicas, modernistas, Beaux-Arts, de Oriente Mediu i del moernismu soviéticu.<ref>{{cite book|last1=Suny|first1=Ronald Grigor|editor1-last=Curtis|editor1-first=Glen E.|title=Armenia, Azerbaijan, and Georgia|date=1996|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-0788128134|page=[https://archive.org/details/bub_gb_B2W1YOG3N10C/page/n236 184]|url=https://archive.org/details/bub_gb_B2W1YOG3N10C}}</ref> Pocus edificius sobrevivierun ala destruición dela ciá en 1795, de manera que la mayoría delas estruturas estóricas datan del periodu imperial rusu (1801-1917). Los barrius antiguu de Tiflis —Kala, Abanotubani, Avlabari— fueron reconstruíus en gran parti sigún los trazaus medievalis delas sos callis. Las çonas del centru desenvolvías polas autoridais rusas, comu Sololaki, la avenía Rustaveli i Vera, amuestran una traza d’estilu uropeu con arquitetura Beaux-Arts, orientalista i revivalista. Tiflis destaca particularmenti polos sos edificius modernistas, especialenti en Sololaki i Chughureti, que florecierun dendi la década de 1890 ata los primerus tiemprus soviéticus. La arquitetura estalinista, comu el edificiu del Institutu Marx-Engels-Lenin de 1938 —ogañu el [[Biltmore Hotel Tbilisi]]—, tamién dexó güella nel paisaji dela ciá. La arquitetura posterior ala Segunda Guerra Mundial introduxu bloquis de vivienda masiva en barrius comu Saburtalo i Dighomi. Enti los monumentus dela época soviética destacan el edificiu del [[Sede del Bancu de Georgia|Ministeriu de Carreteras]] de 1975 i el [[Palaciu de Bodas (Tiflis)|Palaciu de Bodas]] de 1984. La arquitetura brutalista dela época soviética es tamién un rasgu notabli i distintivu dela ciá, incluyendu el antigu edificiu del Ministeriu de Costrución de Carreteras, ogañu sé del Bancu de Georgia en Tiflis.<ref>{{Cite web |last=Vogue |date=2016-11-15 |title=The Architecture in Tbilisi, Georgia |url=https://www.vogue.com/slideshow/georgia-is-a-hot-travel-destination-this-year |access-date=2026-01-28 |website=Vogue |language=en-US |archive-date=21 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821164336/https://www.vogue.com/slideshow/georgia-is-a-hot-travel-destination-this-year |url-status=live }}</ref> Dendi la independencia, Tiflis á experimentau tantu un rápidu desenvolvimiento de rascacielus —por exemplu, [[Axis Towers]], [[Holiday Inn Tbilisi]], [[King David Residences]]— comu problemas con costrucionis sin regulación. [[Archivu:Rustaveli National Theater in Georgia (Europe), built 19th century in Rococo style.jpg|miniatura|[[Teatru Rustaveli]] ena [[avenía Rustaveli]]]] [[Archivu:2014 Tbilisi, Ulica Erekle II (03).jpg|miniatura|upright|Cafés ena [[Vieja Tiflis]]]] === Museus d’arti i galerías === Tiflis acoyi varius museus i espacius artísticus importantis: * La redi del [[Museu Nacional de Georgia]], incluyendu el [[Museyu d’Arti de Georgia]]. * El Museu d’Arti Moernu de Tiflis, abiertu en 2012.<ref>{{Cite news|last=Rabimov|first=Stephan|title=The Tbilisi Art Scene Looks Inside Georgia|url=https://www.forbes.com/sites/stephanrabimov/2019/11/04/the-tbilisi-art-scene-looks-inside-georgia/|access-date=2020-07-19|website=Forbes|archive-date=9 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200609084431/https://www.forbes.com/sites/stephanrabimov/2019/11/04/the-tbilisi-art-scene-looks-inside-georgia/|url-status=live}}</ref> Otras institucionis culturalis incluyin el [[Museu Estatal de Literatura Giorgi Leonidze]] i la [[Casa delos Escritoris de Georgia]]. === Artis escénicas === Tiflis acoyi institucionis culturalis importantis comu: * [[Conservatoriu Estatal de Tiflis]] * [[Teatru d’Ópera i Ballet de Tiflis]] * [[Teatru Académicu Estatal Shota Rustaveli]] * [[Teatru Académicu Estatal Marjanishvili]] * [[Teatru de Marionetas Rezo Gabriadze]] * Royal District Theatre [[Archivu:National Opera House. Tbilisi, Georgia.jpg|miniatura|[[Teatru d’Ópera i Ballet de Tiflis]]]] ==== Festival de cini ==== El [[Festival Enternacional de Cini de Tiflis]] (TIFF) es organizau anualmenti pol Centru d’Arti Cinimatográficu Prometheus. Emprencipió en 2000 comu parti dun festival más ampliu llamau «Gift», i endispués se convirtió nun eventu independienti en 2002.<ref>{{cite web|title=Tbilisi International Film Festival |website=Festagent |url=https://festagent.com/en/festivals/tbilisi_fest |access-date=24 August 2022}}</ref> La sé principal está assitiá nel númiru 164 dela avenía Agmashenebeli.<ref>{{cite web|title=Cinema Art Center Prometheus - Tbilisi International Film Festival|website=Culture.pl|url=https://culture.pl/en/place/cinema-art-center-prometheus-tbilisi-international-film-festival|access-date=24 August 2022}}</ref> === Capital Mundial del Libru === Tiflis fue designá [[Capital Mundial del Libru]] pa 2021 pola [[UNESCO]], en reconocimientu alos eshuerçus dela ciá pa promovel los librus i la leutura.<ref>{{Cite web|title=Tbilisi named World Book Capital 2021|url=https://www.unesco.org/en/articles/tbilisi-named-world-book-capital-2021|access-date=2022-04-19|website=UNESCO}}</ref> == Turismu == {{Main|List of museums in Tbilisi}} La popularidá crecenti de Georgia comu destinu turísticu á assitiau a Tiflis comu un grandi centru turísticu regional. En 2019, el país recibió más de 9 millonis de visitantis entarnacionalis, lo que impulsó significativamenti los sectoris dela hostelería i los servicius de Tiflis.<ref>{{cite web|title=9 mln international travelers visited Georgia in 2019|url=https://agenda.ge/en/news/2019/3584|publisher=Agenda.ge|access-date=30 December 2018|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230184859/https://agenda.ge/en/news/2019/3584|url-status=live}}</ref> [[Archivu:National Gallery, Rustaveli Avenue, Tbilisi, Georgia.jpg|miniatura|[[Galería d’Arti de Tiflis]]]] === Prencipalis lugaris d’enterés === Enti los monumentus i atracionis destacaus están: * [[Fortaleza de Narikala]] —sigrus IV-XVII— * [[Basílica d’Anchiskhati]] —sigru VI— * [[Catedral de Sioni]] —sigru VIII— * [[Ilesia de Meteji]] * [[Catedral de Sameba]] —Catedral dela Santíssima Trindá de Tiflis— * [[Puente dela Paz (Georgia)|Puente dela Paz]] * Baños sulfurosus de [[Abanotubani]] * [[Museyu Etnográficu al Airi Libri]] * Vieja Tiflis * [[Parlamentu de Georgia]] * [[Tribunal Supremu de Georgia]] * [[Bancu Nacional de Georgia]] * [[Circu de Tiflis]] Duranti los tiemprus soviéticus, Tiflis estaba classificá enti las principalis ciais pol númeru de museyus drentu dela URSS. [[Archivu:Leghvtakhevi or Abanotubani, Tbilisi ლეღვთახევი 17.jpg|miniatura|[[Abanotubani]]]] === Vida del seranu === Tiflis á desenvolvíu una escena nocherniega próspera i reconocía entarnacionalmenti dendi la década de 2010. Enti los clubis destacaus están: * [[Bassiani]] * Mtkvarze * Khidi * Café Gallery Estus localis atraen DJ de fama mundial i an ajudau a assitial Tiflis nel mapa global dela música eletrónica. La ciá tamién acoyi una escena nocherniega queer subterránea en crecimientu, que ganó atención delos medius entarnacionalis.<ref name="guardian">{{cite news|last1=House|first1=Arthur|title=Clubbers, forget London and Berlin – the place to dance is eastern Europe|url=https://www.theguardian.com/music/2016/sep/21/clubbing-london-berlin-eastern-europe-closure-fabric|access-date=11 February 2017|work=The Guardian|date=21 September 2016|archive-date=12 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212093406/https://www.theguardian.com/music/2016/sep/21/clubbing-london-berlin-eastern-europe-closure-fabric|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Lynch|first1=Will|title=Tbilisi and the politics of raving|url=https://www.residentadvisor.net/features/2666|access-date=11 February 2017|work=Resident Advisor|date=15 August 2016|archive-date=12 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212090908/https://www.residentadvisor.net/features/2666|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://attitude.co.uk/article/inside-tbilisis-politically-charged-underground-queer-scene/25353/|title=Inside Tbilisi's politically-charged underground queer scene|date=9 July 2021|publisher=Attitude UK|access-date=7 September 2021}}</ref> == Economía == [[Archivu:Vake District, Tbilisi, Georgia.jpg|miniatura|Edificius residencialis i d’oficinas en altura en [[Vake, Tiflis|Vake]]]] Con un PIB nominal de 32&nbsp;mil millonis de [[lari georgianu]] —10&nbsp;mil millonis d’eurus— en 2022, Tiflis es la potencia económica de Georgia i genera más dela metá del PIB total del país.<ref name=gdp/> El so PIB per cápita es de 26 769 laris —8700 eurus—, superandu la media nacional en más dun 50 %. La economía de Tiflis está dominá pol sector servicius, particularmenti: * Comerciu mayorista i minorista * Transporti i logística * Servicius financierus * Hostelería i mercau inmobiliariu Comu reflexu dela so posición de centru regional, la ciá acoyi las sedis dela mayoría delos bancus georgianus, grandis empresas i organizacionis entarnacionalis que operan ena región del Cáucasu Sul. La taxa de desempleu en Tiflis es del 22,5 %, significativamenti más alta que la media nacional.<ref>{{cite web|title=Regional Statistics|url=http://geostat.ge/index.php?action=page&p_id=1181&lang=eng|publisher=Geostat|access-date=6 April 2016|archive-date=16 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416135238/http://geostat.ge/index.php?action=page&p_id=1181&lang=eng|url-status=live}}</ref> == Transporti == [[Archivu:P1000074 (8849563928).jpg|miniatura|[[Aeropuertu Entarnacional de Tiflis]]]] El sistema de transporti públicu de Tiflis está gestionau pola Axencia de Transporti i Desenvolvimiento Urbanu. Endispués d’añus de priorizal los vehículus privaus, la ciá á invertíu huertementi en desenvolvel una rede de transporti públicu verdi, accessibli i extensa dendi la década de 2010. Ogañu, la ciá tien serviciu d’un aeropuertu entarnacional, metro, ferrocarril nacional, autobusis monicipalis, microbusis, taxis, tranvías aéreus, carrilis bici i un funicular. === Aeropuertu === {{Main|Tbilisi International Airport}} El [[Aeropuertu Entarnacional de Tiflis|Aeropuertu Entarnacional Shota Rustaveli de Tiflis]] es l’únicu aeropuertu entarnacional dela ciá, assitiau a unus {{convert|18|km|0|abbr=off}} al sudesti del centru urbanu. Con cerca de 3 millonis de pasaxerus en 2022, es el aeropuertu más transitau de Georgia i un centru regional.<ref>{{cite web|title=Passenger Traffic up by 23% at Georgian Airports|url=http://georgiatoday.ge/news/13646/Passenger-Traffic-up-by-23%25-at-Georgian-Airports|publisher=Georgian Today|access-date=10 December 2018|archive-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210182829/http://georgiatoday.ge/news/13646/Passenger-Traffic-up-by-23%25-at-Georgian-Airports|url-status=live}}</ref> Es centru de operaciones de [[Georgian Airways]] i d’otras compañías entarnacionalis, con vuelus direutus a Uropa, Oriente Mediu i Asia Central. Un aeropuertu secundariu domésticu en [[Aeródromu de Natakhtari]] conecta Tiflis con Batumi, Mestia i Ambrolauri. === Metru === [[Archivu:Merto Station TAVISUPLEBIS MOEDANI.jpg|miniatura|Estación del [[Metro de Tiflis]]]] El [[Metru de Tiflis]] opera dos liñas —la liña Akhmeteli-Varketili i la liña Saburtalo—, con 23 estacionis i alreol de 400 000 viaxis diarius. Abiertu en 1966, fue el quartu sistema de metru dela antigua Unión Soviética. El sistema es conocíu pola so profundidá i polos diseños ornamentaus delas estacionis.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://ttc.com.ge/index.php/en/history|access-date=2023-12-22|website=ttc.com.ge|archive-date=31 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331010546/https://ttc.com.ge/index.php/en/history|url-status=dead}}</ref> El metru está en procesu de grandis mejoras, incluyendu renovacionis completas delas estacionis, meyol accessibilidá pa pressonas con discapacidá i adquisición de nuevu material rodanti. Una tercera liña de metro en superficie que conectaría el centru de Tiflis col [[Aeropuertu Entarnacional de Tiflis]] i [[Rustavi]] está en planificación.<ref>{{cite journal|url=http://vestnikkavkaza.net/news/New-metro-stations-to-link-center-and-outskirts-of-Tbilisi.html|title=New metro stations to link center and outskirts of Tbilisi|journal=Vestnik Kavkaza|date=22 October 2018|access-date=2019-01-15|archive-date=15 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190115234220/http://vestnikkavkaza.net/news/New-metro-stations-to-link-center-and-outskirts-of-Tbilisi.html|url-status=dead}}</ref> === Ferrocarril === Tiflis es el principal centru de [[Ferrocarrilis Georgiánus]], con trenis interurbanus que la conectan con Batumi, Zugdidi, Poti, Kutaisi i otras ciais dendi la [[Estación central de ferrocarril de Tiflis]]. === Autobusis i Bus Rapid Transit === [[Archivu:Tbilisi's new city bus - MAN Lion's city A21 CNG (07).jpg|miniatura|Flota d’autobusis monicipalis de Tiflis]] La rede d’autobusis de Tiflis forma la columna vertebral del transporti urbanu. Una reorganización importanti, empecipiá en 2020, introduxu corredorís de [[Bus Rapid Transit]] (BRT), liñas TBT 300-310, servías por autobusis articulaus de 18 metrus de largu, huntu con más de 200 rutas urbanas i localis.<ref>{{cite web|title=Tbilisi Mayor Unveils Major Public Transit System Changes|url=https://civil.ge/archives/364069|date=28 August 2020|access-date=28 August 2020|archive-date=8 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200908115451/https://civil.ge/archives/364069|url-status=live}}</ref> Los nuevus autobusis respetuosus col mediu ambienti —incluyendu los modelus MAN Lion's City CNG i ISUZU— an sustituíu la flota envejecía dendi 2017.<ref>{{cite web|title=126 new buses to start serving passengers in Tbilisi tomorrow|url=https://agenda.ge/en/news/2020/3295|date=20 October 2020|access-date=20 October 2020|archive-date=31 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031084136/https://agenda.ge/en/news/2020/3295|url-status=live}}</ref> === Ciclismu === El ciclismu va ganandu popularidá, apoyau por una rede crecenti de carrilis bici. Duranti la [[pandemia de COVID-19]], se introduxerun carrilis bici temporalis, aumentando la rede ciclista dela ciá a más de 20&nbsp;km. El plan a largu prazu aspira a ampliala ata 350&nbsp;km.<ref>{{cite web|title=თბილისის მერია მობილობის ოცწლიან სტრატეგიაზე მუშაობს|url=https://euronewsgeorgia.com/2021/02/08/%E1%83%97%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98/|website=euronewsgeorgia.com|date=8 February 2021|access-date=8 February 2021|archive-date=28 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210528124127/https://euronewsgeorgia.com/2021/02/08/tbilisis-meria-mobilobis-ocwlian-strategiaze-mushaobs/|url-status=live}}</ref> === Tranvías === {{Main|Trams in Tbilisi}} Tiflis tuvo una rede de tranvía elétricu dendi 1904 ata 2006, quandu fue desmantelá. Duranti más de dos décadas hubo algunas conversaciones sobri la restauración del tranvía; nostanti, resultava demasiáu caru i, en so lugal, los gobiernus se centrarun principalmenti en ampliar la rede d’autobusis. El impulsu recienti haza los tranvías empecipió en 2021: el documentu de Proyeutus de Desenvolvimiento Sostenibli en Tiflis incluyía los tranvías comu unu delos puntus clavi delos planis futurus<ref>{{Cite web |title=Sustainable Development Projects in Tbilisi |url=https://unece.org/sites/default/files/2024-03/02VakhtangLomjaria-VNR-VSR-VLR-Studio20240313.pdf |archive-url=http://web.archive.org/web/20240612095121/https://unece.org/sites/default/files/2024-03/02VakhtangLomjaria-VNR-VSR-VLR-Studio20240313.pdf |archive-date=2024-06-12 |access-date=2026-04-05 |website=unece.org}}</ref>. La Compañía de Transportis de Tiflis concluyó la licitación pala costrución d’una liña de tranvía de 7,5 quilómetrus i del depósitu. La nueva liña de tranvía tendrá 7,5 quilómetrus de longitú, circulará enti Didube-Digomi, tendrá 11 paraas i cada tranvía podrá transportal al menus 300 pasaxerus. <ref>{{Cite web |date=2026-03-31 |title=Tender completed – Wuhan Municipality and three Turkish companies bid for Tbilisi tram project |url=https://bm.ge/en/news/tender-completed-wuhan-municipality-and-three-turkish-companies-bid-for-tbilisi-tram-project |access-date=2026-04-05 |website=bm.ge |language=en}}</ref> === Microbusis === Los microbusis privaus ([[marshrutka]]) continúan complementandu la rede d’autobusis, inque la so proporción va diminuendu gradualmenti endispués delas reformas monicipalis. En 2019, una nueva licitación introduxu microbusis moernus con normas más estrictas de seguranza i confort.<ref>{{cite web|title="ყვითელი სამარშრუტო ტაქსები 2020 წლის ბოლომდე ახალი მიკროავტობუსებით უნდა ჩანაცვლდეს"|url=https://bm.ge/ka/article/yviteli-samarshruto-taqsebi-2020-wlis-bolomde-axali-mikroavtobusebit-unda-chanacvldes/34820|date=4 June 2019|access-date=11 February 2021|archive-date=28 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210528124105/https://bm.ge/ka/article/yviteli-samarshruto-taqsebi-2020-wlis-bolomde-axali-mikroavtobusebit-unda-chanacvldes/34820|url-status=live}}</ref> === Tranvías aéreus === Tiflis opera tres sistemas de teleféricu: * **Parqui Rike a Fortaleza de Narikala** —abiertu en 2012— * **Parqui Vake a Lagu Tortuga** —reabiertu en 2016— * **Nuversidá Estatal a Bagebi** —reabiertu en 2021— El tranvía aéreu dela época soviética enti la avenía Rustaveli i Mtatsminda fue desmantelau endispués del tráxicu [[accidenti del tranvía aéreu de Tiflis de 1990]], peru los planis de reconstrucción están en marcha.<ref>{{cite web|title=Major worldwide cable car accidents since 1976|url=http://edition.cnn.com/WORLD/europe/9907/01/france.cable.car.04/list.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731155658/http://edition.cnn.com/WORLD/europe/9907/01/france.cable.car.04/list.html|url-status=dead|archive-date=31 July 2013|access-date=19 December 2012}}</ref> === Funicular === El [[Funicular de Tiflis]], abiertu originalmenti en 1905 i restaurau en 2012, conecta la calli Chonkadze con el [[Parqui Mtatsminda]], nel puntu más altu dela ciá. La liña da accessu a vistas panorámicas, ala [[Torri de Televisión de Tiflis]] i a varias instalacionis recreativas. == Alministración == El estatus de Tiflis comu capital del país queda definíu pol artículu 10 dela Costitución de Georgia (1995) i la ''Lei dela Capital de Georgia – Tiflis'' (20 de hebreru de 1998).<ref>[http://www.parliament.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=69&kan_det=det&kan_id=140 საქართველოს დედაქალაქის – თბილისის შესახებ]. [[Parlamento de Georgia]]. Consultado el 22 de mayo de 2007. (en georgiano)</ref> Tiflis se rigi pola Assamblea dela ciá de Tiflis (''Sakrebulo'') i el Ayuntamientu dela ciá de Tiflis (''Meria''). L’Assamblea dela ciá es elegía cada quatu añus. L’alcaldi es elegíu pola Assamblea dela ciá. L’alcaldi de Tiflis es David Narmania i el presidenti dela Assamblea dela ciá de Tiflis es Irakli Shijiashvili. Alministrativamenti, la ciá está dividía en raionis (distritus), que tienin las sus proprias uniais de gobiernu central i local con jurisdición sobri un ámbitu limitau d’assuntus. Esta subdivisión se crió baxu el dominiu soviéticu ena década de 1930, a raíz dela Subdireición General dela Unión Soviética. Dendi que Georgia recuperó la su independencia, el sistema raión fue modificau i reorganizau. D’acuerdu cola última revisión, los [[Raión|raionis]] de Tiflis son: * [[Vieja Tiflis]] (ძველი თბილისი) * [[Distritu de Vake-Saburtalo|Vake-Saburtalo]] (ვაკე-საბურთალო) * [[Distritu de Didube-Chugureti|Didube-Chugureti]] (დიდუბე-ჩუღურეთი) * [[Distritu de Gldani-Nadzaladevi|Gldani-Nadzaladevi]] (გლდანი-ნაძალადევი) * [[Distritu d’Isani-Samgori|Isani-Samgori]] (ისანი-სამგორი) * [[Distritu de Didgori|Didgori]] (დიდგორი) La mayoría delos raionis toman el nombri delos respectivus barrius estóricus dela ciá. Los cidadanus de Tiflis reconociin ampliamenti un sistema delos más pequeñus i no formalis barrius estóricus. Estus barrius son varius; nostanti, constituin una especie de jerarquía, porque la mayoría d’ellus an perdíu las sus lindis topográficus distintivus. El nivel natural de primera subdivisión dela ciá es el dela margi derecha i la margi esquierda del Mt'k'vari. Los nombris delos barrius más antiguus se remontan ala Edá Media i inclusu plantean un grandi enterés lingüísticu. Los nuevus desenvolvimientus urbanus costruíus en conhuntu llevan nombris comercialis, principalmenti residencialis. == Educación == [[Archivu:Academy of Sciences of Georgia, Tbilisi.JPG|miniatura|Academia de Ciencia de Georgia.|alt=]] Tiflis es la sé de varias delas principalis institucionis d’educación superior de Georgia: de hechu, la mayol Nuversidá de Georgia es la [[Nuversidá Estatal de Tiflis]], que se fundó el 8 de hebreru de 1918. Es, amás, la Nuversidá más antigua de toa la región del [[Cáucasu]]. Más de 35&nbsp;000 estudiantis están matriculaus nella i el númeru de professoris i empleaus (colaboraoris) es de 5000 aproximadamenti. Tiflis es tamién la sé dela mayol Nuversidá médica ena región del Cáucasu, la [[Nuversidá Médica Estatal de Tiflis]], que se fundó comu Institutu Médicu de Tiflis en 1918 i se convirtió ena Facultá de Medicina dela Nuversidá Estatal de Tiflis (TSU) en 1930. El Institutu Médicu Estatal de Tiflis fue rebautizau comu Nuversidá de Medicina en 1992. Dendi que la Nuversidá funciona comu una institución educativa independienti, el TSMU s’á convertíu nuna delas institucionis estatalis más importantis d’educación superior ena región del Cáucasu. Ogañu á cerca de 5000 estudiantis de pregrau i 203 de posgrau ena Nuversidá, delos qualis el 10 % procedin de paísis estrangerus. [[Archivu:Tbilisi State University gate.jpg|miniatura|[[Nuversidá Estatal de Tiflis]].]] La prencipal i más grandi Nuversidá técnica de Georgia, la Nuversidá Técnica de Georgia, se topa en Tiflis. La [[Nuversidá Técnica de Georgia]] fue fundá en 1922 comu Facultá Politécnica dela Nuversidá Estatal de Tiflis. La primera conferencia fue leía pol famosu matemáticu georgianu Andria Razmadze. Alcançó la categoría de Nuversidá en 1990. Las dos institucionis privás más popularis d’educación superior en Georgia son la [[Nuversidá del Cáucasu]] i la [[Nuversidá Libri de Tiflis]], dambas dos ena ciá. La Nuversidá del Cáucasu fue fundá en 2004 comu una ampliación dela Escuela de Negocius del Cáucasu (CSB), fundá en 1998 por un consorciu formau pola Nuversidá Estatal de Tiflis de Georgia i la Nuversidá Técnica en colaboración cola Nuversidá Estatal de Georgia ([[Atlanta]], [[Estaus Uníus]]). La Nuversidá Libri de Tiflis fue fundá en 2007 medianti la fusión de dos escuelas d’educación superior: la Escuela Uropea d’Alministración (ESM-Tiflis) i el Institutu d’Asia i África de Tiflis (TIAA). Ogañu, la Nuversidá Libri comprendi tres escuelas —la Escuela de Negocius (ESM), el Institutu d’Asia i África i la Escuela de Derechu— i imparti programas académicus a nivel de pregrau, posgrau i dotorau. Amás, la Nuversidá Libri lleva a cabu una amplia gama de cursus de curta duración i dirigi varius centrus d’investigación i programas d’escuela de vranu. == Referencias == {{Listaref}} == Atijus esternus == {{commons|თბილისი}} * [http://www.tbilisi.ru/ туристический портал] (en ruso) gtq2z4ufnnt95vchh6ql76hnna821uy 143437 143436 2026-06-02T13:16:46Z Olarcos 82 143437 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Tiflis'''<ref>{{Cita web |url= https://www.rae.es/dpd/Tiflis |título= Tiflis |fechaacceso=15 de agosto de 2010 |autor= Real Academia Española |enlaceautor= Real Academia Española |año= 2005 |obra= [[Diccionario panhispánico de dudas]] |editorial= Madrid: Santillana}}</ref> ({{lang-ka|თბილისი}}, {{audio|tbilisi.ogg|''Tbilisi''}}) es la [[Capital (política)|capital]] de [[Georgia]] i la ciá más grandi del país. Está ala veras del [[Ríu Kurá|ríu Kurá]] (en georgianu მტკვარი, ''Mt'k'vari''), tien 1&nbsp;345&nbsp;000 abitantis i una superficie de 726&nbsp;km². Fundá nel sigru V por [[Vajtang I Gorgasali]], el monarca de l’antigua región d’[[Iberia caucásica]], tamién conocía comu [[Kartli]], Tiflis á síu siempri, con algunas enterrupcionis, la capital de Georgia. La estoria dela ciá puei aprecialsi pola su arquitetura: el estilu dela [[Avenía Rustaveli|avenía Rustaveli]], diseñá pol [[Barón Haussmann|barón Haussmann]], i el del centru están mesturaus col delas estrechas callis del distritu medieval de [[Narikala]]. Tiflis es un notabli centru endustrial, social i cultural. La ciá es una emportanti ruta de tránsitu dela energía mundial i el comerciu. Localizá estratégicamenti enti Uropa i Asia i assitiá antañu ena [[Ruta dela Seda]], Tiflis á síu de contino un puntu clavi enas relacionis d’imperius rivalis. La demografía dela ciá es diversa i estóricamenti á acoyíu a gentis de diferentis etnias, religionis i colturas. En Tiflis viviun los [[Alemanis del Cáucasu|alemanis del Cáucasu]] ata la década de 1940. Recientimenti, Tiflis á síu conocía pola pacífica [[Revolución delas rosas]], que tuvo lugal ena [[Praça dela Libertá (Tiflis)|praça dela Libertá]] i lugaris cercanus. A consequencia d’ellu, el entoncis presidenti, [[Eduard Shevardnadze]], fue apartau del poder. La ciá quenta cun aeropuertu entarnacional. Los sus prencipalis lugaris turísticus son la [[Catedral de Sameba|catedral de Sameba]], la praça dela Libertá, la [[Catedral de Sioni (Tiflis)|catedral de Sioni]], la [[Ilesia de Meteji]], [[Narikala]], el [[Parlamentu de Georgia]], la avenía Rustaveli, el [[Teatru d’ópera i ballet de Tiflis|Teatru dela Ópera i Ballet]], la [[Basílica d’Anchisjati]], la montaña de [[Mtatsminda]] i la [[Ilesia de Kashveti|ilesia de Kashveti]], cerca dela qual se topan el [[museu Nacional de Georgia]], el museu Estóricu i numerosas galerías d’arti. La ciá fue inmortalizá polos pintoris [[Niko Pirosmani]] i [[Ladó Gudiashvili]]. == Estoria == === Primerus tiemprus === [[Archivu:La plus ancienne église de la ville - panoramio.jpg|thumb|[[Ilesia Anchiskhati]], nomumentu del sigru 6. Es la ilesia mas viexa que sobrevivi ena ciá]] D’acuerdu cola leyenda, el território atual de Tiflis estava cubiertu de bosquis ata el 458. Una varianti dela leyenda dela fundaura de Tiflis ampliamenti aceitá es qu’el rei [[Vajtang I Gorgasali]] de Georgia fue a caçal a esta región cun falcón; el falcón del rei atrapó un faisán duranti la caça, endispués dambos dos animalis cayerun cerca delas auguas termalis i murierun escaldaus. El rei Vajtang llegó a estal tan empressionau colas auguas termalis que decidió talal el bosqui i costruil allí una ciá. El nombri ''Tbilisi'' deriva dela antigua palabra georgiana ''tpili'', que significa ''calienti'', i por tantu fue dau ala ciá a causa delas numerosas auguas termalis sulfurosas qu’ábi. Estudius arqueológicus an revelau que la çona estava abitá nel 4000&nbsp;a.&nbsp;C. Sábisi tamién qu’el puebramientu del aria fue duranti la segunda metá del sigru V d. C., quandu una fortaleza fue costruía duranti el reinau de Varaz-Bakur. Haza finalis del sigru IV, la fortaleza cayó en manus delos [[Pueblu persa|persas]]; endispués la çona cayó en manus del rei de Kartli (Georgia) ena metá del sigru V. El rei Vajtang es el principal responsabli de fundal i costruil la ciá. La çona ena que se costruyó l’antigua Tiflis correspondi ogañu colos distritus de [[Meteji]] i [[Abanotubani]]. === Designación comu capital === El rei [[Dachi I Ujarmeli]] (comiençus del sigru VI) fue el successor de Vajtang I Gorgasali i trasladó la capital de [[Mtsjeta]] a Tiflis. Á que mentar que Tiflis no era la capital del territóriu unificau de Georgia, sinón namás del esti, ya qu’el territóriu de [[Cólquida]] no pertenecía al reinu. Duranti el su reinau, Dachi finalizó la costrución dela muralla dela fortaleza i delimitó las nuevas fronteras dela ciá. A comiençus del sigru VI, Tiflis empecipió a notal un periodu de paz debíu ala situación favorabli i estratégica comu cruci de caminus enti Uropa i Asia. === Dominación estrangera === [[Archivu:Tbilisi old city walls 20.jpg|thumb|Restus dela viexa muralla dela ciá destapaus nel centru de Tiflis.]] El periodu de paz acabó i la situación estratégica de Tiflis fue ogetu de disputa enti varius imperius dela región: [[Persia]], el [[Imperiu bizantinu]], los [[Árabis|árabis]] i los turcus [[Selyúcidas|selyúcidas]]. El desenvolvimiento cultural dela ciá dependía huertementi de quien governava la ciá n’aquellus tiemprus. Inque Tiflis, i el esti de Georgia en general, era capaz de mantenel un grau d’autonomía seguru por parti delos sus conquistaoris, la dominación estrangera empecipió ena última metá del sigru VI i finalizó bien entrau el sigru X. Dendi el 570 ata el 580, los persas dominarun Tiflis. Nel añu 627, Tiflis fue [[Tercera guerra perso-turca|saqueá]] polos exércitus bizantinu i [[Jázarus|jázaru]]. Del 736 al 738, los exércitus árabis entrarun ena ciá baxu el mandu de Marwán II ibn Muhámmad. Endispués d’estu, los árabis estableçun un [[Emiratu de Tiflis|emiratu en Tiflis]]. Á que destacal que los árabis truxun un ordén seguru ala región i introduxun un sistema judicial moernu en Georgia. En 764, Tiflis, qu’estava entavía baxu control árabi, fue saqueá una vez más polos jázarus. Nel añu 853 los exércitus del líder árabi Bugha al-Turki invadun Tiflis pa establecel un califatu. La dominación árabi dela ciá acontinó ata 1050 a causa delos fracasus delos georgianus pa echa-los. Tiflis fue otra vez saqueá, peru esta vez namás polos selyúcidas en 1068 baxu el sultán Alp Arslan. === Tiflis comu capital del Estau georgianu uníu === En 1122, endispués dela feroz lucha qu’implicó a unus 60&nbsp;000 georgianus frenti a unus 300&nbsp;000 turcus, las tropas del rei [[David IV]] de Georgia entrarun en Tiflis. Quandu las batallas concluyun, el rei trasladó la su residencia dendi [[Kutaisi]], l’oesti de Georgia, ata Tiflis, que fue declará la capital del reinu uníu de Georgia. Enos sigrus XII i XIII, Tiflis llegó a sel una potencia regional dominanti con una economía próspera, un comerciu mu desenvolvíu i una sólida estrutura social. A finalis del sigru XII, Tiflis tenía una puebración d’unus 80&nbsp;000 abitantis. La ciá tamién fue un centru cultural i literariu mu emportanti, no namás en Georgia sinón en tol mundu conocíu. Duranti el reinau dela [[Tamar de Georgia|reina Tamara]], [[Shota Rustaveli|Shotá Rustaveli]] trabajava en Tiflis mentris escribía el su legendariu poema épicu, ''[[El caballeru ena piel de pantera]]''. Esti periodu es llamau de contino la [[Edá d’Oru de Georgia]] o el renacimientu georgianu. === La dominación mongola i el periodu posterior d’inestabilidá === La Edá d’Oru de Tiflis no duró más d’un sigru. En 1226, Tiflis fue capturá pol [[Imperiu corasmiu]] i las sus defensas fueron devastás pol exércitu mongol. En 1236, Georgia cayó baxu dominiu [[Imperiu mongol|mongol]]. La nación mantuvo una forma de semiindependencia i no perdió la su forma de vía. Peru Tiflis se viu mu enfruenciá polos mongolis tantu nel ámbitu políticu comu nel cultural. Pol añu 1320, los mongolis fueron expulsaus pola fuerça i Tiflis golvió a sel la capital de Georgia una vez más. En 1366, debíu ala [[pesti negra]], la ciá fue arrassá comu tantas otras. [[Archivu:Tournefort. Teflis, capitale de Géorgie.jpg|miniatura|Vista dela ciá haza comiençus del sigru XVIII]] Dendi finalis del sigru XIV ata finalis del sigru XVIII, Tiflis cayó en manus de varius invasoris i en varias ocasionis fue quemá por completu. En 1366, la ciá fue conquistá por [[Tamerlán]]. En 1444, fue invadía i destruía por Jahan, el sah dela ciá persa de [[Tabriz]]. Enti 1477 i 1478, la ciá fue conquistá por Ak Koyunlu dela tribu de [[Uzun Hassan]]. En 1522, Tiflis cayó baxu control persa peru fue reconquistá en 1524 pol rei [[David X]] de Georgia. Duranti esti periodu munchas partis dela ciá fueron reconstruías. Duranti los sigrus XVII i XVIII, Tiflis fue, por enésima vez, ogetu de rivalidá, esta vez de turcus [[Imperiu otomanu|otomanus]] i persas. El rei [[Erekle II]] de Georgia tentó en varias ocasionis, con ésitu, libreal Tiflis delos persas, peru al final la ciá fue quemá ata los cimientus en 1795 por Agha-Mohammad Khan. Es n’esta época quandu, conscienti de que Georgia no puei luchal contra [[Persia]] sola, Erekle II solicita l’ayua de [[Rusia]]. === Tiflis baxu control rusu === [[Archivu:View of Tiflis (1881).jpg|miniatura|Calli de Tiflis haza 1881]] En 1801, quandu el [[Reinu de Kartli-Kajetia|reinu georgianu de Kartli-Kajeti]] s’unió al [[Imperiu rusu]], Tiflis se convirtió ena capital dela [[Governación de Georgia]]. A prencepius del sigru XIX, Tiflis empecipió a crecel económica i políticamenti. Nuevus edificius d’estilu uropeu principalmenti fueron erigíus ena ciá. Nuevas carreteras i vías férreas fueron costruías pa comunical Tiflis con otras ciais de Rusia i de [[Transcaucasia]] comu [[Batumi]], [[Poti]], [[Bakú]] i [[Ereván]]. Ena década de 1850, Tiflis emergió comu centru cultural i comercial una vez más. [[Iliá Chavchavadze]], [[Akaki Tsereteli]], [[Iakob Goguebashvili]], [[Aleksandr Griboyédov]] i otrus munchus artistis toparun la su casa en Tiflis. [[Archivu:View of Havlabar (Tbilisi), in the early 1900s, Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskii.jpg|miniatura|izquierda|Vista de Tiflis a comiençus del sigru XX. Fotografía de [[Serguéi Prokudin-Gorski]].]] La ciá fue visitá en numerosas ocasionis por, i fue ogetu d’especial almiración de, [[Aleksandr Pushkin]], [[Lev Tolstói]], [[Mijaíl Lérmontov]], la familia [[Dinastía Románov|Románov]] i otrus. La familia Románov estableció la su residencia de Transcaucasia ena calli [[Yevgueni Aleksándrovich Golovín|Golovín]] (ogañu conocía comu [[Avenía Rustaveli|avenía Rustaveli]]). A lo largu del sigru, el papel políticu, económicu i cultural de Tiflis colas sus etnias, religionis i colturas diferentis (armenius, georgianus i rusus comprendían el 38,1 %, 26,3 % i el 24,8 % dela puebración respectivamenti) era significativu no namás en Georgia sinón en tol [[Cáucasu]]. Dendi entoncis, Tiflis fue adquirendu una cara diferenti con nuevus monumentus proprius d’una ciá de proyección entarnacional. === Independencia (1918-1921) === [[Archivu:Noe_Schordania.jpg|miniatura|[[Noe Zhordania]], líder [[menchevique]] i segundu presidenti de gobiernu dela Repúbrica Democrática de Georgia.]] Endispués dela [[Revolución Rusa de 1917]], la ciá sirvió comu centru del gobiernu de [[Transcaucasia]], qu’estableció, ena primavera de 1918, la independienti [[Federación Transcaucásica]] con capital en Tiflis. Fue aquí, nel antigu Palaciu real del Cáucasu, ondi la independencia delas tres nacionis transcaucásicas —[[Georgia]], [[Armenia]] i [[Azerbaiyán]]— fue declará del 26 al 28 de mayu de 1918. Dendi entoncis, Tiflis funcionó comu la capital dela [[Repúbrica Democrática de Georgia]] ata el 25 de hebreru de 1921. Dendi 1918 ata 1919, Tiflis fue sé de cuartelis de militaris británicus i alemanis. Baxu el gobiernu nacional, Tiflis tuvo la primera ciá nuversitaria del Cáucasu, endispués de que la [[Nuversidá Estatal de Tiflis]] fuera fundá en 1918, un sueñu de munchus añus delos georgianus, ya que fue prohíbiu polas autoridais rusas imperialis duranti munchas décadas. === Baxu el poder soviéticu === [[Archivu:Red Army in Tbilisi Feb 25 1921.jpg|miniatura|El 25 de hebreru de 1921 el [[Exércitu Roxu]] dela [[RSFS de Rusia]] empecipió la ocupación de Tiflis.]] En 1921, la Repúbrica Democrática de Georgia fue ocupá polas [[Exércitu bolchevique|fuerças soviéticas bolcheviquis]] de Rusia, i ata 1991 Tiflis funcionó primeru comu capital dela [[Repúbrica Socialista Federativa Soviética de Transcaucasia]] (qu’incluyía Armenia, Azerbaiyán i Georgia) i endispués comu capital dela [[Repúbrica Socialista Soviética de Georgia]]. Duranti la época soviética la puebración de Tiflis creció considerablimenti, la ciá s’endustrializó abondu i fue un importanti centru políticu, social i cultural dela [[Unión Soviética]]. En 1980, se celebró el primel festival de rock dela URSS. Tiflis fue testigu de tres manifestacionis antirrusas, en 1956 (en protesta polas políticas antiestalinistas de [[Jrushchov]]), en 1978 i en 1989, qu’acabarun en derramamientu de sangri ena primera i ena última ocasión. === Tiflis endispués del fin dela URSS === [[Archivu:تفلیس Tbilisi თბილისი 39.jpg|miniatura|El [[ríu Kurá]] en Tiflis]] Endispués del [[Dissolución dela Unión Soviética|colapsu dela Unión Soviética]], Tiflis á experimentau periodus d’agitación i inestabilidá. Endispués d’una brevi [[Guerra civil georgiana|guerra civil]] que duró dos semanas dendi diciembri de 1991 ata eneru de 1992 (quandu los simpatizantis de [[Zviad Gamsajurdia]] i las forças dela oposición s’enfrentarun), Tiflis llegó a sel escena de enfrentamientus frecuentis enti varius clanes dela mafia i empresarius de negocious ilegalis. Duranti la era [[Shevardnadze]] (1993-2003), el crimen i la corrupción alcançarun nivelis mui elevaus. Munchus estamentus dela sociedá s’empobreçun debíu ala falta d’empleu pol colapsu dela economía. Los cidadanus de Tiflis empecipiorun a estal cada vez más desilusionaus pola mala calidá de vía ena ciá (i ena nación en general). En noviembri de 2003 se produxun protestas masivas endispués delas elecionis parlamentarias falsificás, que forçarun a más de 100&nbsp;000 pressonas a salir alas callis i que concluyun cola [[Revolución delas rosas]]. Dendi 2003, Tiflis á aumentau considerablimenti la estabilidá, diminuendu el crimen i mejorandu la economía. En abostu de 2008, nel marcu dela [[Guerra d’Osetia del Sul de 2008|Guerra n’Osetia del Sul]], avionis rusus bombardearun un aeródromu militar assitiau en Tiflis, ondi se producían los avionis georgianus Skorpion, sin reportalsi víctimas.<ref>{{cita noticia |url=http://www.lavanguardia.es/lv24h2007/20080810/53518157081.html |título=Rusia se prepara para imponer un bloqueo naval contra Georgia |obra=La Vanguardia |fecha=10 de agosto de 2008 |fechaacceso=10 de agosto de 2008 |fechaarchivo=7 de septiembre de 2008 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080907072121/http://www.lavanguardia.es/lv24h2007/20080810/53518157081.html |deadurl=yes }}</ref> El aeródromu sufrió serius dañus. Los edificius moernistas costruíus ena época dela URSS suelin estal abandonaus dendi la década de 1990, o inclusu destruíus. Gran parti delos archívus relacionaus colos proyeutus de costrución dela era soviética tamién an desaparecíu.<ref>{{Cita web|url=https://mondiplo.com/en-tiflis-una-modernidad-borrada|título=« En Tiflis, una modernidad borrada »|fechaacceso=|sitioweb=mondiplo.com|idioma=es}}</ref> == Geografía == === Ubicación === [[Archivu:Vista de Tiflis, Georgia, 2016-09-29, DD 51.jpg|miniatura|Panorama de Tiflis.]] [[Archivu:Tbilisi sunset-6.jpg|miniatura|Vista nocturna.|alt=]] Tiflis se topa nel [[Cáucasu Sul]] a 41°43′ de latitú norti i 44°47′ de longitú esti. La ciá se topa nel esti de Georgia en dambas dos veiras del [[ríu Mt'k'vari]]. La elevación dela ciá oscila dendi 380 ata 770 metrus sobri el nivel del mari i tien forma d’un anfiteatru rodeau de montañas por tres laus. Haza el norti, Tiflis está delimitá pola cordillera Saguramo; al esti i sudesti, pola llanura de Iori; al sul i al oesti, con varias terminacionis (subescalas) dela cordillera Trialeti. El gentiliciu sedríe ''teflisensi'' o ''teflitanu'', de conformidá col nombri latinu dela diócesis que dessistió enos sigrus XV i XVI.<ref>http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/d4t48.html</ref> El relievi de Tiflis es complexu. La parti dela ciá que se topa nel margi esquierdu del Mt'k'vari (Kurá) s’estendi por más de 30&nbsp;km del distritu Avchala al ríu Lochini. La parti dela ciá que se topa nel lau derechu del ríu Mt'k'vari, por otra parti, se costrui a lo largu delas estribacionis dela cordillera de Trialeti; las pendientis, en munchus casus, abaxan ata allegal alas veiras del ríu Mt'k'vari. Las montañas, por tantu, son un estafermu importanti pal desenvolvimiento urbanu nel margi derechu del ríu Mt'k'vari. Esti tipu d’entornu geográficu cría çonas mui densamenti desenvolvías, mentris qu’otras partis dela ciá se quedan sin desenvolver debíu al complexu relievi topográficu. Al norti dela ciá, á una grandi reserva d’augua (comunmenti conocía comu el Mari de Tiflis) alimentá por canalis de riegu. === Climi === [[Archivu:Rainbowtbilisi.jpg|miniatura|Arcuíris en Tiflis]] El climi de Tiflis puei sel classificau comu [[Climi subtropical húmedu|subtropical húmedu moderau]] ([[clasificación climática de Köppen]], ''Cfa''). El climi dela ciá está influyíu tantu polas massas d’airi secu d’[[Asia central]] i [[Siberia]], comu polas massas subtropicalis i húmedas del [[Mari Atlánticu|Atlánticu]] i el [[Mari Negru|mari Negru]] dendi l’oesti. Tiflis tien inviernus relativamenti frius i vranus calurosus. Debíu a que la ciá está limitá ena mayoría delos sus laus por montañas, la proximidá a grandis cuerpus d’augua (maris Negru i [[Mari Caspiu|Caspiu]]) i el hechu de que la mayor cordillera del Cáucasu (más al norti) bloquea la intrusión de massas d’airi friu procedentis de Rusia, Tiflis tien un microclimi relativamenti suavi en comparación con otras ciais que tienin un climi continental similar enas mesmas latituis. La temperatura media anual es de 12,7&nbsp;°C. Eneru es el mes más friu con una temperatura media de 0,9&nbsp;°C, mentris que júliu es el mes más calurosu, con una temperatura promediu de 24,4&nbsp;°C. La temperatura mínima absoluta registrá es -23&nbsp;°C i la máxima absoluta es de 40&nbsp;°C. La [[precipitación (meteorología)|precipitación]] media anual es de 568&nbsp;mm i mayu es el mes más lluviosu (90&nbsp;mm), mentris qu’eneru es el más secu (20&nbsp;mm). La [[nievi]] cai una media de 15-25 días al añu. Las montañas que rodean la ciá de contino atrapan las nubis drentu i alreol dela mesma, sobri tou duranti los mesis de primavera i otoñu, lo que resulta en lluvias prolongás i días nublaus. Los vientus del noroesti predominan ena mayol parti de Tiflis duranti tol añu i los vientus del sudesti son comunis tamién. {{Clima |location = Tiflis |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 19.5 |Feb record high C = 22.4 |Mar record high C = 28.7 |Apr record high C = 31.6 |May record high C = 34.9 |Jun record high C = 38.7 |Jul record high C = 40.0 |Aug record high C = 40.3 |Sep record high C = 37.9 |Oct record high C = 33.3 |Nov record high C = 27.2 |Dec record high C = 22.8 |year record high C = 40.3 |Jan high C = 5.9 |Feb high C = 7.1 |Mar high C = 12.2 |Apr high C = 19.3 |May high C = 23.1 |Jun high C = 27.5 |Jul high C = 31.0 |Aug high C = 30.2 |Sep high C = 26.1 |Oct high C = 19.4 |Nov high C = 12.7 |Dec high C = 7.8 |year high C = 18.6 |Jan mean C = 1.5 |Feb mean C = 2.4 |Mar mean C = 6.8 |Apr mean C = 13.0 |May mean C = 17.0 |Jun mean C = 21.1 |Jul mean C = 24.5 |Aug mean C = 23.7 |Sep mean C = 19.8 |Oct mean C = 13.6 |Nov mean C = 7.8 |Dec mean C = 3.4 |year mean C = 12.9 |Jan low C = -1.5 |Feb low C = -0.8 |Mar low C = 3.0 |Apr low C = 8.1 |May low C = 12.1 |Jun low C = 16.0 |Jul low C = 19.4 |Aug low C = 18.6 |Sep low C = 15.0 |Oct low C = 9.4 |Nov low C = 4.5 |Dec low C = 0.5 |year low C = 8.7 |Jan record low C = -24.4 |Feb record low C = −14.8 |Mar record low C = −12.8 |Apr record low C = -3.8 |May record low C = 1.0 |Jun record low C = 6.3 |Jul record low C = 9.3 |Aug record low C = 8.9 |Sep record low C = 0.8 |Oct record low C = -6.4 |Nov record low C = −7.1 |Dec record low C = −20.5 |year record low C = -24.4 |Jan precipitation mm = 20 |Feb precipitation mm = 29 |Mar precipitation mm = 31 |Apr precipitation mm = 51 |May precipitation mm = 84 |Jun precipitation mm = 84 |Jul precipitation mm = 41 |Aug precipitation mm = 43 |Sep precipitation mm = 35 |Oct precipitation mm = 41 |Nov precipitation mm = 35 |Dec precipitation mm = 23 |year precipitation mm = 517 |Jan precipitation days = 4.0 |Feb precipitation days = 4.6 |Mar precipitation days = 5.9 |Apr precipitation days = 7.6 |May precipitation days = 9.7 |Jun precipitation days = 8.7 |Jul precipitation days = 5.7 |Aug precipitation days = 5.7 |Sep precipitation days = 5.0 |Oct precipitation days = 5.6 |Nov precipitation days = 4.4 |Dec precipitation days = 4.0 |year precipitation days = 70.9 |Jan sun = 99.2 |Feb sun = 104.4 |Mar sun = 142.6 |Apr sun = 171.0 |May sun = 213.9 |Jun sun = 249.0 |Jul sun = 257.3 |Aug sun = 248.0 |Sep sun = 207.0 |Oct sun = 164.3 |Nov sun = 102.0 |Dec sun = 93.0 |year sun = 2051.8 |source 1 = Pogoda.ru.net,<ref>{{Cita web |url=http://pogoda.ru.net/climate/37545.htm |título=Погода и Климат |editorial=Pogoda.ru.net |fechaacceso=19 de diciembre de 2012}}</ref> [[Hong Kong Observatory]]<ref>[http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/gr_tu/tbilisi_e.htm "Climatological Information for Tbilisi, Georgia"] {{Wayback|url=http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/gr_tu/tbilisi_e.htm |date=20121120100601 }} – Hong Kong Observatory</ref> <small>for data of avg. precipitation days and sunshine hours</small>, Weatherbase (extremes only)<ref>{{Cita web |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=94573 |título=Tbilisi, Georgia Travel Weather Averages |editorial=Weatherbase |fechaacceso=19 de diciembre de 2012}}</ref> |date=May 2011}} == Demografía == Tiflis tien una puebración de {{esd|1 400 000}} abitantis. Estóricamenti á síu una ciá multicultural, puebrá por más de cien grupus étnicus diferentis. Alreol del 85 % dela puebración es étnicamenti georgiana, con puebracionis significativas d’armenius i rusus. Amás delos ya mentaus, tamién vivin ena ciá [[Azeríes|azeríes]], [[Pueblu kurdu|kurdus]], [[Osetius|osetius]], [[Abkhazus|abkhazus]], ucranianus, griegus, judíus, [[Estonius|estonius]], alemanis, enti otrus. Comu ciá multiétnica, Tiflis acoyi a más de 100 grupus [[Étnia|étnicus]]. Alreol del 90 % dela puebración está formá por [[Georgianus|georgianus]] étnicus, con puebracionis significativas d’[[Armenius en Tiflis|armenius]], [[Rusus|rusus]] i [[Azerbaiyanus|azerbaiyanus]]. Huntu colos grupus mentaus, Tiflis acoyi a otrus grupus étnicus, incluyendu [[Osetius|osetius]], [[Abkhazus|abkhazus]], [[Ucranianus|ucranianus]], [[Griegus|griegus]], [[Judíus|judíus]], [[Pueblu assiriu|assirius]], [[Yazidís|yazidís]] i otrus.<ref name="Ronald Grigor Suny 1994 116"/><ref name="ReferenceA"/><ref name=tiflis/><ref name="Suny1994"/><ref name="statistics2002"/> == Idioma == El [[idioma georgianu|georgianu]] es la lengua principal dela ciá, la lengua materna dela inmensa mayoría dela puebración. Gran parti dela puebración de Tiflis tamién palra [[idioma rusu|rusu]]. === Religión === [[Archivu:Sameba Cathedral, Holy Trinity Cathedral, Dusk, Tbilisi, Georgia.jpg|thumb|[[Catedral dela Santíssima Trindá de Tiflis|Catedral de Sameba]]]] Más del 95 % delos residentis de Tiflis pratican alguna forma de cristianismu, siendu la mayoría seguidoris dela [[Ilesia Ortodoxa Georgiana]]. La [[Ilesia Ortodoxa Rusa]] i la [[Ilesia Apostólica Armenia]] tamién tienin comuniais significativas ena ciá. Alreol del 1,5 % dela puebración s’identifica comu [[Musulmán|musulmana]], principalmenti dela rama [[Islam chií|chií]], mentris qu’aproximadamenti el 0,1 % pratica el [[judaísmu]].<ref>{{cite web|url=http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=2153&lang=eng|title=GeoStat.Ge|website=geostat.ge|access-date=2017-01-31|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919222412/http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=2153&lang=eng|url-status=live}}</ref> La ciá tamién acoyi una comunidá [[Catolicismu romanu|católica romana]] i una minoría [[Yazidismu|yazidí]], que rendi cultu nel [[Templu Sultan Ezid]].<ref>{{cite web|url=http://www.georgianholidays.com/sights/churches-in-tbilisi/saint-peter-and-paul-catholic-church|title=Saint Peter and Paul Catholic Church|website=georgianholidays.com|access-date=2017-01-31|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223200142/http://www.georgianholidays.com/sights/churches-in-tbilisi/saint-peter-and-paul-catholic-church|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.rudaw.net/english/world/180620152|title=Yezidis of Georgia celebrate new temple in Tbilisi|newspaper=Rudaw|access-date=2017-01-31|archive-date=22 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322113514/http://www.rudaw.net/english/world/180620152|url-status=live}}</ref> == Desportis == [[Archivu:2015 UEFA Super Cup 11.jpg|miniatura|Preparativus pala [[Supercopa dela UEFA 2015]] nel [[Estadiu Boris Paichadze|Dinamo Arena]] de Tiflis]] El estadiu más grandi es el [[Dinamo Arena]] —capacida de 55 000 pressonas—, siguíu pol [[Estadiu Mikheil Meskhi]] —capacida de 24 680—. El [[Palaciu delos Deportis (Tiflis)|Palaciu delos Deportis]] acoyi partíus de baloncestu i torneus de tenis, con una capacida d’alreol de 11 000 asientus. El [[Pabellón de Baloncestu de Vere]] es una arena deportiva cubierta más pequeña, con 2500 asientus. El [[fútbol]] es el deporti más popular en Tiflis, siguíu pol [[rugby union|rugbi]] i el [[baloncestu]].<ref>{{cite web|url=https://act-global.com/en/news/%E1%83%A1%E1%83%9E%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%A2%E1%83%98/ |title=What is the favorite sport for Tbilisi residents? |work=ACT - Georgia |access-date=26 May 2021 |archive-date=25 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525105921/https://act-global.com/en/news/%E1%83%A1%E1%83%9E%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%A2%E1%83%98/ |url-status=live}}</ref> Otrus deportis popularis incluyin la [[lucha]], el [[tenis]], la [[natación (deporti)|natación]] i el [[waterpolu]]. Tiflis tien varius equipus profesionalis de fútbol i rugbi, assina comu clubis de lucha. Dos jugaoris dela [[National Basketball Association]] estauunidensi, [[Zaza Pachulia]] i [[Nikoloz Tskitishvili]], son naturalis de Tiflis. El club de fútbol más representativu de Tiflis, el [[FC Dinamo Tbilisi|Dinamo Tbilisi]], ganó la [[Recopa d’Uropa de fútbol 1980-81]], convirtiéndusi nel equipu más oriental en ganal un torneu importanti del fútbol uropeu. El club de baloncestu Dinamo Tbilisi tamién ganó el títulu dela [[Copa d’Uropa dela FIBA 1961-62|Euroliga de 1962]]. Tiflis coorganizó los partíus del grupu A del torneu [[EuroBasket 2022]] ena nueva Tbilisi Arena, con 10 000 asientus, huntu con la República Checa (Praga), Alemania (Berlín, Colonia) i Italia (Milán).<ref>{{cite web|url=https://www.fiba.basketball/eurobasket/2022/news/fiba-europe-delegation-visits-tbilisi-to-see-progress-of-new-arena|title=FIBA Europe delegation visits Tbilisi to see progress of new arena|website=FIBA|date=1 April 2021|access-date=28 December 2021|archive-date=28 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228170738/https://www.fiba.basketball/eurobasket/2022/news/fiba-europe-delegation-visits-tbilisi-to-see-progress-of-new-arena|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Georgia to build a new sports complex for European Basketball Championship|url=https://www.agenda.ge/en/news/2019/2068|access-date=31 July 2019|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008130004/https://www.agenda.ge/en/news/2019/2068|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Club ! Deporti ! Estadiu |- | [[Lelo Saracens]] | [[Rugby Union]] | Lelo Sport Centre |- | [[RC Armazi Tbilisi]] | [[Rugby Union]] | Shevardeni Stadium |- | [[RC Locomotive Tbilisi]] | [[Rugby Union]] | Avchala Stadium |- | [[RC Army Tbilisi]] | [[Rugby Union]] | Avchala Stadium |- | [[FC Dinamo Tbilisi]] | [[Association football|Fútbol]] | [[Boris Paichadze Stadium]] |- | [[FC Lokomotivi Tbilisi]] | [[Association football|Fútbol]] | [[Mikheil Meskhi Stadium]] |- | [[FC Saburtalo Tbilisi]] | [[Association football|Fútbol]] | Bendela Stadium |- | [[FC WIT Georgia]] | [[Association football|Fútbol]] | Mikheil Meskhi Stadium #2 |- | [[BC Dinamo Tbilisi]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |- | [[BC TSU Tbilisi]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |- | [[BC MIA Academy]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |- | [[BC Armia]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |- | [[Maccabi Brinkford Tbilisi]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |- | [[B.C. VITA Tbilisi]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |} == Meyus de comunicación == La mayoría delas empresas de comunicación de Georgia —incluyendu televisión, periódicus i radiu— tienin la sé central en Tiflis. La ciá acoyi canalís de televisión importantis comu [[Rustavi 2]], [[Imedi Media Holding|Imedi]], [[:ka:TV პირველი|TV Pirveli]], [[Mtavari Arkhi]], [[:ka:ფორმულა (ტელეკომპანია)|Formula]], [[Maestro (TV channel)|Maestro]] i la cadena pública de radiodifusión, enti otras. Dendi 2019, el mercau televisivu de Tiflis á experimentau cambius notablis, particularmenti endispués delos cambius de propiedá en Rustavi 2, que llevarun ala criación de nuevus canalís de televisión comu Mtavari Arkhi i TV Formula. Tiflis tien numerosas casas editoras de periódicus. Enti los periódicus destacaus están el diariu ''24 Saati'' («24 horas»), ''Rezonansi'' («Resonancia»), ''Alia'', el diariu en inglés ''The Messenger'', publicaciones semanalís comu ''FINANCIAL, Georgia Today'' i ''The Georgian Times''. == Coltura == === Arquitetura === La arquitetura de Tiflis es una mestura d’influencias georgianas, bizantinas, neoclásicas, modernistas, Beaux-Arts, de Oriente Mediu i del moernismu soviéticu.<ref>{{cite book|last1=Suny|first1=Ronald Grigor|editor1-last=Curtis|editor1-first=Glen E.|title=Armenia, Azerbaijan, and Georgia|date=1996|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-0788128134|page=[https://archive.org/details/bub_gb_B2W1YOG3N10C/page/n236 184]|url=https://archive.org/details/bub_gb_B2W1YOG3N10C}}</ref> Pocus edificius sobrevivierun ala destruición dela ciá en 1795, de manera que la mayoría delas estruturas estóricas datan del periodu imperial rusu (1801-1917). Los barrius antiguu de Tiflis —Kala, Abanotubani, Avlabari— fueron reconstruíus en gran parti sigún los trazaus medievalis delas sos callis. Las çonas del centru desenvolvías polas autoridais rusas, comu Sololaki, la avenía Rustaveli i Vera, amuestran una traza d’estilu uropeu con arquitetura Beaux-Arts, orientalista i revivalista. Tiflis destaca particularmenti polos sos edificius modernistas, especialenti en Sololaki i Chughureti, que florecierun dendi la década de 1890 ata los primerus tiemprus soviéticus. La arquitetura estalinista, comu el edificiu del Institutu Marx-Engels-Lenin de 1938 —ogañu el [[Biltmore Hotel Tbilisi]]—, tamién dexó güella nel paisaji dela ciá. La arquitetura posterior ala Segunda Guerra Mundial introduxu bloquis de vivienda masiva en barrius comu Saburtalo i Dighomi. Enti los monumentus dela época soviética destacan el edificiu del [[Sede del Bancu de Georgia|Ministeriu de Carreteras]] de 1975 i el [[Palaciu de Bodas (Tiflis)|Palaciu de Bodas]] de 1984. La arquitetura brutalista dela época soviética es tamién un rasgu notabli i distintivu dela ciá, incluyendu el antigu edificiu del Ministeriu de Costrución de Carreteras, ogañu sé del Bancu de Georgia en Tiflis.<ref>{{Cite web |last=Vogue |date=2016-11-15 |title=The Architecture in Tbilisi, Georgia |url=https://www.vogue.com/slideshow/georgia-is-a-hot-travel-destination-this-year |access-date=2026-01-28 |website=Vogue |language=en-US |archive-date=21 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821164336/https://www.vogue.com/slideshow/georgia-is-a-hot-travel-destination-this-year |url-status=live }}</ref> Dendi la independencia, Tiflis á experimentau tantu un rápidu desenvolvimiento de rascacielus —por exemplu, [[Axis Towers]], [[Holiday Inn Tbilisi]], [[King David Residences]]— comu problemas con costrucionis sin regulación. [[Archivu:Rustaveli National Theater in Georgia (Europe), built 19th century in Rococo style.jpg|miniatura|[[Teatru Rustaveli]] ena [[avenía Rustaveli]]]] [[Archivu:2014 Tbilisi, Ulica Erekle II (03).jpg|miniatura|upright|Cafés ena [[Vieja Tiflis]]]] === Museus d’arti i galerías === Tiflis acoyi varius museus i espacius artísticus importantis: * La redi del [[Museu Nacional de Georgia]], incluyendu el [[Museyu d’Arti de Georgia]]. * El Museu d’Arti Moernu de Tiflis, abiertu en 2012.<ref>{{Cite news|last=Rabimov|first=Stephan|title=The Tbilisi Art Scene Looks Inside Georgia|url=https://www.forbes.com/sites/stephanrabimov/2019/11/04/the-tbilisi-art-scene-looks-inside-georgia/|access-date=2020-07-19|website=Forbes|archive-date=9 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200609084431/https://www.forbes.com/sites/stephanrabimov/2019/11/04/the-tbilisi-art-scene-looks-inside-georgia/|url-status=live}}</ref> Otras institucionis culturalis incluyin el [[Museu Estatal de Literatura Giorgi Leonidze]] i la [[Casa delos Escritoris de Georgia]]. === Artis escénicas === Tiflis acoyi institucionis culturalis importantis comu: * [[Conservatoriu Estatal de Tiflis]] * [[Teatru d’Ópera i Ballet de Tiflis]] * [[Teatru Académicu Estatal Shota Rustaveli]] * [[Teatru Académicu Estatal Marjanishvili]] * [[Teatru de Marionetas Rezo Gabriadze]] * Royal District Theatre [[Archivu:National Opera House. Tbilisi, Georgia.jpg|miniatura|[[Teatru d’Ópera i Ballet de Tiflis]]]] ==== Festival de cini ==== El [[Festival Enternacional de Cini de Tiflis]] (TIFF) es organizau anualmenti pol Centru d’Arti Cinimatográficu Prometheus. Emprencipió en 2000 comu parti dun festival más ampliu llamau «Gift», i endispués se convirtió nun eventu independienti en 2002.<ref>{{cite web|title=Tbilisi International Film Festival |website=Festagent |url=https://festagent.com/en/festivals/tbilisi_fest |access-date=24 August 2022}}</ref> La sé principal está assitiá nel númiru 164 dela avenía Agmashenebeli.<ref>{{cite web|title=Cinema Art Center Prometheus - Tbilisi International Film Festival|website=Culture.pl|url=https://culture.pl/en/place/cinema-art-center-prometheus-tbilisi-international-film-festival|access-date=24 August 2022}}</ref> === Capital Mundial del Libru === Tiflis fue designá [[Capital Mundial del Libru]] pa 2021 pola [[UNESCO]], en reconocimientu alos eshuerçus dela ciá pa promovel los librus i la leutura.<ref>{{Cite web|title=Tbilisi named World Book Capital 2021|url=https://www.unesco.org/en/articles/tbilisi-named-world-book-capital-2021|access-date=2022-04-19|website=UNESCO}}</ref> == Turismu == {{Main|List of museums in Tbilisi}} La popularidá crecenti de Georgia comu destinu turísticu á assitiau a Tiflis comu un grandi centru turísticu regional. En 2019, el país recibió más de 9 millonis de visitantis entarnacionalis, lo que impulsó significativamenti los sectoris dela hostelería i los servicius de Tiflis.