Güiquipedia
extwiki
https://ext.wikipedia.org/wiki/G%C3%BCiquipedia:Port%C3%A1
MediaWiki 1.47.0-wmf.17
first-letter
Mediu
Especial
Caraba
Usuario
Usuario caraba
Güiquipedia
Güiquipedia caraba
Archivu
Archivu caraba
MediaWiki
MediaWiki caraba
Prantilla
Prantilla caraba
Ayua
Ayua caraba
Categoría
Categoría caraba
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo discusión
Evento
Evento discusión
Usuario:Olarcos
2
3582
144094
144059
2026-08-31T09:00:40Z
Olarcos
82
/* Los mis endirguis */
144094
wikitext
text/x-wiki
{{#babel:es|ext|pt-5|en-4|de-3|fr-3|it-3|ro-3|cat-2|la-2|ru-1|zh-1}}
Bien-llegáus ala mi página d'ussuariu. Si algunu quieri empuntal-mi algún mensagi, que si es mestel gasti la [[Usuariu Caraba:Olarcos|çona de caraba]] desta mesma página de gastaol.
{{Usuárius/Güiquipedista}}
{{Usuárius/Ortugrafia}}
== Los mis endirguis ==
{| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 style="width:60%;text-align:center;clear:all; margin-left:3px;"
|-
!Align=left bgcolor=black style="color:white"| Creaus <small></small>
|-
|
<div [[style=" height:600px; font-size:90%;overflow: auto;">
*[[Asjabad]]
*[[Fogu]]
*[[Cidade Velha]]
*[[Dracaena draco]]
*[[Macaronesia]]
*[[Isla de Santiagu]]
*[[Imperiu Español]]
*[[Juana Inés de la Cruz]]
*[[Via Transilvanica]]
*[[Bakú]]
*[[Luis de Góngora]]
*[[Nuversidá de Oxford]]
*[[Nuversidá de Cambridge]]
*[[Dámaso Alonso]]
*[[Vicente Aleixandre]]
*[[Nuversidá Politénica de Mairil]]
*[[Tiflis]]
*[[Reikiavik]]
*[[Covilhã]]
*[[Beira Baxa]]
*[[Guarda]]
*[[Cannes]]
*[[Festival de Cini de Cannes]]
*[[Cristian Mungiu]]
*[[Diana Gómez]]
*[[José de Alencar]]
*[[Machado de Assis]]
*[[Roger Escapa Farrés]]
*[[Eça de Queiroz]]
*[[Afonso Reis Cabral]]
*[[Peseta]]
*[[Rui Couceiro]]
*[[Península de Yucatán]]
*[[Virreinatu de Nueva España]]
*[[Camilo José Cela]]
*[[Chicho Ibáñez Serrador]]
*[[Nuversidá de Potsdam]]
*[[Potsdam]]
*[[Alexander von Humboldt]]
*[[Nuversidá Babeș-Bolyai]]
*[[Norman Manea]]
*[[Cometa]]
*[[Edmond Halley]]
*[[Joseph Louis Lagrange]]
*[[Valaquia]]
*[[Alfredo Landa]]
*[[Gracia Querejeta]]
*[[Nuversidá Complutense de Mairil]]
*[[Fernando León de Aranoa]]
*[[Elías Querejeta]]
*[[Carlos Saura]]
*[[Prémius Goya]]
*[[Arón Piper]]
*[[Omar Ayuso]]
*[[Nuversidá Carlos III de Mairil]]
*[[América del Norti]]
*[[Vicente Paredes]]
*[[Estitutu Coltural Rumanu]]
*[[Premius Gaudí]]
*[[Maramureș]]
*[[Ion Negoițescu]]
*[[David Moragas]]
*[[Sitiu de Badajós (1705)]]
*[[Centru Coltural Coreanu n'España]]
*[[Cluj-Napoca]]
*[[Estitutu Confuciu]]
*[[Agatha Christie]]
*[[Louis Pasteur]]
*[[British Council]]
*[[Provincia d'Estremaura]]
*[[Alliance Française]]
*[[Sociedá Dante Alighieri]]
*[[Dinastía aftasí]]
*[[Goethe-Institut]]
*[[Corona de Castilla]]
*[[César Muñoz]]
*[[Provincia de Trugillu (España)]]
*[[Alejandro Amenábar]]
*[[Julio Peña Fernández]]
*[[Reinu d'Iberia]]
*[[Sagrajas]]
*[[Batalla de Sagrajas]]
*[[Idioma georgianu]]
*[[Siena]]
*[[Cimabue]]
*[[Abderramán II]]
*[[Alcaçaba de Méria]]
*[[Bernardo de Alderete]]
*[[Donkervoort]]
*[[Dolmen del prau de Lácara]]
*[[Carlos Benito]]
*[[David Cirici]]
*[[Ídolu d'Estremaúra]]
*[[Buyumbura]]
*[[George Enescu]]
*[[El lince con botas]]
*[[Manu Pérez]]
*[[Năsăud]]
*[[Ídolu de Garrovillas]]
*[[Kigali]]
*[[Volodymyr Zelenskyy]]
*[[Bronzi d'Alcántara]]
*[[Antananarivu]]
*[[Dolmen de Toriñuelu]]
*[[Dolmen de Magacela]]
*[[Hugo Travers]]
*[[Cueva de Santa Ana]]
*[[Muralla de Prasencia]]
*[[Francesco Petrarca]]
*[[Leïla Slimani]]
*[[Gaborone]]
*[[Bangui]]
*[[Hunus]]
*[[Ioana Nicolaie]]
*[[Mbabane]]
*[[Lilongüe]]
*[[Nairobi]]
*[[Harare]]
*[[Dodoma]]
*[[Kampala]]
*[[Yuba]]
*[[Uagadugú]]
*[[Mogadisciu]]
*[[Yibuti (ciá)]]
*[[Nuakchot]]
*[[Dakar]]
*[[Conakry]]
*[[Freetown]]
*[[Unidas por Extremadura]]
*[[Daniel Pennac]]
*[[Monrovia]]
*[[Yamusukro]]
*[[Silabariu mandombe]]
*[[Luenga lingala]]
*[[Brazzaville]]
*[[Abuya]]
*[[Golfu de Guinea]]
*[[Lomé]]
*[[Windhoek]]
*[[Libreville]]
*[[Claudiu Ptolomeu]]
*[[Ajaccio]]
*[[Vándalus]]
*[[Vulcán]]
*[[San Marinu (ciá)]]
*[[Palmira]]
*[[Emperiu Romanu d'Ocidenti]]
*[[Reinu visigodu]]
*[[Yaoundé]]
*[[Golfu de Finlándia]]
*[[Montevideu]]
*[[Yamena]]
*[[Jartum]]
*[[Tangu]]
*[[Flamencu]]
*[[Nuversidá Entrenacional d'Andaluzía]]
*[[Miguel Poveda]]
*[[Antonio de Nebrija]]
*[[Colton Haynes]]
*[[Nuversidá Nebrija]]
*[[Estitutu Camões]]
*[[Estitutu Cervantes]]
*[[Estitutu Ramón Llull]]
*[[James van der Beek]]
*[[Permafrost]]
*[[Premiu Nobel]]
*[[Víctor Gutiérrez Santiago]]
*[[Xi Jinping]]
*[[Nuversidá de Harvard]]
*[[Academia Rumana]]
*[[Maia Sandu]]
*[[Nicușor Dan]]
*[[Netflix]]
*[[Albuquerque]]
*[[Neil Patrick Harris]]
*[[Clarice Lispector]]
*[[Hollywood]]
*[[Zachary Quinto]]
*[[Marlene Dietrich]]
*[[Premius Óscar]]
*[[Nuversidá de California]]
*[[Talasocracia]]
*[[James Dean]]
*[[Montgomery Clift]]
*[[Brandon Sanderson]]
*[[Benquerencia]]
*[[Ulán Bator]]
*[[Siberia]]
*[[Imperiu Russu]]
*[[Ge'ez]]
*[[Menelik II de Etiopía]]
*[[Talaveruela]]
*[[El Cerezu]]
*[[Xarilla]]
*[[Delta del Danubiu]]