<ref>{{cite web|title=9 mln international travelers visited Georgia in 2019|url=https://agenda.ge/en/news/2019/3584|publisher=Agenda.ge|access-date=30 December 2018|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230184859/https://agenda.ge/en/news/2019/3584|url-status=live}}</ref> [[Archivu:National Gallery, Rustaveli Avenue, Tbilisi, Georgia.jpg|miniatura|[[Galería d’Arti de Tiflis]]]] === Prencipalis lugaris d’enterés === Enti los monumentus i atracionis destacaus están: * [[Fortaleza de Narikala]] —sigrus IV-XVII— * [[Basílica d’Anchiskhati]] —sigru VI— * [[Catedral de Sioni]] —sigru VIII— * [[Ilesia de Meteji]] * [[Catedral de Sameba]] —Catedral dela Santíssima Trindá de Tiflis— * [[Puente dela Paz (Georgia)|Puente dela Paz]] * Baños sulfurosus de [[Abanotubani]] * [[Museyu Etnográficu al Airi Libri]] * Vieja Tiflis * [[Parlamentu de Georgia]] * [[Tribunal Supremu de Georgia]] * [[Bancu Nacional de Georgia]] * [[Circu de Tiflis]] Duranti los tiemprus soviéticus, Tiflis estaba classificá enti las principalis ciais pol númeru de museyus drentu dela URSS. [[Archivu:Leghvtakhevi or Abanotubani, Tbilisi ლეღვთახევი 17.jpg|miniatura|[[Abanotubani]]]] === Vida del seranu === Tiflis á desenvolvíu una escena nocherniega próspera i reconocía entarnacionalmenti dendi la década de 2010. Enti los clubis destacaus están: * [[Bassiani]] * Mtkvarze * Khidi * Café Gallery Estus localis atraen DJ de fama mundial i an ajudau a assitial Tiflis nel mapa global dela música eletrónica. La ciá tamién acoyi una escena nocherniega queer subterránea en crecimientu, que ganó atención delos medius entarnacionalis.<ref name="guardian">{{cite news|last1=House|first1=Arthur|title=Clubbers, forget London and Berlin – the place to dance is eastern Europe|url=https://www.theguardian.com/music/2016/sep/21/clubbing-london-berlin-eastern-europe-closure-fabric|access-date=11 February 2017|work=The Guardian|date=21 September 2016|archive-date=12 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212093406/https://www.theguardian.com/music/2016/sep/21/clubbing-london-berlin-eastern-europe-closure-fabric|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Lynch|first1=Will|title=Tbilisi and the politics of raving|url=https://www.residentadvisor.net/features/2666|access-date=11 February 2017|work=Resident Advisor|date=15 August 2016|archive-date=12 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212090908/https://www.residentadvisor.net/features/2666|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://attitude.co.uk/article/inside-tbilisis-politically-charged-underground-queer-scene/25353/|title=Inside Tbilisi's politically-charged underground queer scene|date=9 July 2021|publisher=Attitude UK|access-date=7 September 2021}}</ref> == Economía == [[Archivu:Vake District, Tbilisi, Georgia.jpg|miniatura|Edificius residencialis i d’oficinas en altura en [[Vake, Tiflis|Vake]]]] Con un PIB nominal de 32&nbsp;mil millonis de [[lari georgianu]] —10&nbsp;mil millonis d’eurus— en 2022, Tiflis es la potencia económica de Georgia i genera más dela metá del PIB total del país.<ref name=gdp/> El so PIB per cápita es de 26 769 laris —8700 eurus—, superandu la media nacional en más dun 50 %. La economía de Tiflis está dominá pol sector servicius, particularmenti: * Comerciu mayorista i minorista * Transporti i logística * Servicius financierus * Hostelería i mercau inmobiliariu Comu reflexu dela so posición de centru regional, la ciá acoyi las sedis dela mayoría delos bancus georgianus, grandis empresas i organizacionis entarnacionalis que operan ena región del Cáucasu Sul. La taxa de desempleu en Tiflis es del 22,5 %, significativamenti más alta que la media nacional.<ref>{{cite web|title=Regional Statistics|url=http://geostat.ge/index.php?action=page&p_id=1181&lang=eng|publisher=Geostat|access-date=6 April 2016|archive-date=16 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416135238/http://geostat.ge/index.php?action=page&p_id=1181&lang=eng|url-status=live}}</ref> == Transporti == [[Archivu:P1000074 (8849563928).jpg|miniatura|[[Aeropuertu Entarnacional de Tiflis]]]] El sistema de transporti públicu de Tiflis está gestionau pola Axencia de Transporti i Desenvolvimiento Urbanu. Endispués d’añus de priorizal los vehículus privaus, la ciá á invertíu huertementi en desenvolvel una rede de transporti públicu verdi, accessibli i extensa dendi la década de 2010. Ogañu, la ciá tien serviciu d’un aeropuertu entarnacional, metro, ferrocarril nacional, autobusis monicipalis, microbusis, taxis, tranvías aéreus, carrilis bici i un funicular. === Aeropuertu === {{Main|Tbilisi International Airport}} El [[Aeropuertu Entarnacional de Tiflis|Aeropuertu Entarnacional Shota Rustaveli de Tiflis]] es l’únicu aeropuertu entarnacional dela ciá, assitiau a unus {{convert|18|km|0|abbr=off}} al sudesti del centru urbanu. Con cerca de 3 millonis de pasaxerus en 2022, es el aeropuertu más transitau de Georgia i un centru regional.<ref>{{cite web|title=Passenger Traffic up by 23% at Georgian Airports|url=http://georgiatoday.ge/news/13646/Passenger-Traffic-up-by-23%25-at-Georgian-Airports|publisher=Georgian Today|access-date=10 December 2018|archive-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210182829/http://georgiatoday.ge/news/13646/Passenger-Traffic-up-by-23%25-at-Georgian-Airports|url-status=live}}</ref> Es centru de operaciones de [[Georgian Airways]] i d’otras compañías entarnacionalis, con vuelus direutus a Uropa, Oriente Mediu i Asia Central. Un aeropuertu secundariu domésticu en [[Aeródromu de Natakhtari]] conecta Tiflis con Batumi, Mestia i Ambrolauri. === Metru === [[Archivu:Merto Station TAVISUPLEBIS MOEDANI.jpg|miniatura|Estación del [[Metro de Tiflis]]]] El [[Metru de Tiflis]] opera dos liñas —la liña Akhmeteli-Varketili i la liña Saburtalo—, con 23 estacionis i alreol de 400 000 viaxis diarius. Abiertu en 1966, fue el quartu sistema de metru dela antigua Unión Soviética. El sistema es conocíu pola so profundidá i polos diseños ornamentaus delas estacionis.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://ttc.com.ge/index.php/en/history|access-date=2023-12-22|website=ttc.com.ge|archive-date=31 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331010546/https://ttc.com.ge/index.php/en/history|url-status=dead}}</ref> El metru está en procesu de grandis mejoras, incluyendu renovacionis completas delas estacionis, meyol accessibilidá pa pressonas con discapacidá i adquisición de nuevu material rodanti. Una tercera liña de metro en superficie que conectaría el centru de Tiflis col [[Aeropuertu Entarnacional de Tiflis]] i [[Rustavi]] está en planificación.<ref>{{cite journal|url=http://vestnikkavkaza.net/news/New-metro-stations-to-link-center-and-outskirts-of-Tbilisi.html|title=New metro stations to link center and outskirts of Tbilisi|journal=Vestnik Kavkaza|date=22 October 2018|access-date=2019-01-15|archive-date=15 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190115234220/http://vestnikkavkaza.net/news/New-metro-stations-to-link-center-and-outskirts-of-Tbilisi.html|url-status=dead}}</ref> === Ferrocarril === Tiflis es el principal centru de [[Ferrocarrilis Georgiánus]], con trenis interurbanus que la conectan con Batumi, Zugdidi, Poti, Kutaisi i otras ciais dendi la [[Estación central de ferrocarril de Tiflis]]. === Autobusis i Bus Rapid Transit === [[Archivu:Tbilisi's new city bus - MAN Lion's city A21 CNG (07).jpg|miniatura|Flota d’autobusis monicipalis de Tiflis]] La rede d’autobusis de Tiflis forma la columna vertebral del transporti urbanu. Una reorganización importanti, empecipiá en 2020, introduxu corredorís de [[Bus Rapid Transit]] (BRT), liñas TBT 300-310, servías por autobusis articulaus de 18 metrus de largu, huntu con más de 200 rutas urbanas i localis.<ref>{{cite web|title=Tbilisi Mayor Unveils Major Public Transit System Changes|url=https://civil.ge/archives/364069|date=28 August 2020|access-date=28 August 2020|archive-date=8 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200908115451/https://civil.ge/archives/364069|url-status=live}}</ref> Los nuevus autobusis respetuosus col mediu ambienti —incluyendu los modelus MAN Lion's City CNG i ISUZU— an sustituíu la flota envejecía dendi 2017.<ref>{{cite web|title=126 new buses to start serving passengers in Tbilisi tomorrow|url=https://agenda.ge/en/news/2020/3295|date=20 October 2020|access-date=20 October 2020|archive-date=31 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031084136/https://agenda.ge/en/news/2020/3295|url-status=live}}</ref> === Ciclismu === El ciclismu va ganandu popularidá, apoyau por una rede crecenti de carrilis bici. Duranti la [[pandemia de COVID-19]], se introduxerun carrilis bici temporalis, aumentando la rede ciclista dela ciá a más de 20&nbsp;km. El plan a largu prazu aspira a ampliala ata 350&nbsp;km.<ref>{{cite web|title=თბილისის მერია მობილობის ოცწლიან სტრატეგიაზე მუშაობს|url=https://euronewsgeorgia.com/2021/02/08/%E1%83%97%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98/|website=euronewsgeorgia.com|date=8 February 2021|access-date=8 February 2021|archive-date=28 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210528124127/https://euronewsgeorgia.com/2021/02/08/tbilisis-meria-mobilobis-ocwlian-strategiaze-mushaobs/|url-status=live}}</ref> === Tranvías === {{Main|Trams in Tbilisi}} Tiflis tuvo una rede de tranvía elétricu dendi 1904 ata 2006, quandu fue desmantelá. Duranti más de dos décadas hubo algunas conversaciones sobri la restauración del tranvía; nostanti, resultava demasiáu caru i, en so lugal, los gobiernus se centrarun principalmenti en ampliar la rede d’autobusis. El impulsu recienti haza los tranvías empecipió en 2021: el documentu de Proyeutus de Desenvolvimiento Sostenibli en Tiflis incluyía los tranvías comu unu delos puntus clavi delos planis futurus<ref>{{Cite web |title=Sustainable Development Projects in Tbilisi |url=https://unece.org/sites/default/files/2024-03/02VakhtangLomjaria-VNR-VSR-VLR-Studio20240313.pdf |archive-url=http://web.archive.org/web/20240612095121/https://unece.org/sites/default/files/2024-03/02VakhtangLomjaria-VNR-VSR-VLR-Studio20240313.pdf |archive-date=2024-06-12 |access-date=2026-04-05 |website=unece.org}}</ref>. La Compañía de Transportis de Tiflis concluyó la licitación pala costrución d’una liña de tranvía de 7,5 quilómetrus i del depósitu. La nueva liña de tranvía tendrá 7,5 quilómetrus de longitú, circulará enti Didube-Digomi, tendrá 11 paraas i cada tranvía podrá transportal al menus 300 pasaxerus. <ref>{{Cite web |date=2026-03-31 |title=Tender completed – Wuhan Municipality and three Turkish companies bid for Tbilisi tram project |url=https://bm.ge/en/news/tender-completed-wuhan-municipality-and-three-turkish-companies-bid-for-tbilisi-tram-project |access-date=2026-04-05 |website=bm.ge |language=en}}</ref> === Microbusis === Los microbusis privaus ([[marshrutka]]) continúan complementandu la rede d’autobusis, inque la so proporción va diminuendu gradualmenti endispués delas reformas monicipalis. En 2019, una nueva licitación introduxu microbusis moernus con normas más estrictas de seguranza i confort.<ref>{{cite web|title="ყვითელი სამარშრუტო ტაქსები 2020 წლის ბოლომდე ახალი მიკროავტობუსებით უნდა ჩანაცვლდეს"|url=https://bm.ge/ka/article/yviteli-samarshruto-taqsebi-2020-wlis-bolomde-axali-mikroavtobusebit-unda-chanacvldes/34820|date=4 June 2019|access-date=11 February 2021|archive-date=28 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210528124105/https://bm.ge/ka/article/yviteli-samarshruto-taqsebi-2020-wlis-bolomde-axali-mikroavtobusebit-unda-chanacvldes/34820|url-status=live}}</ref> === Tranvías aéreus === Tiflis opera tres sistemas de teleféricu: * **Parqui Rike a Fortaleza de Narikala** —abiertu en 2012— * **Parqui Vake a Lagu Tortuga** —reabiertu en 2016— * **Nuversidá Estatal a Bagebi** —reabiertu en 2021— El tranvía aéreu dela época soviética enti la avenía Rustaveli i Mtatsminda fue desmantelau endispués del tráxicu [[accidenti del tranvía aéreu de Tiflis de 1990]], peru los planis de reconstrucción están en marcha.<ref>{{cite web|title=Major worldwide cable car accidents since 1976|url=http://edition.cnn.com/WORLD/europe/9907/01/france.cable.car.04/list.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731155658/http://edition.cnn.com/WORLD/europe/9907/01/france.cable.car.04/list.html|url-status=dead|archive-date=31 July 2013|access-date=19 December 2012}}</ref> === Funicular === El [[Funicular de Tiflis]], abiertu originalmenti en 1905 i restaurau en 2012, conecta la calli Chonkadze con el [[Parqui Mtatsminda]], nel puntu más altu dela ciá. La liña da accessu a vistas panorámicas, ala [[Torri de Televisión de Tiflis]] i a varias instalacionis recreativas. == Alministración == El estatus de Tiflis comu capital del país queda definíu pol artículu 10 dela Costitución de Georgia (1995) i la ''Lei dela Capital de Georgia – Tiflis'' (20 de hebreru de 1998).<ref>[http://www.parliament.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=69&kan_det=det&kan_id=140 საქართველოს დედაქალაქის – თბილისის შესახებ]. [[Parlamento de Georgia]]. Consultado el 22 de mayo de 2007. (en georgiano)</ref> Tiflis se rigi pola Assamblea dela ciá de Tiflis (''Sakrebulo'') i el Ayuntamientu dela ciá de Tiflis (''Meria''). L’Assamblea dela ciá es elegía cada quatu añus. L’alcaldi es elegíu pola Assamblea dela ciá. L’alcaldi de Tiflis es David Narmania i el presidenti dela Assamblea dela ciá de Tiflis es Irakli Shijiashvili. Alministrativamenti, la ciá está dividía en raionis (distritus), que tienin las sus proprias uniais de gobiernu central i local con jurisdición sobri un ámbitu limitau d’assuntus. Esta subdivisión se crió baxu el dominiu soviéticu ena década de 1930, a raíz dela Subdireición General dela Unión Soviética. Dendi que Georgia recuperó la su independencia, el sistema raión fue modificau i reorganizau. D’acuerdu cola última revisión, los [[Raión|raionis]] de Tiflis son: * [[Vieja Tiflis]] (ძველი თბილისი) * [[Distritu de Vake-Saburtalo|Vake-Saburtalo]] (ვაკე-საბურთალო) * [[Distritu de Didube-Chugureti|Didube-Chugureti]] (დიდუბე-ჩუღურეთი) * [[Distritu de Gldani-Nadzaladevi|Gldani-Nadzaladevi]] (გლდანი-ნაძალადევი) * [[Distritu d’Isani-Samgori|Isani-Samgori]] (ისანი-სამგორი) * [[Distritu de Didgori|Didgori]] (დიდგორი) La mayoría delos raionis toman el nombri delos respectivus barrius estóricus dela ciá. Los cidadanus de Tiflis reconociin ampliamenti un sistema delos más pequeñus i no formalis barrius estóricus. Estus barrius son varius; nostanti, constituin una especie de jerarquía, porque la mayoría d’ellus an perdíu las sus lindis topográficus distintivus. El nivel natural de primera subdivisión dela ciá es el dela margi derecha i la margi esquierda del Mt'k'vari. Los nombris delos barrius más antiguus se remontan ala Edá Media i inclusu plantean un grandi enterés lingüísticu. Los nuevus desenvolvimientus urbanus costruíus en conhuntu llevan nombris comercialis, principalmenti residencialis. == Educación == [[Archivu:Academy of Sciences of Georgia, Tbilisi.JPG|miniatura|Academia de Ciencia de Georgia.|alt=]] Tiflis es la sé de varias delas principalis institucionis d’educación superior de Georgia: de hechu, la mayol Nuversidá de Georgia es la [[Nuversidá Estatal de Tiflis]], que se fundó el 8 de hebreru de 1918. Es, amás, la Nuversidá más antigua de toa la región del [[Cáucasu]]. Más de 35&nbsp;000 estudiantis están matriculaus nella i el númeru de professoris i empleaus (colaboraoris) es de 5000 aproximadamenti. Tiflis es tamién la sé dela mayol Nuversidá médica ena región del Cáucasu, la [[Nuversidá Médica Estatal de Tiflis]], que se fundó comu Institutu Médicu de Tiflis en 1918 i se convirtió ena Facultá de Medicina dela Nuversidá Estatal de Tiflis (TSU) en 1930. El Institutu Médicu Estatal de Tiflis fue rebautizau comu Nuversidá de Medicina en 1992. Dendi que la Nuversidá funciona comu una institución educativa independienti, el TSMU s’á convertíu nuna delas institucionis estatalis más importantis d’educación superior ena región del Cáucasu. Ogañu á cerca de 5000 estudiantis de pregrau i 203 de posgrau ena Nuversidá, delos qualis el 10 % procedin de paísis estrangerus. [[Archivu:Tbilisi State University gate.jpg|miniatura|[[Nuversidá Estatal de Tiflis]].]] La prencipal i más grandi Nuversidá técnica de Georgia, la Nuversidá Técnica de Georgia, se topa en Tiflis. La [[Nuversidá Técnica de Georgia]] fue fundá en 1922 comu Facultá Politécnica dela Nuversidá Estatal de Tiflis. La primera conferencia fue leía pol famosu matemáticu georgianu Andria Razmadze. Alcançó la categoría de Nuversidá en 1990. Las dos institucionis privás más popularis d’educación superior en Georgia son la [[Nuversidá del Cáucasu]] i la [[Nuversidá Libri de Tiflis]], dambas dos ena ciá. La Nuversidá del Cáucasu fue fundá en 2004 comu una ampliación dela Escuela de Negocius del Cáucasu (CSB), fundá en 1998 por un consorciu formau pola Nuversidá Estatal de Tiflis de Georgia i la Nuversidá Técnica en colaboración cola Nuversidá Estatal de Georgia ([[Atlanta]], [[Estaus Uníus]]). La Nuversidá Libri de Tiflis fue fundá en 2007 medianti la fusión de dos escuelas d’educación superior: la Escuela Uropea d’Alministración (ESM-Tiflis) i el Institutu d’Asia i África de Tiflis (TIAA). Ogañu, la Nuversidá Libri comprendi tres escuelas —la Escuela de Negocius (ESM), el Institutu d’Asia i África i la Escuela de Derechu— i imparti programas académicus a nivel de pregrau, posgrau i dotorau. Amás, la Nuversidá Libri lleva a cabu una amplia gama de cursus de curta duración i dirigi varius centrus d’investigación i programas d’escuela de vranu. == Referencias == {{Listaref}} == Atijus esternus == {{commons|თბილისი}} * [http://www.tbilisi.ru/ туристический портал] (en ruso) sxcjxm6ax4ib2nq12rqmuv6xm6z34lg 143468 143437 2026-06-03T09:52:01Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 143468 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Tiflis'''<ref>{{Cita web |url= https://www.rae.es/dpd/Tiflis |título= Tiflis |fechaacceso=15 de agosto de 2010 |autor= Real Academia Española |enlaceautor= Real Academia Española |año= 2005 |obra= [[Diccionario panhispánico de dudas]] |editorial= Madrid: Santillana}}</ref> ({{lang-ka|თბილისი}}, {{audio|tbilisi.ogg|''Tbilisi''}}) es la [[Capital (política)|capital]] de [[Georgia]] i la ciá más grandi del país. Está ala veras del [[Ríu Kurá|ríu Kurá]] (en georgianu მტკვარი, ''Mt'k'vari''), tien 1&nbsp;345&nbsp;000 abitantis i una superficie de 726&nbsp;km². Fundá nel sigru V por [[Vajtang I Gorgasali]], el monarca de l’antigua región d’[[Iberia caucásica]], tamién conocía comu [[Kartli]], Tiflis á síu siempri, con algunas enterrupcionis, la capital de Georgia. La estoria dela ciá puei aprecialsi pola su arquitetura: el estilu dela [[Avenía Rustaveli|avenía Rustaveli]], diseñá pol [[Barón Haussmann|barón Haussmann]], i el del centru están mesturaus col delas estrechas callis del distritu medieval de [[Narikala]]. Tiflis es un notabli centru endustrial, social i cultural. La ciá es una emportanti ruta de tránsitu dela energía mundial i el comerciu. Localizá estratégicamenti enti Uropa i Asia i assitiá antañu ena [[Ruta dela Seda]], Tiflis á síu de contino un puntu clavi enas relacionis d’imperius rivalis. La demografía dela ciá es diversa i estóricamenti á acoyíu a gentis de diferentis etnias, religionis i colturas. En Tiflis viviun los [[Alemanis del Cáucasu|alemanis del Cáucasu]] ata la década de 1940. Recientimenti, Tiflis á síu conocía pola pacífica [[Revolución delas rosas]], que tuvo lugal ena [[Praça dela Libertá (Tiflis)|praça dela Libertá]] i lugaris cercanus. A consequencia d’ellu, el entoncis presidenti, [[Eduard Shevardnadze]], fue apartau del poder. La ciá quenta cun aeropuertu entarnacional. Los sus prencipalis lugaris turísticus son la [[Catedral de Sameba|catedral de Sameba]], la praça dela Libertá, la [[Catedral de Sioni (Tiflis)|catedral de Sioni]], la [[Ilesia de Meteji]], [[Narikala]], el [[Parlamentu de Georgia]], la avenía Rustaveli, el [[Teatru d’ópera i ballet de Tiflis|Teatru dela Ópera i Ballet]], la [[Basílica d’Anchisjati]], la montaña de [[Mtatsminda]] i la [[Ilesia de Kashveti|ilesia de Kashveti]], cerca dela qual se topan el [[museu Nacional de Georgia]], el museu Estóricu i numerosas galerías d’arti. La ciá fue inmortalizá polos pintoris [[Niko Pirosmani]] i [[Ladó Gudiashvili]]. == Estoria == === Primerus tiemprus === [[Archivu:La plus ancienne église de la ville - panoramio.jpg|thumb|[[Ilesia Anchiskhati]], nomumentu del sigru 6. Es la ilesia mas viexa que sobrevivi ena ciá]] D’acuerdu cola leyenda, el território atual de Tiflis estava cubiertu de bosquis ata el 458. Una varianti dela leyenda dela fundaura de Tiflis ampliamenti aceitá es qu’el rei [[Vajtang I Gorgasali]] de Georgia fue a caçal a esta región cun falcón; el falcón del rei atrapó un faisán duranti la caça, endispués dambos dos animalis cayerun cerca delas auguas termalis i murierun escaldaus. El rei Vajtang llegó a estal tan empressionau colas auguas termalis que decidió talal el bosqui i costruil allí una ciá. El nombri ''Tbilisi'' deriva dela antigua palabra georgiana ''tpili'', que significa ''calienti'', i por tantu fue dau ala ciá a causa delas numerosas auguas termalis sulfurosas qu’ábi. Estudius arqueológicus an revelau que la çona estava abitá nel 4000&nbsp;a.&nbsp;C. Sábisi tamién qu’el puebramientu del aria fue duranti la segunda metá del sigru V d. C., quandu una fortaleza fue costruía duranti el reinau de Varaz-Bakur. Haza finalis del sigru IV, la fortaleza cayó en manus delos [[Pueblu persa|persas]]; endispués la çona cayó en manus del rei de Kartli (Georgia) ena metá del sigru V. El rei Vajtang es el principal responsabli de fundal i costruil la ciá. La çona ena que se costruyó l’antigua Tiflis correspondi ogañu colos distritus de [[Meteji]] i [[Abanotubani]]. === Designación comu capital === El rei [[Dachi I Ujarmeli]] (comiençus del sigru VI) fue el successor de Vajtang I Gorgasali i trasladó la capital de [[Mtsjeta]] a Tiflis. Á que mentar que Tiflis no era la capital del territóriu unificau de Georgia, sinón namás del esti, ya qu’el territóriu de [[Cólquida]] no pertenecía al reinu. Duranti el su reinau, Dachi finalizó la costrución dela muralla dela fortaleza i delimitó las nuevas fronteras dela ciá. A comiençus del sigru VI, Tiflis empecipió a notal un periodu de paz debíu ala situación favorabli i estratégica comu cruci de caminus enti Uropa i Asia. === Dominación estrangera === [[Archivu:Tbilisi old city walls 20.jpg|thumb|Restus dela viexa muralla dela ciá destapaus nel centru de Tiflis.]] El periodu de paz acabó i la situación estratégica de Tiflis fue ogetu de disputa enti varius imperius dela región: [[Persia]], el [[Imperiu bizantinu]], los [[Árabis|árabis]] i los turcus [[Selyúcidas|selyúcidas]]. El desenvolvimiento cultural dela ciá dependía huertementi de quien governava la ciá n’aquellus tiemprus. Inque Tiflis, i el esti de Georgia en general, era capaz de mantenel un grau d’autonomía seguru por parti delos sus conquistaoris, la dominación estrangera empecipió ena última metá del sigru VI i finalizó bien entrau el sigru X. Dendi el 570 ata el 580, los persas dominarun Tiflis. Nel añu 627, Tiflis fue [[Tercera guerra perso-turca|saqueá]] polos exércitus bizantinu i [[Jázarus|jázaru]]. Del 736 al 738, los exércitus árabis entrarun ena ciá baxu el mandu de Marwán II ibn Muhámmad. Endispués d’estu, los árabis estableçun un [[Emiratu de Tiflis|emiratu en Tiflis]]. Á que destacal que los árabis truxun un ordén seguru ala región i introduxun un sistema judicial moernu en Georgia. En 764, Tiflis, qu’estava entavía baxu control árabi, fue saqueá una vez más polos jázarus. Nel añu 853 los exércitus del líder árabi Bugha al-Turki invadun Tiflis pa establecel un califatu. La dominación árabi dela ciá acontinó ata 1050 a causa delos fracasus delos georgianus pa echa-los. Tiflis fue otra vez saqueá, peru esta vez namás polos selyúcidas en 1068 baxu el sultán Alp Arslan. === Tiflis comu capital del Estau georgianu uníu === En 1122, endispués dela feroz lucha qu’implicó a unus 60&nbsp;000 georgianus frenti a unus 300&nbsp;000 turcus, las tropas del rei [[David IV]] de Georgia entrarun en Tiflis. Quandu las batallas concluyun, el rei trasladó la su residencia dendi [[Kutaisi]], l’oesti de Georgia, ata Tiflis, que fue declará la capital del reinu uníu de Georgia. Enos sigrus XII i XIII, Tiflis llegó a sel una potencia regional dominanti con una economía próspera, un comerciu mu desenvolvíu i una sólida estrutura social. A finalis del sigru XII, Tiflis tenía una puebración d’unus 80&nbsp;000 abitantis. La ciá tamién fue un centru cultural i literariu mu emportanti, no namás en Georgia sinón en tol mundu conocíu. Duranti el reinau dela [[Tamar de Georgia|reina Tamara]], [[Shota Rustaveli|Shotá Rustaveli]] trabajava en Tiflis mentris escribía el su legendariu poema épicu, ''[[El caballeru ena piel de pantera]]''. Esti periodu es llamau de contino la [[Edá d’Oru de Georgia]] o el renacimientu georgianu. === La dominación mongola i el periodu posterior d’inestabilidá === La Edá d’Oru de Tiflis no duró más d’un sigru. En 1226, Tiflis fue capturá pol [[Imperiu corasmiu]] i las sus defensas fueron devastás pol exércitu mongol. En 1236, Georgia cayó baxu dominiu [[Imperiu mongol|mongol]]. La nación mantuvo una forma de semiindependencia i no perdió la su forma de vía. Peru Tiflis se viu mu enfruenciá polos mongolis tantu nel ámbitu políticu comu nel cultural. Pol añu 1320, los mongolis fueron expulsaus pola fuerça i Tiflis golvió a sel la capital de Georgia una vez más. En 1366, debíu ala [[pesti negra]], la ciá fue arrassá comu tantas otras. [[Archivu:Tournefort. Teflis, capitale de Géorgie.jpg|miniatura|Vista dela ciá haza comiençus del sigru XVIII]] Dendi finalis del sigru XIV ata finalis del sigru XVIII, Tiflis cayó en manus de varius invasoris i en varias ocasionis fue quemá por completu. En 1366, la ciá fue conquistá por [[Tamerlán]]. En 1444, fue invadía i destruía por Jahan, el sah dela ciá persa de [[Tabriz]]. Enti 1477 i 1478, la ciá fue conquistá por Ak Koyunlu dela tribu de [[Uzun Hassan]]. En 1522, Tiflis cayó baxu control persa peru fue reconquistá en 1524 pol rei [[David X]] de Georgia. Duranti esti periodu munchas partis dela ciá fueron reconstruías. Duranti los sigrus XVII i XVIII, Tiflis fue, por enésima vez, ogetu de rivalidá, esta vez de turcus [[Imperiu otomanu|otomanus]] i persas. El rei [[Erekle II]] de Georgia tentó en varias ocasionis, con ésitu, libreal Tiflis delos persas, peru al final la ciá fue quemá ata los cimientus en 1795 por Agha-Mohammad Khan. Es n’esta época quandu, conscienti de que Georgia no puei luchal contra [[Persia]] sola, Erekle II solicita l’ayua de [[Rusia]]. === Tiflis baxu control rusu === [[Archivu:View of Tiflis (1881).jpg|miniatura|Calli de Tiflis haza 1881]] En 1801, quandu el [[Reinu de Kartli-Kajetia|reinu georgianu de Kartli-Kajeti]] s’unió al [[Imperiu rusu]], Tiflis se convirtió ena capital dela [[Governación de Georgia]]. A prencepius del sigru XIX, Tiflis empecipió a crecel económica i políticamenti. Nuevus edificius d’estilu uropeu principalmenti fueron erigíus ena ciá. Nuevas carreteras i vías férreas fueron costruías pa comunical Tiflis con otras ciais de Rusia i de [[Transcaucasia]] comu [[Batumi]], [[Poti]], [[Bakú]] i [[Ereván]]. Ena década de 1850, Tiflis emergió comu centru cultural i comercial una vez más. [[Iliá Chavchavadze]], [[Akaki Tsereteli]], [[Iakob Goguebashvili]], [[Aleksandr Griboyédov]] i otrus munchus artistis toparun la su casa en Tiflis. [[Archivu:View of Havlabar (Tbilisi), in the early 1900s, Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskii.jpg|miniatura|izquierda|Vista de Tiflis a comiençus del sigru XX. Fotografía de [[Serguéi Prokudin-Gorski]].]] La ciá fue visitá en numerosas ocasionis por, i fue ogetu d’especial almiración de, [[Aleksandr Pushkin]], [[Lev Tolstói]], [[Mijaíl Lérmontov]], la familia [[Dinastía Románov|Románov]] i otrus. La familia Románov estableció la su residencia de Transcaucasia ena calli [[Yevgueni Aleksándrovich Golovín|Golovín]] (ogañu conocía comu [[Avenía Rustaveli|avenía Rustaveli]]). A lo largu del sigru, el papel políticu, económicu i cultural de Tiflis colas sus etnias, religionis i colturas diferentis (armenius, georgianus i rusus comprendían el 38,1 %, 26,3 % i el 24,8 % dela puebración respectivamenti) era significativu no namás en Georgia sinón en tol [[Cáucasu]]. Dendi entoncis, Tiflis fue adquirendu una cara diferenti con nuevus monumentus proprius d’una ciá de proyección entarnacional. === Independencia (1918-1921) === [[Archivu:Noe_Schordania.jpg|miniatura|[[Noe Zhordania]], líder [[menchevique]] i segundu presidenti de gobiernu dela Repúbrica Democrática de Georgia.]] Endispués dela [[Revolución Rusa de 1917]], la ciá sirvió comu centru del gobiernu de [[Transcaucasia]], qu’estableció, ena primavera de 1918, la independienti [[Federación Transcaucásica]] con capital en Tiflis. Fue aquí, nel antigu Palaciu real del Cáucasu, ondi la independencia delas tres nacionis transcaucásicas —[[Georgia]], [[Armenia]] i [[Azerbaiyán]]— fue declará del 26 al 28 de mayu de 1918. Dendi entoncis, Tiflis funcionó comu la capital dela [[Repúbrica Democrática de Georgia]] ata el 25 de hebreru de 1921. Dendi 1918 ata 1919, Tiflis fue sé de cuartelis de militaris británicus i alemanis. Baxu el gobiernu nacional, Tiflis tuvo la primera ciá nuversitaria del Cáucasu, endispués de que la [[Nuversidá Estatal de Tiflis]] fuera fundá en 1918, un sueñu de munchus añus delos georgianus, ya que fue prohíbiu polas autoridais rusas imperialis duranti munchas décadas. === Baxu el poder soviéticu === [[Archivu:Red Army in Tbilisi Feb 25 1921.jpg|miniatura|El 25 de hebreru de 1921 el [[Exércitu Roxu]] dela [[RSFS de Rusia]] empecipió la ocupación de Tiflis.]] En 1921, la Repúbrica Democrática de Georgia fue ocupá polas [[Exércitu bolchevique|fuerças soviéticas bolcheviquis]] de Rusia, i ata 1991 Tiflis funcionó primeru comu capital dela [[Repúbrica Socialista Federativa Soviética de Transcaucasia]] (qu’incluyía Armenia, Azerbaiyán i Georgia) i endispués comu capital dela [[Repúbrica Socialista Soviética de Georgia]]. Duranti la época soviética la puebración de Tiflis creció considerablimenti, la ciá s’endustrializó abondu i fue un importanti centru políticu, social i cultural dela [[Unión Soviética]]. En 1980, se celebró el primel festival de rock dela URSS. Tiflis fue testigu de tres manifestacionis antirrusas, en 1956 (en protesta polas políticas antiestalinistas de [[Jrushchov]]), en 1978 i en 1989, qu’acabarun en derramamientu de sangri ena primera i ena última ocasión. === Tiflis endispués del fin dela URSS === [[Archivu:تفلیس Tbilisi თბილისი 39.jpg|miniatura|El [[ríu Kurá]] en Tiflis]] Endispués del [[Dissolución dela Unión Soviética|colapsu dela Unión Soviética]], Tiflis á experimentau periodus d’agitación i inestabilidá. Endispués d’una brevi [[Guerra civil georgiana|guerra civil]] que duró dos semanas dendi diciembri de 1991 ata eneru de 1992 (quandu los simpatizantis de [[Zviad Gamsajurdia]] i las forças dela oposición s’enfrentarun), Tiflis llegó a sel escena de enfrentamientus frecuentis enti varius clanes dela mafia i empresarius de negocious ilegalis. Duranti la era [[Shevardnadze]] (1993-2003), el crimen i la corrupción alcançarun nivelis mui elevaus. Munchus estamentus dela sociedá s’empobreçun debíu ala falta d’empleu pol colapsu dela economía. Los cidadanus de Tiflis empecipiorun a estal cada vez más desilusionaus pola mala calidá de vía ena ciá (i ena nación en general). En noviembri de 2003 se produxun protestas masivas endispués delas elecionis parlamentarias falsificás, que forçarun a más de 100&nbsp;000 pressonas a salir alas callis i que concluyun cola [[Revolución delas rosas]]. Dendi 2003, Tiflis á aumentau considerablimenti la estabilidá, diminuendu el crimen i mejorandu la economía. En abostu de 2008, nel marcu dela [[Guerra d’Osetia del Sul de 2008|Guerra n’Osetia del Sul]], avionis rusus bombardearun un aeródromu militar assitiau en Tiflis, ondi se producían los avionis georgianus Skorpion, sin reportalsi víctimas.<ref>{{cita noticia |url=http://www.lavanguardia.es/lv24h2007/20080810/53518157081.html |título=Rusia se prepara para imponer un bloqueo naval contra Georgia |obra=La Vanguardia |fecha=10 de agosto de 2008 |fechaacceso=10 de agosto de 2008 |fechaarchivo=7 de septiembre de 2008 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080907072121/http://www.lavanguardia.es/lv24h2007/20080810/53518157081.html |deadurl=yes }}</ref> El aeródromu sufrió serius dañus. Los edificius moernistas costruíus ena época dela URSS suelin estal abandonaus dendi la década de 1990, o inclusu destruíus. Gran parti delos archívus relacionaus colos proyeutus de costrución dela era soviética tamién an desaparecíu.<ref>{{Cita web|url=https://mondiplo.com/en-tiflis-una-modernidad-borrada|título=« En Tiflis, una modernidad borrada »|fechaacceso=|sitioweb=mondiplo.com|idioma=es}}</ref> == Geografía == === Ubicación === [[Archivu:Vista de Tiflis, Georgia, 2016-09-29, DD 51.jpg|miniatura|Panorama de Tiflis.]] [[Archivu:Tbilisi sunset-6.jpg|miniatura|Vista nocturna.|alt=]] Tiflis se topa nel [[Cáucasu Sul]] a 41°43′ de latitú norti i 44°47′ de longitú esti. La ciá se topa nel esti de Georgia en dambas dos veiras del [[ríu Mt'k'vari]]. La elevación dela ciá oscila dendi 380 ata 770 metrus sobri el nivel del mari i tien forma d’un anfiteatru rodeau de montañas por tres laus. Haza el norti, Tiflis está delimitá pola cordillera Saguramo; al esti i sudesti, pola llanura de Iori; al sul i al oesti, con varias terminacionis (subescalas) dela cordillera Trialeti. El gentiliciu sedríe ''teflisensi'' o ''teflitanu'', de conformidá col nombri latinu dela diócesis que dessistió enos sigrus XV i XVI.<ref>http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/d4t48.html</ref> El relievi de Tiflis es complexu. La parti dela ciá que se topa nel margi esquierdu del Mt'k'vari (Kurá) s’estendi por más de 30&nbsp;km del distritu Avchala al ríu Lochini. La parti dela ciá que se topa nel lau derechu del ríu Mt'k'vari, por otra parti, se costrui a lo largu delas estribacionis dela cordillera de Trialeti; las pendientis, en munchus casus, abaxan ata allegal alas veiras del ríu Mt'k'vari. Las montañas, por tantu, son un estafermu importanti pal desenvolvimiento urbanu nel margi derechu del ríu Mt'k'vari. Esti tipu d’entornu geográficu cría çonas mui densamenti desenvolvías, mentris qu’otras partis dela ciá se quedan sin desenvolver debíu al complexu relievi topográficu. Al norti dela ciá, á una grandi reserva d’augua (comunmenti conocía comu el Mari de Tiflis) alimentá por canalis de riegu. === Climi === [[Archivu:Rainbowtbilisi.jpg|miniatura|Arcuíris en Tiflis]] El climi de Tiflis puei sel classificau comu [[Climi subtropical húmedu|subtropical húmedu moderau]] ([[clasificación climática de Köppen]], ''Cfa''). El climi dela ciá está influyíu tantu polas massas d’airi secu d’[[Asia central]] i [[Siberia]], comu polas massas subtropicalis i húmedas del [[Mari Atlánticu|Atlánticu]] i el [[Mari Negru|mari Negru]] dendi l’oesti. Tiflis tien inviernus relativamenti frius i vranus calurosus. Debíu a que la ciá está limitá ena mayoría delos sus laus por montañas, la proximidá a grandis cuerpus d’augua (maris Negru i [[Mari Caspiu|Caspiu]]) i el hechu de que la mayor cordillera del Cáucasu (más al norti) bloquea la intrusión de massas d’airi friu procedentis de Rusia, Tiflis tien un microclimi relativamenti suavi en comparación con otras ciais que tienin un climi continental similar enas mesmas latituis. La temperatura media anual es de 12,7&nbsp;°C. Eneru es el mes más friu con una temperatura media de 0,9&nbsp;°C, mentris que júliu es el mes más calurosu, con una temperatura promediu de 24,4&nbsp;°C. La temperatura mínima absoluta registrá es -23&nbsp;°C i la máxima absoluta es de 40&nbsp;°C. La [[precipitación (meteorología)|precipitación]] media anual es de 568&nbsp;mm i mayu es el mes más lluviosu (90&nbsp;mm), mentris qu’eneru es el más secu (20&nbsp;mm). La [[nievi]] cai una media de 15-25 días al añu. Las montañas que rodean la ciá de contino atrapan las nubis drentu i alreol dela mesma, sobri tou duranti los mesis de primavera i otoñu, lo que resulta en lluvias prolongás i días nublaus. Los vientus del noroesti predominan ena mayol parti de Tiflis duranti tol añu i los vientus del sudesti son comunis tamién. {{Clima |location = Tiflis |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 19.5 |Feb record high C = 22.4 |Mar record high C = 28.7 |Apr record high C = 31.6 |May record high C = 34.9 |Jun record high C = 38.7 |Jul record high C = 40.0 |Aug record high C = 40.3 |Sep record high C = 37.9 |Oct record high C = 33.3 |Nov record high C = 27.2 |Dec record high C = 22.8 |year record high C = 40.3 |Jan high C = 5.9 |Feb high C = 7.1 |Mar high C = 12.2 |Apr high C = 19.3 |May high C = 23.1 |Jun high C = 27.5 |Jul high C = 31.0 |Aug high C = 30.2 |Sep high C = 26.1 |Oct high C = 19.4 |Nov high C = 12.7 |Dec high C = 7.8 |year high C = 18.6 |Jan mean C = 1.5 |Feb mean C = 2.4 |Mar mean C = 6.8 |Apr mean C = 13.0 |May mean C = 17.0 |Jun mean C = 21.1 |Jul mean C = 24.5 |Aug mean C = 23.7 |Sep mean C = 19.8 |Oct mean C = 13.6 |Nov mean C = 7.8 |Dec mean C = 3.4 |year mean C = 12.9 |Jan low C = -1.5 |Feb low C = -0.8 |Mar low C = 3.0 |Apr low C = 8.1 |May low C = 12.1 |Jun low C = 16.0 |Jul low C = 19.4 |Aug low C = 18.6 |Sep low C = 15.0 |Oct low C = 9.4 |Nov low C = 4.5 |Dec low C = 0.5 |year low C = 8.7 |Jan record low C = -24.4 |Feb record low C = −14.8 |Mar record low C = −12.8 |Apr record low C = -3.8 |May record low C = 1.0 |Jun record low C = 6.3 |Jul record low C = 9.3 |Aug record low C = 8.9 |Sep record low C = 0.8 |Oct record low C = -6.4 |Nov record low C = −7.1 |Dec record low C = −20.5 |year record low C = -24.4 |Jan precipitation mm = 20 |Feb precipitation mm = 29 |Mar precipitation mm = 31 |Apr precipitation mm = 51 |May precipitation mm = 84 |Jun precipitation mm = 84 |Jul precipitation mm = 41 |Aug precipitation mm = 43 |Sep precipitation mm = 35 |Oct precipitation mm = 41 |Nov precipitation mm = 35 |Dec precipitation mm = 23 |year precipitation mm = 517 |Jan precipitation days = 4.0 |Feb precipitation days = 4.6 |Mar precipitation days = 5.9 |Apr precipitation days = 7.6 |May precipitation days = 9.7 |Jun precipitation days = 8.7 |Jul precipitation days = 5.7 |Aug precipitation days = 5.7 |Sep precipitation days = 5.0 |Oct precipitation days = 5.6 |Nov precipitation days = 4.4 |Dec precipitation days = 4.0 |year precipitation days = 70.9 |Jan sun = 99.2 |Feb sun = 104.4 |Mar sun = 142.6 |Apr sun = 171.0 |May sun = 213.9 |Jun sun = 249.0 |Jul sun = 257.3 |Aug sun = 248.0 |Sep sun = 207.0 |Oct sun = 164.3 |Nov sun = 102.0 |Dec sun = 93.0 |year sun = 2051.8 |source 1 = Pogoda.ru.net,<ref>{{Cita web |url=http://pogoda.ru.net/climate/37545.htm |título=Погода и Климат |editorial=Pogoda.ru.net |fechaacceso=19 de diciembre de 2012 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524053033/http://pogoda.ru.net/climate/37545.htm |dead-url=yes }}</ref> [[Hong Kong Observatory]]<ref>[http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/gr_tu/tbilisi_e.htm "Climatological Information for Tbilisi, Georgia"] {{Wayback|url=http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/gr_tu/tbilisi_e.htm |date=20121120100601 }} – Hong Kong Observatory</ref> <small>for data of avg. precipitation days and sunshine hours</small>, Weatherbase (extremes only)<ref>{{Cita web |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=94573 |título=Tbilisi, Georgia Travel Weather Averages |editorial=Weatherbase |fechaacceso=19 de diciembre de 2012 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303231145/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=94573 |dead-url=yes }}</ref> |date=May 2011}} == Demografía == Tiflis tien una puebración de {{esd|1 400 000}} abitantis. Estóricamenti á síu una ciá multicultural, puebrá por más de cien grupus étnicus diferentis. Alreol del 85 % dela puebración es étnicamenti georgiana, con puebracionis significativas d’armenius i rusus. Amás delos ya mentaus, tamién vivin ena ciá [[Azeríes|azeríes]], [[Pueblu kurdu|kurdus]], [[Osetius|osetius]], [[Abkhazus|abkhazus]], ucranianus, griegus, judíus, [[Estonius|estonius]], alemanis, enti otrus. Comu ciá multiétnica, Tiflis acoyi a más de 100 grupus [[Étnia|étnicus]]. Alreol del 90 % dela puebración está formá por [[Georgianus|georgianus]] étnicus, con puebracionis significativas d’[[Armenius en Tiflis|armenius]], [[Rusus|rusus]] i [[Azerbaiyanus|azerbaiyanus]]. Huntu colos grupus mentaus, Tiflis acoyi a otrus grupus étnicus, incluyendu [[Osetius|osetius]], [[Abkhazus|abkhazus]], [[Ucranianus|ucranianus]], [[Griegus|griegus]], [[Judíus|judíus]], [[Pueblu assiriu|assirius]], [[Yazidís|yazidís]] i otrus.<ref name="Ronald Grigor Suny 1994 116"/><ref name="ReferenceA"/><ref name=tiflis/><ref name="Suny1994"/><ref name="statistics2002"/> == Idioma == El [[idioma georgianu|georgianu]] es la lengua principal dela ciá, la lengua materna dela inmensa mayoría dela puebración. Gran parti dela puebración de Tiflis tamién palra [[idioma rusu|rusu]]. === Religión === [[Archivu:Sameba Cathedral, Holy Trinity Cathedral, Dusk, Tbilisi, Georgia.jpg|thumb|[[Catedral dela Santíssima Trindá de Tiflis|Catedral de Sameba]]]] Más del 95 % delos residentis de Tiflis pratican alguna forma de cristianismu, siendu la mayoría seguidoris dela [[Ilesia Ortodoxa Georgiana]]. La [[Ilesia Ortodoxa Rusa]] i la [[Ilesia Apostólica Armenia]] tamién tienin comuniais significativas ena ciá. Alreol del 1,5 % dela puebración s’identifica comu [[Musulmán|musulmana]], principalmenti dela rama [[Islam chií|chií]], mentris qu’aproximadamenti el 0,1 % pratica el [[judaísmu]].<ref>{{cite web|url=http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=2153&lang=eng|title=GeoStat.Ge|website=geostat.ge|access-date=2017-01-31|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919222412/http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=2153&lang=eng|url-status=live}}</ref> La ciá tamién acoyi una comunidá [[Catolicismu romanu|católica romana]] i una minoría [[Yazidismu|yazidí]], que rendi cultu nel [[Templu Sultan Ezid]].<ref>{{cite web|url=http://www.georgianholidays.com/sights/churches-in-tbilisi/saint-peter-and-paul-catholic-church|title=Saint Peter and Paul Catholic Church|website=georgianholidays.com|access-date=2017-01-31|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223200142/http://www.georgianholidays.com/sights/churches-in-tbilisi/saint-peter-and-paul-catholic-church|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.rudaw.net/english/world/180620152|title=Yezidis of Georgia celebrate new temple in Tbilisi|newspaper=Rudaw|access-date=2017-01-31|archive-date=22 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322113514/http://www.rudaw.net/english/world/180620152|url-status=live}}</ref> == Desportis == [[Archivu:2015 UEFA Super Cup 11.jpg|miniatura|Preparativus pala [[Supercopa dela UEFA 2015]] nel [[Estadiu Boris Paichadze|Dinamo Arena]] de Tiflis]] El estadiu más grandi es el [[Dinamo Arena]] —capacida de 55 000 pressonas—, siguíu pol [[Estadiu Mikheil Meskhi]] —capacida de 24 680—. El [[Palaciu delos Deportis (Tiflis)|Palaciu delos Deportis]] acoyi partíus de baloncestu i torneus de tenis, con una capacida d’alreol de 11 000 asientus. El [[Pabellón de Baloncestu de Vere]] es una arena deportiva cubierta más pequeña, con 2500 asientus. El [[fútbol]] es el deporti más popular en Tiflis, siguíu pol [[rugby union|rugbi]] i el [[baloncestu]].<ref>{{cite web|url=https://act-global.com/en/news/%E1%83%A1%E1%83%9E%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%A2%E1%83%98/ |title=What is the favorite sport for Tbilisi residents? |work=ACT - Georgia |access-date=26 May 2021 |archive-date=25 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525105921/https://act-global.com/en/news/%E1%83%A1%E1%83%9E%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%A2%E1%83%98/ |url-status=live}}</ref> Otrus deportis popularis incluyin la [[lucha]], el [[tenis]], la [[natación (deporti)|natación]] i el [[waterpolu]]. Tiflis tien varius equipus profesionalis de fútbol i rugbi, assina comu clubis de lucha. Dos jugaoris dela [[National Basketball Association]] estauunidensi, [[Zaza Pachulia]] i [[Nikoloz Tskitishvili]], son naturalis de Tiflis. El club de fútbol más representativu de Tiflis, el [[FC Dinamo Tbilisi|Dinamo Tbilisi]], ganó la [[Recopa d’Uropa de fútbol 1980-81]], convirtiéndusi nel equipu más oriental en ganal un torneu importanti del fútbol uropeu. El club de baloncestu Dinamo Tbilisi tamién ganó el títulu dela [[Copa d’Uropa dela FIBA 1961-62|Euroliga de 1962]]. Tiflis coorganizó los partíus del grupu A del torneu [[EuroBasket 2022]] ena nueva Tbilisi Arena, con 10 000 asientus, huntu con la República Checa (Praga), Alemania (Berlín, Colonia) i Italia (Milán).<ref>{{cite web|url=https://www.fiba.basketball/eurobasket/2022/news/fiba-europe-delegation-visits-tbilisi-to-see-progress-of-new-arena|title=FIBA Europe delegation visits Tbilisi to see progress of new arena|website=FIBA|date=1 April 2021|access-date=28 December 2021|archive-date=28 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228170738/https://www.fiba.basketball/eurobasket/2022/news/fiba-europe-delegation-visits-tbilisi-to-see-progress-of-new-arena|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Georgia to build a new sports complex for European Basketball Championship|url=https://www.agenda.ge/en/news/2019/2068|access-date=31 July 2019|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008130004/https://www.agenda.ge/en/news/2019/2068|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Club ! Deporti ! Estadiu |- | [[Lelo Saracens]] | [[Rugby Union]] | Lelo Sport Centre |- | [[RC Armazi Tbilisi]] | [[Rugby Union]] | Shevardeni Stadium |- | [[RC Locomotive Tbilisi]] | [[Rugby Union]] | Avchala Stadium |- | [[RC Army Tbilisi]] | [[Rugby Union]] | Avchala Stadium |- | [[FC Dinamo Tbilisi]] | [[Association football|Fútbol]] | [[Boris Paichadze Stadium]] |- | [[FC Lokomotivi Tbilisi]] | [[Association football|Fútbol]] | [[Mikheil Meskhi Stadium]] |- | [[FC Saburtalo Tbilisi]] | [[Association football|Fútbol]] | Bendela Stadium |- | [[FC WIT Georgia]] | [[Association football|Fútbol]] | Mikheil Meskhi Stadium #2 |- | [[BC Dinamo Tbilisi]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |- | [[BC TSU Tbilisi]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |- | [[BC MIA Academy]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |- | [[BC Armia]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |- | [[Maccabi Brinkford Tbilisi]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |- | [[B.C. VITA Tbilisi]] | [[Basketball|Baloncestu]] | [[Tbilisi Sports Palace]] |} == Meyus de comunicación == La mayoría delas empresas de comunicación de Georgia —incluyendu televisión, periódicus i radiu— tienin la sé central en Tiflis. La ciá acoyi canalís de televisión importantis comu [[Rustavi 2]], [[Imedi Media Holding|Imedi]], [[:ka:TV პირველი|TV Pirveli]], [[Mtavari Arkhi]], [[:ka:ფორმულა (ტელეკომპანია)|Formula]], [[Maestro (TV channel)|Maestro]] i la cadena pública de radiodifusión, enti otras. Dendi 2019, el mercau televisivu de Tiflis á experimentau cambius notablis, particularmenti endispués delos cambius de propiedá en Rustavi 2, que llevarun ala criación de nuevus canalís de televisión comu Mtavari Arkhi i TV Formula. Tiflis tien numerosas casas editoras de periódicus. Enti los periódicus destacaus están el diariu ''24 Saati'' («24 horas»), ''Rezonansi'' («Resonancia»), ''Alia'', el diariu en inglés ''The Messenger'', publicaciones semanalís comu ''FINANCIAL, Georgia Today'' i ''The Georgian Times''. == Coltura == === Arquitetura === La arquitetura de Tiflis es una mestura d’influencias georgianas, bizantinas, neoclásicas, modernistas, Beaux-Arts, de Oriente Mediu i del moernismu soviéticu.<ref>{{cite book|last1=Suny|first1=Ronald Grigor|editor1-last=Curtis|editor1-first=Glen E.|title=Armenia, Azerbaijan, and Georgia|date=1996|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-0788128134|page=[https://archive.org/details/bub_gb_B2W1YOG3N10C/page/n236 184]|url=https://archive.org/details/bub_gb_B2W1YOG3N10C}}</ref> Pocus edificius sobrevivierun ala destruición dela ciá en 1795, de manera que la mayoría delas estruturas estóricas datan del periodu imperial rusu (1801-1917). Los barrius antiguu de Tiflis —Kala, Abanotubani, Avlabari— fueron reconstruíus en gran parti sigún los trazaus medievalis delas sos callis. Las çonas del centru desenvolvías polas autoridais rusas, comu Sololaki, la avenía Rustaveli i Vera, amuestran una traza d’estilu uropeu con arquitetura Beaux-Arts, orientalista i revivalista. Tiflis destaca particularmenti polos sos edificius modernistas, especialenti en Sololaki i Chughureti, que florecierun dendi la década de 1890 ata los primerus tiemprus soviéticus. La arquitetura estalinista, comu el edificiu del Institutu Marx-Engels-Lenin de 1938 —ogañu el [[Biltmore Hotel Tbilisi]]—, tamién dexó güella nel paisaji dela ciá. La arquitetura posterior ala Segunda Guerra Mundial introduxu bloquis de vivienda masiva en barrius comu Saburtalo i Dighomi. Enti los monumentus dela época soviética destacan el edificiu del [[Sede del Bancu de Georgia|Ministeriu de Carreteras]] de 1975 i el [[Palaciu de Bodas (Tiflis)|Palaciu de Bodas]] de 1984. La arquitetura brutalista dela época soviética es tamién un rasgu notabli i distintivu dela ciá, incluyendu el antigu edificiu del Ministeriu de Costrución de Carreteras, ogañu sé del Bancu de Georgia en Tiflis.<ref>{{Cite web |last=Vogue |date=2016-11-15 |title=The Architecture in Tbilisi, Georgia |url=https://www.vogue.com/slideshow/georgia-is-a-hot-travel-destination-this-year |access-date=2026-01-28 |website=Vogue |language=en-US |archive-date=21 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821164336/https://www.vogue.com/slideshow/georgia-is-a-hot-travel-destination-this-year |url-status=live }}</ref> Dendi la independencia, Tiflis á experimentau tantu un rápidu desenvolvimiento de rascacielus —por exemplu, [[Axis Towers]], [[Holiday Inn Tbilisi]], [[King David Residences]]— comu problemas con costrucionis sin regulación. [[Archivu:Rustaveli National Theater in Georgia (Europe), built 19th century in Rococo style.jpg|miniatura|[[Teatru Rustaveli]] ena [[avenía Rustaveli]]]] [[Archivu:2014 Tbilisi, Ulica Erekle II (03).jpg|miniatura|upright|Cafés ena [[Vieja Tiflis]]]] === Museus d’arti i galerías === Tiflis acoyi varius museus i espacius artísticus importantis: * La redi del [[Museu Nacional de Georgia]], incluyendu el [[Museyu d’Arti de Georgia]]. * El Museu d’Arti Moernu de Tiflis, abiertu en 2012.<ref>{{Cite news|last=Rabimov|first=Stephan|title=The Tbilisi Art Scene Looks Inside Georgia|url=https://www.forbes.com/sites/stephanrabimov/2019/11/04/the-tbilisi-art-scene-looks-inside-georgia/|access-date=2020-07-19|website=Forbes|archive-date=9 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200609084431/https://www.forbes.com/sites/stephanrabimov/2019/11/04/the-tbilisi-art-scene-looks-inside-georgia/|url-status=live}}</ref> Otras institucionis culturalis incluyin el [[Museu Estatal de Literatura Giorgi Leonidze]] i la [[Casa delos Escritoris de Georgia]]. === Artis escénicas === Tiflis acoyi institucionis culturalis importantis comu: * [[Conservatoriu Estatal de Tiflis]] * [[Teatru d’Ópera i Ballet de Tiflis]] * [[Teatru Académicu Estatal Shota Rustaveli]] * [[Teatru Académicu Estatal Marjanishvili]] * [[Teatru de Marionetas Rezo Gabriadze]] * Royal District Theatre [[Archivu:National Opera House. Tbilisi, Georgia.jpg|miniatura|[[Teatru d’Ópera i Ballet de Tiflis]]]] ==== Festival de cini ==== El [[Festival Enternacional de Cini de Tiflis]] (TIFF) es organizau anualmenti pol Centru d’Arti Cinimatográficu Prometheus. Emprencipió en 2000 comu parti dun festival más ampliu llamau «Gift», i endispués se convirtió nun eventu independienti en 2002.<ref>{{cite web|title=Tbilisi International Film Festival |website=Festagent |url=https://festagent.com/en/festivals/tbilisi_fest |access-date=24 August 2022}}</ref> La sé principal está assitiá nel númiru 164 dela avenía Agmashenebeli.<ref>{{cite web|title=Cinema Art Center Prometheus - Tbilisi International Film Festival|website=Culture.pl|url=https://culture.pl/en/place/cinema-art-center-prometheus-tbilisi-international-film-festival|access-date=24 August 2022}}</ref> === Capital Mundial del Libru === Tiflis fue designá [[Capital Mundial del Libru]] pa 2021 pola [[UNESCO]], en reconocimientu alos eshuerçus dela ciá pa promovel los librus i la leutura.<ref>{{Cite web|title=Tbilisi named World Book Capital 2021|url=https://www.unesco.org/en/articles/tbilisi-named-world-book-capital-2021|access-date=2022-04-19|website=UNESCO}}</ref> == Turismu == {{Main|List of museums in Tbilisi}} La popularidá crecenti de Georgia comu destinu turísticu á assitiau a Tiflis comu un grandi centru turísticu regional. En 2019, el país recibió más de 9 millonis de visitantis entarnacionalis, lo que impulsó significativamenti los sectoris dela hostelería i los servicius de Tiflis.<ref>{{cite web|title=9 mln international travelers visited Georgia in 2019|url=https://agenda.ge/en/news/2019/3584|publisher=Agenda.ge|access-date=30 December 2018|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230184859/https://agenda.ge/en/news/2019/3584|url-status=live}}</ref> [[Archivu:National Gallery, Rustaveli Avenue, Tbilisi, Georgia.jpg|miniatura|[[Galería d’Arti de Tiflis]]]] === Prencipalis lugaris d’enterés === Enti los monumentus i atracionis destacaus están: * [[Fortaleza de Narikala]] —sigrus IV-XVII— * [[Basílica d’Anchiskhati]] —sigru VI— * [[Catedral de Sioni]] —sigru VIII— * [[Ilesia de Meteji]] * [[Catedral de Sameba]] —Catedral dela Santíssima Trindá de Tiflis— * [[Puente dela Paz (Georgia)|Puente dela Paz]] * Baños sulfurosus de [[Abanotubani]] * [[Museyu Etnográficu al Airi Libri]] * Vieja Tiflis * [[Parlamentu de Georgia]] * [[Tribunal Supremu de Georgia]] * [[Bancu Nacional de Georgia]] * [[Circu de Tiflis]] Duranti los tiemprus soviéticus, Tiflis estaba classificá enti las principalis ciais pol númeru de museyus drentu dela URSS. [[Archivu:Leghvtakhevi or Abanotubani, Tbilisi ლეღვთახევი 17.jpg|miniatura|[[Abanotubani]]]] === Vida del seranu === Tiflis á desenvolvíu una escena nocherniega próspera i reconocía entarnacionalmenti dendi la década de 2010. Enti los clubis destacaus están: * [[Bassiani]] * Mtkvarze * Khidi * Café Gallery Estus localis atraen DJ de fama mundial i an ajudau a assitial Tiflis nel mapa global dela música eletrónica. La ciá tamién acoyi una escena nocherniega queer subterránea en crecimientu, que ganó atención delos medius entarnacionalis.<ref name="guardian">{{cite news|last1=House|first1=Arthur|title=Clubbers, forget London and Berlin – the place to dance is eastern Europe|url=https://www.theguardian.com/music/2016/sep/21/clubbing-london-berlin-eastern-europe-closure-fabric|access-date=11 February 2017|work=The Guardian|date=21 September 2016|archive-date=12 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212093406/https://www.theguardian.com/music/2016/sep/21/clubbing-london-berlin-eastern-europe-closure-fabric|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Lynch|first1=Will|title=Tbilisi and the politics of raving|url=https://www.residentadvisor.net/features/2666|access-date=11 February 2017|work=Resident Advisor|date=15 August 2016|archive-date=12 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212090908/https://www.residentadvisor.net/features/2666|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://attitude.co.uk/article/inside-tbilisis-politically-charged-underground-queer-scene/25353/|title=Inside Tbilisi's politically-charged underground queer scene|date=9 July 2021|publisher=Attitude UK|access-date=7 September 2021}}</ref> == Economía == [[Archivu:Vake District, Tbilisi, Georgia.jpg|miniatura|Edificius residencialis i d’oficinas en altura en [[Vake, Tiflis|Vake]]]] Con un PIB nominal de 32&nbsp;mil millonis de [[lari georgianu]] —10&nbsp;mil millonis d’eurus— en 2022, Tiflis es la potencia económica de Georgia i genera más dela metá del PIB total del país.<ref name=gdp/> El so PIB per cápita es de 26 769 laris —8700 eurus—, superandu la media nacional en más dun 50 %. La economía de Tiflis está dominá pol sector servicius, particularmenti: * Comerciu mayorista i minorista * Transporti i logística * Servicius financierus * Hostelería i mercau inmobiliariu Comu reflexu dela so posición de centru regional, la ciá acoyi las sedis dela mayoría delos bancus georgianus, grandis empresas i organizacionis entarnacionalis que operan ena región del Cáucasu Sul. La taxa de desempleu en Tiflis es del 22,5 %, significativamenti más alta que la media nacional.<ref>{{cite web|title=Regional Statistics|url=http://geostat.ge/index.php?action=page&p_id=1181&lang=eng|publisher=Geostat|access-date=6 April 2016|archive-date=16 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416135238/http://geostat.ge/index.php?action=page&p_id=1181&lang=eng|url-status=live}}</ref> == Transporti == [[Archivu:P1000074 (8849563928).jpg|miniatura|[[Aeropuertu Entarnacional de Tiflis]]]] El sistema de transporti públicu de Tiflis está gestionau pola Axencia de Transporti i Desenvolvimiento Urbanu. Endispués d’añus de priorizal los vehículus privaus, la ciá á invertíu huertementi en desenvolvel una rede de transporti públicu verdi, accessibli i extensa dendi la década de 2010. Ogañu, la ciá tien serviciu d’un aeropuertu entarnacional, metro, ferrocarril nacional, autobusis monicipalis, microbusis, taxis, tranvías aéreus, carrilis bici i un funicular. === Aeropuertu === {{Main|Tbilisi International Airport}} El [[Aeropuertu Entarnacional de Tiflis|Aeropuertu Entarnacional Shota Rustaveli de Tiflis]] es l’únicu aeropuertu entarnacional dela ciá, assitiau a unus {{convert|18|km|0|abbr=off}} al sudesti del centru urbanu. Con cerca de 3 millonis de pasaxerus en 2022, es el aeropuertu más transitau de Georgia i un centru regional.<ref>{{cite web|title=Passenger Traffic up by 23% at Georgian Airports|url=http://georgiatoday.ge/news/13646/Passenger-Traffic-up-by-23%25-at-Georgian-Airports|publisher=Georgian Today|access-date=10 December 2018|archive-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210182829/http://georgiatoday.ge/news/13646/Passenger-Traffic-up-by-23%25-at-Georgian-Airports|url-status=live}}</ref> Es centru de operaciones de [[Georgian Airways]] i d’otras compañías entarnacionalis, con vuelus direutus a Uropa, Oriente Mediu i Asia Central. Un aeropuertu secundariu domésticu en [[Aeródromu de Natakhtari]] conecta Tiflis con Batumi, Mestia i Ambrolauri. === Metru === [[Archivu:Merto Station TAVISUPLEBIS MOEDANI.jpg|miniatura|Estación del [[Metro de Tiflis]]]] El [[Metru de Tiflis]] opera dos liñas —la liña Akhmeteli-Varketili i la liña Saburtalo—, con 23 estacionis i alreol de 400 000 viaxis diarius. Abiertu en 1966, fue el quartu sistema de metru dela antigua Unión Soviética. El sistema es conocíu pola so profundidá i polos diseños ornamentaus delas estacionis.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://ttc.com.ge/index.php/en/history|access-date=2023-12-22|website=ttc.com.ge|archive-date=31 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331010546/https://ttc.com.ge/index.php/en/history|url-status=dead}}</ref> El metru está en procesu de grandis mejoras, incluyendu renovacionis completas delas estacionis, meyol accessibilidá pa pressonas con discapacidá i adquisición de nuevu material rodanti. Una tercera liña de metro en superficie que conectaría el centru de Tiflis col [[Aeropuertu Entarnacional de Tiflis]] i [[Rustavi]] está en planificación.<ref>{{cite journal|url=http://vestnikkavkaza.net/news/New-metro-stations-to-link-center-and-outskirts-of-Tbilisi.html|title=New metro stations to link center and outskirts of Tbilisi|journal=Vestnik Kavkaza|date=22 October 2018|access-date=2019-01-15|archive-date=15 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190115234220/http://vestnikkavkaza.net/news/New-metro-stations-to-link-center-and-outskirts-of-Tbilisi.html|url-status=dead}}</ref> === Ferrocarril === Tiflis es el principal centru de [[Ferrocarrilis Georgiánus]], con trenis interurbanus que la conectan con Batumi, Zugdidi, Poti, Kutaisi i otras ciais dendi la [[Estación central de ferrocarril de Tiflis]]. === Autobusis i Bus Rapid Transit === [[Archivu:Tbilisi's new city bus - MAN Lion's city A21 CNG (07).jpg|miniatura|Flota d’autobusis monicipalis de Tiflis]] La rede d’autobusis de Tiflis forma la columna vertebral del transporti urbanu. Una reorganización importanti, empecipiá en 2020, introduxu corredorís de [[Bus Rapid Transit]] (BRT), liñas TBT 300-310, servías por autobusis articulaus de 18 metrus de largu, huntu con más de 200 rutas urbanas i localis.<ref>{{cite web|title=Tbilisi Mayor Unveils Major Public Transit System Changes|url=https://civil.ge/archives/364069|date=28 August 2020|access-date=28 August 2020|archive-date=8 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200908115451/https://civil.ge/archives/364069|url-status=live}}</ref> Los nuevus autobusis respetuosus col mediu ambienti —incluyendu los modelus MAN Lion's City CNG i ISUZU— an sustituíu la flota envejecía dendi 2017.<ref>{{cite web|title=126 new buses to start serving passengers in Tbilisi tomorrow|url=https://agenda.ge/en/news/2020/3295|date=20 October 2020|access-date=20 October 2020|archive-date=31 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031084136/https://agenda.ge/en/news/2020/3295|url-status=live}}</ref> === Ciclismu === El ciclismu va ganandu popularidá, apoyau por una rede crecenti de carrilis bici. Duranti la [[pandemia de COVID-19]], se introduxerun carrilis bici temporalis, aumentando la rede ciclista dela ciá a más de 20&nbsp;km. El plan a largu prazu aspira a ampliala ata 350&nbsp;km.<ref>{{cite web|title=თბილისის მერია მობილობის ოცწლიან სტრატეგიაზე მუშაობს|url=https://euronewsgeorgia.com/2021/02/08/%E1%83%97%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98/|website=euronewsgeorgia.com|date=8 February 2021|access-date=8 February 2021|archive-date=28 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210528124127/https://euronewsgeorgia.com/2021/02/08/tbilisis-meria-mobilobis-ocwlian-strategiaze-mushaobs/|url-status=live}}</ref> === Tranvías === {{Main|Trams in Tbilisi}} Tiflis tuvo una rede de tranvía elétricu dendi 1904 ata 2006, quandu fue desmantelá. Duranti más de dos décadas hubo algunas conversaciones sobri la restauración del tranvía; nostanti, resultava demasiáu caru i, en so lugal, los gobiernus se centrarun principalmenti en ampliar la rede d’autobusis. El impulsu recienti haza los tranvías empecipió en 2021: el documentu de Proyeutus de Desenvolvimiento Sostenibli en Tiflis incluyía los tranvías comu unu delos puntus clavi delos planis futurus<ref>{{Cite web |title=Sustainable Development Projects in Tbilisi |url=https://unece.org/sites/default/files/2024-03/02VakhtangLomjaria-VNR-VSR-VLR-Studio20240313.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612095121/https://unece.org/sites/default/files/2024-03/02VakhtangLomjaria-VNR-VSR-VLR-Studio20240313.pdf |archive-date=2024-06-12 |access-date=2026-04-05 |website=unece.org |dead-url=no }}</ref>. La Compañía de Transportis de Tiflis concluyó la licitación pala costrución d’una liña de tranvía de 7,5 quilómetrus i del depósitu. La nueva liña de tranvía tendrá 7,5 quilómetrus de longitú, circulará enti Didube-Digomi, tendrá 11 paraas i cada tranvía podrá transportal al menus 300 pasaxerus. <ref>{{Cite web |date=2026-03-31 |title=Tender completed – Wuhan Municipality and three Turkish companies bid for Tbilisi tram project |url=https://bm.ge/en/news/tender-completed-wuhan-municipality-and-three-turkish-companies-bid-for-tbilisi-tram-project |access-date=2026-04-05 |website=bm.ge |language=en}}</ref> === Microbusis === Los microbusis privaus ([[marshrutka]]) continúan complementandu la rede d’autobusis, inque la so proporción va diminuendu gradualmenti endispués delas reformas monicipalis. En 2019, una nueva licitación introduxu microbusis moernus con normas más estrictas de seguranza i confort.<ref>{{cite web|title="ყვითელი სამარშრუტო ტაქსები 2020 წლის ბოლომდე ახალი მიკროავტობუსებით უნდა ჩანაცვლდეს"|url=https://bm.ge/ka/article/yviteli-samarshruto-taqsebi-2020-wlis-bolomde-axali-mikroavtobusebit-unda-chanacvldes/34820|date=4 June 2019|access-date=11 February 2021|archive-date=28 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210528124105/https://bm.ge/ka/article/yviteli-samarshruto-taqsebi-2020-wlis-bolomde-axali-mikroavtobusebit-unda-chanacvldes/34820|url-status=live}}</ref> === Tranvías aéreus === Tiflis opera tres sistemas de teleféricu: * **Parqui Rike a Fortaleza de Narikala** —abiertu en 2012— * **Parqui Vake a Lagu Tortuga** —reabiertu en 2016— * **Nuversidá Estatal a Bagebi** —reabiertu en 2021— El tranvía aéreu dela época soviética enti la avenía Rustaveli i Mtatsminda fue desmantelau endispués del tráxicu [[accidenti del tranvía aéreu de Tiflis de 1990]], peru los planis de reconstrucción están en marcha.<ref>{{cite web|title=Major worldwide cable car accidents since 1976|url=http://edition.cnn.com/WORLD/europe/9907/01/france.cable.car.04/list.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731155658/http://edition.cnn.com/WORLD/europe/9907/01/france.cable.car.04/list.html|url-status=dead|archive-date=31 July 2013|access-date=19 December 2012}}</ref> === Funicular === El [[Funicular de Tiflis]], abiertu originalmenti en 1905 i restaurau en 2012, conecta la calli Chonkadze con el [[Parqui Mtatsminda]], nel puntu más altu dela ciá. La liña da accessu a vistas panorámicas, ala [[Torri de Televisión de Tiflis]] i a varias instalacionis recreativas. == Alministración == El estatus de Tiflis comu capital del país queda definíu pol artículu 10 dela Costitución de Georgia (1995) i la ''Lei dela Capital de Georgia – Tiflis'' (20 de hebreru de 1998).<ref>[http://www.parliament.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=69&kan_det=det&kan_id=140 საქართველოს დედაქალაქის – თბილისის შესახებ]. [[Parlamento de Georgia]]. Consultado el 22 de mayo de 2007. (en georgiano)</ref> Tiflis se rigi pola Assamblea dela ciá de Tiflis (''Sakrebulo'') i el Ayuntamientu dela ciá de Tiflis (''Meria''). L’Assamblea dela ciá es elegía cada quatu añus. L’alcaldi es elegíu pola Assamblea dela ciá. L’alcaldi de Tiflis es David Narmania i el presidenti dela Assamblea dela ciá de Tiflis es Irakli Shijiashvili. Alministrativamenti, la ciá está dividía en raionis (distritus), que tienin las sus proprias uniais de gobiernu central i local con jurisdición sobri un ámbitu limitau d’assuntus. Esta subdivisión se crió baxu el dominiu soviéticu ena década de 1930, a raíz dela Subdireición General dela Unión Soviética. Dendi que Georgia recuperó la su independencia, el sistema raión fue modificau i reorganizau. D’acuerdu cola última revisión, los [[Raión|raionis]] de Tiflis son: * [[Vieja Tiflis]] (ძველი თბილისი) * [[Distritu de Vake-Saburtalo|Vake-Saburtalo]] (ვაკე-საბურთალო) * [[Distritu de Didube-Chugureti|Didube-Chugureti]] (დიდუბე-ჩუღურეთი) * [[Distritu de Gldani-Nadzaladevi|Gldani-Nadzaladevi]] (გლდანი-ნაძალადევი) * [[Distritu d’Isani-Samgori|Isani-Samgori]] (ისანი-სამგორი) * [[Distritu de Didgori|Didgori]] (დიდგორი) La mayoría delos raionis toman el nombri delos respectivus barrius estóricus dela ciá. Los cidadanus de Tiflis reconociin ampliamenti un sistema delos más pequeñus i no formalis barrius estóricus. Estus barrius son varius; nostanti, constituin una especie de jerarquía, porque la mayoría d’ellus an perdíu las sus lindis topográficus distintivus. El nivel natural de primera subdivisión dela ciá es el dela margi derecha i la margi esquierda del Mt'k'vari. Los nombris delos barrius más antiguus se remontan ala Edá Media i inclusu plantean un grandi enterés lingüísticu. Los nuevus desenvolvimientus urbanus costruíus en conhuntu llevan nombris comercialis, principalmenti residencialis. == Educación == [[Archivu:Academy of Sciences of Georgia, Tbilisi.JPG|miniatura|Academia de Ciencia de Georgia.|alt=]] Tiflis es la sé de varias delas principalis institucionis d’educación superior de Georgia: de hechu, la mayol Nuversidá de Georgia es la [[Nuversidá Estatal de Tiflis]], que se fundó el 8 de hebreru de 1918. Es, amás, la Nuversidá más antigua de toa la región del [[Cáucasu]]. Más de 35&nbsp;000 estudiantis están matriculaus nella i el númeru de professoris i empleaus (colaboraoris) es de 5000 aproximadamenti. Tiflis es tamién la sé dela mayol Nuversidá médica ena región del Cáucasu, la [[Nuversidá Médica Estatal de Tiflis]], que se fundó comu Institutu Médicu de Tiflis en 1918 i se convirtió ena Facultá de Medicina dela Nuversidá Estatal de Tiflis (TSU) en 1930. El Institutu Médicu Estatal de Tiflis fue rebautizau comu Nuversidá de Medicina en 1992. Dendi que la Nuversidá funciona comu una institución educativa independienti, el TSMU s’á convertíu nuna delas institucionis estatalis más importantis d’educación superior ena región del Cáucasu. Ogañu á cerca de 5000 estudiantis de pregrau i 203 de posgrau ena Nuversidá, delos qualis el 10 % procedin de paísis estrangerus. [[Archivu:Tbilisi State University gate.jpg|miniatura|[[Nuversidá Estatal de Tiflis]].]] La prencipal i más grandi Nuversidá técnica de Georgia, la Nuversidá Técnica de Georgia, se topa en Tiflis. La [[Nuversidá Técnica de Georgia]] fue fundá en 1922 comu Facultá Politécnica dela Nuversidá Estatal de Tiflis. La primera conferencia fue leía pol famosu matemáticu georgianu Andria Razmadze. Alcançó la categoría de Nuversidá en 1990. Las dos institucionis privás más popularis d’educación superior en Georgia son la [[Nuversidá del Cáucasu]] i la [[Nuversidá Libri de Tiflis]], dambas dos ena ciá. La Nuversidá del Cáucasu fue fundá en 2004 comu una ampliación dela Escuela de Negocius del Cáucasu (CSB), fundá en 1998 por un consorciu formau pola Nuversidá Estatal de Tiflis de Georgia i la Nuversidá Técnica en colaboración cola Nuversidá Estatal de Georgia ([[Atlanta]], [[Estaus Uníus]]). La Nuversidá Libri de Tiflis fue fundá en 2007 medianti la fusión de dos escuelas d’educación superior: la Escuela Uropea d’Alministración (ESM-Tiflis) i el Institutu d’Asia i África de Tiflis (TIAA). Ogañu, la Nuversidá Libri comprendi tres escuelas —la Escuela de Negocius (ESM), el Institutu d’Asia i África i la Escuela de Derechu— i imparti programas académicus a nivel de pregrau, posgrau i dotorau. Amás, la Nuversidá Libri lleva a cabu una amplia gama de cursus de curta duración i dirigi varius centrus d’investigación i programas d’escuela de vranu. == Referencias == {{Listaref}} == Atijus esternus == {{commons|თბილისი}} * [http://www.tbilisi.ru/ туристический портал] (en ruso) s5nnqsiiqgsymvcqymvhz6alo59ygcg Nuversidá Politénica de Mairil 0 11943 143446 2026-06-03T01:44:43Z Olarcos 82 Criá página con 'La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'at…' 143446 wikitext text/x-wiki La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'atrueba l'estrucura departamental del Enstitutu Politécnicu Superiol de Madrid i se constitúi en Nuversidá Politécnica. |fechaatcessu=2021-03-11 |autol=Boletín Oficial del Estau |enlaceautol=Boletín Oficial del Estau |fecha=26 de marçu de 1971</ref> al agrupal divessus centrus ya centenarius qu'estavan ascritus a deliscentis organismus. Las sus facultais o escuelas impartin mayoritariamenti enseñanças técnicas, ya qu'ena su criación agrupó estas enseñanças mientris que las ciencias esprimentalis i umanidais fuerun agrupás ena [[Nuversidá Complutense de Madrid]]. Enos años 2008, 2009 i 2010 algunas delas sus antiguas escuelas d'engenierus técnicus i escuelas superiolis, comu las Engenierías Aeronáuticas o Agrónomus, sufrierun un prozessu de fusión pa adaptal-si alas nuevas titulacionis del [[Espuciu Uropeu de Educación Superiol]]. Surgierun nuevus centrus, localisaus enos mesmus eificius, inque endepandientis delos centrus desistentis anteriolis. La UPM á síu considerá delas mejoris nuversidais politécnicas d'España duranti los úrtimus años ena crasificación anual realisá pol diariu El Mundo.Cita web|url=https://www.upm.es/e-politecnica/?p=9629|títulu=La UPM, entri las cien mejoris nuversidais del mundu en empleabiliá Ogañu quatru Escuelas Técnicas Superiolis d'Engenierus tienin acreitación enternacional [[ABET]]<ref>:http://main.abet.org/aps/AccreditedProgramsDetails.aspx?OrganizationID=6257</ref> Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Minas i Eniergía, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Telecomunicación i Escuela Técnica Superiol d'Engenierus Endustrialis. == Campus i centrus docentis == Campus Centru (centrus dentru del cascu de [[Madrid]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Endustrialis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Endustrialis]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Diseñu Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Diseñu Endustrial]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Minas i Eniergía]]. [[Eificiu Retiru dela Escuela d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Eificiu Retiru)]]. [[Ciá Nuversitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]: [[Escuela Técnica Superior d'Arquitetura de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Arquitetura de Madrid]]. [[Escuela Técnica Superior d'Eificación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Eificación]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Aeronáutica i del Espuciu (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Aeronáutica i del Espuciu]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural]]. *** [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Montis]] (a estinguil). *** [[Escuela Nuversitaria de Engeniería Técnica Forestal (Nuversidá Politécnica de Madrid)|EUIT Forestal]] (a estinguil). [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Navalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Navalis]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Telecomunicación]]. [[Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti|Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti]] (INEF). Campus Montegancedo ([[Boadilla del Monti]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Informáticus]]. Campus Sul (Compleju Politécnicu de Vallecas): [[Centru Superiol de Diseñu de Moda de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Superiol de Diseñu de MoMadrid]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Sistemas Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Sistemas Informáticus]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Sistemas de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Sistemas de Telecomunicación]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía]]. == Enstitutus Nuversitarius == [[Enstitutu d'Eniergía Solar (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu d'Eniergía Solar]]. [[Enstitutu de Fusión Nuclear (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Fusión Nuclear]]. [[Enstitutu de Investigación del Automóvil (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Investigación del Automóvil]] (INSIA) [[Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva]] [[Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología]] (ISOM) == Centrus I+D == [[Centru de Investigación del Tresporti|Centru de Investigación del Tresporti]] (TRANSyT) [[Centru Láser (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Láser]] [[Centru de Domótica Entegral (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Domótica Entegral]] <ref>(CeDInt-UPM).cita web |url=http://www.cedint.org |títulu=CeDInt |fechaatcessu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510084737/http://www.cedint.org/ |fechaarchivu=10 de mayu de 2017</ref> [[Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas|Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas]] (CBGP). [[Centru de Tecnología Biomédica|Centru de Tecnología Biomédica]] (CTB). [[Centru de Eletrónica Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Eletrónica Endustrial]] (CEI).<ref>Cita noticia|títulu=CEI – Centru de Eletrónica Endustrial {{!}} Nuversidá Politécnica de Madrid|url=http://www.cei.upm.es/|fechaatcessu=21 de setiembri de 2017|periólicu=Centru de Eletrónica Endustrial - ETSII|idioma=en-US</ref> [[Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis|Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis]] (CEIGRAM). [[Centru de Investigación en Materialis Estruturalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Investigación en Materialis Estruturalis]] (CIME). [[Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu|Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu]] (itdUPM). [[Centru de Automática i Robótica (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Automática i Robótica]] (CAR UPM-CSIC).<ref>cita web |url=https://www.car.upm-csic.es/ |títulu=CAR UPM-CSIC |fechaatcessu=2017</ref> === Otros centrus === Parqui Científicu i Tecnológicu: [[Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid|Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid]] asitiau ena [[Facultá de Informática (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Facultá de Informática]]. [[E-USOC|Centru de Operacionis i Soporti a Usuarius (E-USOC)]] == Alumnaus == == Retoris == Dendi la constitución dela nuversidá, tienin síu retoris: [[Pío García-Escudero y Fernández de Urrutia|Pío García-Escudero i Fernández Urrutia]] (marçu - juliu 1971) [[José Luis Ramos Figueras]] (juliu 1971 - diziembri 1980) [[Rafael Portaencasa]] (diziembri 1980 - juniu 1995) [[Saturnino de la Plaza|Saturnino dela Plaza]] (juniu 1995 - abril 2004) [[Javier Uceda Antolín]] (abril 2004 - abril 2012) [[Carlos Conde Lázaro]] (abril 2012 - marçu 2016) [[Guillermo Cisneros Pérez]] (marçu 2016 - eneru 2025) [[Óscar García Suárez]] (eneru 2025 - ogañu) == Dotoris ''honoris causa'' == {{CP|Categoría:Dotoris honoris causa pola Nuversidá Politécnica de Madrid}} == Premius UPM == La Nuversidá Politécnica de Madrid otorga añalmenti divessus premius a professoris i investigadoris dela nuversidá assina comu a enstitucionis pola su laor en deliscentis aspetus relacionaus cola investigación. Los premiaus enas divessas edicionis segun la categoría ena que tienin recibíu el galardón son: === Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''' Vicente Sánchez Gálvez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=4f9b327845821610VgnVCM100000 |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> Claudio Aroca Hernández-Ros: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=c028327845821610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=arti |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Luis Alfonso Gil Sánchez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Montis, Forestal i del Meyu Natural.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=07cba8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': [[Asunción Gómez Pérez]]. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=d09505d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Mª Concepción Bielza Lozoya. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus. '''2013''': Francisco José Higuera Antón. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2012''': Juan Carlos Miñano Domínguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. '''2011''': Fernando García-Arenal Rodríguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Agronómica, Alimentación i Biosistemas. '''2010''': Antonio Crespo Martínez. Professor dela ETS d'Engenierus Endustrialis. '''2009''': Francisco Javier Llorca Martínez. Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus. '''2008''': Carlos Algora del Valle. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu proyeición dela ativiá investigadora dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor o investigador jovin menol de 35 años, en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''': Alejandro Rodríguez González: Professor Titulal de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=34ec2a228bc21610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=articulo |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Ramón Perea García-Calvo: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus de Montis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=727aa8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': Miroslav Vasic: Professor Ayudanti Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=205405d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Miguel Ángel Gómez Ruano: Professor Titulal de Nuversidá dela Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=3aebaa58ae52b410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2013''': Andrés Díaz Lantada: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=ee3fc1820b7d3410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2012''': Felipe Jiménez Alonso: Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=490bf89b9708c310VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2011''': Lucas Lacasa Saiz Arce: Professor dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2010''': Javier Segura Escudero: Professor Titulal de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus. '''2009''': Carlos Angulo Barrios: Professor Contratau Dotor del Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (ISOM-UPM). '''2008''': Carlos Rivera Lucas: Professor dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu de colaboración en investigación === '''2017''': [[Agencia Espacial Uropea]] [[Industria de Turbo Propulsoris|Industria de Turbo Propulsoris]] '''2016''': [[Sika AG]] '''2015''': [[Banco Santander]] '''2014''': [[Sacyr]] '''2013''': European Aeronautic Defense and Space Company '''2012''': [[Repsol]] '''2011''': Fertiberia '''2010''': [[Indra Sistemas]] '''2009''': Ansoft LLC === Premiu de cooperación enternacional en investigación pal desenvolvimiento === '''2017''': [[Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade|Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade]] '''2016''': [[Iberdrola]] '''2014''': Isabel Felipe Boente '''2013''': Luis Gil Sánchez '''2012''': Alfredo Blanco Andray '''2011''': Susana Muñoz Hernández '''2010''': Miguel Ángel Egido Aguilera === Premius de inovación docenti === Pola otra parti, el serviciu de inovación eucativa dela Nuversidá tamién otorga divessus premius con deliscentis categorías alos docentis o grupos de inovación eucativa. Los premiaus enas deliscentis anualidais son: ==== Premiu ala escelencia docenti ==== '''2015''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2015 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2015 |fechaatcessu=2018</ref> Jorge Enrique Pérez Martínez (E.T.S.I. Sistemas Informáticus). '''2016''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2016 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2016 |fechaatcessu=2018</ref> José Olarrea Busto (E.I. AERONÁUTICA I DEL ESPUCIU). '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2018</ref> Ángel Fidalgo Blanco (E.T.S. INGENIEROS MINAS Y ENERGÍA). '''2018''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2018 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2018 |fechaatcessu=2025</ref> Antonio Pérez Yuste (E.T.S. DE INGENIERÍA Y SISTEMAS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2019 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2019 |fechaatcessu=2025</ref> Atxu Amann i Alcocer (E.T.S. d'Arquitetura). '''2020''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2020 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2020 |fechaatcessu=2025</ref> Bartolomé Luque Serrano (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). '''2021''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2021 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2021 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: María Dolores López González (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). Segundu premiu: Araceli Hernández Bayo (E.T.S.I. Endustrialis). '''2022''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2022 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2022 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). Segundu premiu: Juan Carlos Mosquera Feijoo (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). '''2023''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2023 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2023 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: David Caballol Bartolomé (E.T.S.I. Eificación). Segundu premiu: Fernando Blasco Contreras (E.T.S.I. Montis, Forestal i Meyu Natural). '''2024''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2024 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2024 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: José Eugenio Ortiz Menéndez (E.T.S.I Minas i Eniergía). Segundu premiu: D. Emilio Navarro Arévalo (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). ==== Premiu de inovación eucativa ==== '''2018''': Jorge Bernabéu Larena (E.T.S. DE ING. DE CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2017''': José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) Araceli Hernández Bayo (E.T.S. ENGENIERUS ENDUSTRIALIS) '''2016''': Leonardo Fernández Jambrina (E.T.S.I. NAVALIS) Mª Dolores López González (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2015''': Mª Luisa CasaFuente (E.T.S.I. Topografía, Geodesia i Cartografía) Álvaro Ramírez Gómez. (E.T.S. Ingeniería i Diseñu Endustrial) Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura) Mención Especial Professor Gabriel Pinto Cañón (E.T.S.I. Endustrialis) '''2007''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2007 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2007 |fechaatcessu=2019</ref> Juan Blanco Cotano (EUIT Telecomunicación) Ana Casaravilla Gil (EU Arquitetura Técnica) Ángel García Beltrán (ETSI Endustrialis) Pilar Lafont Morga (ETSI Endustrialis) Raquel Martínez Fernández (ETSI Endustrialis) Mª Luisa Martínez Muneta (ETSI Endustrialis) Rosa Mª Masegosa Fanego (EUIT Aeronáutica) Ignacio los Ríos Carmena (ETSI Agrónomus) Carmen Sánchez Ávila (ETSI de Telecomunicación) Edmundo Tovar Caro (Facultá de Informática) ==== Premiu a los grupos de inovación eucativa ==== '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2025</ref> GIE CyberAula, coordinau pol Professor Juan Quema Vives (E.T.S. ENGENIERUS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''': GIE pala Docencia Inovadora en Máquinas (GIE_DIM), coordinau pol professor D. Andrés Díaz Lantada (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Dispositivus Aglutinadoris de Proyetus (DPA), coordinau pol professor D. Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura). '''2021''': GIE Educational Innovation in Chemical Engineering (EIChe), coordinau pol professor D. Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Mejora del Aprendizaçi dela Matemática ena Ingeniería (MAMI), coordinau pola profesora Dª. Mª Jesús Vázquez Gallo (E.T.S.I. Civil). '''2022''': GIE UPMaterialis (UPMAT), coordinau pol professor D. José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). GIE Didática dela Química, coordinau pola profesora Dª. María Martín Conde (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Zooinnova, coordinau pola profesora Dª. María Remedios Alvir Morencos (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Robotrader (RBT), coordinau pol professor D. Eduardo López Gonzalo (E.T.S.I. de Telecomunicación). '''2023''': GIE Grupo de Inovación Eucativa en Proyetus de Ingeniería (GIE-Project), coordinau pola profesora Dª. Alicia Perdigones Borderias (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Grupu de Inovación Eucativa Tresportis (GIE-TRANSPORT), coordinau pola profesora Dª. Begoña Guirao Abad (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Aprendizaçi de Metodologias Ativas (AMA), coordinau pola profesora Dª. María Emilia Román López (E.T.S. Arquitetura). '''2024''': GIE CyberAula, coordinau pol professor D. Enrique Barra Arias (E.T.S.I. de Telecomunicación) GIE Grau en Ingeniería de Materialis (GIE-GIM), coordinau pola profesora Dª. Beatriz Sanz Merino (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Arquitetura, aición i docencia esprimental (ARQADE), coordinau pol professor D. Agatángelo Soler Montellano (E.T.S. Arquitetura). == Referencias == {{listaref}} == Enlaces esternos == {{commons|Nuversidá Politécnica de Madrid}} [http://www.upm.es/ Página oficial dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://es.youtube.com/upm Canal UPM en YouTube] (es quiciás el canal en YouTube con mayol quantidá de conteníus delas Nuversidais Españolas, inclui conferencias i seminarius del mássimu interés) [http://www.upm.es/institucional/UPM/Centros Centros dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.upm.es/politecnica_virtual/ Politécnica Virtual] [https://web.archive.org/web/20081027104754/http://www.upm.es/laupm/servicios/bibliotecas/ Biblioteca Nuversitaria dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://oa.upm.es Archivu Digital UPM] [http://ocw.upm.es/ OpenCourseWare dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://da.upm.es/ Delegación de Alumnaus dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.shanghairanking.com/institution/polytechnic-university-of-madrid Ranking Shanghai (2025).601-700] pbfrfslk0nxf9qy3t82t0iwag2jrzts 143447 143446 2026-06-03T01:45:10Z Olarcos 82 /* Otros centrus */ 143447 wikitext text/x-wiki La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'atrueba l'estrucura departamental del Enstitutu Politécnicu Superiol de Madrid i se constitúi en Nuversidá Politécnica. |fechaatcessu=2021-03-11 |autol=Boletín Oficial del Estau |enlaceautol=Boletín Oficial del Estau |fecha=26 de marçu de 1971</ref> al agrupal divessus centrus ya centenarius qu'estavan ascritus a deliscentis organismus. Las sus facultais o escuelas impartin mayoritariamenti enseñanças técnicas, ya qu'ena su criación agrupó estas enseñanças mientris que las ciencias esprimentalis i umanidais fuerun agrupás ena [[Nuversidá Complutense de Madrid]]. Enos años 2008, 2009 i 2010 algunas delas sus antiguas escuelas d'engenierus técnicus i escuelas superiolis, comu las Engenierías Aeronáuticas o Agrónomus, sufrierun un prozessu de fusión pa adaptal-si alas nuevas titulacionis del [[Espuciu Uropeu de Educación Superiol]]. Surgierun nuevus centrus, localisaus enos mesmus eificius, inque endepandientis delos centrus desistentis anteriolis. La UPM á síu considerá delas mejoris nuversidais politécnicas d'España duranti los úrtimus años ena crasificación anual realisá pol diariu El Mundo.Cita web|url=https://www.upm.es/e-politecnica/?p=9629|títulu=La UPM, entri las cien mejoris nuversidais del mundu en empleabiliá Ogañu quatru Escuelas Técnicas Superiolis d'Engenierus tienin acreitación enternacional [[ABET]]<ref>:http://main.abet.org/aps/AccreditedProgramsDetails.aspx?OrganizationID=6257</ref> Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Minas i Eniergía, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Telecomunicación i Escuela Técnica Superiol d'Engenierus Endustrialis. == Campus i centrus docentis == Campus Centru (centrus dentru del cascu de [[Madrid]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Endustrialis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Endustrialis]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Diseñu Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Diseñu Endustrial]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Minas i Eniergía]]. [[Eificiu Retiru dela Escuela d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Eificiu Retiru)]]. [[Ciá Nuversitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]: [[Escuela Técnica Superior d'Arquitetura de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Arquitetura de Madrid]]. [[Escuela Técnica Superior d'Eificación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Eificación]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Aeronáutica i del Espuciu (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Aeronáutica i del Espuciu]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural]]. *** [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Montis]] (a estinguil). *** [[Escuela Nuversitaria de Engeniería Técnica Forestal (Nuversidá Politécnica de Madrid)|EUIT Forestal]] (a estinguil). [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Navalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Navalis]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Telecomunicación]]. [[Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti|Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti]] (INEF). Campus Montegancedo ([[Boadilla del Monti]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Informáticus]]. Campus Sul (Compleju Politécnicu de Vallecas): [[Centru Superiol de Diseñu de Moda de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Superiol de Diseñu de MoMadrid]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Sistemas Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Sistemas Informáticus]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Sistemas de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Sistemas de Telecomunicación]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía]]. == Enstitutus Nuversitarius == [[Enstitutu d'Eniergía Solar (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu d'Eniergía Solar]]. [[Enstitutu de Fusión Nuclear (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Fusión Nuclear]]. [[Enstitutu de Investigación del Automóvil (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Investigación del Automóvil]] (INSIA) [[Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva]] [[Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología]] (ISOM) == Centrus I+D == [[Centru de Investigación del Tresporti|Centru de Investigación del Tresporti]] (TRANSyT) [[Centru Láser (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Láser]] [[Centru de Domótica Entegral (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Domótica Entegral]] <ref>(CeDInt-UPM).cita web |url=http://www.cedint.org |títulu=CeDInt |fechaatcessu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510084737/http://www.cedint.org/ |fechaarchivu=10 de mayu de 2017</ref> [[Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas|Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas]] (CBGP). [[Centru de Tecnología Biomédica|Centru de Tecnología Biomédica]] (CTB). [[Centru de Eletrónica Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Eletrónica Endustrial]] (CEI).<ref>Cita noticia|títulu=CEI – Centru de Eletrónica Endustrial {{!}} Nuversidá Politécnica de Madrid|url=http://www.cei.upm.es/|fechaatcessu=21 de setiembri de 2017|periólicu=Centru de Eletrónica Endustrial - ETSII|idioma=en-US</ref> [[Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis|Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis]] (CEIGRAM). [[Centru de Investigación en Materialis Estruturalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Investigación en Materialis Estruturalis]] (CIME). [[Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu|Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu]] (itdUPM). [[Centru de Automática i Robótica (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Automática i Robótica]] (CAR UPM-CSIC).<ref>cita web |url=https://www.car.upm-csic.es/ |títulu=CAR UPM-CSIC |fechaatcessu=2017</ref> === Otros centrus === Parqui Científicu i Tecnológicu: [[Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid|Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid]] asitiau ena [[Facultá de Informática (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Facultá de Informática]]. [[E-USOC|Centru de Operacionis i Soporti a Usuarius (E-USOC)]] == Alumnaus == == Retoris == Dendi la constitución dela nuversidá, tienin síu retoris: [[Pío García-Escudero y Fernández de Urrutia|Pío García-Escudero i Fernández Urrutia]] (marçu - juliu 1971) [[José Luis Ramos Figueras]] (juliu 1971 - diziembri 1980) [[Rafael Portaencasa]] (diziembri 1980 - juniu 1995) [[Saturnino de la Plaza|Saturnino dela Plaza]] (juniu 1995 - abril 2004) [[Javier Uceda Antolín]] (abril 2004 - abril 2012) [[Carlos Conde Lázaro]] (abril 2012 - marçu 2016) [[Guillermo Cisneros Pérez]] (marçu 2016 - eneru 2025) [[Óscar García Suárez]] (eneru 2025 - ogañu) == Dotoris ''honoris causa'' == {{CP|Categoría:Dotoris honoris causa pola Nuversidá Politécnica de Madrid}} == Premius UPM == La Nuversidá Politécnica de Madrid otorga añalmenti divessus premius a professoris i investigadoris dela nuversidá assina comu a enstitucionis pola su laor en deliscentis aspetus relacionaus cola investigación. Los premiaus enas divessas edicionis segun la categoría ena que tienin recibíu el galardón son: === Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''' Vicente Sánchez Gálvez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=4f9b327845821610VgnVCM100000 |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> Claudio Aroca Hernández-Ros: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=c028327845821610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=arti |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Luis Alfonso Gil Sánchez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Montis, Forestal i del Meyu Natural.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=07cba8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': [[Asunción Gómez Pérez]]. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=d09505d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Mª Concepción Bielza Lozoya. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus. '''2013''': Francisco José Higuera Antón. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2012''': Juan Carlos Miñano Domínguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. '''2011''': Fernando García-Arenal Rodríguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Agronómica, Alimentación i Biosistemas. '''2010''': Antonio Crespo Martínez. Professor dela ETS d'Engenierus Endustrialis. '''2009''': Francisco Javier Llorca Martínez. Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus. '''2008''': Carlos Algora del Valle. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu proyeición dela ativiá investigadora dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor o investigador jovin menol de 35 años, en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''': Alejandro Rodríguez González: Professor Titulal de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=34ec2a228bc21610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=articulo |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Ramón Perea García-Calvo: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus de Montis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=727aa8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': Miroslav Vasic: Professor Ayudanti Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=205405d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Miguel Ángel Gómez Ruano: Professor Titulal de Nuversidá dela Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=3aebaa58ae52b410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2013''': Andrés Díaz Lantada: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=ee3fc1820b7d3410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2012''': Felipe Jiménez Alonso: Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=490bf89b9708c310VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2011''': Lucas Lacasa Saiz Arce: Professor dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2010''': Javier Segura Escudero: Professor Titulal de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus. '''2009''': Carlos Angulo Barrios: Professor Contratau Dotor del Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (ISOM-UPM). '''2008''': Carlos Rivera Lucas: Professor dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu de colaboración en investigación === '''2017''': [[Agencia Espacial Uropea]] [[Industria de Turbo Propulsoris|Industria de Turbo Propulsoris]] '''2016''': [[Sika AG]] '''2015''': [[Banco Santander]] '''2014''': [[Sacyr]] '''2013''': European Aeronautic Defense and Space Company '''2012''': [[Repsol]] '''2011''': Fertiberia '''2010''': [[Indra Sistemas]] '''2009''': Ansoft LLC === Premiu de cooperación enternacional en investigación pal desenvolvimiento === '''2017''': [[Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade|Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade]] '''2016''': [[Iberdrola]] '''2014''': Isabel Felipe Boente '''2013''': Luis Gil Sánchez '''2012''': Alfredo Blanco Andray '''2011''': Susana Muñoz Hernández '''2010''': Miguel Ángel Egido Aguilera === Premius de inovación docenti === Pola otra parti, el serviciu de inovación eucativa dela Nuversidá tamién otorga divessus premius con deliscentis categorías alos docentis o grupos de inovación eucativa. Los premiaus enas deliscentis anualidais son: ==== Premiu ala escelencia docenti ==== '''2015''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2015 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2015 |fechaatcessu=2018</ref> Jorge Enrique Pérez Martínez (E.T.S.I. Sistemas Informáticus). '''2016''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2016 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2016 |fechaatcessu=2018</ref> José Olarrea Busto (E.I. AERONÁUTICA I DEL ESPUCIU). '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2018</ref> Ángel Fidalgo Blanco (E.T.S. INGENIEROS MINAS Y ENERGÍA). '''2018''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2018 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2018 |fechaatcessu=2025</ref> Antonio Pérez Yuste (E.T.S. DE INGENIERÍA Y SISTEMAS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2019 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2019 |fechaatcessu=2025</ref> Atxu Amann i Alcocer (E.T.S. d'Arquitetura). '''2020''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2020 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2020 |fechaatcessu=2025</ref> Bartolomé Luque Serrano (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). '''2021''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2021 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2021 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: María Dolores López González (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). Segundu premiu: Araceli Hernández Bayo (E.T.S.I. Endustrialis). '''2022''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2022 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2022 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). Segundu premiu: Juan Carlos Mosquera Feijoo (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). '''2023''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2023 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2023 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: David Caballol Bartolomé (E.T.S.I. Eificación). Segundu premiu: Fernando Blasco Contreras (E.T.S.I. Montis, Forestal i Meyu Natural). '''2024''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2024 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2024 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: José Eugenio Ortiz Menéndez (E.T.S.I Minas i Eniergía). Segundu premiu: D. Emilio Navarro Arévalo (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). ==== Premiu de inovación eucativa ==== '''2018''': Jorge Bernabéu Larena (E.T.S. DE ING. DE CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2017''': José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) Araceli Hernández Bayo (E.T.S. ENGENIERUS ENDUSTRIALIS) '''2016''': Leonardo Fernández Jambrina (E.T.S.I. NAVALIS) Mª Dolores López González (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2015''': Mª Luisa CasaFuente (E.T.S.I. Topografía, Geodesia i Cartografía) Álvaro Ramírez Gómez. (E.T.S. Ingeniería i Diseñu Endustrial) Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura) Mención Especial Professor Gabriel Pinto Cañón (E.T.S.I. Endustrialis) '''2007''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2007 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2007 |fechaatcessu=2019</ref> Juan Blanco Cotano (EUIT Telecomunicación) Ana Casaravilla Gil (EU Arquitetura Técnica) Ángel García Beltrán (ETSI Endustrialis) Pilar Lafont Morga (ETSI Endustrialis) Raquel Martínez Fernández (ETSI Endustrialis) Mª Luisa Martínez Muneta (ETSI Endustrialis) Rosa Mª Masegosa Fanego (EUIT Aeronáutica) Ignacio los Ríos Carmena (ETSI Agrónomus) Carmen Sánchez Ávila (ETSI de Telecomunicación) Edmundo Tovar Caro (Facultá de Informática) ==== Premiu a los grupos de inovación eucativa ==== '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2025</ref> GIE CyberAula, coordinau pol Professor Juan Quema Vives (E.T.S. ENGENIERUS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''': GIE pala Docencia Inovadora en Máquinas (GIE_DIM), coordinau pol professor D. Andrés Díaz Lantada (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Dispositivus Aglutinadoris de Proyetus (DPA), coordinau pol professor D. Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura). '''2021''': GIE Educational Innovation in Chemical Engineering (EIChe), coordinau pol professor D. Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Mejora del Aprendizaçi dela Matemática ena Ingeniería (MAMI), coordinau pola profesora Dª. Mª Jesús Vázquez Gallo (E.T.S.I. Civil). '''2022''': GIE UPMaterialis (UPMAT), coordinau pol professor D. José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). GIE Didática dela Química, coordinau pola profesora Dª. María Martín Conde (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Zooinnova, coordinau pola profesora Dª. María Remedios Alvir Morencos (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Robotrader (RBT), coordinau pol professor D. Eduardo López Gonzalo (E.T.S.I. de Telecomunicación). '''2023''': GIE Grupo de Inovación Eucativa en Proyetus de Ingeniería (GIE-Project), coordinau pola profesora Dª. Alicia Perdigones Borderias (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Grupu de Inovación Eucativa Tresportis (GIE-TRANSPORT), coordinau pola profesora Dª. Begoña Guirao Abad (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Aprendizaçi de Metodologias Ativas (AMA), coordinau pola profesora Dª. María Emilia Román López (E.T.S. Arquitetura). '''2024''': GIE CyberAula, coordinau pol professor D. Enrique Barra Arias (E.T.S.I. de Telecomunicación) GIE Grau en Ingeniería de Materialis (GIE-GIM), coordinau pola profesora Dª. Beatriz Sanz Merino (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Arquitetura, aición i docencia esprimental (ARQADE), coordinau pol professor D. Agatángelo Soler Montellano (E.T.S. Arquitetura). == Referencias == {{listaref}} == Enlaces esternos == {{commons|Nuversidá Politécnica de Madrid}} [http://www.upm.es/ Página oficial dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://es.youtube.com/upm Canal UPM en YouTube] (es quiciás el canal en YouTube con mayol quantidá de conteníus delas Nuversidais Españolas, inclui conferencias i seminarius del mássimu interés) [http://www.upm.es/institucional/UPM/Centros Centros dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.upm.es/politecnica_virtual/ Politécnica Virtual] [https://web.archive.org/web/20081027104754/http://www.upm.es/laupm/servicios/bibliotecas/ Biblioteca Nuversitaria dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://oa.upm.es Archivu Digital UPM] [http://ocw.upm.es/ OpenCourseWare dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://da.upm.es/ Delegación de Alumnaus dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.shanghairanking.com/institution/polytechnic-university-of-madrid Ranking Shanghai (2025).601-700] 32dg46xac7k2bf71du8i6rlldxwj1nn 143448 143447 2026-06-03T01:46:22Z Olarcos 82 143448 wikitext text/x-wiki La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'atrueba l'estrucura departamental del Enstitutu Politécnicu Superiol de Madrid i se constitúi en Nuversidá Politécnica. |fechaatcessu=2021-03-11 |autol=Boletín Oficial del Estau |enlaceautol=Boletín Oficial del Estau |fecha=26 de marçu de 1971</ref> al agrupal divessus centrus ya centenarius qu'estavan ascritus a deliscentis organismus. Las sus facultais o escuelas impartin mayoritariamenti enseñanças técnicas, ya qu'ena su criación agrupó estas enseñanças mientris que las ciencias esprimentalis i umanidais fuerun agrupás ena [[Nuversidá Complutense de Madrid]]. Enos años 2008, 2009 i 2010 algunas delas sus antiguas escuelas d'engenierus técnicus i escuelas superiolis, comu las Engenierías Aeronáuticas o Agrónomus, sufrierun un prozessu de fusión pa adaptal-si alas nuevas titulacionis del [[Espuciu Uropeu de Educación Superiol]]. Surgierun nuevus centrus, localisaus enos mesmus eificius, inque endepandientis delos centrus desistentis anteriolis. La UPM á síu considerá delas mejoris nuversidais politécnicas d'España duranti los úrtimus años ena crasificación anual realisá pol diariu El Mundo.Cita web|url=https://www.upm.es/e-politecnica/?p=9629|títulu=La UPM, entri las cien mejoris nuversidais del mundu en empleabiliá Ogañu quatru Escuelas Técnicas Superiolis d'Engenierus tienin acreitación enternacional [[ABET]]<ref>:http://main.abet.org/aps/AccreditedProgramsDetails.aspx?OrganizationID=6257</ref> Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Minas i Eniergía, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Telecomunicación i Escuela Técnica Superiol d'Engenierus Endustrialis. == Campus i centrus docentis == Campus Centru (centrus dentru del cascu de [[Madrid]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Endustrialis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Endustrialis]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Diseñu Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Diseñu Endustrial]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Minas i Eniergía]]. [[Eificiu Retiru dela Escuela d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Eificiu Retiru)]]. [[Ciá Nuversitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]: [[Escuela Técnica Superior d'Arquitetura de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Arquitetura de Madrid]]. [[Escuela Técnica Superior d'Eificación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Eificación]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Aeronáutica i del Espuciu (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Aeronáutica i del Espuciu]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural]]. *** [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Montis]] (a estinguil). *** [[Escuela Nuversitaria de Engeniería Técnica Forestal (Nuversidá Politécnica de Madrid)|EUIT Forestal]] (a estinguil). [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Navalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Navalis]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Telecomunicación]]. [[Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti|Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti]] (INEF). Campus Montegancedo ([[Boadilla del Monti]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Informáticus]]. Campus Sul (Compleju Politécnicu de Vallecas): [[Centru Superiol de Diseñu de Moda de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Superiol de Diseñu de MoMadrid]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Sistemas Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Sistemas Informáticus]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Sistemas de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Sistemas de Telecomunicación]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía]]. == Enstitutus Nuversitarius == [[Enstitutu d'Eniergía Solar (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu d'Eniergía Solar]]. [[Enstitutu de Fusión Nuclear (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Fusión Nuclear]]. [[Enstitutu de Investigación del Automóvil (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Investigación del Automóvil]] (INSIA) [[Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva]] [[Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología]] (ISOM) == Centrus I+D == [[Centru de Investigación del Tresporti|Centru de Investigación del Tresporti]] (TRANSyT) [[Centru Láser (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Láser]] [[Centru de Domótica Entegral (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Domótica Entegral]] <ref>(CeDInt-UPM).cita web |url=http://www.cedint.org |títulu=CeDInt |fechaatcessu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510084737/http://www.cedint.org/ |fechaarchivu=10 de mayu de 2017</ref> [[Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas|Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas]] (CBGP). [[Centru de Tecnología Biomédica|Centru de Tecnología Biomédica]] (CTB). [[Centru de Eletrónica Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Eletrónica Endustrial]] (CEI).<ref>Cita noticia|títulu=CEI – Centru de Eletrónica Endustrial {{!}} Nuversidá Politécnica de Madrid|url=http://www.cei.upm.es/|fechaatcessu=21 de setiembri de 2017|periólicu=Centru de Eletrónica Endustrial - ETSII|idioma=en-US</ref> [[Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis|Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis]] (CEIGRAM). [[Centru de Investigación en Materialis Estruturalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Investigación en Materialis Estruturalis]] (CIME). [[Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu|Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu]] (itdUPM). [[Centru de Automática i Robótica (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Automática i Robótica]] (CAR UPM-CSIC).<ref>cita web |url=https://www.car.upm-csic.es/ |títulu=CAR UPM-CSIC |fechaatcessu=2017</ref> === Otros centrus === Parqui Científicu i Tecnológicu: [[Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid|Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid]] asitiau ena [[Facultá de Informática (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Facultá de Informática]]. [[E-USOC|Centru de Operacionis i Soporti a Usuarius (E-USOC)]] == Alumnaus == == Retoris == Dendi la constitución dela nuversidá, tienin síu retoris: [[Pío García-Escudero y Fernández de Urrutia|Pío García-Escudero i Fernández Urrutia]] (marçu - juliu 1971) [[José Luis Ramos Figueras]] (juliu 1971 - diziembri 1980) [[Rafael Portaencasa]] (diziembri 1980 - juniu 1995) [[Saturnino de la Plaza|Saturnino dela Plaza]] (juniu 1995 - abril 2004) [[Javier Uceda Antolín]] (abril 2004 - abril 2012) [[Carlos Conde Lázaro]] (abril 2012 - marçu 2016) [[Guillermo Cisneros Pérez]] (marçu 2016 - eneru 2025) [[Óscar García Suárez]] (eneru 2025 - ogañu) == Dotoris ''honoris causa'' == {{CP|Categoría:Dotoris honoris causa pola Nuversidá Politécnica de Madrid}} == Premius UPM == La Nuversidá Politécnica de Madrid otorga añalmenti divessus premius a professoris i investigadoris dela nuversidá assina comu a enstitucionis pola su laor en deliscentis aspetus relacionaus cola investigación. Los premiaus enas divessas edicionis segun la categoría ena que tienin recibíu el galardón son: === Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''' Vicente Sánchez Gálvez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=4f9b327845821610VgnVCM100000 |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> Claudio Aroca Hernández-Ros: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=c028327845821610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=arti |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Luis Alfonso Gil Sánchez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Montis, Forestal i del Meyu Natural.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=07cba8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': [[Asunción Gómez Pérez]]. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=d09505d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Mª Concepción Bielza Lozoya. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus. '''2013''': Francisco José Higuera Antón. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2012''': Juan Carlos Miñano Domínguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. '''2011''': Fernando García-Arenal Rodríguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Agronómica, Alimentación i Biosistemas. '''2010''': Antonio Crespo Martínez. Professor dela ETS d'Engenierus Endustrialis. '''2009''': Francisco Javier Llorca Martínez. Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus. '''2008''': Carlos Algora del Valle. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu proyeición dela ativiá investigadora dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor o investigador jovin menol de 35 años, en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''': Alejandro Rodríguez González: Professor Titulal de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=34ec2a228bc21610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=articulo |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Ramón Perea García-Calvo: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus de Montis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=727aa8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': Miroslav Vasic: Professor Ayudanti Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=205405d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Miguel Ángel Gómez Ruano: Professor Titulal de Nuversidá dela Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=3aebaa58ae52b410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2013''': Andrés Díaz Lantada: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=ee3fc1820b7d3410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2012''': Felipe Jiménez Alonso: Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=490bf89b9708c310VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2011''': Lucas Lacasa Saiz Arce: Professor dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2010''': Javier Segura Escudero: Professor Titulal de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus. '''2009''': Carlos Angulo Barrios: Professor Contratau Dotor del Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (ISOM-UPM). '''2008''': Carlos Rivera Lucas: Professor dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu de colaboración en investigación === '''2017''': [[Agencia Espacial Uropea]] [[Industria de Turbo Propulsoris|Industria de Turbo Propulsoris]] '''2016''': [[Sika AG]] '''2015''': [[Banco Santander]] '''2014''': [[Sacyr]] '''2013''': European Aeronautic Defense and Space Company '''2012''': [[Repsol]] '''2011''': Fertiberia '''2010''': [[Indra Sistemas]] '''2009''': Ansoft LLC === Premiu de cooperación enternacional en investigación pal desenvolvimiento === '''2017''': [[Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade|Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade]] '''2016''': [[Iberdrola]] '''2014''': Isabel Felipe Boente '''2013''': Luis Gil Sánchez '''2012''': Alfredo Blanco Andray '''2011''': Susana Muñoz Hernández '''2010''': Miguel Ángel Egido Aguilera === Premius de inovación docenti === Pola otra parti, el serviciu de inovación eucativa dela Nuversidá tamién otorga divessus premius con deliscentis categorías alos docentis o grupos de inovación eucativa. Los premiaus enas deliscentis anualidais son: ==== Premiu ala escelencia docenti ==== '''2015''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2015 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2015 |fechaatcessu=2018</ref> Jorge Enrique Pérez Martínez (E.T.S.I. Sistemas Informáticus). '''2016''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2016 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2016 |fechaatcessu=2018</ref> José Olarrea Busto (E.I. AERONÁUTICA I DEL ESPUCIU). '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2018</ref> Ángel Fidalgo Blanco (E.T.S. INGENIEROS MINAS Y ENERGÍA). '''2018''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2018 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2018 |fechaatcessu=2025</ref> Antonio Pérez Yuste (E.T.S. DE INGENIERÍA Y SISTEMAS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2019 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2019 |fechaatcessu=2025</ref> Atxu Amann i Alcocer (E.T.S. d'Arquitetura). '''2020''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2020 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2020 |fechaatcessu=2025</ref> Bartolomé Luque Serrano (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). '''2021''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2021 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2021 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: María Dolores López González (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). Segundu premiu: Araceli Hernández Bayo (E.T.S.I. Endustrialis). '''2022''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2022 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2022 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). Segundu premiu: Juan Carlos Mosquera Feijoo (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). '''2023''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2023 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2023 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: David Caballol Bartolomé (E.T.S.I. Eificación). Segundu premiu: Fernando Blasco Contreras (E.T.S.I. Montis, Forestal i Meyu Natural). '''2024''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2024 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2024 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: José Eugenio Ortiz Menéndez (E.T.S.I Minas i Eniergía). Segundu premiu: D. Emilio Navarro Arévalo (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). ==== Premiu de inovación eucativa ==== '''2018''': Jorge Bernabéu Larena (E.T.S. DE ING. DE CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2017''': José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) Araceli Hernández Bayo (E.T.S. ENGENIERUS ENDUSTRIALIS) '''2016''': Leonardo Fernández Jambrina (E.T.S.I. NAVALIS) Mª Dolores López González (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2015''': Mª Luisa CasaFuente (E.T.S.I. Topografía, Geodesia i Cartografía) Álvaro Ramírez Gómez. (E.T.S. Ingeniería i Diseñu Endustrial) Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura) Mención Especial Professor Gabriel Pinto Cañón (E.T.S.I. Endustrialis) '''2007''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2007 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2007 |fechaatcessu=2019</ref> Juan Blanco Cotano (EUIT Telecomunicación) Ana Casaravilla Gil (EU Arquitetura Técnica) Ángel García Beltrán (ETSI Endustrialis) Pilar Lafont Morga (ETSI Endustrialis) Raquel Martínez Fernández (ETSI Endustrialis) Mª Luisa Martínez Muneta (ETSI Endustrialis) Rosa Mª Masegosa Fanego (EUIT Aeronáutica) Ignacio los Ríos Carmena (ETSI Agrónomus) Carmen Sánchez Ávila (ETSI de Telecomunicación) Edmundo Tovar Caro (Facultá de Informática) ==== Premiu a los grupos de inovación eucativa ==== '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2025</ref> GIE CyberAula, coordinau pol Professor Juan Quema Vives (E.T.S. ENGENIERUS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''': GIE pala Docencia Inovadora en Máquinas (GIE_DIM), coordinau pol professor D. Andrés Díaz Lantada (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Dispositivus Aglutinadoris de Proyetus (DPA), coordinau pol professor D. Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura). '''2021''': GIE Educational Innovation in Chemical Engineering (EIChe), coordinau pol professor D. Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Mejora del Aprendizaçi dela Matemática ena Ingeniería (MAMI), coordinau pola profesora Dª. Mª Jesús Vázquez Gallo (E.T.S.I. Civil). '''2022''': GIE UPMaterialis (UPMAT), coordinau pol professor D. José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). GIE Didática dela Química, coordinau pola profesora Dª. María Martín Conde (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Zooinnova, coordinau pola profesora Dª. María Remedios Alvir Morencos (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Robotrader (RBT), coordinau pol professor D. Eduardo López Gonzalo (E.T.S.I. de Telecomunicación). '''2023''': GIE Grupo de Inovación Eucativa en Proyetus de Ingeniería (GIE-Project), coordinau pola profesora Dª. Alicia Perdigones Borderias (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Grupu de Inovación Eucativa Tresportis (GIE-TRANSPORT), coordinau pola profesora Dª. Begoña Guirao Abad (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Aprendizaçi de Metodologias Ativas (AMA), coordinau pola profesora Dª. María Emilia Román López (E.T.S. Arquitetura). '''2024''': GIE CyberAula, coordinau pol professor D. Enrique Barra Arias (E.T.S.I. de Telecomunicación) GIE Grau en Ingeniería de Materialis (GIE-GIM), coordinau pola profesora Dª. Beatriz Sanz Merino (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Arquitetura, aición i docencia esprimental (ARQADE), coordinau pol professor D. Agatángelo Soler Montellano (E.T.S. Arquitetura). == Referencias == {{listaref}} == Enlaces esternos == {{commons|Nuversidá Politécnica de Madrid}} [http://www.upm.es/ Página oficial dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://es.youtube.com/upm Canal UPM en YouTube] (es quiciás el canal en YouTube con mayol quantidá de conteníus delas Nuversidais Españolas, inclui conferencias i seminarius del mássimu interés) [http://www.upm.es/institucional/UPM/Centros Centros dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.upm.es/politecnica_virtual/ Politécnica Virtual] [https://web.archive.org/web/20081027104754/http://www.upm.es/laupm/servicios/bibliotecas/ Biblioteca Nuversitaria dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://oa.upm.es Archivu Digital UPM] [http://ocw.upm.es/ OpenCourseWare dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://da.upm.es/ Delegación de Alumnaus dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.shanghairanking.com/institution/polytechnic-university-of-madrid Ranking Shanghai (2025).601-700] tv56hi1d4qkv812u4x1hivna3rvlrp8 143449 143448 2026-06-03T01:46:36Z Olarcos 82 /* Alumnaus */ 143449 wikitext text/x-wiki La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'atrueba l'estrucura departamental del Enstitutu Politécnicu Superiol de Madrid i se constitúi en Nuversidá Politécnica. |fechaatcessu=2021-03-11 |autol=Boletín Oficial del Estau |enlaceautol=Boletín Oficial del Estau |fecha=26 de marçu de 1971</ref> al agrupal divessus centrus ya centenarius qu'estavan ascritus a deliscentis organismus. Las sus facultais o escuelas impartin mayoritariamenti enseñanças técnicas, ya qu'ena su criación agrupó estas enseñanças mientris que las ciencias esprimentalis i umanidais fuerun agrupás ena [[Nuversidá Complutense de Madrid]]. Enos años 2008, 2009 i 2010 algunas delas sus antiguas escuelas d'engenierus técnicus i escuelas superiolis, comu las Engenierías Aeronáuticas o Agrónomus, sufrierun un prozessu de fusión pa adaptal-si alas nuevas titulacionis del [[Espuciu Uropeu de Educación Superiol]]. Surgierun nuevus centrus, localisaus enos mesmus eificius, inque endepandientis delos centrus desistentis anteriolis. La UPM á síu considerá delas mejoris nuversidais politécnicas d'España duranti los úrtimus años ena crasificación anual realisá pol diariu El Mundo.Cita web|url=https://www.upm.es/e-politecnica/?p=9629|títulu=La UPM, entri las cien mejoris nuversidais del mundu en empleabiliá Ogañu quatru Escuelas Técnicas Superiolis d'Engenierus tienin acreitación enternacional [[ABET]]<ref>:http://main.abet.org/aps/AccreditedProgramsDetails.aspx?OrganizationID=6257</ref> Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Minas i Eniergía, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Telecomunicación i Escuela Técnica Superiol d'Engenierus Endustrialis. == Campus i centrus docentis == Campus Centru (centrus dentru del cascu de [[Madrid]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Endustrialis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Endustrialis]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Diseñu Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Diseñu Endustrial]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Minas i Eniergía]]. [[Eificiu Retiru dela Escuela d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Eificiu Retiru)]]. [[Ciá Nuversitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]: [[Escuela Técnica Superior d'Arquitetura de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Arquitetura de Madrid]]. [[Escuela Técnica Superior d'Eificación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Eificación]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Aeronáutica i del Espuciu (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Aeronáutica i del Espuciu]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural]]. *** [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Montis]] (a estinguil). *** [[Escuela Nuversitaria de Engeniería Técnica Forestal (Nuversidá Politécnica de Madrid)|EUIT Forestal]] (a estinguil). [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Navalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Navalis]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Telecomunicación]]. [[Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti|Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti]] (INEF). Campus Montegancedo ([[Boadilla del Monti]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Informáticus]]. Campus Sul (Compleju Politécnicu de Vallecas): [[Centru Superiol de Diseñu de Moda de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Superiol de Diseñu de MoMadrid]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Sistemas Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Sistemas Informáticus]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Sistemas de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Sistemas de Telecomunicación]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía]]. == Enstitutus Nuversitarius == [[Enstitutu d'Eniergía Solar (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu d'Eniergía Solar]]. [[Enstitutu de Fusión Nuclear (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Fusión Nuclear]]. [[Enstitutu de Investigación del Automóvil (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Investigación del Automóvil]] (INSIA) [[Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva]] [[Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología]] (ISOM) == Centrus I+D == [[Centru de Investigación del Tresporti|Centru de Investigación del Tresporti]] (TRANSyT) [[Centru Láser (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Láser]] [[Centru de Domótica Entegral (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Domótica Entegral]] <ref>(CeDInt-UPM).cita web |url=http://www.cedint.org |títulu=CeDInt |fechaatcessu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510084737/http://www.cedint.org/ |fechaarchivu=10 de mayu de 2017</ref> [[Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas|Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas]] (CBGP). [[Centru de Tecnología Biomédica|Centru de Tecnología Biomédica]] (CTB). [[Centru de Eletrónica Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Eletrónica Endustrial]] (CEI).<ref>Cita noticia|títulu=CEI – Centru de Eletrónica Endustrial {{!}} Nuversidá Politécnica de Madrid|url=http://www.cei.upm.es/|fechaatcessu=21 de setiembri de 2017|periólicu=Centru de Eletrónica Endustrial - ETSII|idioma=en-US</ref> [[Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis|Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis]] (CEIGRAM). [[Centru de Investigación en Materialis Estruturalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Investigación en Materialis Estruturalis]] (CIME). [[Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu|Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu]] (itdUPM). [[Centru de Automática i Robótica (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Automática i Robótica]] (CAR UPM-CSIC).<ref>cita web |url=https://www.car.upm-csic.es/ |títulu=CAR UPM-CSIC |fechaatcessu=2017</ref> === Otros centrus === Parqui Científicu i Tecnológicu: [[Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid|Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid]] asitiau ena [[Facultá de Informática (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Facultá de Informática]]. [[E-USOC|Centru de Operacionis i Soporti a Usuarius (E-USOC)]] == Retoris == Dendi la constitución dela nuversidá, tienin síu retoris: [[Pío García-Escudero y Fernández de Urrutia|Pío García-Escudero i Fernández Urrutia]] (marçu - juliu 1971) [[José Luis Ramos Figueras]] (juliu 1971 - diziembri 1980) [[Rafael Portaencasa]] (diziembri 1980 - juniu 1995) [[Saturnino de la Plaza|Saturnino dela Plaza]] (juniu 1995 - abril 2004) [[Javier Uceda Antolín]] (abril 2004 - abril 2012) [[Carlos Conde Lázaro]] (abril 2012 - marçu 2016) [[Guillermo Cisneros Pérez]] (marçu 2016 - eneru 2025) [[Óscar García Suárez]] (eneru 2025 - ogañu) == Dotoris ''honoris causa'' == {{CP|Categoría:Dotoris honoris causa pola Nuversidá Politécnica de Madrid}} == Premius UPM == La Nuversidá Politécnica de Madrid otorga añalmenti divessus premius a professoris i investigadoris dela nuversidá assina comu a enstitucionis pola su laor en deliscentis aspetus relacionaus cola investigación. Los premiaus enas divessas edicionis segun la categoría ena que tienin recibíu el galardón son: === Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''' Vicente Sánchez Gálvez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=4f9b327845821610VgnVCM100000 |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> Claudio Aroca Hernández-Ros: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=c028327845821610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=arti |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Luis Alfonso Gil Sánchez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Montis, Forestal i del Meyu Natural.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=07cba8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': [[Asunción Gómez Pérez]]. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=d09505d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Mª Concepción Bielza Lozoya. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus. '''2013''': Francisco José Higuera Antón. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2012''': Juan Carlos Miñano Domínguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. '''2011''': Fernando García-Arenal Rodríguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Agronómica, Alimentación i Biosistemas. '''2010''': Antonio Crespo Martínez. Professor dela ETS d'Engenierus Endustrialis. '''2009''': Francisco Javier Llorca Martínez. Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus. '''2008''': Carlos Algora del Valle. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu proyeición dela ativiá investigadora dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor o investigador jovin menol de 35 años, en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''': Alejandro Rodríguez González: Professor Titulal de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=34ec2a228bc21610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=articulo |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Ramón Perea García-Calvo: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus de Montis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=727aa8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': Miroslav Vasic: Professor Ayudanti Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=205405d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Miguel Ángel Gómez Ruano: Professor Titulal de Nuversidá dela Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=3aebaa58ae52b410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2013''': Andrés Díaz Lantada: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=ee3fc1820b7d3410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2012''': Felipe Jiménez Alonso: Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=490bf89b9708c310VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2011''': Lucas Lacasa Saiz Arce: Professor dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2010''': Javier Segura Escudero: Professor Titulal de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus. '''2009''': Carlos Angulo Barrios: Professor Contratau Dotor del Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (ISOM-UPM). '''2008''': Carlos Rivera Lucas: Professor dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu de colaboración en investigación === '''2017''': [[Agencia Espacial Uropea]] [[Industria de Turbo Propulsoris|Industria de Turbo Propulsoris]] '''2016''': [[Sika AG]] '''2015''': [[Banco Santander]] '''2014''': [[Sacyr]] '''2013''': European Aeronautic Defense and Space Company '''2012''': [[Repsol]] '''2011''': Fertiberia '''2010''': [[Indra Sistemas]] '''2009''': Ansoft LLC === Premiu de cooperación enternacional en investigación pal desenvolvimiento === '''2017''': [[Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade|Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade]] '''2016''': [[Iberdrola]] '''2014''': Isabel Felipe Boente '''2013''': Luis Gil Sánchez '''2012''': Alfredo Blanco Andray '''2011''': Susana Muñoz Hernández '''2010''': Miguel Ángel Egido Aguilera === Premius de inovación docenti === Pola otra parti, el serviciu de inovación eucativa dela Nuversidá tamién otorga divessus premius con deliscentis categorías alos docentis o grupos de inovación eucativa. Los premiaus enas deliscentis anualidais son: ==== Premiu ala escelencia docenti ==== '''2015''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2015 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2015 |fechaatcessu=2018</ref> Jorge Enrique Pérez Martínez (E.T.S.I. Sistemas Informáticus). '''2016''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2016 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2016 |fechaatcessu=2018</ref> José Olarrea Busto (E.I. AERONÁUTICA I DEL ESPUCIU). '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2018</ref> Ángel Fidalgo Blanco (E.T.S. INGENIEROS MINAS Y ENERGÍA). '''2018''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2018 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2018 |fechaatcessu=2025</ref> Antonio Pérez Yuste (E.T.S. DE INGENIERÍA Y SISTEMAS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2019 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2019 |fechaatcessu=2025</ref> Atxu Amann i Alcocer (E.T.S. d'Arquitetura). '''2020''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2020 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2020 |fechaatcessu=2025</ref> Bartolomé Luque Serrano (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). '''2021''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2021 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2021 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: María Dolores López González (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). Segundu premiu: Araceli Hernández Bayo (E.T.S.I. Endustrialis). '''2022''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2022 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2022 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). Segundu premiu: Juan Carlos Mosquera Feijoo (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). '''2023''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2023 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2023 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: David Caballol Bartolomé (E.T.S.I. Eificación). Segundu premiu: Fernando Blasco Contreras (E.T.S.I. Montis, Forestal i Meyu Natural). '''2024''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2024 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2024 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: José Eugenio Ortiz Menéndez (E.T.S.I Minas i Eniergía). Segundu premiu: D. Emilio Navarro Arévalo (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). ==== Premiu de inovación eucativa ==== '''2018''': Jorge Bernabéu Larena (E.T.S. DE ING. DE CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2017''': José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) Araceli Hernández Bayo (E.T.S. ENGENIERUS ENDUSTRIALIS) '''2016''': Leonardo Fernández Jambrina (E.T.S.I. NAVALIS) Mª Dolores López González (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2015''': Mª Luisa CasaFuente (E.T.S.I. Topografía, Geodesia i Cartografía) Álvaro Ramírez Gómez. (E.T.S. Ingeniería i Diseñu Endustrial) Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura) Mención Especial Professor Gabriel Pinto Cañón (E.T.S.I. Endustrialis) '''2007''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2007 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2007 |fechaatcessu=2019</ref> Juan Blanco Cotano (EUIT Telecomunicación) Ana Casaravilla Gil (EU Arquitetura Técnica) Ángel García Beltrán (ETSI Endustrialis) Pilar Lafont Morga (ETSI Endustrialis) Raquel Martínez Fernández (ETSI Endustrialis) Mª Luisa Martínez Muneta (ETSI Endustrialis) Rosa Mª Masegosa Fanego (EUIT Aeronáutica) Ignacio los Ríos Carmena (ETSI Agrónomus) Carmen Sánchez Ávila (ETSI de Telecomunicación) Edmundo Tovar Caro (Facultá de Informática) ==== Premiu a los grupos de inovación eucativa ==== '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2025</ref> GIE CyberAula, coordinau pol Professor Juan Quema Vives (E.T.S. ENGENIERUS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''': GIE pala Docencia Inovadora en Máquinas (GIE_DIM), coordinau pol professor D. Andrés Díaz Lantada (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Dispositivus Aglutinadoris de Proyetus (DPA), coordinau pol professor D. Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura). '''2021''': GIE Educational Innovation in Chemical Engineering (EIChe), coordinau pol professor D. Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Mejora del Aprendizaçi dela Matemática ena Ingeniería (MAMI), coordinau pola profesora Dª. Mª Jesús Vázquez Gallo (E.T.S.I. Civil). '''2022''': GIE UPMaterialis (UPMAT), coordinau pol professor D. José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). GIE Didática dela Química, coordinau pola profesora Dª. María Martín Conde (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Zooinnova, coordinau pola profesora Dª. María Remedios Alvir Morencos (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Robotrader (RBT), coordinau pol professor D. Eduardo López Gonzalo (E.T.S.I. de Telecomunicación). '''2023''': GIE Grupo de Inovación Eucativa en Proyetus de Ingeniería (GIE-Project), coordinau pola profesora Dª. Alicia Perdigones Borderias (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Grupu de Inovación Eucativa Tresportis (GIE-TRANSPORT), coordinau pola profesora Dª. Begoña Guirao Abad (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Aprendizaçi de Metodologias Ativas (AMA), coordinau pola profesora Dª. María Emilia Román López (E.T.S. Arquitetura). '''2024''': GIE CyberAula, coordinau pol professor D. Enrique Barra Arias (E.T.S.I. de Telecomunicación) GIE Grau en Ingeniería de Materialis (GIE-GIM), coordinau pola profesora Dª. Beatriz Sanz Merino (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Arquitetura, aición i docencia esprimental (ARQADE), coordinau pol professor D. Agatángelo Soler Montellano (E.T.S. Arquitetura). == Referencias == {{listaref}} == Enlaces esternos == {{commons|Nuversidá Politécnica de Madrid}} [http://www.upm.es/ Página oficial dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://es.youtube.com/upm Canal UPM en YouTube] (es quiciás el canal en YouTube con mayol quantidá de conteníus delas Nuversidais Españolas, inclui conferencias i seminarius del mássimu interés) [http://www.upm.es/institucional/UPM/Centros Centros dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.upm.es/politecnica_virtual/ Politécnica Virtual] [https://web.archive.org/web/20081027104754/http://www.upm.es/laupm/servicios/bibliotecas/ Biblioteca Nuversitaria dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://oa.upm.es Archivu Digital UPM] [http://ocw.upm.es/ OpenCourseWare dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://da.upm.es/ Delegación de Alumnaus dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.shanghairanking.com/institution/polytechnic-university-of-madrid Ranking Shanghai (2025).601-700] 4uuuvwcan7ifhueokognwherrhc8ztk 143450 143449 2026-06-03T01:47:00Z Olarcos 82 143450 wikitext text/x-wiki [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Ingenieros Agrónomos, con una muestra de maquinaria agrícola; Madrid, España.jpg|thumb|Sela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginiería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginiería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]].]] [[Archivu:Rectorado de la Universidad Politécnica de Madrid 01.jpg|thumb|220px|Rectorau.]] [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Madrid - 01.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Arquitetura de Madril (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Arquitetura Madril]].]] [[Archivu:UPM-FI--06--Bloque 1.jpg|thumb|220px|Bloqui 1 dela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus Enformáticus (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Enformáticus]].]] [[Archivu:UPM-IES.jpg|thumb|220px|[[Enstitutu d'Eniergía Solal (Nuversidá Politécnica de Madril)|Enstitutu Eniergía Solal]].]] [[Archivu:Etsiminasmadrid.JPG|thumb|222px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus de Minas i Eniergía]].]] [[Archivu:INEF-UPM.jpg|thumb|220px|[[Facultá de Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti|Facultá Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti]].]] [[Archivu:ETSI_de_Montes_UPM_Entrada.JPG|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Montis]].]] [[Archivu:ETSICCP (Edificio Retiro) - Acceso principal.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)|ETS Inginierus Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)]].]] [[Archivu:UPM-CeSViMa-SupercomputadorMagerit.jpg|thumb|222px|Supercomputador [[Magerit]] ([[CeSViMa]])]] La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'atrueba l'estrucura departamental del Enstitutu Politécnicu Superiol de Madrid i se constitúi en Nuversidá Politécnica. |fechaatcessu=2021-03-11 |autol=Boletín Oficial del Estau |enlaceautol=Boletín Oficial del Estau |fecha=26 de marçu de 1971</ref> al agrupal divessus centrus ya centenarius qu'estavan ascritus a deliscentis organismus. Las sus facultais o escuelas impartin mayoritariamenti enseñanças técnicas, ya qu'ena su criación agrupó estas enseñanças mientris que las ciencias esprimentalis i umanidais fuerun agrupás ena [[Nuversidá Complutense de Madrid]]. Enos años 2008, 2009 i 2010 algunas delas sus antiguas escuelas d'engenierus técnicus i escuelas superiolis, comu las Engenierías Aeronáuticas o Agrónomus, sufrierun un prozessu de fusión pa adaptal-si alas nuevas titulacionis del [[Espuciu Uropeu de Educación Superiol]]. Surgierun nuevus centrus, localisaus enos mesmus eificius, inque endepandientis delos centrus desistentis anteriolis. La UPM á síu considerá delas mejoris nuversidais politécnicas d'España duranti los úrtimus años ena crasificación anual realisá pol diariu El Mundo.Cita web|url=https://www.upm.es/e-politecnica/?p=9629|títulu=La UPM, entri las cien mejoris nuversidais del mundu en empleabiliá Ogañu quatru Escuelas Técnicas Superiolis d'Engenierus tienin acreitación enternacional [[ABET]]<ref>:http://main.abet.org/aps/AccreditedProgramsDetails.aspx?OrganizationID=6257</ref> Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Minas i Eniergía, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Telecomunicación i Escuela Técnica Superiol d'Engenierus Endustrialis. == Campus i centrus docentis == Campus Centru (centrus dentru del cascu de [[Madrid]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Endustrialis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Endustrialis]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Diseñu Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Diseñu Endustrial]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Minas i Eniergía]]. [[Eificiu Retiru dela Escuela d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Eificiu Retiru)]]. [[Ciá Nuversitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]: [[Escuela Técnica Superior d'Arquitetura de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Arquitetura de Madrid]]. [[Escuela Técnica Superior d'Eificación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Eificación]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Aeronáutica i del Espuciu (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Aeronáutica i del Espuciu]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural]]. *** [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Montis]] (a estinguil). *** [[Escuela Nuversitaria de Engeniería Técnica Forestal (Nuversidá Politécnica de Madrid)|EUIT Forestal]] (a estinguil). [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Navalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Navalis]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Telecomunicación]]. [[Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti|Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti]] (INEF). Campus Montegancedo ([[Boadilla del Monti]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Informáticus]]. Campus Sul (Compleju Politécnicu de Vallecas): [[Centru Superiol de Diseñu de Moda de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Superiol de Diseñu de MoMadrid]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Sistemas Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Sistemas Informáticus]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Sistemas de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Sistemas de Telecomunicación]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía]]. == Enstitutus Nuversitarius == [[Enstitutu d'Eniergía Solar (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu d'Eniergía Solar]]. [[Enstitutu de Fusión Nuclear (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Fusión Nuclear]]. [[Enstitutu de Investigación del Automóvil (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Investigación del Automóvil]] (INSIA) [[Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva]] [[Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología]] (ISOM) == Centrus I+D == [[Centru de Investigación del Tresporti|Centru de Investigación del Tresporti]] (TRANSyT) [[Centru Láser (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Láser]] [[Centru de Domótica Entegral (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Domótica Entegral]] <ref>(CeDInt-UPM).cita web |url=http://www.cedint.org |títulu=CeDInt |fechaatcessu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510084737/http://www.cedint.org/ |fechaarchivu=10 de mayu de 2017</ref> [[Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas|Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas]] (CBGP). [[Centru de Tecnología Biomédica|Centru de Tecnología Biomédica]] (CTB). [[Centru de Eletrónica Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Eletrónica Endustrial]] (CEI).<ref>Cita noticia|títulu=CEI – Centru de Eletrónica Endustrial {{!}} Nuversidá Politécnica de Madrid|url=http://www.cei.upm.es/|fechaatcessu=21 de setiembri de 2017|periólicu=Centru de Eletrónica Endustrial - ETSII|idioma=en-US</ref> [[Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis|Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis]] (CEIGRAM). [[Centru de Investigación en Materialis Estruturalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Investigación en Materialis Estruturalis]] (CIME). [[Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu|Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu]] (itdUPM). [[Centru de Automática i Robótica (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Automática i Robótica]] (CAR UPM-CSIC).<ref>cita web |url=https://www.car.upm-csic.es/ |títulu=CAR UPM-CSIC |fechaatcessu=2017</ref> === Otros centrus === Parqui Científicu i Tecnológicu: [[Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid|Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid]] asitiau ena [[Facultá de Informática (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Facultá de Informática]]. [[E-USOC|Centru de Operacionis i Soporti a Usuarius (E-USOC)]] == Retoris == Dendi la constitución dela nuversidá, tienin síu retoris: [[Pío García-Escudero y Fernández de Urrutia|Pío García-Escudero i Fernández Urrutia]] (marçu - juliu 1971) [[José Luis Ramos Figueras]] (juliu 1971 - diziembri 1980) [[Rafael Portaencasa]] (diziembri 1980 - juniu 1995) [[Saturnino de la Plaza|Saturnino dela Plaza]] (juniu 1995 - abril 2004) [[Javier Uceda Antolín]] (abril 2004 - abril 2012) [[Carlos Conde Lázaro]] (abril 2012 - marçu 2016) [[Guillermo Cisneros Pérez]] (marçu 2016 - eneru 2025) [[Óscar García Suárez]] (eneru 2025 - ogañu) == Dotoris ''honoris causa'' == {{CP|Categoría:Dotoris honoris causa pola Nuversidá Politécnica de Madrid}} == Premius UPM == La Nuversidá Politécnica de Madrid otorga añalmenti divessus premius a professoris i investigadoris dela nuversidá assina comu a enstitucionis pola su laor en deliscentis aspetus relacionaus cola investigación. Los premiaus enas divessas edicionis segun la categoría ena que tienin recibíu el galardón son: === Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''' Vicente Sánchez Gálvez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=4f9b327845821610VgnVCM100000 |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> Claudio Aroca Hernández-Ros: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=c028327845821610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=arti |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Luis Alfonso Gil Sánchez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Montis, Forestal i del Meyu Natural.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=07cba8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': [[Asunción Gómez Pérez]]. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=d09505d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Mª Concepción Bielza Lozoya. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus. '''2013''': Francisco José Higuera Antón. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2012''': Juan Carlos Miñano Domínguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. '''2011''': Fernando García-Arenal Rodríguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Agronómica, Alimentación i Biosistemas. '''2010''': Antonio Crespo Martínez. Professor dela ETS d'Engenierus Endustrialis. '''2009''': Francisco Javier Llorca Martínez. Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus. '''2008''': Carlos Algora del Valle. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu proyeición dela ativiá investigadora dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor o investigador jovin menol de 35 años, en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''': Alejandro Rodríguez González: Professor Titulal de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=34ec2a228bc21610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=articulo |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Ramón Perea García-Calvo: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus de Montis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=727aa8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': Miroslav Vasic: Professor Ayudanti Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=205405d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Miguel Ángel Gómez Ruano: Professor Titulal de Nuversidá dela Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=3aebaa58ae52b410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2013''': Andrés Díaz Lantada: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=ee3fc1820b7d3410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2012''': Felipe Jiménez Alonso: Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=490bf89b9708c310VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2011''': Lucas Lacasa Saiz Arce: Professor dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2010''': Javier Segura Escudero: Professor Titulal de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus. '''2009''': Carlos Angulo Barrios: Professor Contratau Dotor del Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (ISOM-UPM). '''2008''': Carlos Rivera Lucas: Professor dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu de colaboración en investigación === '''2017''': [[Agencia Espacial Uropea]] [[Industria de Turbo Propulsoris|Industria de Turbo Propulsoris]] '''2016''': [[Sika AG]] '''2015''': [[Banco Santander]] '''2014''': [[Sacyr]] '''2013''': European Aeronautic Defense and Space Company '''2012''': [[Repsol]] '''2011''': Fertiberia '''2010''': [[Indra Sistemas]] '''2009''': Ansoft LLC === Premiu de cooperación enternacional en investigación pal desenvolvimiento === '''2017''': [[Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade|Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade]] '''2016''': [[Iberdrola]] '''2014''': Isabel Felipe Boente '''2013''': Luis Gil Sánchez '''2012''': Alfredo Blanco Andray '''2011''': Susana Muñoz Hernández '''2010''': Miguel Ángel Egido Aguilera === Premius de inovación docenti === Pola otra parti, el serviciu de inovación eucativa dela Nuversidá tamién otorga divessus premius con deliscentis categorías alos docentis o grupos de inovación eucativa. Los premiaus enas deliscentis anualidais son: ==== Premiu ala escelencia docenti ==== '''2015''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2015 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2015 |fechaatcessu=2018</ref> Jorge Enrique Pérez Martínez (E.T.S.I. Sistemas Informáticus). '''2016''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2016 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2016 |fechaatcessu=2018</ref> José Olarrea Busto (E.I. AERONÁUTICA I DEL ESPUCIU). '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2018</ref> Ángel Fidalgo Blanco (E.T.S. INGENIEROS MINAS Y ENERGÍA). '''2018''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2018 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2018 |fechaatcessu=2025</ref> Antonio Pérez Yuste (E.T.S. DE INGENIERÍA Y SISTEMAS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2019 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2019 |fechaatcessu=2025</ref> Atxu Amann i Alcocer (E.T.S. d'Arquitetura). '''2020''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2020 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2020 |fechaatcessu=2025</ref> Bartolomé Luque Serrano (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). '''2021''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2021 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2021 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: María Dolores López González (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). Segundu premiu: Araceli Hernández Bayo (E.T.S.I. Endustrialis). '''2022''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2022 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2022 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). Segundu premiu: Juan Carlos Mosquera Feijoo (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). '''2023''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2023 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2023 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: David Caballol Bartolomé (E.T.S.I. Eificación). Segundu premiu: Fernando Blasco Contreras (E.T.S.I. Montis, Forestal i Meyu Natural). '''2024''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2024 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2024 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: José Eugenio Ortiz Menéndez (E.T.S.I Minas i Eniergía). Segundu premiu: D. Emilio Navarro Arévalo (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). ==== Premiu de inovación eucativa ==== '''2018''': Jorge Bernabéu Larena (E.T.S. DE ING. DE CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2017''': José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) Araceli Hernández Bayo (E.T.S. ENGENIERUS ENDUSTRIALIS) '''2016''': Leonardo Fernández Jambrina (E.T.S.I. NAVALIS) Mª Dolores López González (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2015''': Mª Luisa CasaFuente (E.T.S.I. Topografía, Geodesia i Cartografía) Álvaro Ramírez Gómez. (E.T.S. Ingeniería i Diseñu Endustrial) Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura) Mención Especial Professor Gabriel Pinto Cañón (E.T.S.I. Endustrialis) '''2007''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2007 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2007 |fechaatcessu=2019</ref> Juan Blanco Cotano (EUIT Telecomunicación) Ana Casaravilla Gil (EU Arquitetura Técnica) Ángel García Beltrán (ETSI Endustrialis) Pilar Lafont Morga (ETSI Endustrialis) Raquel Martínez Fernández (ETSI Endustrialis) Mª Luisa Martínez Muneta (ETSI Endustrialis) Rosa Mª Masegosa Fanego (EUIT Aeronáutica) Ignacio los Ríos Carmena (ETSI Agrónomus) Carmen Sánchez Ávila (ETSI de Telecomunicación) Edmundo Tovar Caro (Facultá de Informática) ==== Premiu a los grupos de inovación eucativa ==== '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2025</ref> GIE CyberAula, coordinau pol Professor Juan Quema Vives (E.T.S. ENGENIERUS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''': GIE pala Docencia Inovadora en Máquinas (GIE_DIM), coordinau pol professor D. Andrés Díaz Lantada (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Dispositivus Aglutinadoris de Proyetus (DPA), coordinau pol professor D. Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura). '''2021''': GIE Educational Innovation in Chemical Engineering (EIChe), coordinau pol professor D. Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Mejora del Aprendizaçi dela Matemática ena Ingeniería (MAMI), coordinau pola profesora Dª. Mª Jesús Vázquez Gallo (E.T.S.I. Civil). '''2022''': GIE UPMaterialis (UPMAT), coordinau pol professor D. José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). GIE Didática dela Química, coordinau pola profesora Dª. María Martín Conde (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Zooinnova, coordinau pola profesora Dª. María Remedios Alvir Morencos (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Robotrader (RBT), coordinau pol professor D. Eduardo López Gonzalo (E.T.S.I. de Telecomunicación). '''2023''': GIE Grupo de Inovación Eucativa en Proyetus de Ingeniería (GIE-Project), coordinau pola profesora Dª. Alicia Perdigones Borderias (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Grupu de Inovación Eucativa Tresportis (GIE-TRANSPORT), coordinau pola profesora Dª. Begoña Guirao Abad (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Aprendizaçi de Metodologias Ativas (AMA), coordinau pola profesora Dª. María Emilia Román López (E.T.S. Arquitetura). '''2024''': GIE CyberAula, coordinau pol professor D. Enrique Barra Arias (E.T.S.I. de Telecomunicación) GIE Grau en Ingeniería de Materialis (GIE-GIM), coordinau pola profesora Dª. Beatriz Sanz Merino (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Arquitetura, aición i docencia esprimental (ARQADE), coordinau pol professor D. Agatángelo Soler Montellano (E.T.S. Arquitetura). == Referencias == {{listaref}} == Enlaces esternos == {{commons|Nuversidá Politécnica de Madrid}} [http://www.upm.es/ Página oficial dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://es.youtube.com/upm Canal UPM en YouTube] (es quiciás el canal en YouTube con mayol quantidá de conteníus delas Nuversidais Españolas, inclui conferencias i seminarius del mássimu interés) [http://www.upm.es/institucional/UPM/Centros Centros dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.upm.es/politecnica_virtual/ Politécnica Virtual] [https://web.archive.org/web/20081027104754/http://www.upm.es/laupm/servicios/bibliotecas/ Biblioteca Nuversitaria dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://oa.upm.es Archivu Digital UPM] [http://ocw.upm.es/ OpenCourseWare dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://da.upm.es/ Delegación de Alumnaus dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.shanghairanking.com/institution/polytechnic-university-of-madrid Ranking Shanghai (2025).601-700] k7l3g53msrktb81itk6i4mp3rcqgzta 143451 143450 2026-06-03T01:47:19Z Olarcos 82 /* Premiu de colaboración en investigación */ 143451 wikitext text/x-wiki [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Ingenieros Agrónomos, con una muestra de maquinaria agrícola; Madrid, España.jpg|thumb|Sela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginiería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginiería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]].]] [[Archivu:Rectorado de la Universidad Politécnica de Madrid 01.jpg|thumb|220px|Rectorau.]] [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Madrid - 01.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Arquitetura de Madril (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Arquitetura Madril]].]] [[Archivu:UPM-FI--06--Bloque 1.jpg|thumb|220px|Bloqui 1 dela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus Enformáticus (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Enformáticus]].]] [[Archivu:UPM-IES.jpg|thumb|220px|[[Enstitutu d'Eniergía Solal (Nuversidá Politécnica de Madril)|Enstitutu Eniergía Solal]].]] [[Archivu:Etsiminasmadrid.JPG|thumb|222px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus de Minas i Eniergía]].]] [[Archivu:INEF-UPM.jpg|thumb|220px|[[Facultá de Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti|Facultá Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti]].]] [[Archivu:ETSI_de_Montes_UPM_Entrada.JPG|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Montis]].]] [[Archivu:ETSICCP (Edificio Retiro) - Acceso principal.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)|ETS Inginierus Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)]].]] [[Archivu:UPM-CeSViMa-SupercomputadorMagerit.jpg|thumb|222px|Supercomputador [[Magerit]] ([[CeSViMa]])]] La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'atrueba l'estrucura departamental del Enstitutu Politécnicu Superiol de Madrid i se constitúi en Nuversidá Politécnica. |fechaatcessu=2021-03-11 |autol=Boletín Oficial del Estau |enlaceautol=Boletín Oficial del Estau |fecha=26 de marçu de 1971</ref> al agrupal divessus centrus ya centenarius qu'estavan ascritus a deliscentis organismus. Las sus facultais o escuelas impartin mayoritariamenti enseñanças técnicas, ya qu'ena su criación agrupó estas enseñanças mientris que las ciencias esprimentalis i umanidais fuerun agrupás ena [[Nuversidá Complutense de Madrid]]. Enos años 2008, 2009 i 2010 algunas delas sus antiguas escuelas d'engenierus técnicus i escuelas superiolis, comu las Engenierías Aeronáuticas o Agrónomus, sufrierun un prozessu de fusión pa adaptal-si alas nuevas titulacionis del [[Espuciu Uropeu de Educación Superiol]]. Surgierun nuevus centrus, localisaus enos mesmus eificius, inque endepandientis delos centrus desistentis anteriolis. La UPM á síu considerá delas mejoris nuversidais politécnicas d'España duranti los úrtimus años ena crasificación anual realisá pol diariu El Mundo.Cita web|url=https://www.upm.es/e-politecnica/?p=9629|títulu=La UPM, entri las cien mejoris nuversidais del mundu en empleabiliá Ogañu quatru Escuelas Técnicas Superiolis d'Engenierus tienin acreitación enternacional [[ABET]]<ref>:http://main.abet.org/aps/AccreditedProgramsDetails.aspx?OrganizationID=6257</ref> Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Minas i Eniergía, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Telecomunicación i Escuela Técnica Superiol d'Engenierus Endustrialis. == Campus i centrus docentis == Campus Centru (centrus dentru del cascu de [[Madrid]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Endustrialis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Endustrialis]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Diseñu Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Diseñu Endustrial]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Minas i Eniergía]]. [[Eificiu Retiru dela Escuela d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Eificiu Retiru)]]. [[Ciá Nuversitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]: [[Escuela Técnica Superior d'Arquitetura de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Arquitetura de Madrid]]. [[Escuela Técnica Superior d'Eificación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Eificación]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Aeronáutica i del Espuciu (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Aeronáutica i del Espuciu]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural]]. *** [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Montis]] (a estinguil). *** [[Escuela Nuversitaria de Engeniería Técnica Forestal (Nuversidá Politécnica de Madrid)|EUIT Forestal]] (a estinguil). [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Navalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Navalis]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Telecomunicación]]. [[Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti|Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti]] (INEF). Campus Montegancedo ([[Boadilla del Monti]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Informáticus]]. Campus Sul (Compleju Politécnicu de Vallecas): [[Centru Superiol de Diseñu de Moda de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Superiol de Diseñu de MoMadrid]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Sistemas Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Sistemas Informáticus]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Sistemas de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Sistemas de Telecomunicación]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía]]. == Enstitutus Nuversitarius == [[Enstitutu d'Eniergía Solar (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu d'Eniergía Solar]]. [[Enstitutu de Fusión Nuclear (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Fusión Nuclear]]. [[Enstitutu de Investigación del Automóvil (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Investigación del Automóvil]] (INSIA) [[Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva]] [[Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología]] (ISOM) == Centrus I+D == [[Centru de Investigación del Tresporti|Centru de Investigación del Tresporti]] (TRANSyT) [[Centru Láser (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Láser]] [[Centru de Domótica Entegral (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Domótica Entegral]] <ref>(CeDInt-UPM).cita web |url=http://www.cedint.org |títulu=CeDInt |fechaatcessu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510084737/http://www.cedint.org/ |fechaarchivu=10 de mayu de 2017</ref> [[Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas|Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas]] (CBGP). [[Centru de Tecnología Biomédica|Centru de Tecnología Biomédica]] (CTB). [[Centru de Eletrónica Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Eletrónica Endustrial]] (CEI).<ref>Cita noticia|títulu=CEI – Centru de Eletrónica Endustrial {{!}} Nuversidá Politécnica de Madrid|url=http://www.cei.upm.es/|fechaatcessu=21 de setiembri de 2017|periólicu=Centru de Eletrónica Endustrial - ETSII|idioma=en-US</ref> [[Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis|Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis]] (CEIGRAM). [[Centru de Investigación en Materialis Estruturalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Investigación en Materialis Estruturalis]] (CIME). [[Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu|Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu]] (itdUPM). [[Centru de Automática i Robótica (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Automática i Robótica]] (CAR UPM-CSIC).<ref>cita web |url=https://www.car.upm-csic.es/ |títulu=CAR UPM-CSIC |fechaatcessu=2017</ref> === Otros centrus === Parqui Científicu i Tecnológicu: [[Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid|Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid]] asitiau ena [[Facultá de Informática (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Facultá de Informática]]. [[E-USOC|Centru de Operacionis i Soporti a Usuarius (E-USOC)]] == Retoris == Dendi la constitución dela nuversidá, tienin síu retoris: [[Pío García-Escudero y Fernández de Urrutia|Pío García-Escudero i Fernández Urrutia]] (marçu - juliu 1971) [[José Luis Ramos Figueras]] (juliu 1971 - diziembri 1980) [[Rafael Portaencasa]] (diziembri 1980 - juniu 1995) [[Saturnino de la Plaza|Saturnino dela Plaza]] (juniu 1995 - abril 2004) [[Javier Uceda Antolín]] (abril 2004 - abril 2012) [[Carlos Conde Lázaro]] (abril 2012 - marçu 2016) [[Guillermo Cisneros Pérez]] (marçu 2016 - eneru 2025) [[Óscar García Suárez]] (eneru 2025 - ogañu) == Dotoris ''honoris causa'' == {{CP|Categoría:Dotoris honoris causa pola Nuversidá Politécnica de Madrid}} == Premius UPM == La Nuversidá Politécnica de Madrid otorga añalmenti divessus premius a professoris i investigadoris dela nuversidá assina comu a enstitucionis pola su laor en deliscentis aspetus relacionaus cola investigación. Los premiaus enas divessas edicionis segun la categoría ena que tienin recibíu el galardón son: === Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''' Vicente Sánchez Gálvez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=4f9b327845821610VgnVCM100000 |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> Claudio Aroca Hernández-Ros: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=c028327845821610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=arti |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Luis Alfonso Gil Sánchez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Montis, Forestal i del Meyu Natural.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=07cba8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': [[Asunción Gómez Pérez]]. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=d09505d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Mª Concepción Bielza Lozoya. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus. '''2013''': Francisco José Higuera Antón. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2012''': Juan Carlos Miñano Domínguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. '''2011''': Fernando García-Arenal Rodríguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Agronómica, Alimentación i Biosistemas. '''2010''': Antonio Crespo Martínez. Professor dela ETS d'Engenierus Endustrialis. '''2009''': Francisco Javier Llorca Martínez. Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus. '''2008''': Carlos Algora del Valle. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu proyeición dela ativiá investigadora dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor o investigador jovin menol de 35 años, en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''': Alejandro Rodríguez González: Professor Titulal de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=34ec2a228bc21610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=articulo |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Ramón Perea García-Calvo: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus de Montis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=727aa8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': Miroslav Vasic: Professor Ayudanti Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=205405d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Miguel Ángel Gómez Ruano: Professor Titulal de Nuversidá dela Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=3aebaa58ae52b410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2013''': Andrés Díaz Lantada: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=ee3fc1820b7d3410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2012''': Felipe Jiménez Alonso: Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=490bf89b9708c310VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2011''': Lucas Lacasa Saiz Arce: Professor dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2010''': Javier Segura Escudero: Professor Titulal de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus. '''2009''': Carlos Angulo Barrios: Professor Contratau Dotor del Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (ISOM-UPM). '''2008''': Carlos Rivera Lucas: Professor dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu de colaboración en investigación === '''2017''': [[Agencia Espacial Uropea]] [[Industria de Turbo Propulsoris|Industria de Turbo Propulsoris]] '''2016''': [[Sika AG]] '''2015''': [[Banco Santander]] '''2014''': [[Sacyr]] '''2013''': European Aeronautic Defense and Space Company '''2012''': [[Repsol]] '''2011''': Fertiberia '''2010''': [[Indra Sistemas]] '''2009''': Ansoft LLC === Premiu de cooperación enternacional en investigación pal desenvolvimiento === '''2017''': [[Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade|Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade]] '''2016''': [[Iberdrola]] '''2014''': Isabel Felipe Boente '''2013''': Luis Gil Sánchez '''2012''': Alfredo Blanco Andray '''2011''': Susana Muñoz Hernández '''2010''': Miguel Ángel Egido Aguilera === Premius de inovación docenti === Pola otra parti, el serviciu de inovación eucativa dela Nuversidá tamién otorga divessus premius con deliscentis categorías alos docentis o grupos de inovación eucativa. Los premiaus enas deliscentis anualidais son: ==== Premiu ala escelencia docenti ==== '''2015''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2015 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2015 |fechaatcessu=2018</ref> Jorge Enrique Pérez Martínez (E.T.S.I. Sistemas Informáticus). '''2016''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2016 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2016 |fechaatcessu=2018</ref> José Olarrea Busto (E.I. AERONÁUTICA I DEL ESPUCIU). '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2018</ref> Ángel Fidalgo Blanco (E.T.S. INGENIEROS MINAS Y ENERGÍA). '''2018''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2018 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2018 |fechaatcessu=2025</ref> Antonio Pérez Yuste (E.T.S. DE INGENIERÍA Y SISTEMAS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2019 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2019 |fechaatcessu=2025</ref> Atxu Amann i Alcocer (E.T.S. d'Arquitetura). '''2020''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2020 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2020 |fechaatcessu=2025</ref> Bartolomé Luque Serrano (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). '''2021''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2021 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2021 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: María Dolores López González (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). Segundu premiu: Araceli Hernández Bayo (E.T.S.I. Endustrialis). '''2022''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2022 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2022 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). Segundu premiu: Juan Carlos Mosquera Feijoo (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). '''2023''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2023 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2023 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: David Caballol Bartolomé (E.T.S.I. Eificación). Segundu premiu: Fernando Blasco Contreras (E.T.S.I. Montis, Forestal i Meyu Natural). '''2024''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2024 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2024 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: José Eugenio Ortiz Menéndez (E.T.S.I Minas i Eniergía). Segundu premiu: D. Emilio Navarro Arévalo (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). ==== Premiu de inovación eucativa ==== '''2018''': Jorge Bernabéu Larena (E.T.S. DE ING. DE CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2017''': José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) Araceli Hernández Bayo (E.T.S. ENGENIERUS ENDUSTRIALIS) '''2016''': Leonardo Fernández Jambrina (E.T.S.I. NAVALIS) Mª Dolores López González (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2015''': Mª Luisa CasaFuente (E.T.S.I. Topografía, Geodesia i Cartografía) Álvaro Ramírez Gómez. (E.T.S. Ingeniería i Diseñu Endustrial) Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura) Mención Especial Professor Gabriel Pinto Cañón (E.T.S.I. Endustrialis) '''2007''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2007 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2007 |fechaatcessu=2019</ref> Juan Blanco Cotano (EUIT Telecomunicación) Ana Casaravilla Gil (EU Arquitetura Técnica) Ángel García Beltrán (ETSI Endustrialis) Pilar Lafont Morga (ETSI Endustrialis) Raquel Martínez Fernández (ETSI Endustrialis) Mª Luisa Martínez Muneta (ETSI Endustrialis) Rosa Mª Masegosa Fanego (EUIT Aeronáutica) Ignacio los Ríos Carmena (ETSI Agrónomus) Carmen Sánchez Ávila (ETSI de Telecomunicación) Edmundo Tovar Caro (Facultá de Informática) ==== Premiu a los grupos de inovación eucativa ==== '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2025</ref> GIE CyberAula, coordinau pol Professor Juan Quema Vives (E.T.S. ENGENIERUS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''': GIE pala Docencia Inovadora en Máquinas (GIE_DIM), coordinau pol professor D. Andrés Díaz Lantada (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Dispositivus Aglutinadoris de Proyetus (DPA), coordinau pol professor D. Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura). '''2021''': GIE Educational Innovation in Chemical Engineering (EIChe), coordinau pol professor D. Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Mejora del Aprendizaçi dela Matemática ena Ingeniería (MAMI), coordinau pola profesora Dª. Mª Jesús Vázquez Gallo (E.T.S.I. Civil). '''2022''': GIE UPMaterialis (UPMAT), coordinau pol professor D. José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). GIE Didática dela Química, coordinau pola profesora Dª. María Martín Conde (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Zooinnova, coordinau pola profesora Dª. María Remedios Alvir Morencos (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Robotrader (RBT), coordinau pol professor D. Eduardo López Gonzalo (E.T.S.I. de Telecomunicación). '''2023''': GIE Grupo de Inovación Eucativa en Proyetus de Ingeniería (GIE-Project), coordinau pola profesora Dª. Alicia Perdigones Borderias (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Grupu de Inovación Eucativa Tresportis (GIE-TRANSPORT), coordinau pola profesora Dª. Begoña Guirao Abad (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Aprendizaçi de Metodologias Ativas (AMA), coordinau pola profesora Dª. María Emilia Román López (E.T.S. Arquitetura). '''2024''': GIE CyberAula, coordinau pol professor D. Enrique Barra Arias (E.T.S.I. de Telecomunicación) GIE Grau en Ingeniería de Materialis (GIE-GIM), coordinau pola profesora Dª. Beatriz Sanz Merino (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Arquitetura, aición i docencia esprimental (ARQADE), coordinau pol professor D. Agatángelo Soler Montellano (E.T.S. Arquitetura). == Referencias == {{listaref}} == Enlaces esternos == {{commons|Nuversidá Politécnica de Madrid}} [http://www.upm.es/ Página oficial dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://es.youtube.com/upm Canal UPM en YouTube] (es quiciás el canal en YouTube con mayol quantidá de conteníus delas Nuversidais Españolas, inclui conferencias i seminarius del mássimu interés) [http://www.upm.es/institucional/UPM/Centros Centros dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.upm.es/politecnica_virtual/ Politécnica Virtual] [https://web.archive.org/web/20081027104754/http://www.upm.es/laupm/servicios/bibliotecas/ Biblioteca Nuversitaria dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://oa.upm.es Archivu Digital UPM] [http://ocw.upm.es/ OpenCourseWare dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://da.upm.es/ Delegación de Alumnaus dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.shanghairanking.com/institution/polytechnic-university-of-madrid Ranking Shanghai (2025).601-700] rz9o1tky5554fk1v1hmw1goli30uht6 143452 143451 2026-06-03T01:47:41Z Olarcos 82 /* Enlaces esternos */ 143452 wikitext text/x-wiki [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Ingenieros Agrónomos, con una muestra de maquinaria agrícola; Madrid, España.jpg|thumb|Sela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginiería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginiería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]].]] [[Archivu:Rectorado de la Universidad Politécnica de Madrid 01.jpg|thumb|220px|Rectorau.]] [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Madrid - 01.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Arquitetura de Madril (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Arquitetura Madril]].]] [[Archivu:UPM-FI--06--Bloque 1.jpg|thumb|220px|Bloqui 1 dela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus Enformáticus (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Enformáticus]].]] [[Archivu:UPM-IES.jpg|thumb|220px|[[Enstitutu d'Eniergía Solal (Nuversidá Politécnica de Madril)|Enstitutu Eniergía Solal]].]] [[Archivu:Etsiminasmadrid.JPG|thumb|222px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus de Minas i Eniergía]].]] [[Archivu:INEF-UPM.jpg|thumb|220px|[[Facultá de Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti|Facultá Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti]].]] [[Archivu:ETSI_de_Montes_UPM_Entrada.JPG|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Montis]].]] [[Archivu:ETSICCP (Edificio Retiro) - Acceso principal.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)|ETS Inginierus Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)]].]] [[Archivu:UPM-CeSViMa-SupercomputadorMagerit.jpg|thumb|222px|Supercomputador [[Magerit]] ([[CeSViMa]])]] La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'atrueba l'estrucura departamental del Enstitutu Politécnicu Superiol de Madrid i se constitúi en Nuversidá Politécnica. |fechaatcessu=2021-03-11 |autol=Boletín Oficial del Estau |enlaceautol=Boletín Oficial del Estau |fecha=26 de marçu de 1971</ref> al agrupal divessus centrus ya centenarius qu'estavan ascritus a deliscentis organismus. Las sus facultais o escuelas impartin mayoritariamenti enseñanças técnicas, ya qu'ena su criación agrupó estas enseñanças mientris que las ciencias esprimentalis i umanidais fuerun agrupás ena [[Nuversidá Complutense de Madrid]]. Enos años 2008, 2009 i 2010 algunas delas sus antiguas escuelas d'engenierus técnicus i escuelas superiolis, comu las Engenierías Aeronáuticas o Agrónomus, sufrierun un prozessu de fusión pa adaptal-si alas nuevas titulacionis del [[Espuciu Uropeu de Educación Superiol]]. Surgierun nuevus centrus, localisaus enos mesmus eificius, inque endepandientis delos centrus desistentis anteriolis. La UPM á síu considerá delas mejoris nuversidais politécnicas d'España duranti los úrtimus años ena crasificación anual realisá pol diariu El Mundo.Cita web|url=https://www.upm.es/e-politecnica/?p=9629|títulu=La UPM, entri las cien mejoris nuversidais del mundu en empleabiliá Ogañu quatru Escuelas Técnicas Superiolis d'Engenierus tienin acreitación enternacional [[ABET]]<ref>:http://main.abet.org/aps/AccreditedProgramsDetails.aspx?OrganizationID=6257</ref> Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Minas i Eniergía, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Telecomunicación i Escuela Técnica Superiol d'Engenierus Endustrialis. == Campus i centrus docentis == Campus Centru (centrus dentru del cascu de [[Madrid]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Endustrialis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Endustrialis]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Diseñu Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Diseñu Endustrial]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Minas i Eniergía]]. [[Eificiu Retiru dela Escuela d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Eificiu Retiru)]]. [[Ciá Nuversitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]: [[Escuela Técnica Superior d'Arquitetura de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Arquitetura de Madrid]]. [[Escuela Técnica Superior d'Eificación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Eificación]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Aeronáutica i del Espuciu (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Aeronáutica i del Espuciu]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural]]. *** [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Montis]] (a estinguil). *** [[Escuela Nuversitaria de Engeniería Técnica Forestal (Nuversidá Politécnica de Madrid)|EUIT Forestal]] (a estinguil). [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Navalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Navalis]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Telecomunicación]]. [[Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti|Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti]] (INEF). Campus Montegancedo ([[Boadilla del Monti]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Informáticus]]. Campus Sul (Compleju Politécnicu de Vallecas): [[Centru Superiol de Diseñu de Moda de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Superiol de Diseñu de MoMadrid]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Sistemas Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Sistemas Informáticus]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Sistemas de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Sistemas de Telecomunicación]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía]]. == Enstitutus Nuversitarius == [[Enstitutu d'Eniergía Solar (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu d'Eniergía Solar]]. [[Enstitutu de Fusión Nuclear (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Fusión Nuclear]]. [[Enstitutu de Investigación del Automóvil (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Investigación del Automóvil]] (INSIA) [[Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva]] [[Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología]] (ISOM) == Centrus I+D == [[Centru de Investigación del Tresporti|Centru de Investigación del Tresporti]] (TRANSyT) [[Centru Láser (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Láser]] [[Centru de Domótica Entegral (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Domótica Entegral]] <ref>(CeDInt-UPM).cita web |url=http://www.cedint.org |títulu=CeDInt |fechaatcessu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510084737/http://www.cedint.org/ |fechaarchivu=10 de mayu de 2017</ref> [[Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas|Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas]] (CBGP). [[Centru de Tecnología Biomédica|Centru de Tecnología Biomédica]] (CTB). [[Centru de Eletrónica Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Eletrónica Endustrial]] (CEI).<ref>Cita noticia|títulu=CEI – Centru de Eletrónica Endustrial {{!}} Nuversidá Politécnica de Madrid|url=http://www.cei.upm.es/|fechaatcessu=21 de setiembri de 2017|periólicu=Centru de Eletrónica Endustrial - ETSII|idioma=en-US</ref> [[Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis|Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis]] (CEIGRAM). [[Centru de Investigación en Materialis Estruturalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Investigación en Materialis Estruturalis]] (CIME). [[Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu|Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu]] (itdUPM). [[Centru de Automática i Robótica (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Automática i Robótica]] (CAR UPM-CSIC).<ref>cita web |url=https://www.car.upm-csic.es/ |títulu=CAR UPM-CSIC |fechaatcessu=2017</ref> === Otros centrus === Parqui Científicu i Tecnológicu: [[Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid|Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid]] asitiau ena [[Facultá de Informática (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Facultá de Informática]]. [[E-USOC|Centru de Operacionis i Soporti a Usuarius (E-USOC)]] == Retoris == Dendi la constitución dela nuversidá, tienin síu retoris: [[Pío García-Escudero y Fernández de Urrutia|Pío García-Escudero i Fernández Urrutia]] (marçu - juliu 1971) [[José Luis Ramos Figueras]] (juliu 1971 - diziembri 1980) [[Rafael Portaencasa]] (diziembri 1980 - juniu 1995) [[Saturnino de la Plaza|Saturnino dela Plaza]] (juniu 1995 - abril 2004) [[Javier Uceda Antolín]] (abril 2004 - abril 2012) [[Carlos Conde Lázaro]] (abril 2012 - marçu 2016) [[Guillermo Cisneros Pérez]] (marçu 2016 - eneru 2025) [[Óscar García Suárez]] (eneru 2025 - ogañu) == Dotoris ''honoris causa'' == {{CP|Categoría:Dotoris honoris causa pola Nuversidá Politécnica de Madrid}} == Premius UPM == La Nuversidá Politécnica de Madrid otorga añalmenti divessus premius a professoris i investigadoris dela nuversidá assina comu a enstitucionis pola su laor en deliscentis aspetus relacionaus cola investigación. Los premiaus enas divessas edicionis segun la categoría ena que tienin recibíu el galardón son: === Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''' Vicente Sánchez Gálvez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=4f9b327845821610VgnVCM100000 |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> Claudio Aroca Hernández-Ros: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=c028327845821610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=arti |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Luis Alfonso Gil Sánchez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Montis, Forestal i del Meyu Natural.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=07cba8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': [[Asunción Gómez Pérez]]. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=d09505d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Mª Concepción Bielza Lozoya. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus. '''2013''': Francisco José Higuera Antón. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2012''': Juan Carlos Miñano Domínguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. '''2011''': Fernando García-Arenal Rodríguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Agronómica, Alimentación i Biosistemas. '''2010''': Antonio Crespo Martínez. Professor dela ETS d'Engenierus Endustrialis. '''2009''': Francisco Javier Llorca Martínez. Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus. '''2008''': Carlos Algora del Valle. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu proyeición dela ativiá investigadora dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor o investigador jovin menol de 35 años, en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''': Alejandro Rodríguez González: Professor Titulal de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=34ec2a228bc21610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=articulo |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Ramón Perea García-Calvo: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus de Montis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=727aa8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': Miroslav Vasic: Professor Ayudanti Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=205405d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Miguel Ángel Gómez Ruano: Professor Titulal de Nuversidá dela Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=3aebaa58ae52b410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2013''': Andrés Díaz Lantada: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=ee3fc1820b7d3410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2012''': Felipe Jiménez Alonso: Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=490bf89b9708c310VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2011''': Lucas Lacasa Saiz Arce: Professor dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2010''': Javier Segura Escudero: Professor Titulal de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus. '''2009''': Carlos Angulo Barrios: Professor Contratau Dotor del Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (ISOM-UPM). '''2008''': Carlos Rivera Lucas: Professor dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu de colaboración en investigación === '''2017''': [[Agencia Espacial Uropea]] [[Industria de Turbo Propulsoris|Industria de Turbo Propulsoris]] '''2016''': [[Sika AG]] '''2015''': [[Banco Santander]] '''2014''': [[Sacyr]] '''2013''': European Aeronautic Defense and Space Company '''2012''': [[Repsol]] '''2011''': Fertiberia '''2010''': [[Indra Sistemas]] '''2009''': Ansoft LLC === Premiu de cooperación enternacional en investigación pal desenvolvimiento === '''2017''': [[Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade|Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade]] '''2016''': [[Iberdrola]] '''2014''': Isabel Felipe Boente '''2013''': Luis Gil Sánchez '''2012''': Alfredo Blanco Andray '''2011''': Susana Muñoz Hernández '''2010''': Miguel Ángel Egido Aguilera === Premius de inovación docenti === Pola otra parti, el serviciu de inovación eucativa dela Nuversidá tamién otorga divessus premius con deliscentis categorías alos docentis o grupos de inovación eucativa. Los premiaus enas deliscentis anualidais son: ==== Premiu ala escelencia docenti ==== '''2015''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2015 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2015 |fechaatcessu=2018</ref> Jorge Enrique Pérez Martínez (E.T.S.I. Sistemas Informáticus). '''2016''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2016 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2016 |fechaatcessu=2018</ref> José Olarrea Busto (E.I. AERONÁUTICA I DEL ESPUCIU). '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2018</ref> Ángel Fidalgo Blanco (E.T.S. INGENIEROS MINAS Y ENERGÍA). '''2018''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2018 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2018 |fechaatcessu=2025</ref> Antonio Pérez Yuste (E.T.S. DE INGENIERÍA Y SISTEMAS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2019 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2019 |fechaatcessu=2025</ref> Atxu Amann i Alcocer (E.T.S. d'Arquitetura). '''2020''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2020 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2020 |fechaatcessu=2025</ref> Bartolomé Luque Serrano (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). '''2021''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2021 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2021 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: María Dolores López González (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). Segundu premiu: Araceli Hernández Bayo (E.T.S.I. Endustrialis). '''2022''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2022 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2022 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). Segundu premiu: Juan Carlos Mosquera Feijoo (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). '''2023''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2023 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2023 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: David Caballol Bartolomé (E.T.S.I. Eificación). Segundu premiu: Fernando Blasco Contreras (E.T.S.I. Montis, Forestal i Meyu Natural). '''2024''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2024 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2024 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: José Eugenio Ortiz Menéndez (E.T.S.I Minas i Eniergía). Segundu premiu: D. Emilio Navarro Arévalo (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). ==== Premiu de inovación eucativa ==== '''2018''': Jorge Bernabéu Larena (E.T.S. DE ING. DE CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2017''': José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) Araceli Hernández Bayo (E.T.S. ENGENIERUS ENDUSTRIALIS) '''2016''': Leonardo Fernández Jambrina (E.T.S.I. NAVALIS) Mª Dolores López González (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2015''': Mª Luisa CasaFuente (E.T.S.I. Topografía, Geodesia i Cartografía) Álvaro Ramírez Gómez. (E.T.S. Ingeniería i Diseñu Endustrial) Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura) Mención Especial Professor Gabriel Pinto Cañón (E.T.S.I. Endustrialis) '''2007''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2007 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2007 |fechaatcessu=2019</ref> Juan Blanco Cotano (EUIT Telecomunicación) Ana Casaravilla Gil (EU Arquitetura Técnica) Ángel García Beltrán (ETSI Endustrialis) Pilar Lafont Morga (ETSI Endustrialis) Raquel Martínez Fernández (ETSI Endustrialis) Mª Luisa Martínez Muneta (ETSI Endustrialis) Rosa Mª Masegosa Fanego (EUIT Aeronáutica) Ignacio los Ríos Carmena (ETSI Agrónomus) Carmen Sánchez Ávila (ETSI de Telecomunicación) Edmundo Tovar Caro (Facultá de Informática) ==== Premiu a los grupos de inovación eucativa ==== '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2025</ref> GIE CyberAula, coordinau pol Professor Juan Quema Vives (E.T.S. ENGENIERUS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''': GIE pala Docencia Inovadora en Máquinas (GIE_DIM), coordinau pol professor D. Andrés Díaz Lantada (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Dispositivus Aglutinadoris de Proyetus (DPA), coordinau pol professor D. Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura). '''2021''': GIE Educational Innovation in Chemical Engineering (EIChe), coordinau pol professor D. Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Mejora del Aprendizaçi dela Matemática ena Ingeniería (MAMI), coordinau pola profesora Dª. Mª Jesús Vázquez Gallo (E.T.S.I. Civil). '''2022''': GIE UPMaterialis (UPMAT), coordinau pol professor D. José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). GIE Didática dela Química, coordinau pola profesora Dª. María Martín Conde (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Zooinnova, coordinau pola profesora Dª. María Remedios Alvir Morencos (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Robotrader (RBT), coordinau pol professor D. Eduardo López Gonzalo (E.T.S.I. de Telecomunicación). '''2023''': GIE Grupo de Inovación Eucativa en Proyetus de Ingeniería (GIE-Project), coordinau pola profesora Dª. Alicia Perdigones Borderias (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Grupu de Inovación Eucativa Tresportis (GIE-TRANSPORT), coordinau pola profesora Dª. Begoña Guirao Abad (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Aprendizaçi de Metodologias Ativas (AMA), coordinau pola profesora Dª. María Emilia Román López (E.T.S. Arquitetura). '''2024''': GIE CyberAula, coordinau pol professor D. Enrique Barra Arias (E.T.S.I. de Telecomunicación) GIE Grau en Ingeniería de Materialis (GIE-GIM), coordinau pola profesora Dª. Beatriz Sanz Merino (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Arquitetura, aición i docencia esprimental (ARQADE), coordinau pol professor D. Agatángelo Soler Montellano (E.T.S. Arquitetura). == Referencias == {{listaref}} == Atijus esternus == {{commons|Nuversidá Politécnica de Madrid}} [http://www.upm.es/ Página oficial dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://es.youtube.com/upm Canal UPM en YouTube] (es quiciás el canal en YouTube con mayol quantidá de conteníus delas Nuversidais Españolas, inclui conferencias i seminarius del mássimu interés) [http://www.upm.es/institucional/UPM/Centros Centros dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.upm.es/politecnica_virtual/ Politécnica Virtual] [https://web.archive.org/web/20081027104754/http://www.upm.es/laupm/servicios/bibliotecas/ Biblioteca Nuversitaria dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://oa.upm.es Archivu Digital UPM] [http://ocw.upm.es/ OpenCourseWare dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://da.upm.es/ Delegación de Alumnaus dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.shanghairanking.com/institution/polytechnic-university-of-madrid Ranking Shanghai (2025).601-700] lu26cvfv503hoec2ipu4h0imz1gzw1o 143454 143452 2026-06-03T01:51:29Z Olarcos 82 /* Estoria */ 143454 wikitext text/x-wiki [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Ingenieros Agrónomos, con una muestra de maquinaria agrícola; Madrid, España.jpg|thumb|Sela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginiería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginiería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]].]] [[Archivu:Rectorado de la Universidad Politécnica de Madrid 01.jpg|thumb|220px|Rectorau.]] [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Madrid - 01.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Arquitetura de Madril (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Arquitetura Madril]].]] [[Archivu:UPM-FI--06--Bloque 1.jpg|thumb|220px|Bloqui 1 dela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus Enformáticus (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Enformáticus]].]] [[Archivu:UPM-IES.jpg|thumb|220px|[[Enstitutu d'Eniergía Solal (Nuversidá Politécnica de Madril)|Enstitutu Eniergía Solal]].]] [[Archivu:Etsiminasmadrid.JPG|thumb|222px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus de Minas i Eniergía]].]] [[Archivu:INEF-UPM.jpg|thumb|220px|[[Facultá de Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti|Facultá Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti]].]] [[Archivu:ETSI_de_Montes_UPM_Entrada.JPG|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Montis]].]] [[Archivu:ETSICCP (Edificio Retiro) - Acceso principal.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)|ETS Inginierus Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)]].]] [[Archivu:UPM-CeSViMa-SupercomputadorMagerit.jpg|thumb|222px|Supercomputador [[Magerit]] ([[CeSViMa]])]] La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'atrueba l'estrucura departamental del Enstitutu Politécnicu Superiol de Madrid i se constitúi en Nuversidá Politécnica. |fechaatcessu=2021-03-11 |autol=Boletín Oficial del Estau |enlaceautol=Boletín Oficial del Estau |fecha=26 de marçu de 1971</ref> al agrupal divessus centrus ya centenarius qu'estavan ascritus a deliscentis organismus. Las sus facultais o escuelas impartin mayoritariamenti enseñanças técnicas, ya qu'ena su criación agrupó estas enseñanças mientris que las ciencias esprimentalis i umanidais fuerun agrupás ena [[Nuversidá Complutense de Mairil]]. Enos años 2008, 2009 i 2010 algunas delas sus antiguas escuelas d'engenierus técnicus i escuelas superiolis, comu las Engenierías Aeronáuticas o Agrónomus, sufrierun un prozessu de fusión pa adaptal-si alas nuevas titulacionis del [[Espuciu Uropeu de Educación Superiol]]. Surgierun nuevus centrus, localisaus enos mesmus eificius, inque endepandientis delos centrus desistentis anteriolis. La UPM á síu considerá delas mejoris nuversidais politécnicas d'España duranti los úrtimus años ena crasificación anual realisá pol diariu El Mundo.Cita web|url=https://www.upm.es/e-politecnica/?p=9629|títulu=La UPM, entri las cien mejoris nuversidais del mundu en empleabiliá Ogañu quatru Escuelas Técnicas Superiolis d'Engenierus tienin acreitación enternacional [[ABET]]<ref>:http://main.abet.org/aps/AccreditedProgramsDetails.aspx?OrganizationID=6257</ref> Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Minas i Eniergía, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Telecomunicación i Escuela Técnica Superiol d'Engenierus Endustrialis. == Campus i centrus docentis == Campus Centru (centrus dentru del cascu de [[Madrid]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Endustrialis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Endustrialis]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Diseñu Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Diseñu Endustrial]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Minas i Eniergía]]. [[Eificiu Retiru dela Escuela d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Eificiu Retiru)]]. [[Ciá Nuversitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]: [[Escuela Técnica Superior d'Arquitetura de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Arquitetura de Madrid]]. [[Escuela Técnica Superior d'Eificación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Eificación]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Aeronáutica i del Espuciu (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Aeronáutica i del Espuciu]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural]]. *** [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Montis]] (a estinguil). *** [[Escuela Nuversitaria de Engeniería Técnica Forestal (Nuversidá Politécnica de Madrid)|EUIT Forestal]] (a estinguil). [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Navalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Navalis]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Telecomunicación]]. [[Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti|Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti]] (INEF). Campus Montegancedo ([[Boadilla del Monti]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Informáticus]]. Campus Sul (Compleju Politécnicu de Vallecas): [[Centru Superiol de Diseñu de Moda de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Superiol de Diseñu de MoMadrid]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Sistemas Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Sistemas Informáticus]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Sistemas de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Sistemas de Telecomunicación]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía]]. == Enstitutus Nuversitarius == [[Enstitutu d'Eniergía Solar (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu d'Eniergía Solar]]. [[Enstitutu de Fusión Nuclear (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Fusión Nuclear]]. [[Enstitutu de Investigación del Automóvil (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Investigación del Automóvil]] (INSIA) [[Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva]] [[Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología]] (ISOM) == Centrus I+D == [[Centru de Investigación del Tresporti|Centru de Investigación del Tresporti]] (TRANSyT) [[Centru Láser (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Láser]] [[Centru de Domótica Entegral (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Domótica Entegral]] <ref>(CeDInt-UPM).cita web |url=http://www.cedint.org |títulu=CeDInt |fechaatcessu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510084737/http://www.cedint.org/ |fechaarchivu=10 de mayu de 2017</ref> [[Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas|Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas]] (CBGP). [[Centru de Tecnología Biomédica|Centru de Tecnología Biomédica]] (CTB). [[Centru de Eletrónica Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Eletrónica Endustrial]] (CEI).<ref>Cita noticia|títulu=CEI – Centru de Eletrónica Endustrial {{!}} Nuversidá Politécnica de Madrid|url=http://www.cei.upm.es/|fechaatcessu=21 de setiembri de 2017|periólicu=Centru de Eletrónica Endustrial - ETSII|idioma=en-US</ref> [[Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis|Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis]] (CEIGRAM). [[Centru de Investigación en Materialis Estruturalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Investigación en Materialis Estruturalis]] (CIME). [[Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu|Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu]] (itdUPM). [[Centru de Automática i Robótica (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Automática i Robótica]] (CAR UPM-CSIC).<ref>cita web |url=https://www.car.upm-csic.es/ |títulu=CAR UPM-CSIC |fechaatcessu=2017</ref> === Otros centrus === Parqui Científicu i Tecnológicu: [[Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid|Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid]] asitiau ena [[Facultá de Informática (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Facultá de Informática]]. [[E-USOC|Centru de Operacionis i Soporti a Usuarius (E-USOC)]] == Retoris == Dendi la constitución dela nuversidá, tienin síu retoris: [[Pío García-Escudero y Fernández de Urrutia|Pío García-Escudero i Fernández Urrutia]] (marçu - juliu 1971) [[José Luis Ramos Figueras]] (juliu 1971 - diziembri 1980) [[Rafael Portaencasa]] (diziembri 1980 - juniu 1995) [[Saturnino de la Plaza|Saturnino dela Plaza]] (juniu 1995 - abril 2004) [[Javier Uceda Antolín]] (abril 2004 - abril 2012) [[Carlos Conde Lázaro]] (abril 2012 - marçu 2016) [[Guillermo Cisneros Pérez]] (marçu 2016 - eneru 2025) [[Óscar García Suárez]] (eneru 2025 - ogañu) == Dotoris ''honoris causa'' == {{CP|Categoría:Dotoris honoris causa pola Nuversidá Politécnica de Madrid}} == Premius UPM == La Nuversidá Politécnica de Madrid otorga añalmenti divessus premius a professoris i investigadoris dela nuversidá assina comu a enstitucionis pola su laor en deliscentis aspetus relacionaus cola investigación. Los premiaus enas divessas edicionis segun la categoría ena que tienin recibíu el galardón son: === Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''' Vicente Sánchez Gálvez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=4f9b327845821610VgnVCM100000 |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> Claudio Aroca Hernández-Ros: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=c028327845821610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=arti |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Luis Alfonso Gil Sánchez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Montis, Forestal i del Meyu Natural.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=07cba8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': [[Asunción Gómez Pérez]]. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=d09505d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Mª Concepción Bielza Lozoya. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus. '''2013''': Francisco José Higuera Antón. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2012''': Juan Carlos Miñano Domínguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. '''2011''': Fernando García-Arenal Rodríguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Agronómica, Alimentación i Biosistemas. '''2010''': Antonio Crespo Martínez. Professor dela ETS d'Engenierus Endustrialis. '''2009''': Francisco Javier Llorca Martínez. Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus. '''2008''': Carlos Algora del Valle. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu proyeición dela ativiá investigadora dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor o investigador jovin menol de 35 años, en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''': Alejandro Rodríguez González: Professor Titulal de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=34ec2a228bc21610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=articulo |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Ramón Perea García-Calvo: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus de Montis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=727aa8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': Miroslav Vasic: Professor Ayudanti Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=205405d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Miguel Ángel Gómez Ruano: Professor Titulal de Nuversidá dela Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=3aebaa58ae52b410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2013''': Andrés Díaz Lantada: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=ee3fc1820b7d3410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2012''': Felipe Jiménez Alonso: Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=490bf89b9708c310VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2011''': Lucas Lacasa Saiz Arce: Professor dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2010''': Javier Segura Escudero: Professor Titulal de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus. '''2009''': Carlos Angulo Barrios: Professor Contratau Dotor del Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (ISOM-UPM). '''2008''': Carlos Rivera Lucas: Professor dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu de colaboración en investigación === '''2017''': [[Agencia Espacial Uropea]] [[Industria de Turbo Propulsoris|Industria de Turbo Propulsoris]] '''2016''': [[Sika AG]] '''2015''': [[Banco Santander]] '''2014''': [[Sacyr]] '''2013''': European Aeronautic Defense and Space Company '''2012''': [[Repsol]] '''2011''': Fertiberia '''2010''': [[Indra Sistemas]] '''2009''': Ansoft LLC === Premiu de cooperación enternacional en investigación pal desenvolvimiento === '''2017''': [[Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade|Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade]] '''2016''': [[Iberdrola]] '''2014''': Isabel Felipe Boente '''2013''': Luis Gil Sánchez '''2012''': Alfredo Blanco Andray '''2011''': Susana Muñoz Hernández '''2010''': Miguel Ángel Egido Aguilera === Premius de inovación docenti === Pola otra parti, el serviciu de inovación eucativa dela Nuversidá tamién otorga divessus premius con deliscentis categorías alos docentis o grupos de inovación eucativa. Los premiaus enas deliscentis anualidais son: ==== Premiu ala escelencia docenti ==== '''2015''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2015 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2015 |fechaatcessu=2018</ref> Jorge Enrique Pérez Martínez (E.T.S.I. Sistemas Informáticus). '''2016''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2016 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2016 |fechaatcessu=2018</ref> José Olarrea Busto (E.I. AERONÁUTICA I DEL ESPUCIU). '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2018</ref> Ángel Fidalgo Blanco (E.T.S. INGENIEROS MINAS Y ENERGÍA). '''2018''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2018 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2018 |fechaatcessu=2025</ref> Antonio Pérez Yuste (E.T.S. DE INGENIERÍA Y SISTEMAS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2019 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2019 |fechaatcessu=2025</ref> Atxu Amann i Alcocer (E.T.S. d'Arquitetura). '''2020''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2020 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2020 |fechaatcessu=2025</ref> Bartolomé Luque Serrano (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). '''2021''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2021 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2021 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: María Dolores López González (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). Segundu premiu: Araceli Hernández Bayo (E.T.S.I. Endustrialis). '''2022''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2022 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2022 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). Segundu premiu: Juan Carlos Mosquera Feijoo (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). '''2023''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2023 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2023 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: David Caballol Bartolomé (E.T.S.I. Eificación). Segundu premiu: Fernando Blasco Contreras (E.T.S.I. Montis, Forestal i Meyu Natural). '''2024''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2024 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2024 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: José Eugenio Ortiz Menéndez (E.T.S.I Minas i Eniergía). Segundu premiu: D. Emilio Navarro Arévalo (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). ==== Premiu de inovación eucativa ==== '''2018''': Jorge Bernabéu Larena (E.T.S. DE ING. DE CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2017''': José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) Araceli Hernández Bayo (E.T.S. ENGENIERUS ENDUSTRIALIS) '''2016''': Leonardo Fernández Jambrina (E.T.S.I. NAVALIS) Mª Dolores López González (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2015''': Mª Luisa CasaFuente (E.T.S.I. Topografía, Geodesia i Cartografía) Álvaro Ramírez Gómez. (E.T.S. Ingeniería i Diseñu Endustrial) Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura) Mención Especial Professor Gabriel Pinto Cañón (E.T.S.I. Endustrialis) '''2007''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2007 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2007 |fechaatcessu=2019</ref> Juan Blanco Cotano (EUIT Telecomunicación) Ana Casaravilla Gil (EU Arquitetura Técnica) Ángel García Beltrán (ETSI Endustrialis) Pilar Lafont Morga (ETSI Endustrialis) Raquel Martínez Fernández (ETSI Endustrialis) Mª Luisa Martínez Muneta (ETSI Endustrialis) Rosa Mª Masegosa Fanego (EUIT Aeronáutica) Ignacio los Ríos Carmena (ETSI Agrónomus) Carmen Sánchez Ávila (ETSI de Telecomunicación) Edmundo Tovar Caro (Facultá de Informática) ==== Premiu a los grupos de inovación eucativa ==== '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2025</ref> GIE CyberAula, coordinau pol Professor Juan Quema Vives (E.T.S. ENGENIERUS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''': GIE pala Docencia Inovadora en Máquinas (GIE_DIM), coordinau pol professor D. Andrés Díaz Lantada (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Dispositivus Aglutinadoris de Proyetus (DPA), coordinau pol professor D. Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura). '''2021''': GIE Educational Innovation in Chemical Engineering (EIChe), coordinau pol professor D. Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Mejora del Aprendizaçi dela Matemática ena Ingeniería (MAMI), coordinau pola profesora Dª. Mª Jesús Vázquez Gallo (E.T.S.I. Civil). '''2022''': GIE UPMaterialis (UPMAT), coordinau pol professor D. José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). GIE Didática dela Química, coordinau pola profesora Dª. María Martín Conde (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Zooinnova, coordinau pola profesora Dª. María Remedios Alvir Morencos (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Robotrader (RBT), coordinau pol professor D. Eduardo López Gonzalo (E.T.S.I. de Telecomunicación). '''2023''': GIE Grupo de Inovación Eucativa en Proyetus de Ingeniería (GIE-Project), coordinau pola profesora Dª. Alicia Perdigones Borderias (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Grupu de Inovación Eucativa Tresportis (GIE-TRANSPORT), coordinau pola profesora Dª. Begoña Guirao Abad (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Aprendizaçi de Metodologias Ativas (AMA), coordinau pola profesora Dª. María Emilia Román López (E.T.S. Arquitetura). '''2024''': GIE CyberAula, coordinau pol professor D. Enrique Barra Arias (E.T.S.I. de Telecomunicación) GIE Grau en Ingeniería de Materialis (GIE-GIM), coordinau pola profesora Dª. Beatriz Sanz Merino (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Arquitetura, aición i docencia esprimental (ARQADE), coordinau pol professor D. Agatángelo Soler Montellano (E.T.S. Arquitetura). == Referencias == {{listaref}} == Atijus esternus == {{commons|Nuversidá Politécnica de Madrid}} [http://www.upm.es/ Página oficial dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://es.youtube.com/upm Canal UPM en YouTube] (es quiciás el canal en YouTube con mayol quantidá de conteníus delas Nuversidais Españolas, inclui conferencias i seminarius del mássimu interés) [http://www.upm.es/institucional/UPM/Centros Centros dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.upm.es/politecnica_virtual/ Politécnica Virtual] [https://web.archive.org/web/20081027104754/http://www.upm.es/laupm/servicios/bibliotecas/ Biblioteca Nuversitaria dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://oa.upm.es Archivu Digital UPM] [http://ocw.upm.es/ OpenCourseWare dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://da.upm.es/ Delegación de Alumnaus dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.shanghairanking.com/institution/polytechnic-university-of-madrid Ranking Shanghai (2025).601-700] eh6xdxgpt9vmba4ubq5jg5b0xvp52oe 143455 143454 2026-06-03T01:52:18Z Olarcos 82 /* Estoria */ 143455 wikitext text/x-wiki [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Ingenieros Agrónomos, con una muestra de maquinaria agrícola; Madrid, España.jpg|thumb|Sela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginiería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginiería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]].]] [[Archivu:Rectorado de la Universidad Politécnica de Madrid 01.jpg|thumb|220px|Rectorau.]] [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Madrid - 01.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Arquitetura de Madril (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Arquitetura Madril]].]] [[Archivu:UPM-FI--06--Bloque 1.jpg|thumb|220px|Bloqui 1 dela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus Enformáticus (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Enformáticus]].]] [[Archivu:UPM-IES.jpg|thumb|220px|[[Enstitutu d'Eniergía Solal (Nuversidá Politécnica de Madril)|Enstitutu Eniergía Solal]].]] [[Archivu:Etsiminasmadrid.JPG|thumb|222px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus de Minas i Eniergía]].]] [[Archivu:INEF-UPM.jpg|thumb|220px|[[Facultá de Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti|Facultá Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti]].]] [[Archivu:ETSI_de_Montes_UPM_Entrada.JPG|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Montis]].]] [[Archivu:ETSICCP (Edificio Retiro) - Acceso principal.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)|ETS Inginierus Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)]].]] [[Archivu:UPM-CeSViMa-SupercomputadorMagerit.jpg|thumb|222px|Supercomputador [[Magerit]] ([[CeSViMa]])]] La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'atrueba l'estrucura departamental del Enstitutu Politécnicu Superiol de Madrid i se constitúi en Nuversidá Politécnica. |fechaatcessu=2021-03-11 |autol=Boletín Oficial del Estau |enlaceautol=Boletín Oficial del Estau |fecha=26 de marçu de 1971</ref> al agrupal divessus centrus ya centenarius qu'estavan ascritus a deliscentis organismus. Las sus facultais o escuelas impartin mayoritariamenti enseñanças técnicas, ya qu'ena su criación agrupó estas enseñanças mientris que las ciencias esprimentalis i umanidais fuerun agrupás ena [[Nuversidá Complutense de Mairil]]. Enos años 2008, 2009 i 2010 algunas delas sus antiguas escuelas d'engenierus técnicus i escuelas superiolis, comu las Engenierías Aeronáuticas o Agrónomus, sufrierun un prozessu de fusión pa adaptal-si alas nuevas titulacionis del [[Espuciu Uropeu de Educación Superiol]]. Surgierun nuevus centrus, localisaus enos mesmus eificius, inque endepandientis delos centrus desistentis anteriolis. La UPM á síu considerá delas mejoris nuversidais politécnicas d'España duranti los úrtimus años ena crasificación anual realisá pol diariu El Mundo.<ref>Cita web|url=https://www.upm.es/e-politecnica/?p=9629|títulu=La UPM, entri las cien mejoris nuversidais del mundu en empleabiliá</ref> Ogañu quatru Escuelas Técnicas Superiolis d'Engenierus tienin acreitación enternacional [[ABET]]<ref>:http://main.abet.org/aps/AccreditedProgramsDetails.aspx?OrganizationID=6257</ref> Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Minas i Eniergía, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Telecomunicación i Escuela Técnica Superiol d'Engenierus Endustrialis. == Campus i centrus docentis == Campus Centru (centrus dentru del cascu de [[Madrid]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Endustrialis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Endustrialis]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Diseñu Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Diseñu Endustrial]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Minas i Eniergía]]. [[Eificiu Retiru dela Escuela d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Eificiu Retiru)]]. [[Ciá Nuversitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]: [[Escuela Técnica Superior d'Arquitetura de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Arquitetura de Madrid]]. [[Escuela Técnica Superior d'Eificación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Eificación]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Aeronáutica i del Espuciu (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Aeronáutica i del Espuciu]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural]]. *** [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Montis]] (a estinguil). *** [[Escuela Nuversitaria de Engeniería Técnica Forestal (Nuversidá Politécnica de Madrid)|EUIT Forestal]] (a estinguil). [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Navalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Navalis]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Telecomunicación]]. [[Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti|Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti]] (INEF). Campus Montegancedo ([[Boadilla del Monti]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Informáticus]]. Campus Sul (Compleju Politécnicu de Vallecas): [[Centru Superiol de Diseñu de Moda de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Superiol de Diseñu de MoMadrid]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Sistemas Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Sistemas Informáticus]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Sistemas de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Sistemas de Telecomunicación]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía]]. == Enstitutus Nuversitarius == [[Enstitutu d'Eniergía Solar (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu d'Eniergía Solar]]. [[Enstitutu de Fusión Nuclear (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Fusión Nuclear]]. [[Enstitutu de Investigación del Automóvil (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Investigación del Automóvil]] (INSIA) [[Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva]] [[Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología]] (ISOM) == Centrus I+D == [[Centru de Investigación del Tresporti|Centru de Investigación del Tresporti]] (TRANSyT) [[Centru Láser (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Láser]] [[Centru de Domótica Entegral (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Domótica Entegral]] <ref>(CeDInt-UPM).cita web |url=http://www.cedint.org |títulu=CeDInt |fechaatcessu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510084737/http://www.cedint.org/ |fechaarchivu=10 de mayu de 2017</ref> [[Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas|Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas]] (CBGP). [[Centru de Tecnología Biomédica|Centru de Tecnología Biomédica]] (CTB). [[Centru de Eletrónica Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Eletrónica Endustrial]] (CEI).<ref>Cita noticia|títulu=CEI – Centru de Eletrónica Endustrial {{!}} Nuversidá Politécnica de Madrid|url=http://www.cei.upm.es/|fechaatcessu=21 de setiembri de 2017|periólicu=Centru de Eletrónica Endustrial - ETSII|idioma=en-US</ref> [[Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis|Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis]] (CEIGRAM). [[Centru de Investigación en Materialis Estruturalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Investigación en Materialis Estruturalis]] (CIME). [[Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu|Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu]] (itdUPM). [[Centru de Automática i Robótica (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Automática i Robótica]] (CAR UPM-CSIC).<ref>cita web |url=https://www.car.upm-csic.es/ |títulu=CAR UPM-CSIC |fechaatcessu=2017</ref> === Otros centrus === Parqui Científicu i Tecnológicu: [[Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid|Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid]] asitiau ena [[Facultá de Informática (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Facultá de Informática]]. [[E-USOC|Centru de Operacionis i Soporti a Usuarius (E-USOC)]] == Retoris == Dendi la constitución dela nuversidá, tienin síu retoris: [[Pío García-Escudero y Fernández de Urrutia|Pío García-Escudero i Fernández Urrutia]] (marçu - juliu 1971) [[José Luis Ramos Figueras]] (juliu 1971 - diziembri 1980) [[Rafael Portaencasa]] (diziembri 1980 - juniu 1995) [[Saturnino de la Plaza|Saturnino dela Plaza]] (juniu 1995 - abril 2004) [[Javier Uceda Antolín]] (abril 2004 - abril 2012) [[Carlos Conde Lázaro]] (abril 2012 - marçu 2016) [[Guillermo Cisneros Pérez]] (marçu 2016 - eneru 2025) [[Óscar García Suárez]] (eneru 2025 - ogañu) == Dotoris ''honoris causa'' == {{CP|Categoría:Dotoris honoris causa pola Nuversidá Politécnica de Madrid}} == Premius UPM == La Nuversidá Politécnica de Madrid otorga añalmenti divessus premius a professoris i investigadoris dela nuversidá assina comu a enstitucionis pola su laor en deliscentis aspetus relacionaus cola investigación. Los premiaus enas divessas edicionis segun la categoría ena que tienin recibíu el galardón son: === Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''' Vicente Sánchez Gálvez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=4f9b327845821610VgnVCM100000 |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> Claudio Aroca Hernández-Ros: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=c028327845821610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=arti |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Luis Alfonso Gil Sánchez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Montis, Forestal i del Meyu Natural.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=07cba8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': [[Asunción Gómez Pérez]]. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=d09505d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Mª Concepción Bielza Lozoya. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus. '''2013''': Francisco José Higuera Antón. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2012''': Juan Carlos Miñano Domínguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. '''2011''': Fernando García-Arenal Rodríguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Agronómica, Alimentación i Biosistemas. '''2010''': Antonio Crespo Martínez. Professor dela ETS d'Engenierus Endustrialis. '''2009''': Francisco Javier Llorca Martínez. Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus. '''2008''': Carlos Algora del Valle. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu proyeición dela ativiá investigadora dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor o investigador jovin menol de 35 años, en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''': Alejandro Rodríguez González: Professor Titulal de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=34ec2a228bc21610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=articulo |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Ramón Perea García-Calvo: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus de Montis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=727aa8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': Miroslav Vasic: Professor Ayudanti Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=205405d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Miguel Ángel Gómez Ruano: Professor Titulal de Nuversidá dela Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=3aebaa58ae52b410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2013''': Andrés Díaz Lantada: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=ee3fc1820b7d3410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2012''': Felipe Jiménez Alonso: Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=490bf89b9708c310VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2011''': Lucas Lacasa Saiz Arce: Professor dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2010''': Javier Segura Escudero: Professor Titulal de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus. '''2009''': Carlos Angulo Barrios: Professor Contratau Dotor del Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (ISOM-UPM). '''2008''': Carlos Rivera Lucas: Professor dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu de colaboración en investigación === '''2017''': [[Agencia Espacial Uropea]] [[Industria de Turbo Propulsoris|Industria de Turbo Propulsoris]] '''2016''': [[Sika AG]] '''2015''': [[Banco Santander]] '''2014''': [[Sacyr]] '''2013''': European Aeronautic Defense and Space Company '''2012''': [[Repsol]] '''2011''': Fertiberia '''2010''': [[Indra Sistemas]] '''2009''': Ansoft LLC === Premiu de cooperación enternacional en investigación pal desenvolvimiento === '''2017''': [[Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade|Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade]] '''2016''': [[Iberdrola]] '''2014''': Isabel Felipe Boente '''2013''': Luis Gil Sánchez '''2012''': Alfredo Blanco Andray '''2011''': Susana Muñoz Hernández '''2010''': Miguel Ángel Egido Aguilera === Premius de inovación docenti === Pola otra parti, el serviciu de inovación eucativa dela Nuversidá tamién otorga divessus premius con deliscentis categorías alos docentis o grupos de inovación eucativa. Los premiaus enas deliscentis anualidais son: ==== Premiu ala escelencia docenti ==== '''2015''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2015 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2015 |fechaatcessu=2018</ref> Jorge Enrique Pérez Martínez (E.T.S.I. Sistemas Informáticus). '''2016''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2016 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2016 |fechaatcessu=2018</ref> José Olarrea Busto (E.I. AERONÁUTICA I DEL ESPUCIU). '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2018</ref> Ángel Fidalgo Blanco (E.T.S. INGENIEROS MINAS Y ENERGÍA). '''2018''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2018 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2018 |fechaatcessu=2025</ref> Antonio Pérez Yuste (E.T.S. DE INGENIERÍA Y SISTEMAS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2019 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2019 |fechaatcessu=2025</ref> Atxu Amann i Alcocer (E.T.S. d'Arquitetura). '''2020''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2020 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2020 |fechaatcessu=2025</ref> Bartolomé Luque Serrano (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). '''2021''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2021 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2021 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: María Dolores López González (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). Segundu premiu: Araceli Hernández Bayo (E.T.S.I. Endustrialis). '''2022''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2022 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2022 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). Segundu premiu: Juan Carlos Mosquera Feijoo (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). '''2023''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2023 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2023 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: David Caballol Bartolomé (E.T.S.I. Eificación). Segundu premiu: Fernando Blasco Contreras (E.T.S.I. Montis, Forestal i Meyu Natural). '''2024''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2024 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2024 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: José Eugenio Ortiz Menéndez (E.T.S.I Minas i Eniergía). Segundu premiu: D. Emilio Navarro Arévalo (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). ==== Premiu de inovación eucativa ==== '''2018''': Jorge Bernabéu Larena (E.T.S. DE ING. DE CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2017''': José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) Araceli Hernández Bayo (E.T.S. ENGENIERUS ENDUSTRIALIS) '''2016''': Leonardo Fernández Jambrina (E.T.S.I. NAVALIS) Mª Dolores López González (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2015''': Mª Luisa CasaFuente (E.T.S.I. Topografía, Geodesia i Cartografía) Álvaro Ramírez Gómez. (E.T.S. Ingeniería i Diseñu Endustrial) Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura) Mención Especial Professor Gabriel Pinto Cañón (E.T.S.I. Endustrialis) '''2007''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2007 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2007 |fechaatcessu=2019</ref> Juan Blanco Cotano (EUIT Telecomunicación) Ana Casaravilla Gil (EU Arquitetura Técnica) Ángel García Beltrán (ETSI Endustrialis) Pilar Lafont Morga (ETSI Endustrialis) Raquel Martínez Fernández (ETSI Endustrialis) Mª Luisa Martínez Muneta (ETSI Endustrialis) Rosa Mª Masegosa Fanego (EUIT Aeronáutica) Ignacio los Ríos Carmena (ETSI Agrónomus) Carmen Sánchez Ávila (ETSI de Telecomunicación) Edmundo Tovar Caro (Facultá de Informática) ==== Premiu a los grupos de inovación eucativa ==== '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2025</ref> GIE CyberAula, coordinau pol Professor Juan Quema Vives (E.T.S. ENGENIERUS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''': GIE pala Docencia Inovadora en Máquinas (GIE_DIM), coordinau pol professor D. Andrés Díaz Lantada (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Dispositivus Aglutinadoris de Proyetus (DPA), coordinau pol professor D. Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura). '''2021''': GIE Educational Innovation in Chemical Engineering (EIChe), coordinau pol professor D. Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Mejora del Aprendizaçi dela Matemática ena Ingeniería (MAMI), coordinau pola profesora Dª. Mª Jesús Vázquez Gallo (E.T.S.I. Civil). '''2022''': GIE UPMaterialis (UPMAT), coordinau pol professor D. José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). GIE Didática dela Química, coordinau pola profesora Dª. María Martín Conde (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Zooinnova, coordinau pola profesora Dª. María Remedios Alvir Morencos (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Robotrader (RBT), coordinau pol professor D. Eduardo López Gonzalo (E.T.S.I. de Telecomunicación). '''2023''': GIE Grupo de Inovación Eucativa en Proyetus de Ingeniería (GIE-Project), coordinau pola profesora Dª. Alicia Perdigones Borderias (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Grupu de Inovación Eucativa Tresportis (GIE-TRANSPORT), coordinau pola profesora Dª. Begoña Guirao Abad (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Aprendizaçi de Metodologias Ativas (AMA), coordinau pola profesora Dª. María Emilia Román López (E.T.S. Arquitetura). '''2024''': GIE CyberAula, coordinau pol professor D. Enrique Barra Arias (E.T.S.I. de Telecomunicación) GIE Grau en Ingeniería de Materialis (GIE-GIM), coordinau pola profesora Dª. Beatriz Sanz Merino (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Arquitetura, aición i docencia esprimental (ARQADE), coordinau pol professor D. Agatángelo Soler Montellano (E.T.S. Arquitetura). == Referencias == {{listaref}} == Atijus esternus == {{commons|Nuversidá Politécnica de Madrid}} [http://www.upm.es/ Página oficial dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://es.youtube.com/upm Canal UPM en YouTube] (es quiciás el canal en YouTube con mayol quantidá de conteníus delas Nuversidais Españolas, inclui conferencias i seminarius del mássimu interés) [http://www.upm.es/institucional/UPM/Centros Centros dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.upm.es/politecnica_virtual/ Politécnica Virtual] [https://web.archive.org/web/20081027104754/http://www.upm.es/laupm/servicios/bibliotecas/ Biblioteca Nuversitaria dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://oa.upm.es Archivu Digital UPM] [http://ocw.upm.es/ OpenCourseWare dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://da.upm.es/ Delegación de Alumnaus dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.shanghairanking.com/institution/polytechnic-university-of-madrid Ranking Shanghai (2025).601-700] 9ttfxew1gzgffczo5xi18jvnwjz593r 143456 143455 2026-06-03T01:52:47Z Olarcos 82 /* Campus i centrus docentis */ 143456 wikitext text/x-wiki [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Ingenieros Agrónomos, con una muestra de maquinaria agrícola; Madrid, España.jpg|thumb|Sela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginiería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginiería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]].]] [[Archivu:Rectorado de la Universidad Politécnica de Madrid 01.jpg|thumb|220px|Rectorau.]] [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Madrid - 01.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Arquitetura de Madril (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Arquitetura Madril]].]] [[Archivu:UPM-FI--06--Bloque 1.jpg|thumb|220px|Bloqui 1 dela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus Enformáticus (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Enformáticus]].]] [[Archivu:UPM-IES.jpg|thumb|220px|[[Enstitutu d'Eniergía Solal (Nuversidá Politécnica de Madril)|Enstitutu Eniergía Solal]].]] [[Archivu:Etsiminasmadrid.JPG|thumb|222px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus de Minas i Eniergía]].]] [[Archivu:INEF-UPM.jpg|thumb|220px|[[Facultá de Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti|Facultá Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti]].]] [[Archivu:ETSI_de_Montes_UPM_Entrada.JPG|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Montis]].]] [[Archivu:ETSICCP (Edificio Retiro) - Acceso principal.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)|ETS Inginierus Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)]].]] [[Archivu:UPM-CeSViMa-SupercomputadorMagerit.jpg|thumb|222px|Supercomputador [[Magerit]] ([[CeSViMa]])]] La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'atrueba l'estrucura departamental del Enstitutu Politécnicu Superiol de Madrid i se constitúi en Nuversidá Politécnica. |fechaatcessu=2021-03-11 |autol=Boletín Oficial del Estau |enlaceautol=Boletín Oficial del Estau |fecha=26 de marçu de 1971</ref> al agrupal divessus centrus ya centenarius qu'estavan ascritus a deliscentis organismus. Las sus facultais o escuelas impartin mayoritariamenti enseñanças técnicas, ya qu'ena su criación agrupó estas enseñanças mientris que las ciencias esprimentalis i umanidais fuerun agrupás ena [[Nuversidá Complutense de Mairil]]. Enos años 2008, 2009 i 2010 algunas delas sus antiguas escuelas d'engenierus técnicus i escuelas superiolis, comu las Engenierías Aeronáuticas o Agrónomus, sufrierun un prozessu de fusión pa adaptal-si alas nuevas titulacionis del [[Espuciu Uropeu de Educación Superiol]]. Surgierun nuevus centrus, localisaus enos mesmus eificius, inque endepandientis delos centrus desistentis anteriolis. La UPM á síu considerá delas mejoris nuversidais politécnicas d'España duranti los úrtimus años ena crasificación anual realisá pol diariu El Mundo.<ref>Cita web|url=https://www.upm.es/e-politecnica/?p=9629|títulu=La UPM, entri las cien mejoris nuversidais del mundu en empleabiliá</ref> Ogañu quatru Escuelas Técnicas Superiolis d'Engenierus tienin acreitación enternacional [[ABET]]<ref>:http://main.abet.org/aps/AccreditedProgramsDetails.aspx?OrganizationID=6257</ref> Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Minas i Eniergía, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Telecomunicación i Escuela Técnica Superiol d'Engenierus Endustrialis. == Campus i centrus docentis == Campus Centru (centrus dentru del cascu de [[Madrid]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Endustrialis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Endustrialis]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Diseñu Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Diseñu Endustrial]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Minas i Eniergía]]. [[Eificiu Retiru dela Escuela d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Eificiu Retiru)]]. [[Ciá Nuversitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]: [[Escuela Técnica Superior d'Arquitetura de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Arquitetura de Madrid]]. [[Escuela Técnica Superior d'Eificación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Eificación]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Aeronáutica i del Espuciu (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Aeronáutica i del Espuciu]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Montis]] (a estinguil). [[Escuela Nuversitaria de Engeniería Técnica Forestal (Nuversidá Politécnica de Madrid)|EUIT Forestal]] (a estinguil). [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Navalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Navalis]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Telecomunicación]]. [[Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti|Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti]] (INEF). Campus Montegancedo ([[Boadilla del Monti]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Informáticus]]. Campus Sul (Compleju Politécnicu de Vallecas): [[Centru Superiol de Diseñu de Moda de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Superiol de Diseñu de MoMadrid]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Sistemas Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Sistemas Informáticus]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Sistemas de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Sistemas de Telecomunicación]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía]]. == Enstitutus Nuversitarius == [[Enstitutu d'Eniergía Solar (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu d'Eniergía Solar]]. [[Enstitutu de Fusión Nuclear (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Fusión Nuclear]]. [[Enstitutu de Investigación del Automóvil (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Investigación del Automóvil]] (INSIA) [[Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva]] [[Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología]] (ISOM) == Centrus I+D == [[Centru de Investigación del Tresporti|Centru de Investigación del Tresporti]] (TRANSyT) [[Centru Láser (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Láser]] [[Centru de Domótica Entegral (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Domótica Entegral]] <ref>(CeDInt-UPM).cita web |url=http://www.cedint.org |títulu=CeDInt |fechaatcessu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510084737/http://www.cedint.org/ |fechaarchivu=10 de mayu de 2017</ref> [[Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas|Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas]] (CBGP). [[Centru de Tecnología Biomédica|Centru de Tecnología Biomédica]] (CTB). [[Centru de Eletrónica Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Eletrónica Endustrial]] (CEI).<ref>Cita noticia|títulu=CEI – Centru de Eletrónica Endustrial {{!}} Nuversidá Politécnica de Madrid|url=http://www.cei.upm.es/|fechaatcessu=21 de setiembri de 2017|periólicu=Centru de Eletrónica Endustrial - ETSII|idioma=en-US</ref> [[Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis|Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis]] (CEIGRAM). [[Centru de Investigación en Materialis Estruturalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Investigación en Materialis Estruturalis]] (CIME). [[Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu|Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu]] (itdUPM). [[Centru de Automática i Robótica (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Automática i Robótica]] (CAR UPM-CSIC).<ref>cita web |url=https://www.car.upm-csic.es/ |títulu=CAR UPM-CSIC |fechaatcessu=2017</ref> === Otros centrus === Parqui Científicu i Tecnológicu: [[Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid|Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid]] asitiau ena [[Facultá de Informática (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Facultá de Informática]]. [[E-USOC|Centru de Operacionis i Soporti a Usuarius (E-USOC)]] == Retoris == Dendi la constitución dela nuversidá, tienin síu retoris: [[Pío García-Escudero y Fernández de Urrutia|Pío García-Escudero i Fernández Urrutia]] (marçu - juliu 1971) [[José Luis Ramos Figueras]] (juliu 1971 - diziembri 1980) [[Rafael Portaencasa]] (diziembri 1980 - juniu 1995) [[Saturnino de la Plaza|Saturnino dela Plaza]] (juniu 1995 - abril 2004) [[Javier Uceda Antolín]] (abril 2004 - abril 2012) [[Carlos Conde Lázaro]] (abril 2012 - marçu 2016) [[Guillermo Cisneros Pérez]] (marçu 2016 - eneru 2025) [[Óscar García Suárez]] (eneru 2025 - ogañu) == Dotoris ''honoris causa'' == {{CP|Categoría:Dotoris honoris causa pola Nuversidá Politécnica de Madrid}} == Premius UPM == La Nuversidá Politécnica de Madrid otorga añalmenti divessus premius a professoris i investigadoris dela nuversidá assina comu a enstitucionis pola su laor en deliscentis aspetus relacionaus cola investigación. Los premiaus enas divessas edicionis segun la categoría ena que tienin recibíu el galardón son: === Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''' Vicente Sánchez Gálvez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=4f9b327845821610VgnVCM100000 |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> Claudio Aroca Hernández-Ros: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=c028327845821610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=arti |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Luis Alfonso Gil Sánchez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Montis, Forestal i del Meyu Natural.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=07cba8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': [[Asunción Gómez Pérez]]. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=d09505d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Mª Concepción Bielza Lozoya. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus. '''2013''': Francisco José Higuera Antón. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2012''': Juan Carlos Miñano Domínguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. '''2011''': Fernando García-Arenal Rodríguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Agronómica, Alimentación i Biosistemas. '''2010''': Antonio Crespo Martínez. Professor dela ETS d'Engenierus Endustrialis. '''2009''': Francisco Javier Llorca Martínez. Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus. '''2008''': Carlos Algora del Valle. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu proyeición dela ativiá investigadora dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor o investigador jovin menol de 35 años, en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''': Alejandro Rodríguez González: Professor Titulal de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=34ec2a228bc21610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=articulo |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Ramón Perea García-Calvo: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus de Montis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=727aa8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': Miroslav Vasic: Professor Ayudanti Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=205405d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Miguel Ángel Gómez Ruano: Professor Titulal de Nuversidá dela Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=3aebaa58ae52b410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2013''': Andrés Díaz Lantada: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=ee3fc1820b7d3410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2012''': Felipe Jiménez Alonso: Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=490bf89b9708c310VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2011''': Lucas Lacasa Saiz Arce: Professor dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2010''': Javier Segura Escudero: Professor Titulal de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus. '''2009''': Carlos Angulo Barrios: Professor Contratau Dotor del Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (ISOM-UPM). '''2008''': Carlos Rivera Lucas: Professor dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu de colaboración en investigación === '''2017''': [[Agencia Espacial Uropea]] [[Industria de Turbo Propulsoris|Industria de Turbo Propulsoris]] '''2016''': [[Sika AG]] '''2015''': [[Banco Santander]] '''2014''': [[Sacyr]] '''2013''': European Aeronautic Defense and Space Company '''2012''': [[Repsol]] '''2011''': Fertiberia '''2010''': [[Indra Sistemas]] '''2009''': Ansoft LLC === Premiu de cooperación enternacional en investigación pal desenvolvimiento === '''2017''': [[Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade|Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade]] '''2016''': [[Iberdrola]] '''2014''': Isabel Felipe Boente '''2013''': Luis Gil Sánchez '''2012''': Alfredo Blanco Andray '''2011''': Susana Muñoz Hernández '''2010''': Miguel Ángel Egido Aguilera === Premius de inovación docenti === Pola otra parti, el serviciu de inovación eucativa dela Nuversidá tamién otorga divessus premius con deliscentis categorías alos docentis o grupos de inovación eucativa. Los premiaus enas deliscentis anualidais son: ==== Premiu ala escelencia docenti ==== '''2015''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2015 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2015 |fechaatcessu=2018</ref> Jorge Enrique Pérez Martínez (E.T.S.I. Sistemas Informáticus). '''2016''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2016 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2016 |fechaatcessu=2018</ref> José Olarrea Busto (E.I. AERONÁUTICA I DEL ESPUCIU). '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2018</ref> Ángel Fidalgo Blanco (E.T.S. INGENIEROS MINAS Y ENERGÍA). '''2018''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2018 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2018 |fechaatcessu=2025</ref> Antonio Pérez Yuste (E.T.S. DE INGENIERÍA Y SISTEMAS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2019 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2019 |fechaatcessu=2025</ref> Atxu Amann i Alcocer (E.T.S. d'Arquitetura). '''2020''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2020 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2020 |fechaatcessu=2025</ref> Bartolomé Luque Serrano (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). '''2021''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2021 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2021 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: María Dolores López González (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). Segundu premiu: Araceli Hernández Bayo (E.T.S.I. Endustrialis). '''2022''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2022 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2022 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). Segundu premiu: Juan Carlos Mosquera Feijoo (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). '''2023''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2023 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2023 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: David Caballol Bartolomé (E.T.S.I. Eificación). Segundu premiu: Fernando Blasco Contreras (E.T.S.I. Montis, Forestal i Meyu Natural). '''2024''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2024 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2024 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: José Eugenio Ortiz Menéndez (E.T.S.I Minas i Eniergía). Segundu premiu: D. Emilio Navarro Arévalo (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). ==== Premiu de inovación eucativa ==== '''2018''': Jorge Bernabéu Larena (E.T.S. DE ING. DE CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2017''': José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) Araceli Hernández Bayo (E.T.S. ENGENIERUS ENDUSTRIALIS) '''2016''': Leonardo Fernández Jambrina (E.T.S.I. NAVALIS) Mª Dolores López González (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2015''': Mª Luisa CasaFuente (E.T.S.I. Topografía, Geodesia i Cartografía) Álvaro Ramírez Gómez. (E.T.S. Ingeniería i Diseñu Endustrial) Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura) Mención Especial Professor Gabriel Pinto Cañón (E.T.S.I. Endustrialis) '''2007''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2007 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2007 |fechaatcessu=2019</ref> Juan Blanco Cotano (EUIT Telecomunicación) Ana Casaravilla Gil (EU Arquitetura Técnica) Ángel García Beltrán (ETSI Endustrialis) Pilar Lafont Morga (ETSI Endustrialis) Raquel Martínez Fernández (ETSI Endustrialis) Mª Luisa Martínez Muneta (ETSI Endustrialis) Rosa Mª Masegosa Fanego (EUIT Aeronáutica) Ignacio los Ríos Carmena (ETSI Agrónomus) Carmen Sánchez Ávila (ETSI de Telecomunicación) Edmundo Tovar Caro (Facultá de Informática) ==== Premiu a los grupos de inovación eucativa ==== '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2025</ref> GIE CyberAula, coordinau pol Professor Juan Quema Vives (E.T.S. ENGENIERUS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''': GIE pala Docencia Inovadora en Máquinas (GIE_DIM), coordinau pol professor D. Andrés Díaz Lantada (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Dispositivus Aglutinadoris de Proyetus (DPA), coordinau pol professor D. Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura). '''2021''': GIE Educational Innovation in Chemical Engineering (EIChe), coordinau pol professor D. Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Mejora del Aprendizaçi dela Matemática ena Ingeniería (MAMI), coordinau pola profesora Dª. Mª Jesús Vázquez Gallo (E.T.S.I. Civil). '''2022''': GIE UPMaterialis (UPMAT), coordinau pol professor D. José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). GIE Didática dela Química, coordinau pola profesora Dª. María Martín Conde (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Zooinnova, coordinau pola profesora Dª. María Remedios Alvir Morencos (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Robotrader (RBT), coordinau pol professor D. Eduardo López Gonzalo (E.T.S.I. de Telecomunicación). '''2023''': GIE Grupo de Inovación Eucativa en Proyetus de Ingeniería (GIE-Project), coordinau pola profesora Dª. Alicia Perdigones Borderias (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Grupu de Inovación Eucativa Tresportis (GIE-TRANSPORT), coordinau pola profesora Dª. Begoña Guirao Abad (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Aprendizaçi de Metodologias Ativas (AMA), coordinau pola profesora Dª. María Emilia Román López (E.T.S. Arquitetura). '''2024''': GIE CyberAula, coordinau pol professor D. Enrique Barra Arias (E.T.S.I. de Telecomunicación) GIE Grau en Ingeniería de Materialis (GIE-GIM), coordinau pola profesora Dª. Beatriz Sanz Merino (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Arquitetura, aición i docencia esprimental (ARQADE), coordinau pol professor D. Agatángelo Soler Montellano (E.T.S. Arquitetura). == Referencias == {{listaref}} == Atijus esternus == {{commons|Nuversidá Politécnica de Madrid}} [http://www.upm.es/ Página oficial dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://es.youtube.com/upm Canal UPM en YouTube] (es quiciás el canal en YouTube con mayol quantidá de conteníus delas Nuversidais Españolas, inclui conferencias i seminarius del mássimu interés) [http://www.upm.es/institucional/UPM/Centros Centros dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.upm.es/politecnica_virtual/ Politécnica Virtual] [https://web.archive.org/web/20081027104754/http://www.upm.es/laupm/servicios/bibliotecas/ Biblioteca Nuversitaria dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://oa.upm.es Archivu Digital UPM] [http://ocw.upm.es/ OpenCourseWare dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://da.upm.es/ Delegación de Alumnaus dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.shanghairanking.com/institution/polytechnic-university-of-madrid Ranking Shanghai (2025).601-700] 33nn1ju85vpyy6ea0pppwhmojsio4cm 143457 143456 2026-06-03T01:53:08Z Olarcos 82 /* Dotoris honoris causa */ 143457 wikitext text/x-wiki [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Ingenieros Agrónomos, con una muestra de maquinaria agrícola; Madrid, España.jpg|thumb|Sela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginiería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginiería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]].]] [[Archivu:Rectorado de la Universidad Politécnica de Madrid 01.jpg|thumb|220px|Rectorau.]] [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Madrid - 01.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Arquitetura de Madril (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Arquitetura Madril]].]] [[Archivu:UPM-FI--06--Bloque 1.jpg|thumb|220px|Bloqui 1 dela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus Enformáticus (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Enformáticus]].]] [[Archivu:UPM-IES.jpg|thumb|220px|[[Enstitutu d'Eniergía Solal (Nuversidá Politécnica de Madril)|Enstitutu Eniergía Solal]].]] [[Archivu:Etsiminasmadrid.JPG|thumb|222px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus de Minas i Eniergía]].]] [[Archivu:INEF-UPM.jpg|thumb|220px|[[Facultá de Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti|Facultá Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti]].]] [[Archivu:ETSI_de_Montes_UPM_Entrada.JPG|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Montis]].]] [[Archivu:ETSICCP (Edificio Retiro) - Acceso principal.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)|ETS Inginierus Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)]].]] [[Archivu:UPM-CeSViMa-SupercomputadorMagerit.jpg|thumb|222px|Supercomputador [[Magerit]] ([[CeSViMa]])]] La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'atrueba l'estrucura departamental del Enstitutu Politécnicu Superiol de Madrid i se constitúi en Nuversidá Politécnica. |fechaatcessu=2021-03-11 |autol=Boletín Oficial del Estau |enlaceautol=Boletín Oficial del Estau |fecha=26 de marçu de 1971</ref> al agrupal divessus centrus ya centenarius qu'estavan ascritus a deliscentis organismus. Las sus facultais o escuelas impartin mayoritariamenti enseñanças técnicas, ya qu'ena su criación agrupó estas enseñanças mientris que las ciencias esprimentalis i umanidais fuerun agrupás ena [[Nuversidá Complutense de Mairil]]. Enos años 2008, 2009 i 2010 algunas delas sus antiguas escuelas d'engenierus técnicus i escuelas superiolis, comu las Engenierías Aeronáuticas o Agrónomus, sufrierun un prozessu de fusión pa adaptal-si alas nuevas titulacionis del [[Espuciu Uropeu de Educación Superiol]]. Surgierun nuevus centrus, localisaus enos mesmus eificius, inque endepandientis delos centrus desistentis anteriolis. La UPM á síu considerá delas mejoris nuversidais politécnicas d'España duranti los úrtimus años ena crasificación anual realisá pol diariu El Mundo.<ref>Cita web|url=https://www.upm.es/e-politecnica/?p=9629|títulu=La UPM, entri las cien mejoris nuversidais del mundu en empleabiliá</ref> Ogañu quatru Escuelas Técnicas Superiolis d'Engenierus tienin acreitación enternacional [[ABET]]<ref>:http://main.abet.org/aps/AccreditedProgramsDetails.aspx?OrganizationID=6257</ref> Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Minas i Eniergía, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Telecomunicación i Escuela Técnica Superiol d'Engenierus Endustrialis. == Campus i centrus docentis == Campus Centru (centrus dentru del cascu de [[Madrid]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Endustrialis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Endustrialis]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Diseñu Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Diseñu Endustrial]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Minas i Eniergía]]. [[Eificiu Retiru dela Escuela d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Eificiu Retiru)]]. [[Ciá Nuversitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]: [[Escuela Técnica Superior d'Arquitetura de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Arquitetura de Madrid]]. [[Escuela Técnica Superior d'Eificación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Eificación]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Aeronáutica i del Espuciu (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Aeronáutica i del Espuciu]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Montis]] (a estinguil). [[Escuela Nuversitaria de Engeniería Técnica Forestal (Nuversidá Politécnica de Madrid)|EUIT Forestal]] (a estinguil). [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Navalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Navalis]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Telecomunicación]]. [[Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti|Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti]] (INEF). Campus Montegancedo ([[Boadilla del Monti]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Informáticus]]. Campus Sul (Compleju Politécnicu de Vallecas): [[Centru Superiol de Diseñu de Moda de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Superiol de Diseñu de MoMadrid]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Sistemas Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Sistemas Informáticus]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Sistemas de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Sistemas de Telecomunicación]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía]]. == Enstitutus Nuversitarius == [[Enstitutu d'Eniergía Solar (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu d'Eniergía Solar]]. [[Enstitutu de Fusión Nuclear (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Fusión Nuclear]]. [[Enstitutu de Investigación del Automóvil (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Investigación del Automóvil]] (INSIA) [[Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva]] [[Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología]] (ISOM) == Centrus I+D == [[Centru de Investigación del Tresporti|Centru de Investigación del Tresporti]] (TRANSyT) [[Centru Láser (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Láser]] [[Centru de Domótica Entegral (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Domótica Entegral]] <ref>(CeDInt-UPM).cita web |url=http://www.cedint.org |títulu=CeDInt |fechaatcessu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510084737/http://www.cedint.org/ |fechaarchivu=10 de mayu de 2017</ref> [[Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas|Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas]] (CBGP). [[Centru de Tecnología Biomédica|Centru de Tecnología Biomédica]] (CTB). [[Centru de Eletrónica Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Eletrónica Endustrial]] (CEI).<ref>Cita noticia|títulu=CEI – Centru de Eletrónica Endustrial {{!}} Nuversidá Politécnica de Madrid|url=http://www.cei.upm.es/|fechaatcessu=21 de setiembri de 2017|periólicu=Centru de Eletrónica Endustrial - ETSII|idioma=en-US</ref> [[Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis|Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis]] (CEIGRAM). [[Centru de Investigación en Materialis Estruturalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Investigación en Materialis Estruturalis]] (CIME). [[Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu|Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu]] (itdUPM). [[Centru de Automática i Robótica (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Automática i Robótica]] (CAR UPM-CSIC).<ref>cita web |url=https://www.car.upm-csic.es/ |títulu=CAR UPM-CSIC |fechaatcessu=2017</ref> === Otros centrus === Parqui Científicu i Tecnológicu: [[Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid|Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid]] asitiau ena [[Facultá de Informática (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Facultá de Informática]]. [[E-USOC|Centru de Operacionis i Soporti a Usuarius (E-USOC)]] == Retoris == Dendi la constitución dela nuversidá, tienin síu retoris: [[Pío García-Escudero y Fernández de Urrutia|Pío García-Escudero i Fernández Urrutia]] (marçu - juliu 1971) [[José Luis Ramos Figueras]] (juliu 1971 - diziembri 1980) [[Rafael Portaencasa]] (diziembri 1980 - juniu 1995) [[Saturnino de la Plaza|Saturnino dela Plaza]] (juniu 1995 - abril 2004) [[Javier Uceda Antolín]] (abril 2004 - abril 2012) [[Carlos Conde Lázaro]] (abril 2012 - marçu 2016) [[Guillermo Cisneros Pérez]] (marçu 2016 - eneru 2025) [[Óscar García Suárez]] (eneru 2025 - ogañu) == Premius UPM == La Nuversidá Politécnica de Madrid otorga añalmenti divessus premius a professoris i investigadoris dela nuversidá assina comu a enstitucionis pola su laor en deliscentis aspetus relacionaus cola investigación. Los premiaus enas divessas edicionis segun la categoría ena que tienin recibíu el galardón son: === Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''' Vicente Sánchez Gálvez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=4f9b327845821610VgnVCM100000 |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> Claudio Aroca Hernández-Ros: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=c028327845821610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=arti |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Luis Alfonso Gil Sánchez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Montis, Forestal i del Meyu Natural.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=07cba8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': [[Asunción Gómez Pérez]]. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=d09505d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Mª Concepción Bielza Lozoya. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus. '''2013''': Francisco José Higuera Antón. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2012''': Juan Carlos Miñano Domínguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. '''2011''': Fernando García-Arenal Rodríguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Agronómica, Alimentación i Biosistemas. '''2010''': Antonio Crespo Martínez. Professor dela ETS d'Engenierus Endustrialis. '''2009''': Francisco Javier Llorca Martínez. Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus. '''2008''': Carlos Algora del Valle. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu proyeición dela ativiá investigadora dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor o investigador jovin menol de 35 años, en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''': Alejandro Rodríguez González: Professor Titulal de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=34ec2a228bc21610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=articulo |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Ramón Perea García-Calvo: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus de Montis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=727aa8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': Miroslav Vasic: Professor Ayudanti Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=205405d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Miguel Ángel Gómez Ruano: Professor Titulal de Nuversidá dela Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=3aebaa58ae52b410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2013''': Andrés Díaz Lantada: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=ee3fc1820b7d3410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2012''': Felipe Jiménez Alonso: Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=490bf89b9708c310VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2011''': Lucas Lacasa Saiz Arce: Professor dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2010''': Javier Segura Escudero: Professor Titulal de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus. '''2009''': Carlos Angulo Barrios: Professor Contratau Dotor del Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (ISOM-UPM). '''2008''': Carlos Rivera Lucas: Professor dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu de colaboración en investigación === '''2017''': [[Agencia Espacial Uropea]] [[Industria de Turbo Propulsoris|Industria de Turbo Propulsoris]] '''2016''': [[Sika AG]] '''2015''': [[Banco Santander]] '''2014''': [[Sacyr]] '''2013''': European Aeronautic Defense and Space Company '''2012''': [[Repsol]] '''2011''': Fertiberia '''2010''': [[Indra Sistemas]] '''2009''': Ansoft LLC === Premiu de cooperación enternacional en investigación pal desenvolvimiento === '''2017''': [[Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade|Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade]] '''2016''': [[Iberdrola]] '''2014''': Isabel Felipe Boente '''2013''': Luis Gil Sánchez '''2012''': Alfredo Blanco Andray '''2011''': Susana Muñoz Hernández '''2010''': Miguel Ángel Egido Aguilera === Premius de inovación docenti === Pola otra parti, el serviciu de inovación eucativa dela Nuversidá tamién otorga divessus premius con deliscentis categorías alos docentis o grupos de inovación eucativa. Los premiaus enas deliscentis anualidais son: ==== Premiu ala escelencia docenti ==== '''2015''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2015 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2015 |fechaatcessu=2018</ref> Jorge Enrique Pérez Martínez (E.T.S.I. Sistemas Informáticus). '''2016''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2016 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2016 |fechaatcessu=2018</ref> José Olarrea Busto (E.I. AERONÁUTICA I DEL ESPUCIU). '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2018</ref> Ángel Fidalgo Blanco (E.T.S. INGENIEROS MINAS Y ENERGÍA). '''2018''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2018 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2018 |fechaatcessu=2025</ref> Antonio Pérez Yuste (E.T.S. DE INGENIERÍA Y SISTEMAS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2019 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2019 |fechaatcessu=2025</ref> Atxu Amann i Alcocer (E.T.S. d'Arquitetura). '''2020''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2020 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2020 |fechaatcessu=2025</ref> Bartolomé Luque Serrano (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). '''2021''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2021 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2021 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: María Dolores López González (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). Segundu premiu: Araceli Hernández Bayo (E.T.S.I. Endustrialis). '''2022''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2022 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2022 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). Segundu premiu: Juan Carlos Mosquera Feijoo (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). '''2023''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2023 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2023 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: David Caballol Bartolomé (E.T.S.I. Eificación). Segundu premiu: Fernando Blasco Contreras (E.T.S.I. Montis, Forestal i Meyu Natural). '''2024''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2024 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2024 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: José Eugenio Ortiz Menéndez (E.T.S.I Minas i Eniergía). Segundu premiu: D. Emilio Navarro Arévalo (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). ==== Premiu de inovación eucativa ==== '''2018''': Jorge Bernabéu Larena (E.T.S. DE ING. DE CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2017''': José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) Araceli Hernández Bayo (E.T.S. ENGENIERUS ENDUSTRIALIS) '''2016''': Leonardo Fernández Jambrina (E.T.S.I. NAVALIS) Mª Dolores López González (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2015''': Mª Luisa CasaFuente (E.T.S.I. Topografía, Geodesia i Cartografía) Álvaro Ramírez Gómez. (E.T.S. Ingeniería i Diseñu Endustrial) Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura) Mención Especial Professor Gabriel Pinto Cañón (E.T.S.I. Endustrialis) '''2007''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2007 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2007 |fechaatcessu=2019</ref> Juan Blanco Cotano (EUIT Telecomunicación) Ana Casaravilla Gil (EU Arquitetura Técnica) Ángel García Beltrán (ETSI Endustrialis) Pilar Lafont Morga (ETSI Endustrialis) Raquel Martínez Fernández (ETSI Endustrialis) Mª Luisa Martínez Muneta (ETSI Endustrialis) Rosa Mª Masegosa Fanego (EUIT Aeronáutica) Ignacio los Ríos Carmena (ETSI Agrónomus) Carmen Sánchez Ávila (ETSI de Telecomunicación) Edmundo Tovar Caro (Facultá de Informática) ==== Premiu a los grupos de inovación eucativa ==== '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2025</ref> GIE CyberAula, coordinau pol Professor Juan Quema Vives (E.T.S. ENGENIERUS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''': GIE pala Docencia Inovadora en Máquinas (GIE_DIM), coordinau pol professor D. Andrés Díaz Lantada (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Dispositivus Aglutinadoris de Proyetus (DPA), coordinau pol professor D. Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura). '''2021''': GIE Educational Innovation in Chemical Engineering (EIChe), coordinau pol professor D. Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Mejora del Aprendizaçi dela Matemática ena Ingeniería (MAMI), coordinau pola profesora Dª. Mª Jesús Vázquez Gallo (E.T.S.I. Civil). '''2022''': GIE UPMaterialis (UPMAT), coordinau pol professor D. José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). GIE Didática dela Química, coordinau pola profesora Dª. María Martín Conde (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Zooinnova, coordinau pola profesora Dª. María Remedios Alvir Morencos (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Robotrader (RBT), coordinau pol professor D. Eduardo López Gonzalo (E.T.S.I. de Telecomunicación). '''2023''': GIE Grupo de Inovación Eucativa en Proyetus de Ingeniería (GIE-Project), coordinau pola profesora Dª. Alicia Perdigones Borderias (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Grupu de Inovación Eucativa Tresportis (GIE-TRANSPORT), coordinau pola profesora Dª. Begoña Guirao Abad (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Aprendizaçi de Metodologias Ativas (AMA), coordinau pola profesora Dª. María Emilia Román López (E.T.S. Arquitetura). '''2024''': GIE CyberAula, coordinau pol professor D. Enrique Barra Arias (E.T.S.I. de Telecomunicación) GIE Grau en Ingeniería de Materialis (GIE-GIM), coordinau pola profesora Dª. Beatriz Sanz Merino (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Arquitetura, aición i docencia esprimental (ARQADE), coordinau pol professor D. Agatángelo Soler Montellano (E.T.S. Arquitetura). == Referencias == {{listaref}} == Atijus esternus == {{commons|Nuversidá Politécnica de Madrid}} [http://www.upm.es/ Página oficial dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://es.youtube.com/upm Canal UPM en YouTube] (es quiciás el canal en YouTube con mayol quantidá de conteníus delas Nuversidais Españolas, inclui conferencias i seminarius del mássimu interés) [http://www.upm.es/institucional/UPM/Centros Centros dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.upm.es/politecnica_virtual/ Politécnica Virtual] [https://web.archive.org/web/20081027104754/http://www.upm.es/laupm/servicios/bibliotecas/ Biblioteca Nuversitaria dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://oa.upm.es Archivu Digital UPM] [http://ocw.upm.es/ OpenCourseWare dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://da.upm.es/ Delegación de Alumnaus dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.shanghairanking.com/institution/polytechnic-university-of-madrid Ranking Shanghai (2025).601-700] frwzy3iie6lbbkc6ki8vc2g8hsp4vjp 143458 143457 2026-06-03T01:53:29Z Olarcos 82 143458 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22.7em; line-height:1.4em; text-align:left; padding:.23em; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;" ! colspan="3" class="cabecera universidad" style="text-align:center; background-color:#cddefe;" | Nuversidá Politénica<br />de Mairil |- | colspan="3" class="imagen" style="text-align:center;" | [[Archivu:UPM-Rectorado--0.jpg|270px]] |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | [[Sigla]] | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | UPM |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | [[Lema]] | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | ''Technica impendi nationi''<br />''([[latín]], que senifica «La ténica apucha las nacionis»)'' |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | Tipu | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | [[Nuversidá púbrica|Púbrica]] |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | Hundaçión | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | 1971 |- ! colspan="3" class="section" style="text-align:center; background-color:#cddefe;" | Localización |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | Direción | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | C/ Ramiro de Maeztu, 7<br />[[Archivu:Logotipo-Escudo de la Ciudad Universitaria de Madrid.svg|21px]] [[Ciá Nuversitaria de Mairil|Ciá Nuversitaria]]<br />[[Archivu:Bandera de Madrid.svg|20px|borde]] [[Mairil]]<br />[[Archivu:Flag of the Community of Madrid.svg|20px|borde]] [[Comunidá de Mairil]], [[Archivu:Flag of Spain.svg|20px|borde]] [[España]] |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | Cordenás | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | [https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Nuversidá_Politénica_de_Mairil&params=40.449167_N_3.728056_W_type:edu 40°26′57″N 3°43′41″O] / 40.449167, -3.728056 |- ! colspan="3" class="section" style="text-align:center; background-color:#cddefe;" | Alministración |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | Retol | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | Óscar García Suárez<ref>https://www.upm.es/?id=CON16771&amp;prefmt=articulo&amp;fmt=detail</ref> |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | Afiliacionis | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | [[Partnership of a European Group of Aeronautics and Space UniversitieS|PEGASUS]] |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | [[Prossupuestu]] | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | 354.909.438,61 € (2019)<ref>https://transparencia.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Informacion_economica/presupuestos/PRESUPUESTO%202019.pdf</ref> |- ! colspan="3" class="section" style="text-align:center; background-color:#cddefe;" | Academia |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | [[Professor]]is | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | 2969 (eneru de 2017)<ref>https://web.archive.org/save/_embed/http://www.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Personal/PDI/Estructura%20personal%20PDI/estructura%20de%20personal%20docente%20e%20investigador.pdf</ref> |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | [[Alunu]]s | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | 35 291 (cursu 15-16)<ref>https://web.archive.org/save/_embed/http://www.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Estudiantes/Matriculados_por_titulacion/Matriculados%20por%20titulo%202013-16.pdf</ref> |- ! colspan="3" class="section" style="text-align:center; background-color:#cddefe;" | Sitiu web |- | colspan="3" style="text-align:center; padding:0.2em 0.5em;" | [http://www.upm.es/institucional upm.es] |- | colspan="3" style="text-align:center; font-size:x-small;" | <hr /><span style="font-size:90%;">[https://www.universityrankings.ch/en/institutions/countries?c=Spain <span style="background:#36c; color:white; border:1px solid #36c; border-radius:2px; padding:0.4em 0.8em; display:inline-block; font-weight:bold;">13.ª nuversidá española nel ''University Ranking.ch'' (2025)</span>]</span> |} [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Ingenieros Agrónomos, con una muestra de maquinaria agrícola; Madrid, España.jpg|thumb|Sela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginiería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginiería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]].]] [[Archivu:Rectorado de la Universidad Politécnica de Madrid 01.jpg|thumb|220px|Rectorau.]] [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Madrid - 01.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Arquitetura de Madril (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Arquitetura Madril]].]] [[Archivu:UPM-FI--06--Bloque 1.jpg|thumb|220px|Bloqui 1 dela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus Enformáticus (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Enformáticus]].]] [[Archivu:UPM-IES.jpg|thumb|220px|[[Enstitutu d'Eniergía Solal (Nuversidá Politécnica de Madril)|Enstitutu Eniergía Solal]].]] [[Archivu:Etsiminasmadrid.JPG|thumb|222px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus de Minas i Eniergía]].]] [[Archivu:INEF-UPM.jpg|thumb|220px|[[Facultá de Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti|Facultá Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti]].]] [[Archivu:ETSI_de_Montes_UPM_Entrada.JPG|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Montis]].]] [[Archivu:ETSICCP (Edificio Retiro) - Acceso principal.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)|ETS Inginierus Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)]].]] [[Archivu:UPM-CeSViMa-SupercomputadorMagerit.jpg|thumb|222px|Supercomputador [[Magerit]] ([[CeSViMa]])]] La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'atrueba l'estrucura departamental del Enstitutu Politécnicu Superiol de Madrid i se constitúi en Nuversidá Politécnica. |fechaatcessu=2021-03-11 |autol=Boletín Oficial del Estau |enlaceautol=Boletín Oficial del Estau |fecha=26 de marçu de 1971</ref> al agrupal divessus centrus ya centenarius qu'estavan ascritus a deliscentis organismus. Las sus facultais o escuelas impartin mayoritariamenti enseñanças técnicas, ya qu'ena su criación agrupó estas enseñanças mientris que las ciencias esprimentalis i umanidais fuerun agrupás ena [[Nuversidá Complutense de Mairil]]. Enos años 2008, 2009 i 2010 algunas delas sus antiguas escuelas d'engenierus técnicus i escuelas superiolis, comu las Engenierías Aeronáuticas o Agrónomus, sufrierun un prozessu de fusión pa adaptal-si alas nuevas titulacionis del [[Espuciu Uropeu de Educación Superiol]]. Surgierun nuevus centrus, localisaus enos mesmus eificius, inque endepandientis delos centrus desistentis anteriolis. La UPM á síu considerá delas mejoris nuversidais politécnicas d'España duranti los úrtimus años ena crasificación anual realisá pol diariu El Mundo.<ref>Cita web|url=https://www.upm.es/e-politecnica/?p=9629|títulu=La UPM, entri las cien mejoris nuversidais del mundu en empleabiliá</ref> Ogañu quatru Escuelas Técnicas Superiolis d'Engenierus tienin acreitación enternacional [[ABET]]<ref>:http://main.abet.org/aps/AccreditedProgramsDetails.aspx?OrganizationID=6257</ref> Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Minas i Eniergía, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Telecomunicación i Escuela Técnica Superiol d'Engenierus Endustrialis. == Campus i centrus docentis == Campus Centru (centrus dentru del cascu de [[Madrid]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Endustrialis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Endustrialis]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Diseñu Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Diseñu Endustrial]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Minas i Eniergía]]. [[Eificiu Retiru dela Escuela d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Eificiu Retiru)]]. [[Ciá Nuversitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]: [[Escuela Técnica Superior d'Arquitetura de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Arquitetura de Madrid]]. [[Escuela Técnica Superior d'Eificación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Eificación]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Aeronáutica i del Espuciu (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Aeronáutica i del Espuciu]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Montis]] (a estinguil). [[Escuela Nuversitaria de Engeniería Técnica Forestal (Nuversidá Politécnica de Madrid)|EUIT Forestal]] (a estinguil). [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Navalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Navalis]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Telecomunicación]]. [[Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti|Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti]] (INEF). Campus Montegancedo ([[Boadilla del Monti]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Informáticus]]. Campus Sul (Compleju Politécnicu de Vallecas): [[Centru Superiol de Diseñu de Moda de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Superiol de Diseñu de MoMadrid]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Sistemas Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Sistemas Informáticus]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Sistemas de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Sistemas de Telecomunicación]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía]]. == Enstitutus Nuversitarius == [[Enstitutu d'Eniergía Solar (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu d'Eniergía Solar]]. [[Enstitutu de Fusión Nuclear (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Fusión Nuclear]]. [[Enstitutu de Investigación del Automóvil (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Investigación del Automóvil]] (INSIA) [[Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva]] [[Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología]] (ISOM) == Centrus I+D == [[Centru de Investigación del Tresporti|Centru de Investigación del Tresporti]] (TRANSyT) [[Centru Láser (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Láser]] [[Centru de Domótica Entegral (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Domótica Entegral]] <ref>(CeDInt-UPM).cita web |url=http://www.cedint.org |títulu=CeDInt |fechaatcessu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510084737/http://www.cedint.org/ |fechaarchivu=10 de mayu de 2017</ref> [[Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas|Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas]] (CBGP). [[Centru de Tecnología Biomédica|Centru de Tecnología Biomédica]] (CTB). [[Centru de Eletrónica Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Eletrónica Endustrial]] (CEI).<ref>Cita noticia|títulu=CEI – Centru de Eletrónica Endustrial {{!}} Nuversidá Politécnica de Madrid|url=http://www.cei.upm.es/|fechaatcessu=21 de setiembri de 2017|periólicu=Centru de Eletrónica Endustrial - ETSII|idioma=en-US</ref> [[Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis|Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis]] (CEIGRAM). [[Centru de Investigación en Materialis Estruturalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Investigación en Materialis Estruturalis]] (CIME). [[Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu|Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu]] (itdUPM). [[Centru de Automática i Robótica (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Automática i Robótica]] (CAR UPM-CSIC).<ref>cita web |url=https://www.car.upm-csic.es/ |títulu=CAR UPM-CSIC |fechaatcessu=2017</ref> === Otros centrus === Parqui Científicu i Tecnológicu: [[Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid|Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid]] asitiau ena [[Facultá de Informática (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Facultá de Informática]]. [[E-USOC|Centru de Operacionis i Soporti a Usuarius (E-USOC)]] == Retoris == Dendi la constitución dela nuversidá, tienin síu retoris: [[Pío García-Escudero y Fernández de Urrutia|Pío García-Escudero i Fernández Urrutia]] (marçu - juliu 1971) [[José Luis Ramos Figueras]] (juliu 1971 - diziembri 1980) [[Rafael Portaencasa]] (diziembri 1980 - juniu 1995) [[Saturnino de la Plaza|Saturnino dela Plaza]] (juniu 1995 - abril 2004) [[Javier Uceda Antolín]] (abril 2004 - abril 2012) [[Carlos Conde Lázaro]] (abril 2012 - marçu 2016) [[Guillermo Cisneros Pérez]] (marçu 2016 - eneru 2025) [[Óscar García Suárez]] (eneru 2025 - ogañu) == Premius UPM == La Nuversidá Politécnica de Madrid otorga añalmenti divessus premius a professoris i investigadoris dela nuversidá assina comu a enstitucionis pola su laor en deliscentis aspetus relacionaus cola investigación. Los premiaus enas divessas edicionis segun la categoría ena que tienin recibíu el galardón son: === Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''' Vicente Sánchez Gálvez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=4f9b327845821610VgnVCM100000 |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> Claudio Aroca Hernández-Ros: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=c028327845821610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=arti |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Luis Alfonso Gil Sánchez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Montis, Forestal i del Meyu Natural.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=07cba8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': [[Asunción Gómez Pérez]]. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=d09505d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Mª Concepción Bielza Lozoya. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus. '''2013''': Francisco José Higuera Antón. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2012''': Juan Carlos Miñano Domínguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. '''2011''': Fernando García-Arenal Rodríguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Agronómica, Alimentación i Biosistemas. '''2010''': Antonio Crespo Martínez. Professor dela ETS d'Engenierus Endustrialis. '''2009''': Francisco Javier Llorca Martínez. Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus. '''2008''': Carlos Algora del Valle. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu proyeición dela ativiá investigadora dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor o investigador jovin menol de 35 años, en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''': Alejandro Rodríguez González: Professor Titulal de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=34ec2a228bc21610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=articulo |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Ramón Perea García-Calvo: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus de Montis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=727aa8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': Miroslav Vasic: Professor Ayudanti Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=205405d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Miguel Ángel Gómez Ruano: Professor Titulal de Nuversidá dela Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=3aebaa58ae52b410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2013''': Andrés Díaz Lantada: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=ee3fc1820b7d3410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2012''': Felipe Jiménez Alonso: Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=490bf89b9708c310VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2011''': Lucas Lacasa Saiz Arce: Professor dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2010''': Javier Segura Escudero: Professor Titulal de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus. '''2009''': Carlos Angulo Barrios: Professor Contratau Dotor del Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (ISOM-UPM). '''2008''': Carlos Rivera Lucas: Professor dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu de colaboración en investigación === '''2017''': [[Agencia Espacial Uropea]] [[Industria de Turbo Propulsoris|Industria de Turbo Propulsoris]] '''2016''': [[Sika AG]] '''2015''': [[Banco Santander]] '''2014''': [[Sacyr]] '''2013''': European Aeronautic Defense and Space Company '''2012''': [[Repsol]] '''2011''': Fertiberia '''2010''': [[Indra Sistemas]] '''2009''': Ansoft LLC === Premiu de cooperación enternacional en investigación pal desenvolvimiento === '''2017''': [[Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade|Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade]] '''2016''': [[Iberdrola]] '''2014''': Isabel Felipe Boente '''2013''': Luis Gil Sánchez '''2012''': Alfredo Blanco Andray '''2011''': Susana Muñoz Hernández '''2010''': Miguel Ángel Egido Aguilera === Premius de inovación docenti === Pola otra parti, el serviciu de inovación eucativa dela Nuversidá tamién otorga divessus premius con deliscentis categorías alos docentis o grupos de inovación eucativa. Los premiaus enas deliscentis anualidais son: ==== Premiu ala escelencia docenti ==== '''2015''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2015 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2015 |fechaatcessu=2018</ref> Jorge Enrique Pérez Martínez (E.T.S.I. Sistemas Informáticus). '''2016''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2016 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2016 |fechaatcessu=2018</ref> José Olarrea Busto (E.I. AERONÁUTICA I DEL ESPUCIU). '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2018</ref> Ángel Fidalgo Blanco (E.T.S. INGENIEROS MINAS Y ENERGÍA). '''2018''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2018 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2018 |fechaatcessu=2025</ref> Antonio Pérez Yuste (E.T.S. DE INGENIERÍA Y SISTEMAS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2019 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2019 |fechaatcessu=2025</ref> Atxu Amann i Alcocer (E.T.S. d'Arquitetura). '''2020''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2020 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2020 |fechaatcessu=2025</ref> Bartolomé Luque Serrano (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). '''2021''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2021 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2021 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: María Dolores López González (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). Segundu premiu: Araceli Hernández Bayo (E.T.S.I. Endustrialis). '''2022''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2022 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2022 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). Segundu premiu: Juan Carlos Mosquera Feijoo (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). '''2023''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2023 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2023 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: David Caballol Bartolomé (E.T.S.I. Eificación). Segundu premiu: Fernando Blasco Contreras (E.T.S.I. Montis, Forestal i Meyu Natural). '''2024''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2024 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2024 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: José Eugenio Ortiz Menéndez (E.T.S.I Minas i Eniergía). Segundu premiu: D. Emilio Navarro Arévalo (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). ==== Premiu de inovación eucativa ==== '''2018''': Jorge Bernabéu Larena (E.T.S. DE ING. DE CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2017''': José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) Araceli Hernández Bayo (E.T.S. ENGENIERUS ENDUSTRIALIS) '''2016''': Leonardo Fernández Jambrina (E.T.S.I. NAVALIS) Mª Dolores López González (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2015''': Mª Luisa CasaFuente (E.T.S.I. Topografía, Geodesia i Cartografía) Álvaro Ramírez Gómez. (E.T.S. Ingeniería i Diseñu Endustrial) Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura) Mención Especial Professor Gabriel Pinto Cañón (E.T.S.I. Endustrialis) '''2007''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2007 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2007 |fechaatcessu=2019</ref> Juan Blanco Cotano (EUIT Telecomunicación) Ana Casaravilla Gil (EU Arquitetura Técnica) Ángel García Beltrán (ETSI Endustrialis) Pilar Lafont Morga (ETSI Endustrialis) Raquel Martínez Fernández (ETSI Endustrialis) Mª Luisa Martínez Muneta (ETSI Endustrialis) Rosa Mª Masegosa Fanego (EUIT Aeronáutica) Ignacio los Ríos Carmena (ETSI Agrónomus) Carmen Sánchez Ávila (ETSI de Telecomunicación) Edmundo Tovar Caro (Facultá de Informática) ==== Premiu a los grupos de inovación eucativa ==== '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2025</ref> GIE CyberAula, coordinau pol Professor Juan Quema Vives (E.T.S. ENGENIERUS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''': GIE pala Docencia Inovadora en Máquinas (GIE_DIM), coordinau pol professor D. Andrés Díaz Lantada (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Dispositivus Aglutinadoris de Proyetus (DPA), coordinau pol professor D. Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura). '''2021''': GIE Educational Innovation in Chemical Engineering (EIChe), coordinau pol professor D. Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Mejora del Aprendizaçi dela Matemática ena Ingeniería (MAMI), coordinau pola profesora Dª. Mª Jesús Vázquez Gallo (E.T.S.I. Civil). '''2022''': GIE UPMaterialis (UPMAT), coordinau pol professor D. José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). GIE Didática dela Química, coordinau pola profesora Dª. María Martín Conde (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Zooinnova, coordinau pola profesora Dª. María Remedios Alvir Morencos (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Robotrader (RBT), coordinau pol professor D. Eduardo López Gonzalo (E.T.S.I. de Telecomunicación). '''2023''': GIE Grupo de Inovación Eucativa en Proyetus de Ingeniería (GIE-Project), coordinau pola profesora Dª. Alicia Perdigones Borderias (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Grupu de Inovación Eucativa Tresportis (GIE-TRANSPORT), coordinau pola profesora Dª. Begoña Guirao Abad (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Aprendizaçi de Metodologias Ativas (AMA), coordinau pola profesora Dª. María Emilia Román López (E.T.S. Arquitetura). '''2024''': GIE CyberAula, coordinau pol professor D. Enrique Barra Arias (E.T.S.I. de Telecomunicación) GIE Grau en Ingeniería de Materialis (GIE-GIM), coordinau pola profesora Dª. Beatriz Sanz Merino (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Arquitetura, aición i docencia esprimental (ARQADE), coordinau pol professor D. Agatángelo Soler Montellano (E.T.S. Arquitetura). == Referencias == {{listaref}} == Atijus esternus == {{commons|Nuversidá Politécnica de Madrid}} [http://www.upm.es/ Página oficial dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://es.youtube.com/upm Canal UPM en YouTube] (es quiciás el canal en YouTube con mayol quantidá de conteníus delas Nuversidais Españolas, inclui conferencias i seminarius del mássimu interés) [http://www.upm.es/institucional/UPM/Centros Centros dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.upm.es/politecnica_virtual/ Politécnica Virtual] [https://web.archive.org/web/20081027104754/http://www.upm.es/laupm/servicios/bibliotecas/ Biblioteca Nuversitaria dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://oa.upm.es Archivu Digital UPM] [http://ocw.upm.es/ OpenCourseWare dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://da.upm.es/ Delegación de Alumnaus dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.shanghairanking.com/institution/polytechnic-university-of-madrid Ranking Shanghai (2025).601-700] ih3ona92aj9eczq4s8a82wimjk2nmae 143459 143458 2026-06-03T01:54:29Z Olarcos 82 /* Otros centrus */ 143459 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22.7em; line-height:1.4em; text-align:left; padding:.23em; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;" ! colspan="3" class="cabecera universidad" style="text-align:center; background-color:#cddefe;" | Nuversidá Politénica<br />de Mairil |- | colspan="3" class="imagen" style="text-align:center;" | [[Archivu:UPM-Rectorado--0.jpg|270px]] |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | [[Sigla]] | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | UPM |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | [[Lema]] | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | ''Technica impendi nationi''<br />''([[latín]], que senifica «La ténica apucha las nacionis»)'' |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | Tipu | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | [[Nuversidá púbrica|Púbrica]] |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | Hundaçión | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | 1971 |- ! colspan="3" class="section" style="text-align:center; background-color:#cddefe;" | Localización |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | Direción | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | C/ Ramiro de Maeztu, 7<br />[[Archivu:Logotipo-Escudo de la Ciudad Universitaria de Madrid.svg|21px]] [[Ciá Nuversitaria de Mairil|Ciá Nuversitaria]]<br />[[Archivu:Bandera de Madrid.svg|20px|borde]] [[Mairil]]<br />[[Archivu:Flag of the Community of Madrid.svg|20px|borde]] [[Comunidá de Mairil]], [[Archivu:Flag of Spain.svg|20px|borde]] [[España]] |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | Cordenás | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | [https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Nuversidá_Politénica_de_Mairil&params=40.449167_N_3.728056_W_type:edu 40°26′57″N 3°43′41″O] / 40.449167, -3.728056 |- ! colspan="3" class="section" style="text-align:center; background-color:#cddefe;" | Alministración |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | Retol | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | Óscar García Suárez<ref>https://www.upm.es/?id=CON16771&amp;prefmt=articulo&amp;fmt=detail</ref> |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | Afiliacionis | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | [[Partnership of a European Group of Aeronautics and Space UniversitieS|PEGASUS]] |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | [[Prossupuestu]] | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | 354.909.438,61 € (2019)<ref>https://transparencia.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Informacion_economica/presupuestos/PRESUPUESTO%202019.pdf</ref> |- ! colspan="3" class="section" style="text-align:center; background-color:#cddefe;" | Academia |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | [[Professor]]is | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | 2969 (eneru de 2017)<ref>https://web.archive.org/save/_embed/http://www.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Personal/PDI/Estructura%20personal%20PDI/estructura%20de%20personal%20docente%20e%20investigador.pdf</ref> |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:0.2em 0.5em;" | [[Alunu]]s | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em;" | 35 291 (cursu 15-16)<ref>https://web.archive.org/save/_embed/http://www.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Estudiantes/Matriculados_por_titulacion/Matriculados%20por%20titulo%202013-16.pdf</ref> |- ! colspan="3" class="section" style="text-align:center; background-color:#cddefe;" | Sitiu web |- | colspan="3" style="text-align:center; padding:0.2em 0.5em;" | [http://www.upm.es/institucional upm.es] |- | colspan="3" style="text-align:center; font-size:x-small;" | <hr /><span style="font-size:90%;">[https://www.universityrankings.ch/en/institutions/countries?c=Spain <span style="background:#36c; color:white; border:1px solid #36c; border-radius:2px; padding:0.4em 0.8em; display:inline-block; font-weight:bold;">13.ª nuversidá española nel ''University Ranking.ch'' (2025)</span>]</span> |} [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Ingenieros Agrónomos, con una muestra de maquinaria agrícola; Madrid, España.jpg|thumb|Sela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginiería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginiería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]].]] [[Archivu:Rectorado de la Universidad Politécnica de Madrid 01.jpg|thumb|220px|Rectorau.]] [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Madrid - 01.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Arquitetura de Madril (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Arquitetura Madril]].]] [[Archivu:UPM-FI--06--Bloque 1.jpg|thumb|220px|Bloqui 1 dela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus Enformáticus (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Enformáticus]].]] [[Archivu:UPM-IES.jpg|thumb|220px|[[Enstitutu d'Eniergía Solal (Nuversidá Politécnica de Madril)|Enstitutu Eniergía Solal]].]] [[Archivu:Etsiminasmadrid.JPG|thumb|222px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus de Minas i Eniergía]].]] [[Archivu:INEF-UPM.jpg|thumb|220px|[[Facultá de Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti|Facultá Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti]].]] [[Archivu:ETSI_de_Montes_UPM_Entrada.JPG|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Montis]].]] [[Archivu:ETSICCP (Edificio Retiro) - Acceso principal.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)|ETS Inginierus Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)]].]] [[Archivu:UPM-CeSViMa-SupercomputadorMagerit.jpg|thumb|222px|Supercomputador [[Magerit]] ([[CeSViMa]])]] La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'atrueba l'estrucura departamental del Enstitutu Politécnicu Superiol de Madrid i se constitúi en Nuversidá Politécnica. |fechaatcessu=2021-03-11 |autol=Boletín Oficial del Estau |enlaceautol=Boletín Oficial del Estau |fecha=26 de marçu de 1971</ref> al agrupal divessus centrus ya centenarius qu'estavan ascritus a deliscentis organismus. Las sus facultais o escuelas impartin mayoritariamenti enseñanças técnicas, ya qu'ena su criación agrupó estas enseñanças mientris que las ciencias esprimentalis i umanidais fuerun agrupás ena [[Nuversidá Complutense de Mairil]]. Enos años 2008, 2009 i 2010 algunas delas sus antiguas escuelas d'engenierus técnicus i escuelas superiolis, comu las Engenierías Aeronáuticas o Agrónomus, sufrierun un prozessu de fusión pa adaptal-si alas nuevas titulacionis del [[Espuciu Uropeu de Educación Superiol]]. Surgierun nuevus centrus, localisaus enos mesmus eificius, inque endepandientis delos centrus desistentis anteriolis. La UPM á síu considerá delas mejoris nuversidais politécnicas d'España duranti los úrtimus años ena crasificación anual realisá pol diariu El Mundo.<ref>Cita web|url=https://www.upm.es/e-politecnica/?p=9629|títulu=La UPM, entri las cien mejoris nuversidais del mundu en empleabiliá</ref> Ogañu quatru Escuelas Técnicas Superiolis d'Engenierus tienin acreitación enternacional [[ABET]]<ref>:http://main.abet.org/aps/AccreditedProgramsDetails.aspx?OrganizationID=6257</ref> Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Minas i Eniergía, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Telecomunicación i Escuela Técnica Superiol d'Engenierus Endustrialis. == Campus i centrus docentis == Campus Centru (centrus dentru del cascu de [[Madrid]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Endustrialis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Endustrialis]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Diseñu Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Diseñu Endustrial]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Minas i Eniergía]]. [[Eificiu Retiru dela Escuela d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Eificiu Retiru)]]. [[Ciá Nuversitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]: [[Escuela Técnica Superior d'Arquitetura de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Arquitetura de Madrid]]. [[Escuela Técnica Superior d'Eificación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Eificación]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Aeronáutica i del Espuciu (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Aeronáutica i del Espuciu]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Montis]] (a estinguil). [[Escuela Nuversitaria de Engeniería Técnica Forestal (Nuversidá Politécnica de Madrid)|EUIT Forestal]] (a estinguil). [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Navalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Navalis]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Telecomunicación]]. [[Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti|Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti]] (INEF). Campus Montegancedo ([[Boadilla del Monti]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Informáticus]]. Campus Sul (Compleju Politécnicu de Vallecas): [[Centru Superiol de Diseñu de Moda de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Superiol de Diseñu de MoMadrid]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Sistemas Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Sistemas Informáticus]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Sistemas de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Sistemas de Telecomunicación]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía]]. == Enstitutus Nuversitarius == [[Enstitutu d'Eniergía Solar (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu d'Eniergía Solar]]. [[Enstitutu de Fusión Nuclear (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Fusión Nuclear]]. [[Enstitutu de Investigación del Automóvil (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Investigación del Automóvil]] (INSIA) [[Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva]] [[Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología]] (ISOM) == Centrus I+D == [[Centru de Investigación del Tresporti|Centru de Investigación del Tresporti]] (TRANSyT) [[Centru Láser (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Láser]] [[Centru de Domótica Entegral (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Domótica Entegral]] <ref>(CeDInt-UPM).cita web |url=http://www.cedint.org |títulu=CeDInt |fechaatcessu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510084737/http://www.cedint.org/ |fechaarchivu=10 de mayu de 2017</ref> [[Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas|Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas]] (CBGP). [[Centru de Tecnología Biomédica|Centru de Tecnología Biomédica]] (CTB). [[Centru de Eletrónica Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Eletrónica Endustrial]] (CEI).<ref>Cita noticia|títulu=CEI – Centru de Eletrónica Endustrial {{!}} Nuversidá Politécnica de Madrid|url=http://www.cei.upm.es/|fechaatcessu=21 de setiembri de 2017|periólicu=Centru de Eletrónica Endustrial - ETSII|idioma=en-US</ref> [[Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis|Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis]] (CEIGRAM). [[Centru de Investigación en Materialis Estruturalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Investigación en Materialis Estruturalis]] (CIME). [[Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu|Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu]] (itdUPM). [[Centru de Automática i Robótica (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Automática i Robótica]] (CAR UPM-CSIC).<ref>cita web |url=https://www.car.upm-csic.es/ |títulu=CAR UPM-CSIC |fechaatcessu=2017</ref> === Otrus centrus === Parqui Científicu i Tecnológicu: [[Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid|Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid]] asitiau ena [[Facultá de Informática (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Facultá de Informática]]. [[E-USOC|Centru de Operacionis i Soporti a Usuarius (E-USOC)]] == Retoris == Dendi la constitución dela nuversidá, tienin síu retoris: [[Pío García-Escudero y Fernández de Urrutia|Pío García-Escudero i Fernández Urrutia]] (marçu - juliu 1971) [[José Luis Ramos Figueras]] (juliu 1971 - diziembri 1980) [[Rafael Portaencasa]] (diziembri 1980 - juniu 1995) [[Saturnino de la Plaza|Saturnino dela Plaza]] (juniu 1995 - abril 2004) [[Javier Uceda Antolín]] (abril 2004 - abril 2012) [[Carlos Conde Lázaro]] (abril 2012 - marçu 2016) [[Guillermo Cisneros Pérez]] (marçu 2016 - eneru 2025) [[Óscar García Suárez]] (eneru 2025 - ogañu) == Premius UPM == La Nuversidá Politécnica de Madrid otorga añalmenti divessus premius a professoris i investigadoris dela nuversidá assina comu a enstitucionis pola su laor en deliscentis aspetus relacionaus cola investigación. Los premiaus enas divessas edicionis segun la categoría ena que tienin recibíu el galardón son: === Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''' Vicente Sánchez Gálvez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=4f9b327845821610VgnVCM100000 |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> Claudio Aroca Hernández-Ros: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=c028327845821610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=arti |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Luis Alfonso Gil Sánchez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Montis, Forestal i del Meyu Natural.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=07cba8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': [[Asunción Gómez Pérez]]. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=d09505d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Mª Concepción Bielza Lozoya. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus. '''2013''': Francisco José Higuera Antón. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2012''': Juan Carlos Miñano Domínguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. '''2011''': Fernando García-Arenal Rodríguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Agronómica, Alimentación i Biosistemas. '''2010''': Antonio Crespo Martínez. Professor dela ETS d'Engenierus Endustrialis. '''2009''': Francisco Javier Llorca Martínez. Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus. '''2008''': Carlos Algora del Valle. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu proyeición dela ativiá investigadora dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor o investigador jovin menol de 35 años, en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''': Alejandro Rodríguez González: Professor Titulal de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=34ec2a228bc21610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=articulo |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Ramón Perea García-Calvo: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus de Montis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=727aa8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': Miroslav Vasic: Professor Ayudanti Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=205405d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Miguel Ángel Gómez Ruano: Professor Titulal de Nuversidá dela Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=3aebaa58ae52b410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2013''': Andrés Díaz Lantada: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=ee3fc1820b7d3410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2012''': Felipe Jiménez Alonso: Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=490bf89b9708c310VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2011''': Lucas Lacasa Saiz Arce: Professor dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2010''': Javier Segura Escudero: Professor Titulal de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus. '''2009''': Carlos Angulo Barrios: Professor Contratau Dotor del Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (ISOM-UPM). '''2008''': Carlos Rivera Lucas: Professor dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu de colaboración en investigación === '''2017''': [[Agencia Espacial Uropea]] [[Industria de Turbo Propulsoris|Industria de Turbo Propulsoris]] '''2016''': [[Sika AG]] '''2015''': [[Banco Santander]] '''2014''': [[Sacyr]] '''2013''': European Aeronautic Defense and Space Company '''2012''': [[Repsol]] '''2011''': Fertiberia '''2010''': [[Indra Sistemas]] '''2009''': Ansoft LLC === Premiu de cooperación enternacional en investigación pal desenvolvimiento === '''2017''': [[Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade|Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade]] '''2016''': [[Iberdrola]] '''2014''': Isabel Felipe Boente '''2013''': Luis Gil Sánchez '''2012''': Alfredo Blanco Andray '''2011''': Susana Muñoz Hernández '''2010''': Miguel Ángel Egido Aguilera === Premius de inovación docenti === Pola otra parti, el serviciu de inovación eucativa dela Nuversidá tamién otorga divessus premius con deliscentis categorías alos docentis o grupos de inovación eucativa. Los premiaus enas deliscentis anualidais son: ==== Premiu ala escelencia docenti ==== '''2015''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2015 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2015 |fechaatcessu=2018</ref> Jorge Enrique Pérez Martínez (E.T.S.I. Sistemas Informáticus). '''2016''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2016 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2016 |fechaatcessu=2018</ref> José Olarrea Busto (E.I. AERONÁUTICA I DEL ESPUCIU). '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2018</ref> Ángel Fidalgo Blanco (E.T.S. INGENIEROS MINAS Y ENERGÍA). '''2018''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2018 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2018 |fechaatcessu=2025</ref> Antonio Pérez Yuste (E.T.S. DE INGENIERÍA Y SISTEMAS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2019 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2019 |fechaatcessu=2025</ref> Atxu Amann i Alcocer (E.T.S. d'Arquitetura). '''2020''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2020 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2020 |fechaatcessu=2025</ref> Bartolomé Luque Serrano (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). '''2021''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2021 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2021 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: María Dolores López González (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). Segundu premiu: Araceli Hernández Bayo (E.T.S.I. Endustrialis). '''2022''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2022 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2022 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). Segundu premiu: Juan Carlos Mosquera Feijoo (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). '''2023''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2023 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2023 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: David Caballol Bartolomé (E.T.S.I. Eificación). Segundu premiu: Fernando Blasco Contreras (E.T.S.I. Montis, Forestal i Meyu Natural). '''2024''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2024 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2024 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: José Eugenio Ortiz Menéndez (E.T.S.I Minas i Eniergía). Segundu premiu: D. Emilio Navarro Arévalo (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). ==== Premiu de inovación eucativa ==== '''2018''': Jorge Bernabéu Larena (E.T.S. DE ING. DE CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2017''': José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) Araceli Hernández Bayo (E.T.S. ENGENIERUS ENDUSTRIALIS) '''2016''': Leonardo Fernández Jambrina (E.T.S.I. NAVALIS) Mª Dolores López González (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2015''': Mª Luisa CasaFuente (E.T.S.I. Topografía, Geodesia i Cartografía) Álvaro Ramírez Gómez. (E.T.S. Ingeniería i Diseñu Endustrial) Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura) Mención Especial Professor Gabriel Pinto Cañón (E.T.S.I. Endustrialis) '''2007''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2007 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2007 |fechaatcessu=2019</ref> Juan Blanco Cotano (EUIT Telecomunicación) Ana Casaravilla Gil (EU Arquitetura Técnica) Ángel García Beltrán (ETSI Endustrialis) Pilar Lafont Morga (ETSI Endustrialis) Raquel Martínez Fernández (ETSI Endustrialis) Mª Luisa Martínez Muneta (ETSI Endustrialis) Rosa Mª Masegosa Fanego (EUIT Aeronáutica) Ignacio los Ríos Carmena (ETSI Agrónomus) Carmen Sánchez Ávila (ETSI de Telecomunicación) Edmundo Tovar Caro (Facultá de Informática) ==== Premiu a los grupos de inovación eucativa ==== '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2025</ref> GIE CyberAula, coordinau pol Professor Juan Quema Vives (E.T.S. ENGENIERUS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''': GIE pala Docencia Inovadora en Máquinas (GIE_DIM), coordinau pol professor D. Andrés Díaz Lantada (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Dispositivus Aglutinadoris de Proyetus (DPA), coordinau pol professor D. Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura). '''2021''': GIE Educational Innovation in Chemical Engineering (EIChe), coordinau pol professor D. Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Mejora del Aprendizaçi dela Matemática ena Ingeniería (MAMI), coordinau pola profesora Dª. Mª Jesús Vázquez Gallo (E.T.S.I. Civil). '''2022''': GIE UPMaterialis (UPMAT), coordinau pol professor D. José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). GIE Didática dela Química, coordinau pola profesora Dª. María Martín Conde (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Zooinnova, coordinau pola profesora Dª. María Remedios Alvir Morencos (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Robotrader (RBT), coordinau pol professor D. Eduardo López Gonzalo (E.T.S.I. de Telecomunicación). '''2023''': GIE Grupo de Inovación Eucativa en Proyetus de Ingeniería (GIE-Project), coordinau pola profesora Dª. Alicia Perdigones Borderias (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Grupu de Inovación Eucativa Tresportis (GIE-TRANSPORT), coordinau pola profesora Dª. Begoña Guirao Abad (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Aprendizaçi de Metodologias Ativas (AMA), coordinau pola profesora Dª. María Emilia Román López (E.T.S. Arquitetura). '''2024''': GIE CyberAula, coordinau pol professor D. Enrique Barra Arias (E.T.S.I. de Telecomunicación) GIE Grau en Ingeniería de Materialis (GIE-GIM), coordinau pola profesora Dª. Beatriz Sanz Merino (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Arquitetura, aición i docencia esprimental (ARQADE), coordinau pol professor D. Agatángelo Soler Montellano (E.T.S. Arquitetura). == Referencias == {{listaref}} == Atijus esternus == {{commons|Nuversidá Politécnica de Madrid}} [http://www.upm.es/ Página oficial dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://es.youtube.com/upm Canal UPM en YouTube] (es quiciás el canal en YouTube con mayol quantidá de conteníus delas Nuversidais Españolas, inclui conferencias i seminarius del mássimu interés) [http://www.upm.es/institucional/UPM/Centros Centros dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.upm.es/politecnica_virtual/ Politécnica Virtual] [https://web.archive.org/web/20081027104754/http://www.upm.es/laupm/servicios/bibliotecas/ Biblioteca Nuversitaria dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://oa.upm.es Archivu Digital UPM] [http://ocw.upm.es/ OpenCourseWare dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://da.upm.es/ Delegación de Alumnaus dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.shanghairanking.com/institution/polytechnic-university-of-madrid Ranking Shanghai (2025).601-700] l6dgr14n38gizrud7w2xjcl9qkn7882 143460 143459 2026-06-03T01:57:57Z Olarcos 82 143460 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22.7em; line-height:1.4em; text-align:left; padding:.23em; border:1px solid #B4BBC8; background-color:#f9f9f9; color:#202122; margin:.5em 0 .7em 1.2em; clear:right; float:right; font-size:90%;" |- ! colspan="3" class="cabecera universidad" style="text-align:center; font-size:140%; font-weight:bolder; line-height:1.2em; padding:0.25em; vertical-align:middle; background:#cddefe url('//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/66/Picto_infobox_universit%C3%A9.png') no-repeat top right;" | Nuversidá Politécnica<br />de Madrid |- | colspan="3" class="imagen" style="text-align:center; vertical-align:top;" | [[Archivu:UPM-Rectorado--0.jpg|270px]] |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | [[sigra|Sigra]] | colspan="2" style="vertical-align:top;" | UPM |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | [[lema|Lema]] | colspan="2" style="vertical-align:top;" | ''Technica impendi nationi<br />(latín, que quier dezir «La ténica rempuja alas nacionis»)'' |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | Tipu | colspan="2" style="vertical-align:top;" | [[nuversidá púbrica|Púbrica]] |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | Hundación | colspan="2" style="vertical-align:top;" | 1971 |- ! colspan="3" class="section" style="text-align:center; vertical-align:top; background-color:#cddefe;" | Localización |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | Dereción | colspan="2" style="vertical-align:top;" | C/ Ramiro de Maeztu, 7<br />[[Ciudá Nuversitaria de Madrid|Ciudá Nuversitaria]] [[Archivu:Flag of the Community of Madrid.svg|20px|border]] [[Madrid]]<br />[[Archivu:Flag of the Community of Madrid.svg|20px|border]] [[Comunidad de Madrid]], [[Archivu:Flag of Spain.svg|20px|border]] [[España]] |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | Coordenás | colspan="2" style="vertical-align:top;" | 40°26′57″N 3°43′41″O |- ! colspan="3" class="section" style="text-align:center; vertical-align:top; background-color:#cddefe;" | Alministración |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | [[rector|Rector]] | colspan="2" style="vertical-align:top;" | Óscar García Suárez<ref>[[https://www.upm.es/?id=CON16771&prefmt=articulo&fmt=detail](https://www.upm.es/?id=CON16771&prefmt=articulo&fmt=detail) Óscar García Suárez toma possesión comu rector dela UPM]. Nuversidá Politécnica de Madrid, 9 de eneru de 2025. Consultau el 9 de eneru de 2025.</ref> |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | Afiliacionis | colspan="2" style="vertical-align:top;" | [[PEGASUS]] |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | [[prossupuestu|Prossupuestu]] | colspan="2" style="vertical-align:top;" | 354.909.438,61 € (2019)<ref>[[https://transparencia.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Informacion_economica/presupuestos/PRESUPUESTO%202019.pdf](https://transparencia.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Informacion_economica/presupuestos/PRESUPUESTO%202019.pdf) Prossupuestus UPM 2019]. UPM. Consultau el 4 de noviembri de 2019.</ref> |- ! colspan="3" class="section" style="text-align:center; vertical-align:top; background-color:#cddefe;" | Academia |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | [[professor|Professoris]] | colspan="2" style="vertical-align:top;" | 2969 (eneru de 2017)<ref>[[https://web.archive.org/save/_embed/http://www.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Personal/PDI/Estructura%20personal%20PDI/estructura%20de%20personal%20docente%20e%20investigador.pdf](https://web.archive.org/save/_embed/http://www.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Personal/PDI/Estructura%20personal%20PDI/estructura%20de%20personal%20docente%20e%20investigador.pdf) Estrutura de personal docenti i investigaol]. Portal de transparencia dela UPM.</ref> |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | [[estudianti|Estudiantis]] | colspan="2" style="vertical-align:top;" | 35 291 (cursu 15-16)<ref>[[https://web.archive.org/save/_embed/http://www.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Estudiantes/Matriculados_por_titulacion/Matriculados%20por%20titulo%202013-16.pdf](https://web.archive.org/save/_embed/http://www.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Estudiantes/Matriculados_por_titulacion/Matriculados%20por%20titulo%202013-16.pdf) Matriculaus por titulación]. Portal de transparencia dela UPM.</ref> |- ! colspan="3" class="section" style="text-align:center; vertical-align:top; background-color:#cddefe;" | Sitiu web |- | colspan="3" style="text-align:center; vertical-align:top;" | [[http://www.upm.es/institucional](http://www.upm.es/institucional) upm.es] |- | colspan="3" style="text-align:center; vertical-align:top; font-size:x-small;" | <hr /><span style="font-size:90%"><span class="plainlinks">[[https://www.universityrankings.ch/en/institutions/countries?c=Spain](https://www.universityrankings.ch/en/institutions/countries?c=Spain) <span class="mw-ui-button mw-ui-progressive" style="display:inline-block; padding:0.35em 0.65em; border:1px solid #36c; border-radius:2px; background:#36c; color:#fff; font-weight:bold; text-decoration:none;">13ª nuversidá española nel University ranking.ch (2025)</span>]</span></span> |} [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Ingenieros Agrónomos, con una muestra de maquinaria agrícola; Madrid, España.jpg|thumb|Sela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginiería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginiería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]].]] [[Archivu:Rectorado de la Universidad Politécnica de Madrid 01.jpg|thumb|220px|Rectorau.]] [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Madrid - 01.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Arquitetura de Madril (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Arquitetura Madril]].]] [[Archivu:UPM-FI--06--Bloque 1.jpg|thumb|220px|Bloqui 1 dela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus Enformáticus (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Enformáticus]].]] [[Archivu:UPM-IES.jpg|thumb|220px|[[Enstitutu d'Eniergía Solal (Nuversidá Politécnica de Madril)|Enstitutu Eniergía Solal]].]] [[Archivu:Etsiminasmadrid.JPG|thumb|222px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus de Minas i Eniergía]].]] [[Archivu:INEF-UPM.jpg|thumb|220px|[[Facultá de Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti|Facultá Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti]].]] [[Archivu:ETSI_de_Montes_UPM_Entrada.JPG|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Montis]].]] [[Archivu:ETSICCP (Edificio Retiro) - Acceso principal.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)|ETS Inginierus Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)]].]] [[Archivu:UPM-CeSViMa-SupercomputadorMagerit.jpg|thumb|222px|Supercomputador [[Magerit]] ([[CeSViMa]])]] La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'atrueba l'estrucura departamental del Enstitutu Politécnicu Superiol de Madrid i se constitúi en Nuversidá Politécnica. |fechaatcessu=2021-03-11 |autol=Boletín Oficial del Estau |enlaceautol=Boletín Oficial del Estau |fecha=26 de marçu de 1971</ref> al agrupal divessus centrus ya centenarius qu'estavan ascritus a deliscentis organismus. Las sus facultais o escuelas impartin mayoritariamenti enseñanças técnicas, ya qu'ena su criación agrupó estas enseñanças mientris que las ciencias esprimentalis i umanidais fuerun agrupás ena [[Nuversidá Complutense de Mairil]]. Enos años 2008, 2009 i 2010 algunas delas sus antiguas escuelas d'engenierus técnicus i escuelas superiolis, comu las Engenierías Aeronáuticas o Agrónomus, sufrierun un prozessu de fusión pa adaptal-si alas nuevas titulacionis del [[Espuciu Uropeu de Educación Superiol]]. Surgierun nuevus centrus, localisaus enos mesmus eificius, inque endepandientis delos centrus desistentis anteriolis. La UPM á síu considerá delas mejoris nuversidais politécnicas d'España duranti los úrtimus años ena crasificación anual realisá pol diariu El Mundo.<ref>Cita web|url=https://www.upm.es/e-politecnica/?p=9629|títulu=La UPM, entri las cien mejoris nuversidais del mundu en empleabiliá</ref> Ogañu quatru Escuelas Técnicas Superiolis d'Engenierus tienin acreitación enternacional [[ABET]]<ref>:http://main.abet.org/aps/AccreditedProgramsDetails.aspx?OrganizationID=6257</ref> Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Minas i Eniergía, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Telecomunicación i Escuela Técnica Superiol d'Engenierus Endustrialis. == Campus i centrus docentis == Campus Centru (centrus dentru del cascu de [[Madrid]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Endustrialis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Endustrialis]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Diseñu Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Diseñu Endustrial]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Minas i Eniergía]]. [[Eificiu Retiru dela Escuela d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Eificiu Retiru)]]. [[Ciá Nuversitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]: [[Escuela Técnica Superior d'Arquitetura de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Arquitetura de Madrid]]. [[Escuela Técnica Superior d'Eificación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Eificación]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Aeronáutica i del Espuciu (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Aeronáutica i del Espuciu]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Montis]] (a estinguil). [[Escuela Nuversitaria de Engeniería Técnica Forestal (Nuversidá Politécnica de Madrid)|EUIT Forestal]] (a estinguil). [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Navalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Navalis]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Telecomunicación]]. [[Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti|Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti]] (INEF). Campus Montegancedo ([[Boadilla del Monti]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Informáticus]]. Campus Sul (Compleju Politécnicu de Vallecas): [[Centru Superiol de Diseñu de Moda de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Superiol de Diseñu de MoMadrid]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Sistemas Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Sistemas Informáticus]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Sistemas de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Sistemas de Telecomunicación]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía]]. == Enstitutus Nuversitarius == [[Enstitutu d'Eniergía Solar (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu d'Eniergía Solar]]. [[Enstitutu de Fusión Nuclear (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Fusión Nuclear]]. [[Enstitutu de Investigación del Automóvil (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Investigación del Automóvil]] (INSIA) [[Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva]] [[Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología]] (ISOM) == Centrus I+D == [[Centru de Investigación del Tresporti|Centru de Investigación del Tresporti]] (TRANSyT) [[Centru Láser (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Láser]] [[Centru de Domótica Entegral (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Domótica Entegral]] <ref>(CeDInt-UPM).cita web |url=http://www.cedint.org |títulu=CeDInt |fechaatcessu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510084737/http://www.cedint.org/ |fechaarchivu=10 de mayu de 2017</ref> [[Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas|Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas]] (CBGP). [[Centru de Tecnología Biomédica|Centru de Tecnología Biomédica]] (CTB). [[Centru de Eletrónica Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Eletrónica Endustrial]] (CEI).<ref>Cita noticia|títulu=CEI – Centru de Eletrónica Endustrial {{!}} Nuversidá Politécnica de Madrid|url=http://www.cei.upm.es/|fechaatcessu=21 de setiembri de 2017|periólicu=Centru de Eletrónica Endustrial - ETSII|idioma=en-US</ref> [[Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis|Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis]] (CEIGRAM). [[Centru de Investigación en Materialis Estruturalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Investigación en Materialis Estruturalis]] (CIME). [[Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu|Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu]] (itdUPM). [[Centru de Automática i Robótica (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Automática i Robótica]] (CAR UPM-CSIC).<ref>cita web |url=https://www.car.upm-csic.es/ |títulu=CAR UPM-CSIC |fechaatcessu=2017</ref> === Otrus centrus === Parqui Científicu i Tecnológicu: [[Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid|Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid]] asitiau ena [[Facultá de Informática (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Facultá de Informática]]. [[E-USOC|Centru de Operacionis i Soporti a Usuarius (E-USOC)]] == Retoris == Dendi la constitución dela nuversidá, tienin síu retoris: [[Pío García-Escudero y Fernández de Urrutia|Pío García-Escudero i Fernández Urrutia]] (marçu - juliu 1971) [[José Luis Ramos Figueras]] (juliu 1971 - diziembri 1980) [[Rafael Portaencasa]] (diziembri 1980 - juniu 1995) [[Saturnino de la Plaza|Saturnino dela Plaza]] (juniu 1995 - abril 2004) [[Javier Uceda Antolín]] (abril 2004 - abril 2012) [[Carlos Conde Lázaro]] (abril 2012 - marçu 2016) [[Guillermo Cisneros Pérez]] (marçu 2016 - eneru 2025) [[Óscar García Suárez]] (eneru 2025 - ogañu) == Premius UPM == La Nuversidá Politécnica de Madrid otorga añalmenti divessus premius a professoris i investigadoris dela nuversidá assina comu a enstitucionis pola su laor en deliscentis aspetus relacionaus cola investigación. Los premiaus enas divessas edicionis segun la categoría ena que tienin recibíu el galardón son: === Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''' Vicente Sánchez Gálvez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=4f9b327845821610VgnVCM100000 |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> Claudio Aroca Hernández-Ros: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=c028327845821610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=arti |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Luis Alfonso Gil Sánchez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Montis, Forestal i del Meyu Natural.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=07cba8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': [[Asunción Gómez Pérez]]. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=d09505d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Mª Concepción Bielza Lozoya. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus. '''2013''': Francisco José Higuera Antón. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2012''': Juan Carlos Miñano Domínguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. '''2011''': Fernando García-Arenal Rodríguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Agronómica, Alimentación i Biosistemas. '''2010''': Antonio Crespo Martínez. Professor dela ETS d'Engenierus Endustrialis. '''2009''': Francisco Javier Llorca Martínez. Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus. '''2008''': Carlos Algora del Valle. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu proyeición dela ativiá investigadora dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor o investigador jovin menol de 35 años, en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''': Alejandro Rodríguez González: Professor Titulal de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=34ec2a228bc21610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=articulo |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Ramón Perea García-Calvo: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus de Montis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=727aa8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': Miroslav Vasic: Professor Ayudanti Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=205405d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Miguel Ángel Gómez Ruano: Professor Titulal de Nuversidá dela Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=3aebaa58ae52b410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2013''': Andrés Díaz Lantada: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=ee3fc1820b7d3410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2012''': Felipe Jiménez Alonso: Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=490bf89b9708c310VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2011''': Lucas Lacasa Saiz Arce: Professor dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2010''': Javier Segura Escudero: Professor Titulal de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus. '''2009''': Carlos Angulo Barrios: Professor Contratau Dotor del Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (ISOM-UPM). '''2008''': Carlos Rivera Lucas: Professor dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu de colaboración en investigación === '''2017''': [[Agencia Espacial Uropea]] [[Industria de Turbo Propulsoris|Industria de Turbo Propulsoris]] '''2016''': [[Sika AG]] '''2015''': [[Banco Santander]] '''2014''': [[Sacyr]] '''2013''': European Aeronautic Defense and Space Company '''2012''': [[Repsol]] '''2011''': Fertiberia '''2010''': [[Indra Sistemas]] '''2009''': Ansoft LLC === Premiu de cooperación enternacional en investigación pal desenvolvimiento === '''2017''': [[Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade|Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade]] '''2016''': [[Iberdrola]] '''2014''': Isabel Felipe Boente '''2013''': Luis Gil Sánchez '''2012''': Alfredo Blanco Andray '''2011''': Susana Muñoz Hernández '''2010''': Miguel Ángel Egido Aguilera === Premius de inovación docenti === Pola otra parti, el serviciu de inovación eucativa dela Nuversidá tamién otorga divessus premius con deliscentis categorías alos docentis o grupos de inovación eucativa. Los premiaus enas deliscentis anualidais son: ==== Premiu ala escelencia docenti ==== '''2015''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2015 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2015 |fechaatcessu=2018</ref> Jorge Enrique Pérez Martínez (E.T.S.I. Sistemas Informáticus). '''2016''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2016 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2016 |fechaatcessu=2018</ref> José Olarrea Busto (E.I. AERONÁUTICA I DEL ESPUCIU). '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2018</ref> Ángel Fidalgo Blanco (E.T.S. INGENIEROS MINAS Y ENERGÍA). '''2018''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2018 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2018 |fechaatcessu=2025</ref> Antonio Pérez Yuste (E.T.S. DE INGENIERÍA Y SISTEMAS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2019 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2019 |fechaatcessu=2025</ref> Atxu Amann i Alcocer (E.T.S. d'Arquitetura). '''2020''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2020 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2020 |fechaatcessu=2025</ref> Bartolomé Luque Serrano (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). '''2021''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2021 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2021 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: María Dolores López González (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). Segundu premiu: Araceli Hernández Bayo (E.T.S.I. Endustrialis). '''2022''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2022 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2022 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). Segundu premiu: Juan Carlos Mosquera Feijoo (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). '''2023''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2023 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2023 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: David Caballol Bartolomé (E.T.S.I. Eificación). Segundu premiu: Fernando Blasco Contreras (E.T.S.I. Montis, Forestal i Meyu Natural). '''2024''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2024 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2024 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: José Eugenio Ortiz Menéndez (E.T.S.I Minas i Eniergía). Segundu premiu: D. Emilio Navarro Arévalo (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). ==== Premiu de inovación eucativa ==== '''2018''': Jorge Bernabéu Larena (E.T.S. DE ING. DE CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2017''': José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) Araceli Hernández Bayo (E.T.S. ENGENIERUS ENDUSTRIALIS) '''2016''': Leonardo Fernández Jambrina (E.T.S.I. NAVALIS) Mª Dolores López González (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2015''': Mª Luisa CasaFuente (E.T.S.I. Topografía, Geodesia i Cartografía) Álvaro Ramírez Gómez. (E.T.S. Ingeniería i Diseñu Endustrial) Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura) Mención Especial Professor Gabriel Pinto Cañón (E.T.S.I. Endustrialis) '''2007''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2007 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2007 |fechaatcessu=2019</ref> Juan Blanco Cotano (EUIT Telecomunicación) Ana Casaravilla Gil (EU Arquitetura Técnica) Ángel García Beltrán (ETSI Endustrialis) Pilar Lafont Morga (ETSI Endustrialis) Raquel Martínez Fernández (ETSI Endustrialis) Mª Luisa Martínez Muneta (ETSI Endustrialis) Rosa Mª Masegosa Fanego (EUIT Aeronáutica) Ignacio los Ríos Carmena (ETSI Agrónomus) Carmen Sánchez Ávila (ETSI de Telecomunicación) Edmundo Tovar Caro (Facultá de Informática) ==== Premiu a los grupos de inovación eucativa ==== '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2025</ref> GIE CyberAula, coordinau pol Professor Juan Quema Vives (E.T.S. ENGENIERUS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''': GIE pala Docencia Inovadora en Máquinas (GIE_DIM), coordinau pol professor D. Andrés Díaz Lantada (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Dispositivus Aglutinadoris de Proyetus (DPA), coordinau pol professor D. Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura). '''2021''': GIE Educational Innovation in Chemical Engineering (EIChe), coordinau pol professor D. Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Mejora del Aprendizaçi dela Matemática ena Ingeniería (MAMI), coordinau pola profesora Dª. Mª Jesús Vázquez Gallo (E.T.S.I. Civil). '''2022''': GIE UPMaterialis (UPMAT), coordinau pol professor D. José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). GIE Didática dela Química, coordinau pola profesora Dª. María Martín Conde (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Zooinnova, coordinau pola profesora Dª. María Remedios Alvir Morencos (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Robotrader (RBT), coordinau pol professor D. Eduardo López Gonzalo (E.T.S.I. de Telecomunicación). '''2023''': GIE Grupo de Inovación Eucativa en Proyetus de Ingeniería (GIE-Project), coordinau pola profesora Dª. Alicia Perdigones Borderias (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Grupu de Inovación Eucativa Tresportis (GIE-TRANSPORT), coordinau pola profesora Dª. Begoña Guirao Abad (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Aprendizaçi de Metodologias Ativas (AMA), coordinau pola profesora Dª. María Emilia Román López (E.T.S. Arquitetura). '''2024''': GIE CyberAula, coordinau pol professor D. Enrique Barra Arias (E.T.S.I. de Telecomunicación) GIE Grau en Ingeniería de Materialis (GIE-GIM), coordinau pola profesora Dª. Beatriz Sanz Merino (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Arquitetura, aición i docencia esprimental (ARQADE), coordinau pol professor D. Agatángelo Soler Montellano (E.T.S. Arquitetura). == Referencias == {{listaref}} == Atijus esternus == {{commons|Nuversidá Politécnica de Madrid}} [http://www.upm.es/ Página oficial dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://es.youtube.com/upm Canal UPM en YouTube] (es quiciás el canal en YouTube con mayol quantidá de conteníus delas Nuversidais Españolas, inclui conferencias i seminarius del mássimu interés) [http://www.upm.es/institucional/UPM/Centros Centros dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.upm.es/politecnica_virtual/ Politécnica Virtual] [https://web.archive.org/web/20081027104754/http://www.upm.es/laupm/servicios/bibliotecas/ Biblioteca Nuversitaria dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://oa.upm.es Archivu Digital UPM] [http://ocw.upm.es/ OpenCourseWare dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://da.upm.es/ Delegación de Alumnaus dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.shanghairanking.com/institution/polytechnic-university-of-madrid Ranking Shanghai (2025).601-700] c964biuokty7vbpu86k8bhh3x57cdco 143461 143460 2026-06-03T01:58:59Z Olarcos 82 /* Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid */ 143461 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22.7em; line-height:1.4em; text-align:left; padding:.23em; border:1px solid #B4BBC8; background-color:#f9f9f9; color:#202122; margin:.5em 0 .7em 1.2em; clear:right; float:right; font-size:90%;" |- ! colspan="3" class="cabecera universidad" style="text-align:center; font-size:140%; font-weight:bolder; line-height:1.2em; padding:0.25em; vertical-align:middle; background:#cddefe url('//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/66/Picto_infobox_universit%C3%A9.png') no-repeat top right;" | Nuversidá Politécnica<br />de Madrid |- | colspan="3" class="imagen" style="text-align:center; vertical-align:top;" | [[Archivu:UPM-Rectorado--0.jpg|270px]] |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | [[sigra|Sigra]] | colspan="2" style="vertical-align:top;" | UPM |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | [[lema|Lema]] | colspan="2" style="vertical-align:top;" | ''Technica impendi nationi<br />(latín, que quier dezir «La ténica rempuja alas nacionis»)'' |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | Tipu | colspan="2" style="vertical-align:top;" | [[nuversidá púbrica|Púbrica]] |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | Hundación | colspan="2" style="vertical-align:top;" | 1971 |- ! colspan="3" class="section" style="text-align:center; vertical-align:top; background-color:#cddefe;" | Localización |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | Dereción | colspan="2" style="vertical-align:top;" | C/ Ramiro de Maeztu, 7<br />[[Ciudá Nuversitaria de Madrid|Ciudá Nuversitaria]] [[Archivu:Flag of the Community of Madrid.svg|20px|border]] [[Madrid]]<br />[[Archivu:Flag of the Community of Madrid.svg|20px|border]] [[Comunidad de Madrid]], [[Archivu:Flag of Spain.svg|20px|border]] [[España]] |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | Coordenás | colspan="2" style="vertical-align:top;" | 40°26′57″N 3°43′41″O |- ! colspan="3" class="section" style="text-align:center; vertical-align:top; background-color:#cddefe;" | Alministración |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | [[rector|Rector]] | colspan="2" style="vertical-align:top;" | Óscar García Suárez<ref>[[https://www.upm.es/?id=CON16771&prefmt=articulo&fmt=detail](https://www.upm.es/?id=CON16771&prefmt=articulo&fmt=detail) Óscar García Suárez toma possesión comu rector dela UPM]. Nuversidá Politécnica de Madrid, 9 de eneru de 2025. Consultau el 9 de eneru de 2025.</ref> |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | Afiliacionis | colspan="2" style="vertical-align:top;" | [[PEGASUS]] |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | [[prossupuestu|Prossupuestu]] | colspan="2" style="vertical-align:top;" | 354.909.438,61 € (2019)<ref>[[https://transparencia.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Informacion_economica/presupuestos/PRESUPUESTO%202019.pdf](https://transparencia.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Informacion_economica/presupuestos/PRESUPUESTO%202019.pdf) Prossupuestus UPM 2019]. UPM. Consultau el 4 de noviembri de 2019.</ref> |- ! colspan="3" class="section" style="text-align:center; vertical-align:top; background-color:#cddefe;" | Academia |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | [[professor|Professoris]] | colspan="2" style="vertical-align:top;" | 2969 (eneru de 2017)<ref>[[https://web.archive.org/save/_embed/http://www.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Personal/PDI/Estructura%20personal%20PDI/estructura%20de%20personal%20docente%20e%20investigador.pdf](https://web.archive.org/save/_embed/http://www.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Personal/PDI/Estructura%20personal%20PDI/estructura%20de%20personal%20docente%20e%20investigador.pdf) Estrutura de personal docenti i investigaol]. Portal de transparencia dela UPM.</ref> |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top;" | [[estudianti|Estudiantis]] | colspan="2" style="vertical-align:top;" | 35 291 (cursu 15-16)<ref>[[https://web.archive.org/save/_embed/http://www.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Estudiantes/Matriculados_por_titulacion/Matriculados%20por%20titulo%202013-16.pdf](https://web.archive.org/save/_embed/http://www.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Estudiantes/Matriculados_por_titulacion/Matriculados%20por%20titulo%202013-16.pdf) Matriculaus por titulación]. Portal de transparencia dela UPM.</ref> |- ! colspan="3" class="section" style="text-align:center; vertical-align:top; background-color:#cddefe;" | Sitiu web |- | colspan="3" style="text-align:center; vertical-align:top;" | [[http://www.upm.es/institucional](http://www.upm.es/institucional) upm.es] |- | colspan="3" style="text-align:center; vertical-align:top; font-size:x-small;" | <hr /><span style="font-size:90%"><span class="plainlinks">[[https://www.universityrankings.ch/en/institutions/countries?c=Spain](https://www.universityrankings.ch/en/institutions/countries?c=Spain) <span class="mw-ui-button mw-ui-progressive" style="display:inline-block; padding:0.35em 0.65em; border:1px solid #36c; border-radius:2px; background:#36c; color:#fff; font-weight:bold; text-decoration:none;">13ª nuversidá española nel University ranking.ch (2025)</span>]</span></span> |} [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Ingenieros Agrónomos, con una muestra de maquinaria agrícola; Madrid, España.jpg|thumb|Sela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginiería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginiería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]].]] [[Archivu:Rectorado de la Universidad Politécnica de Madrid 01.jpg|thumb|220px|Rectorau.]] [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Madrid - 01.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Arquitetura de Madril (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Arquitetura Madril]].]] [[Archivu:UPM-FI--06--Bloque 1.jpg|thumb|220px|Bloqui 1 dela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus Enformáticus (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Enformáticus]].]] [[Archivu:UPM-IES.jpg|thumb|220px|[[Enstitutu d'Eniergía Solal (Nuversidá Politécnica de Madril)|Enstitutu Eniergía Solal]].]] [[Archivu:Etsiminasmadrid.JPG|thumb|222px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus de Minas i Eniergía]].]] [[Archivu:INEF-UPM.jpg|thumb|220px|[[Facultá de Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti|Facultá Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti]].]] [[Archivu:ETSI_de_Montes_UPM_Entrada.JPG|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Montis]].]] [[Archivu:ETSICCP (Edificio Retiro) - Acceso principal.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)|ETS Inginierus Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)]].]] [[Archivu:UPM-CeSViMa-SupercomputadorMagerit.jpg|thumb|222px|Supercomputador [[Magerit]] ([[CeSViMa]])]] La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'atrueba l'estrucura departamental del Enstitutu Politécnicu Superiol de Madrid i se constitúi en Nuversidá Politécnica. |fechaatcessu=2021-03-11 |autol=Boletín Oficial del Estau |enlaceautol=Boletín Oficial del Estau |fecha=26 de marçu de 1971</ref> al agrupal divessus centrus ya centenarius qu'estavan ascritus a deliscentis organismus. Las sus facultais o escuelas impartin mayoritariamenti enseñanças técnicas, ya qu'ena su criación agrupó estas enseñanças mientris que las ciencias esprimentalis i umanidais fuerun agrupás ena [[Nuversidá Complutense de Mairil]]. Enos años 2008, 2009 i 2010 algunas delas sus antiguas escuelas d'engenierus técnicus i escuelas superiolis, comu las Engenierías Aeronáuticas o Agrónomus, sufrierun un prozessu de fusión pa adaptal-si alas nuevas titulacionis del [[Espuciu Uropeu de Educación Superiol]]. Surgierun nuevus centrus, localisaus enos mesmus eificius, inque endepandientis delos centrus desistentis anteriolis. La UPM á síu considerá delas mejoris nuversidais politécnicas d'España duranti los úrtimus años ena crasificación anual realisá pol diariu El Mundo.<ref>Cita web|url=https://www.upm.es/e-politecnica/?p=9629|títulu=La UPM, entri las cien mejoris nuversidais del mundu en empleabiliá</ref> Ogañu quatru Escuelas Técnicas Superiolis d'Engenierus tienin acreitación enternacional [[ABET]]<ref>:http://main.abet.org/aps/AccreditedProgramsDetails.aspx?OrganizationID=6257</ref> Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Minas i Eniergía, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Telecomunicación i Escuela Técnica Superiol d'Engenierus Endustrialis. == Campus i centrus docentis == Campus Centru (centrus dentru del cascu de [[Madrid]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Endustrialis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Endustrialis]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Diseñu Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Diseñu Endustrial]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Minas i Eniergía]]. [[Eificiu Retiru dela Escuela d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Eificiu Retiru)]]. [[Ciá Nuversitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]: [[Escuela Técnica Superior d'Arquitetura de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Arquitetura de Madrid]]. [[Escuela Técnica Superior d'Eificación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Eificación]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Aeronáutica i del Espuciu (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Aeronáutica i del Espuciu]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Montis]] (a estinguil). [[Escuela Nuversitaria de Engeniería Técnica Forestal (Nuversidá Politécnica de Madrid)|EUIT Forestal]] (a estinguil). [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Navalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Navalis]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Telecomunicación]]. [[Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti|Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti]] (INEF). Campus Montegancedo ([[Boadilla del Monti]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Informáticus]]. Campus Sul (Compleju Politécnicu de Vallecas): [[Centru Superiol de Diseñu de Moda de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Superiol de Diseñu de MoMadrid]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Sistemas Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Sistemas Informáticus]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Sistemas de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Sistemas de Telecomunicación]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía]]. == Enstitutus Nuversitarius == [[Enstitutu d'Eniergía Solar (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu d'Eniergía Solar]]. [[Enstitutu de Fusión Nuclear (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Fusión Nuclear]]. [[Enstitutu de Investigación del Automóvil (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Investigación del Automóvil]] (INSIA) [[Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva]] [[Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología]] (ISOM) == Centrus I+D == [[Centru de Investigación del Tresporti|Centru de Investigación del Tresporti]] (TRANSyT) [[Centru Láser (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Láser]] [[Centru de Domótica Entegral (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Domótica Entegral]] <ref>(CeDInt-UPM).cita web |url=http://www.cedint.org |títulu=CeDInt |fechaatcessu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510084737/http://www.cedint.org/ |fechaarchivu=10 de mayu de 2017</ref> [[Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas|Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas]] (CBGP). [[Centru de Tecnología Biomédica|Centru de Tecnología Biomédica]] (CTB). [[Centru de Eletrónica Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Eletrónica Endustrial]] (CEI).<ref>Cita noticia|títulu=CEI – Centru de Eletrónica Endustrial {{!}} Nuversidá Politécnica de Madrid|url=http://www.cei.upm.es/|fechaatcessu=21 de setiembri de 2017|periólicu=Centru de Eletrónica Endustrial - ETSII|idioma=en-US</ref> [[Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis|Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis]] (CEIGRAM). [[Centru de Investigación en Materialis Estruturalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Investigación en Materialis Estruturalis]] (CIME). [[Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu|Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu]] (itdUPM). [[Centru de Automática i Robótica (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Automática i Robótica]] (CAR UPM-CSIC).<ref>cita web |url=https://www.car.upm-csic.es/ |títulu=CAR UPM-CSIC |fechaatcessu=2017</ref> === Otrus centrus === Parqui Científicu i Tecnológicu: [[Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid|Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid]] asitiau ena [[Facultá de Informática (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Facultá de Informática]]. [[E-USOC|Centru de Operacionis i Soporti a Usuarius (E-USOC)]] == Retoris == Dendi la constitución dela nuversidá, tienin síu retoris: [[Pío García-Escudero y Fernández de Urrutia|Pío García-Escudero i Fernández Urrutia]] (marçu - juliu 1971) [[José Luis Ramos Figueras]] (juliu 1971 - diziembri 1980) [[Rafael Portaencasa]] (diziembri 1980 - juniu 1995) [[Saturnino de la Plaza|Saturnino dela Plaza]] (juniu 1995 - abril 2004) [[Javier Uceda Antolín]] (abril 2004 - abril 2012) [[Carlos Conde Lázaro]] (abril 2012 - marçu 2016) [[Guillermo Cisneros Pérez]] (marçu 2016 - eneru 2025) [[Óscar García Suárez]] (eneru 2025 - ogañu) == Premius UPM == La Nuversidá Politécnica de Madrid otorga añalmenti divessus premius a professoris i investigadoris dela nuversidá assina comu a enstitucionis pola su laor en deliscentis aspetus relacionaus cola investigación. Los premiaus enas divessas edicionis segun la categoría ena que tienin recibíu el galardón son: === Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''' Vicente Sánchez Gálvez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=4f9b327845821610VgnVCM100000 |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> Claudio Aroca Hernández-Ros: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=c028327845821610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=arti |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Luis Alfonso Gil Sánchez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Montis, Forestal i del Meyu Natural.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=07cba8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': [[Asunción Gómez Pérez]]. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=d09505d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Mª Concepción Bielza Lozoya. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus. '''2013''': Francisco José Higuera Antón. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2012''': Juan Carlos Miñano Domínguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. '''2011''': Fernando García-Arenal Rodríguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Agronómica, Alimentación i Biosistemas. '''2010''': Antonio Crespo Martínez. Professor dela ETS d'Engenierus Endustrialis. '''2009''': Francisco Javier Llorca Martínez. Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus. '''2008''': Carlos Algora del Valle. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu proyeición dela ativiá investigadora dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor o investigador jovin menol de 35 años, en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''': Alejandro Rodríguez González: Professor Titulal de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=34ec2a228bc21610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=articulo |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Ramón Perea García-Calvo: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus de Montis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=727aa8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': Miroslav Vasic: Professor Ayudanti Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=205405d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Miguel Ángel Gómez Ruano: Professor Titulal de Nuversidá dela Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=3aebaa58ae52b410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2013''': Andrés Díaz Lantada: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=ee3fc1820b7d3410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2012''': Felipe Jiménez Alonso: Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=490bf89b9708c310VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2011''': Lucas Lacasa Saiz Arce: Professor dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2010''': Javier Segura Escudero: Professor Titulal de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus. '''2009''': Carlos Angulo Barrios: Professor Contratau Dotor del Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (ISOM-UPM). '''2008''': Carlos Rivera Lucas: Professor dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu de colaboración en investigación === '''2017''': [[Agencia Espacial Uropea]] [[Industria de Turbo Propulsoris|Industria de Turbo Propulsoris]] '''2016''': [[Sika AG]] '''2015''': [[Banco Santander]] '''2014''': [[Sacyr]] '''2013''': European Aeronautic Defense and Space Company '''2012''': [[Repsol]] '''2011''': Fertiberia '''2010''': [[Indra Sistemas]] '''2009''': Ansoft LLC === Premiu de cooperación enternacional en investigación pal desenvolvimiento === '''2017''': [[Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade|Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade]] '''2016''': [[Iberdrola]] '''2014''': Isabel Felipe Boente '''2013''': Luis Gil Sánchez '''2012''': Alfredo Blanco Andray '''2011''': Susana Muñoz Hernández '''2010''': Miguel Ángel Egido Aguilera === Premius de inovación docenti === Pola otra parti, el serviciu de inovación eucativa dela Nuversidá tamién otorga divessus premius con deliscentis categorías alos docentis o grupos de inovación eucativa. Los premiaus enas deliscentis anualidais son: ==== Premiu ala escelencia docenti ==== '''2015''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2015 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2015 |fechaatcessu=2018</ref> Jorge Enrique Pérez Martínez (E.T.S.I. Sistemas Informáticus). '''2016''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2016 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2016 |fechaatcessu=2018</ref> José Olarrea Busto (E.I. AERONÁUTICA I DEL ESPUCIU). '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2018</ref> Ángel Fidalgo Blanco (E.T.S. INGENIEROS MINAS Y ENERGÍA). '''2018''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2018 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2018 |fechaatcessu=2025</ref> Antonio Pérez Yuste (E.T.S. DE INGENIERÍA Y SISTEMAS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2019 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2019 |fechaatcessu=2025</ref> Atxu Amann i Alcocer (E.T.S. d'Arquitetura). '''2020''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2020 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2020 |fechaatcessu=2025</ref> Bartolomé Luque Serrano (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). '''2021''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2021 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2021 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: María Dolores López González (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). Segundu premiu: Araceli Hernández Bayo (E.T.S.I. Endustrialis). '''2022''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2022 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2022 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). Segundu premiu: Juan Carlos Mosquera Feijoo (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). '''2023''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2023 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2023 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: David Caballol Bartolomé (E.T.S.I. Eificación). Segundu premiu: Fernando Blasco Contreras (E.T.S.I. Montis, Forestal i Meyu Natural). '''2024''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2024 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2024 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: José Eugenio Ortiz Menéndez (E.T.S.I Minas i Eniergía). Segundu premiu: D. Emilio Navarro Arévalo (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). ==== Premiu de inovación eucativa ==== '''2018''': Jorge Bernabéu Larena (E.T.S. DE ING. DE CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2017''': José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) Araceli Hernández Bayo (E.T.S. ENGENIERUS ENDUSTRIALIS) '''2016''': Leonardo Fernández Jambrina (E.T.S.I. NAVALIS) Mª Dolores López González (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2015''': Mª Luisa CasaFuente (E.T.S.I. Topografía, Geodesia i Cartografía) Álvaro Ramírez Gómez. (E.T.S. Ingeniería i Diseñu Endustrial) Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura) Mención Especial Professor Gabriel Pinto Cañón (E.T.S.I. Endustrialis) '''2007''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2007 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2007 |fechaatcessu=2019</ref> Juan Blanco Cotano (EUIT Telecomunicación) Ana Casaravilla Gil (EU Arquitetura Técnica) Ángel García Beltrán (ETSI Endustrialis) Pilar Lafont Morga (ETSI Endustrialis) Raquel Martínez Fernández (ETSI Endustrialis) Mª Luisa Martínez Muneta (ETSI Endustrialis) Rosa Mª Masegosa Fanego (EUIT Aeronáutica) Ignacio los Ríos Carmena (ETSI Agrónomus) Carmen Sánchez Ávila (ETSI de Telecomunicación) Edmundo Tovar Caro (Facultá de Informática) ==== Premiu a los grupos de inovación eucativa ==== '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2025</ref> GIE CyberAula, coordinau pol Professor Juan Quema Vives (E.T.S. ENGENIERUS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''': GIE pala Docencia Inovadora en Máquinas (GIE_DIM), coordinau pol professor D. Andrés Díaz Lantada (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Dispositivus Aglutinadoris de Proyetus (DPA), coordinau pol professor D. Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura). '''2021''': GIE Educational Innovation in Chemical Engineering (EIChe), coordinau pol professor D. Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Mejora del Aprendizaçi dela Matemática ena Ingeniería (MAMI), coordinau pola profesora Dª. Mª Jesús Vázquez Gallo (E.T.S.I. Civil). '''2022''': GIE UPMaterialis (UPMAT), coordinau pol professor D. José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). GIE Didática dela Química, coordinau pola profesora Dª. María Martín Conde (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Zooinnova, coordinau pola profesora Dª. María Remedios Alvir Morencos (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Robotrader (RBT), coordinau pol professor D. Eduardo López Gonzalo (E.T.S.I. de Telecomunicación). '''2023''': GIE Grupo de Inovación Eucativa en Proyetus de Ingeniería (GIE-Project), coordinau pola profesora Dª. Alicia Perdigones Borderias (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Grupu de Inovación Eucativa Tresportis (GIE-TRANSPORT), coordinau pola profesora Dª. Begoña Guirao Abad (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Aprendizaçi de Metodologias Ativas (AMA), coordinau pola profesora Dª. María Emilia Román López (E.T.S. Arquitetura). '''2024''': GIE CyberAula, coordinau pol professor D. Enrique Barra Arias (E.T.S.I. de Telecomunicación) GIE Grau en Ingeniería de Materialis (GIE-GIM), coordinau pola profesora Dª. Beatriz Sanz Merino (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Arquitetura, aición i docencia esprimental (ARQADE), coordinau pol professor D. Agatángelo Soler Montellano (E.T.S. Arquitetura). == Referencias == {{listaref}} == Atijus esternus == {{commons|Nuversidá Politécnica de Madrid}} [http://www.upm.es/ Página oficial dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://es.youtube.com/upm Canal UPM en YouTube] (es quiciás el canal en YouTube con mayol quantidá de conteníus delas Nuversidais Españolas, inclui conferencias i seminarius del mássimu interés) [http://www.upm.es/institucional/UPM/Centros Centros dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.upm.es/politecnica_virtual/ Politécnica Virtual] [https://web.archive.org/web/20081027104754/http://www.upm.es/laupm/servicios/bibliotecas/ Biblioteca Nuversitaria dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://oa.upm.es Archivu Digital UPM] [http://ocw.upm.es/ OpenCourseWare dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://da.upm.es/ Delegación de Alumnaus dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.shanghairanking.com/institution/polytechnic-university-of-madrid Ranking Shanghai (2025).601-700] 37lf3mpb3u6jjc7cc91j2q1fjovrsn0 143463 143461 2026-06-03T02:05:40Z Olarcos 82 143463 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; width:22.7em; line-height:1.4em; text-align:left; padding:.23em; border:1px solid #a2a9b1; border-spacing:3px; background-color:#f8f9fa; font-size:88%;" |- ! colspan="3" class="cabecera universidad" style="text-align:center; background-color:#cddefe; font-size:125%; font-weight:bold;" | Nuversidá Politécnica<br />de Mairil |- | colspan="3" class="imagen" style="text-align:center; padding:.2em;" | [[Archivu:UPM-Rectorado--0.jpg|270px]] |- ! scope="row" class="label" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:.2em .4em; font-weight:bold;" | [[:es:Sigla|Sigla]] | colspan="2" style="vertical-align:top; padding:.2em .4em;" | UPM |- ! scope="row" class="label" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:.2em .4em; font-weight:bold;" | [[:es:Lema|Lema]] | colspan="2" style="vertical-align:top; padding:.2em .4em;" | ''<span lang="la">Technica impendi nationi</span><br />([[:es:Latín|latín]], que senifica «La ténica apucha a las nacionis»)'' |- ! scope="row" class="label" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:.2em .4em; font-weight:bold;" | Tipu | colspan="2" style="vertical-align:top; padding:.2em .4em;" | [[:es:Universidad pública|Púbrica]] |- ! scope="row" class="label" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:.2em .4em; font-weight:bold;" | Hundación | colspan="2" style="vertical-align:top; padding:.2em .4em;" | 1971 |- ! colspan="3" class="seccion" style="text-align:center; background-color:#cddefe; font-weight:bold;" | Assitiamientu |- ! scope="row" class="label" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:.2em .4em; font-weight:bold;" | Direción | colspan="2" style="vertical-align:top; padding:.2em .4em;" | C/ Ramiro de Maeztu, 7<br />[[Archivu:Logotipo-Escudo de la Ciudad Universitaria de Madrid.svg|21px]] [[:es:Ciudad Universitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]<br />[[Archivu:Bandera de la ciudad de Madrid.svg|20px|border]] [[:es:Madrid|Mairil]]<br />Comuniá de Mairil [[Archivu:Flag of the Community of Madrid.svg|20px|border]] [[:es:Comunidad de Madrid|Comuniá de Mairil]], España [[Archivu:Flag of Spain.svg|20px|border]] [[:es:España|España]] |- ! scope="row" class="label" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:.2em .4em; font-weight:bold;" | Coordenás | colspan="2" style="vertical-align:top; padding:.2em .4em;" | [[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?language=es&pagename=Universidad_Polit%C3%A9cnica_de_Madrid&params=40_26_57_N_3_43_41_W_type](https://geohack.toolforge.org/geohack.php?language=es&pagename=Universidad_Polit%C3%A9cnica_de_Madrid&params=40_26_57_N_3_43_41_W_type):edu 40°26′57″N 3°43′41″O] |- ! colspan="3" class="seccion" style="text-align:center; background-color:#cddefe; font-weight:bold;" | Alministración |- ! scope="row" class="label" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:.2em .4em; font-weight:bold;" | [[:es:Rector|Retol]] | colspan="2" style="vertical-align:top; padding:.2em .4em;" | Óscar García Suárez<ref>[[https://www.upm.es/?id=CON16771&prefmt=articulo&fmt=detail](https://www.upm.es/?id=CON16771&prefmt=articulo&fmt=detail) Óscar García Suárez toma posesión comu retol dela UPM]. Nuversidá Politécnica de Mairil. Consultau el 9 d’eneru de 2025.</ref> |- ! scope="row" class="label" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:.2em .4em; font-weight:bold;" | Afiliacionis | colspan="2" style="vertical-align:top; padding:.2em .4em;" | [[:es:PEGASUS|PEGASUS]] |- ! scope="row" class="label" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:.2em .4em; font-weight:bold;" | [[:es:Presupuesto|Prossupuestu]] | colspan="2" style="vertical-align:top; padding:.2em .4em;" | 354.909.438,61 € (2019)<ref>[[https://transparencia.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Informacion_economica/presupuestos/PRESUPUESTO%202019.pdf](https://transparencia.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Informacion_economica/presupuestos/PRESUPUESTO%202019.pdf) Prossupuestus UPM 2019]. UPM. Consultau el 4 de noviembri de 2019.</ref> |- ! colspan="3" class="seccion" style="text-align:center; background-color:#cddefe; font-weight:bold;" | Academia |- ! scope="row" class="label" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:.2em .4em; font-weight:bold;" | [[:es:Profesor|Professoris]] | colspan="2" style="vertical-align:top; padding:.2em .4em;" | 2969 (eneru de 2017)<ref>[https://web.archive.org/save/_embed/http://www.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Personal/PDI/Estructura%20personal%20PDI/estructura%20de%20personal%20docente%20e%20investigador.pdf](https://web.archive.org/save/_embed/http://www.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Personal/PDI/Estructura%20personal%20PDI/estructura%20de%20personal%20docente%20e%20investigador.pdf)</ref> |- ! scope="row" class="label" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:.2em .4em; font-weight:bold;" | [[:es:Estudiante|Estudiantis]] | colspan="2" style="vertical-align:top; padding:.2em .4em;" | 35 291 (cursu 15-16)<ref>[https://web.archive.org/save/_embed/http://www.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Estudiantes/Matriculados_por_titulacion/Matriculados%20por%20titulo%202013-16.pdf](https://web.archive.org/save/_embed/http://www.upm.es/sfs/PortalTransparencia/Estudiantes/Matriculados_por_titulacion/Matriculados%20por%20titulo%202013-16.pdf)</ref> |- ! colspan="3" class="seccion" style="text-align:center; background-color:#cddefe; font-weight:bold;" | Sitiu web |- | colspan="3" style="text-align:center; vertical-align:top; padding:.2em .4em;" | [[http://www.upm.es/institucional](http://www.upm.es/institucional) upm.es] |- | colspan="3" class="note" style="text-align:center; font-size:x-small; padding:.2em .4em;" | <hr /><span style="font-size:90%"><span class="plainlinks mw-ui-button mw-ui-progressive">[[https://www.universityrankings.ch/en/institutions/countries?c=Spain](https://www.universityrankings.ch/en/institutions/countries?c=Spain) 13ª nuversidá española nel University ranking.ch (2025)]</span></span> |- | colspan="3" class="noprint" style="text-align:center; font-size:x-small; padding:.2em .4em;" | [[[:d:Q25864|editar datus en Wikidata]]] |} [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Ingenieros Agrónomos, con una muestra de maquinaria agrícola; Madrid, España.jpg|thumb|Sela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginiería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginiería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]].]] [[Archivu:Rectorado de la Universidad Politécnica de Madrid 01.jpg|thumb|220px|Rectorau.]] [[Archivu:Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Madrid - 01.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Arquitetura de Madril (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Arquitetura Madril]].]] [[Archivu:UPM-FI--06--Bloque 1.jpg|thumb|220px|Bloqui 1 dela [[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus Enformáticus (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Enformáticus]].]] [[Archivu:UPM-IES.jpg|thumb|220px|[[Enstitutu d'Eniergía Solal (Nuversidá Politécnica de Madril)|Enstitutu Eniergía Solal]].]] [[Archivu:Etsiminasmadrid.JPG|thumb|222px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus de Minas i Eniergía]].]] [[Archivu:INEF-UPM.jpg|thumb|220px|[[Facultá de Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti|Facultá Ciencias del'Ativiá Física i del Deporti]].]] [[Archivu:ETSI_de_Montes_UPM_Entrada.JPG|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madril)|ETS Inginierus Montis]].]] [[Archivu:ETSICCP (Edificio Retiro) - Acceso principal.jpg|thumb|220px|[[Escuela Técnica Superiol d'Inginierus de Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)|ETS Inginierus Caminus, Canalis i Puertus (Edificiu Retiru)]].]] [[Archivu:UPM-CeSViMa-SupercomputadorMagerit.jpg|thumb|222px|Supercomputador [[Magerit]] ([[CeSViMa]])]] La '''Nuversidá Politécnica de Madrid''' ('''UPM''') es una [[nuversidá púbrica]] con sei ena [[Ciá Nuversitaria de Madrid]] ([[España]]) i con estalacionis en varios asitiamientus de [[Madrid]] (Ciá Nuversitaria, Campus Sul nel [[Puenti de Vallecas|Puenti Vallecas]], entri otras) i [[Boadilla del Monti]]. == Estoria == Fue fundá en 1971<ref>Cita web |url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1971-426 |títulu=Decretu 494/1971, de 11 de marçu, pol que s'atrueba l'estrucura departamental del Enstitutu Politécnicu Superiol de Madrid i se constitúi en Nuversidá Politécnica. |fechaatcessu=2021-03-11 |autol=Boletín Oficial del Estau |enlaceautol=Boletín Oficial del Estau |fecha=26 de marçu de 1971</ref> al agrupal divessus centrus ya centenarius qu'estavan ascritus a deliscentis organismus. Las sus facultais o escuelas impartin mayoritariamenti enseñanças técnicas, ya qu'ena su criación agrupó estas enseñanças mientris que las ciencias esprimentalis i umanidais fuerun agrupás ena [[Nuversidá Complutense de Mairil]]. Enos años 2008, 2009 i 2010 algunas delas sus antiguas escuelas d'engenierus técnicus i escuelas superiolis, comu las Engenierías Aeronáuticas o Agrónomus, sufrierun un prozessu de fusión pa adaptal-si alas nuevas titulacionis del [[Espuciu Uropeu de Educación Superiol]]. Surgierun nuevus centrus, localisaus enos mesmus eificius, inque endepandientis delos centrus desistentis anteriolis. La UPM á síu considerá delas mejoris nuversidais politécnicas d'España duranti los úrtimus años ena crasificación anual realisá pol diariu El Mundo.<ref>Cita web|url=https://www.upm.es/e-politecnica/?p=9629|títulu=La UPM, entri las cien mejoris nuversidais del mundu en empleabiliá</ref> Ogañu quatru Escuelas Técnicas Superiolis d'Engenierus tienin acreitación enternacional [[ABET]]<ref>:http://main.abet.org/aps/AccreditedProgramsDetails.aspx?OrganizationID=6257</ref> Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Minas i Eniergía, Escuela Técnica Superiol d'Engenierus de Telecomunicación i Escuela Técnica Superiol d'Engenierus Endustrialis. == Campus i centrus docentis == Campus Centru (centrus dentru del cascu de [[Madrid]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Endustrialis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Endustrialis]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Diseñu Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Diseñu Endustrial]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Minas i Eniergía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Minas i Eniergía]]. [[Eificiu Retiru dela Escuela d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Eificiu Retiru)]]. [[Ciá Nuversitaria de Madrid|Ciá Nuversitaria]]: [[Escuela Técnica Superior d'Arquitetura de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Arquitetura de Madrid]]. [[Escuela Técnica Superior d'Eificación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Eificación]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Aeronáutica i del Espuciu (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Aeronáutica i del Espuciu]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería Agronómica, Alimentaria i Biosistemas]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Montis, Forestal i del Meyu Natural]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Montis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Montis]] (a estinguil). [[Escuela Nuversitaria de Engeniería Técnica Forestal (Nuversidá Politécnica de Madrid)|EUIT Forestal]] (a estinguil). [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Navalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Navalis]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus de Telecomunicación]]. [[Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti|Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti]] (INEF). Campus Montegancedo ([[Boadilla del Monti]]): [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus Informáticus]]. Campus Sul (Compleju Politécnicu de Vallecas): [[Centru Superiol de Diseñu de Moda de Madrid (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Superiol de Diseñu de MoMadrid]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería de Sistemas Informáticus (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería de Sistemas Informáticus]]. [[Escuela Técnica Superior de Engeniería i Sistemas de Telecomunicación (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engeniería i Sistemas de Telecomunicación]]. [[Escuela Técnica Superior d'Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía (Nuversidá Politécnica de Madrid)|ETS Engenierus en Topografía, Geodesia i Cartografía]]. == Enstitutus Nuversitarius == [[Enstitutu d'Eniergía Solar (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu d'Eniergía Solar]]. [[Enstitutu de Fusión Nuclear (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Fusión Nuclear]]. [[Enstitutu de Investigación del Automóvil (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Investigación del Automóvil]] (INSIA) [[Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Micrograveá Ignacio da Riva]] [[Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología]] (ISOM) == Centrus I+D == [[Centru de Investigación del Tresporti|Centru de Investigación del Tresporti]] (TRANSyT) [[Centru Láser (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru Láser]] [[Centru de Domótica Entegral (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Domótica Entegral]] <ref>(CeDInt-UPM).cita web |url=http://www.cedint.org |títulu=CeDInt |fechaatcessu=2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510084737/http://www.cedint.org/ |fechaarchivu=10 de mayu de 2017</ref> [[Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas|Centru de Biotecnología i Genómica de Prantas]] (CBGP). [[Centru de Tecnología Biomédica|Centru de Tecnología Biomédica]] (CTB). [[Centru de Eletrónica Endustrial (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Eletrónica Endustrial]] (CEI).<ref>Cita noticia|títulu=CEI – Centru de Eletrónica Endustrial {{!}} Nuversidá Politécnica de Madrid|url=http://www.cei.upm.es/|fechaatcessu=21 de setiembri de 2017|periólicu=Centru de Eletrónica Endustrial - ETSII|idioma=en-US</ref> [[Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis|Centru de Estudius i Investigación pola Gestión de Riesgus Agrarius i Meyuambientalis]] (CEIGRAM). [[Centru de Investigación en Materialis Estruturalis (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Investigación en Materialis Estruturalis]] (CIME). [[Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu|Centru de Inovación en Tecnología pal Desenvolvimiento Umanu]] (itdUPM). [[Centru de Automática i Robótica (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Centru de Automática i Robótica]] (CAR UPM-CSIC).<ref>cita web |url=https://www.car.upm-csic.es/ |títulu=CAR UPM-CSIC |fechaatcessu=2017</ref> === Otrus centrus === Parqui Científicu i Tecnológicu: [[Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid|Centru de Supercomputación i Visualisación de Madrid]] asitiau ena [[Facultá de Informática (Nuversidá Politécnica de Madrid)|Facultá de Informática]]. [[E-USOC|Centru de Operacionis i Soporti a Usuarius (E-USOC)]] == Retoris == Dendi la constitución dela nuversidá, tienin síu retoris: [[Pío García-Escudero y Fernández de Urrutia|Pío García-Escudero i Fernández Urrutia]] (marçu - juliu 1971) [[José Luis Ramos Figueras]] (juliu 1971 - diziembri 1980) [[Rafael Portaencasa]] (diziembri 1980 - juniu 1995) [[Saturnino de la Plaza|Saturnino dela Plaza]] (juniu 1995 - abril 2004) [[Javier Uceda Antolín]] (abril 2004 - abril 2012) [[Carlos Conde Lázaro]] (abril 2012 - marçu 2016) [[Guillermo Cisneros Pérez]] (marçu 2016 - eneru 2025) [[Óscar García Suárez]] (eneru 2025 - ogañu) == Premius UPM == La Nuversidá Politécnica de Madrid otorga añalmenti divessus premius a professoris i investigadoris dela nuversidá assina comu a enstitucionis pola su laor en deliscentis aspetus relacionaus cola investigación. Los premiaus enas divessas edicionis segun la categoría ena que tienin recibíu el galardón son: === Premiu de investigación dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''' Vicente Sánchez Gálvez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=4f9b327845821610VgnVCM100000 |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> Claudio Aroca Hernández-Ros: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=c028327845821610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=arti |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Luis Alfonso Gil Sánchez: Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Montis, Forestal i del Meyu Natural.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=07cba8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': [[Asunción Gómez Pérez]]. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=d09505d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Mª Concepción Bielza Lozoya. Catedrática de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus. '''2013''': Francisco José Higuera Antón. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2012''': Juan Carlos Miñano Domínguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. '''2011''': Fernando García-Arenal Rodríguez. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI Agronómica, Alimentación i Biosistemas. '''2010''': Antonio Crespo Martínez. Professor dela ETS d'Engenierus Endustrialis. '''2009''': Francisco Javier Llorca Martínez. Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus de Caminus, Canalis i Puertus. '''2008''': Carlos Algora del Valle. Catedráticu de Nuversidá dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu proyeición dela ativiá investigadora dela Nuversidá Politécnica de Madrid === Se otorga al professor o investigador jovin menol de 35 años, en ativu a tiempu completu dela UPM que más se tenga destacau ena su vía profesional pola su laor investigadora en qualquiera delas áreas de conocimentu dela Nuversidá. '''2017''': Alejandro Rodríguez González: Professor Titulal de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Informáticus.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias_de_investigacion?id=34ec2a228bc21610VgnVCM10000009c7648a____&fmt=detail&prefmt=articulo |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2016''': Ramón Perea García-Calvo: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus de Montis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=727aa8cb470d9510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2015''': Miroslav Vasic: Professor Ayudanti Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=205405d724682510VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2014''': Miguel Ángel Gómez Ruano: Professor Titulal de Nuversidá dela Facultá de Ciencias dela Ativiá Física i del Deporti.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=3aebaa58ae52b410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2013''': Andrés Díaz Lantada: Professor Contratau Dotor dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=ee3fc1820b7d3410VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2012''': Felipe Jiménez Alonso: Catedráticu de Nuversidá dela ETS d'Engenierus Endustrialis.<ref>cita web |url=http://www.upm.es/UPM/SalaPrensa/Noticias?fmt=detail&prefmt=articulo&id=490bf89b9708c310VgnVCM10000009c7648a____ |títulu=Noticia web UPM |fechaatcessu=2018</ref> '''2011''': Lucas Lacasa Saiz Arce: Professor dela ETSI Aeronáutica i del Espuciu. '''2010''': Javier Segura Escudero: Professor Titulal de Nuversidá dela ETSI de Caminus, Canalis i Puertus. '''2009''': Carlos Angulo Barrios: Professor Contratau Dotor del Enstitutu de Sistemas Optoeletrónicus i Microtecnología (ISOM-UPM). '''2008''': Carlos Rivera Lucas: Professor dela ETSI de Telecomunicación. === Premiu de colaboración en investigación === '''2017''': [[Agencia Espacial Uropea]] [[Industria de Turbo Propulsoris|Industria de Turbo Propulsoris]] '''2016''': [[Sika AG]] '''2015''': [[Banco Santander]] '''2014''': [[Sacyr]] '''2013''': European Aeronautic Defense and Space Company '''2012''': [[Repsol]] '''2011''': Fertiberia '''2010''': [[Indra Sistemas]] '''2009''': Ansoft LLC === Premiu de cooperación enternacional en investigación pal desenvolvimiento === '''2017''': [[Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade|Enstitutu para o Desenvolvimento de Energias Alternativas e da Auto Sustentabilidade]] '''2016''': [[Iberdrola]] '''2014''': Isabel Felipe Boente '''2013''': Luis Gil Sánchez '''2012''': Alfredo Blanco Andray '''2011''': Susana Muñoz Hernández '''2010''': Miguel Ángel Egido Aguilera === Premius de inovación docenti === Pola otra parti, el serviciu de inovación eucativa dela Nuversidá tamién otorga divessus premius con deliscentis categorías alos docentis o grupos de inovación eucativa. Los premiaus enas deliscentis anualidais son: ==== Premiu ala escelencia docenti ==== '''2015''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2015 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2015 |fechaatcessu=2018</ref> Jorge Enrique Pérez Martínez (E.T.S.I. Sistemas Informáticus). '''2016''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2016 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2016 |fechaatcessu=2018</ref> José Olarrea Busto (E.I. AERONÁUTICA I DEL ESPUCIU). '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2018</ref> Ángel Fidalgo Blanco (E.T.S. INGENIEROS MINAS Y ENERGÍA). '''2018''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2018 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2018 |fechaatcessu=2025</ref> Antonio Pérez Yuste (E.T.S. DE INGENIERÍA Y SISTEMAS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2019 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2019 |fechaatcessu=2025</ref> Atxu Amann i Alcocer (E.T.S. d'Arquitetura). '''2020''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2020 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2020 |fechaatcessu=2025</ref> Bartolomé Luque Serrano (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). '''2021''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2021 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2021 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: María Dolores López González (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). Segundu premiu: Araceli Hernández Bayo (E.T.S.I. Endustrialis). '''2022''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2022 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2022 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). Segundu premiu: Juan Carlos Mosquera Feijoo (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). '''2023''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2023 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2023 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: David Caballol Bartolomé (E.T.S.I. Eificación). Segundu premiu: Fernando Blasco Contreras (E.T.S.I. Montis, Forestal i Meyu Natural). '''2024''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2024 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2024 |fechaatcessu=2025</ref> Primel premiu: José Eugenio Ortiz Menéndez (E.T.S.I Minas i Eniergía). Segundu premiu: D. Emilio Navarro Arévalo (E.T.S.I Aeronáutica i del Espuciu). ==== Premiu de inovación eucativa ==== '''2018''': Jorge Bernabéu Larena (E.T.S. DE ING. DE CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2017''': José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) Araceli Hernández Bayo (E.T.S. ENGENIERUS ENDUSTRIALIS) '''2016''': Leonardo Fernández Jambrina (E.T.S.I. NAVALIS) Mª Dolores López González (E.T.S. ING. CAMINUS CANALIS I PUERTUS) '''2015''': Mª Luisa CasaFuente (E.T.S.I. Topografía, Geodesia i Cartografía) Álvaro Ramírez Gómez. (E.T.S. Ingeniería i Diseñu Endustrial) Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura) Mención Especial Professor Gabriel Pinto Cañón (E.T.S.I. Endustrialis) '''2007''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2007 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2007 |fechaatcessu=2019</ref> Juan Blanco Cotano (EUIT Telecomunicación) Ana Casaravilla Gil (EU Arquitetura Técnica) Ángel García Beltrán (ETSI Endustrialis) Pilar Lafont Morga (ETSI Endustrialis) Raquel Martínez Fernández (ETSI Endustrialis) Mª Luisa Martínez Muneta (ETSI Endustrialis) Rosa Mª Masegosa Fanego (EUIT Aeronáutica) Ignacio los Ríos Carmena (ETSI Agrónomus) Carmen Sánchez Ávila (ETSI de Telecomunicación) Edmundo Tovar Caro (Facultá de Informática) ==== Premiu a los grupos de inovación eucativa ==== '''2017''':<ref>cita web |url=https://innovacioneducativa.upm.es/premios-2017 |títulu=Premius Inovación Eucativa UPM 2017 |fechaatcessu=2025</ref> GIE CyberAula, coordinau pol Professor Juan Quema Vives (E.T.S. ENGENIERUS DE TELECOMUNICACIÓN). '''2019''': GIE pala Docencia Inovadora en Máquinas (GIE_DIM), coordinau pol professor D. Andrés Díaz Lantada (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Dispositivus Aglutinadoris de Proyetus (DPA), coordinau pol professor D. Federico Soriano Peláez (E.T.S. Arquitetura). '''2021''': GIE Educational Innovation in Chemical Engineering (EIChe), coordinau pol professor D. Manuel Rodríguez Hernández (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Mejora del Aprendizaçi dela Matemática ena Ingeniería (MAMI), coordinau pola profesora Dª. Mª Jesús Vázquez Gallo (E.T.S.I. Civil). '''2022''': GIE UPMaterialis (UPMAT), coordinau pol professor D. José Ygnacio Pastor Caño (E.T.S.I. Caminus, Canalis i Puertus). GIE Didática dela Química, coordinau pola profesora Dª. María Martín Conde (E.T.S.I. Endustrialis). GIE Zooinnova, coordinau pola profesora Dª. María Remedios Alvir Morencos (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Robotrader (RBT), coordinau pol professor D. Eduardo López Gonzalo (E.T.S.I. de Telecomunicación). '''2023''': GIE Grupo de Inovación Eucativa en Proyetus de Ingeniería (GIE-Project), coordinau pola profesora Dª. Alicia Perdigones Borderias (E.T.S.I. Agronómica, Alimentaria i de Biosistemas). GIE Grupu de Inovación Eucativa Tresportis (GIE-TRANSPORT), coordinau pola profesora Dª. Begoña Guirao Abad (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Aprendizaçi de Metodologias Ativas (AMA), coordinau pola profesora Dª. María Emilia Román López (E.T.S. Arquitetura). '''2024''': GIE CyberAula, coordinau pol professor D. Enrique Barra Arias (E.T.S.I. de Telecomunicación) GIE Grau en Ingeniería de Materialis (GIE-GIM), coordinau pola profesora Dª. Beatriz Sanz Merino (E.T.S.I. Caminu, Canalis i Puertus). GIE Arquitetura, aición i docencia esprimental (ARQADE), coordinau pol professor D. Agatángelo Soler Montellano (E.T.S. Arquitetura). == Referencias == {{listaref}} == Atijus esternus == {{commons|Nuversidá Politécnica de Madrid}} [http://www.upm.es/ Página oficial dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://es.youtube.com/upm Canal UPM en YouTube] (es quiciás el canal en YouTube con mayol quantidá de conteníus delas Nuversidais Españolas, inclui conferencias i seminarius del mássimu interés) [http://www.upm.es/institucional/UPM/Centros Centros dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.upm.es/politecnica_virtual/ Politécnica Virtual] [https://web.archive.org/web/20081027104754/http://www.upm.es/laupm/servicios/bibliotecas/ Biblioteca Nuversitaria dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [http://oa.upm.es Archivu Digital UPM] [http://ocw.upm.es/ OpenCourseWare dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://da.upm.es/ Delegación de Alumnaus dela Nuversidá Politécnica de Madrid] [https://www.shanghairanking.com/institution/polytechnic-university-of-madrid Ranking Shanghai (2025).601-700] cxmsjoxrzaiurs01hd4h6xktz53cwed Çarça la Mayol 0 11944 143471 2026-06-03T11:36:29Z ~2026-32973-21 20357 Çarça la Mayol 143471 wikitext text/x-wiki Çarça la Mayol es un monicipiu d'[[Estremaúra]], [[provincia de Caçris]]. Nel mapa se puei vel al oesti dela comarca natural delas Vegas del Alagón i siempri a destacau por la su fiesta celebrada nel Domingu de Resurreición, el Domingu delos Tirus. Los puebrus linderus son [[Ceclavín]] al esti, [[La Moraleja]] al norti, i [[Piedra-Salva]] al sur. Atualmenti tieni 1096 habitantis nel añu 2026. 3xauoyv3gld3cqitawwldk6r7mckhds