*[[Adis Abeba]]
*[[Mdina]]
*[[Luenga maltesa]]
*[[La Valeta]]
*[[Luenga Irlandesa]]
*[[Bristol]]
*[[Henry Benedict Medlicott]]
*[[Gondwana]]
*[[Praia]]
*[[Idioma lituano]]
*[[María Egual]]
*[[Juan Latinu]]
*[[Chisinau]]
*[[Wladimir Köppen]]
*[[Idioma búlgaru]]
*[[Clasificación climática de Köppen]]
*[[Riga]]
*[[Vilna]]
*[[Kaunas]]
*[[Luneburgu]]
*[[Pedru I de Russia]]
*[[Diego de Torres Villarroel]]
*[[Calderu]]
*[[Kingston]]
*[[Bruce W. Wardropper]]
*[[Kazán]]
*[[Clara Jara de Soto]]
*[[Günter Grass]]
*[[Lübeck]]
*[[Ramon Llull]]
*[[Liga Hanseática]]
*[[CSIC]]
*[[Museu del Hermitage]]
*[[Dubái (ciá)]]
*[[Dubái]]
*[[Provença]]
*[[Caracas]]
*[[Arrescuñacielus]]
*[[Ventura de los Reyes Prósper]]
*[[José Antonio Pavón y Jiménez]]
*[[Malmö]]
*[[Leonardo Dantés]]
*[[Ñuflo de Chaves]]
*[[Roberto Iniesta]]
*[[Valli d’Aran]]
*[[Arti románicu]]
*[[Arti mudejal]]
*[[Arti góticu]]
*[[Fra Angélico]]
*[[Museu Nacional del Prado]]
*[[Herreruela]]
*[[Aveiru]]
*[[Fábrica de diplomas]]
*[[Baltasar Gracián]]
*[[Marcel Ciolacu]]
*[[Embalsi de Valdecañas]]
*[[El Berrocaleju]]
*[[Almorín]]
*[[Sajonis de Transilvania]]
*[[Transilvania]]
*[[Altadena]]
*[[Eugene Smith]]
*[[Delitosa]]
*[[Pasadena]]
*[[Paul Verlaine]]
*[[Arthur Rimbaud]]
*[[Sonetu]]
*[[Garvín]]
*[[Belvís]]
*[[Arad]]
*[[Monicipiu]]
*[[Herrera d'Alcántara]]
*[[Mari del Norti]]
*[[Sibiu]]
*[[Klaus Iohannis]]
*[[Almeida Garrett]]
*[[Fernando Namora]]
*[[Antero de Quental]]
*[[Nuversidá de Coimbra]]
*[[Miguel Torga]]
*[[Viandal]]
*[[Lengua sueca]]
*[[Tallín]]
*[[Premio Camões]]
*[[Mia Couto]]
*[[Irène Némirovsky]]
*[[Valli]]
*[[El Gordu]]
*[[California]]
*[[Toponimia]]
*[[Castaña]]
*[[Choçu]]
*[[Manila]]
*[[Conrad Ricamora]]
*[[Piçarra del Barrau]]
*[[Peralea de san Román]]
*[[Batalla de Trafalgar]]
*[[Revolución francesa]]
*[[Azetuna]]
*[[El Toril]]
*[[Garganta del Obispu]]
*[[Sierra de San Bernabé]]
*[[Zane Phillips]]
*[[Fire Island]]
*[[Malabo]]
*[[Alfabetu latinu]]
*[[Puertu Montt]]
*[[Ahmed III]]
*[[Imperiu otomanu]]
*[[Constantin Brâncoveanu]]
*[[Península de Cotentin]]
*[[Islas del Canal]]
*[[Mari Bálticu]]
*[[Canal dela Mancha]]
*[[Napoleón III Bonaparte]]
*[[Alexandru Ioan Cuza]]
*[[Parqui natural de Cornalvu]]
*[[Nuversidá Alexandru Ioan Cuza de Iași]]
*[[Tomasz Ziętek]]
*[[Margarita Salas]]
*[[Mircea Cărtărescu]]
*[[Piața Universității]]
*[[Nuversidá de Bucarest]]
*[[Ana Aslan]]
*[[Joël Dicker]]
*[[Montis Cárpatus]]
*[[Alberto Amarilla]]
*[[Constantin Brâncuși]]
*[[Aitana Sánchez-Gijón]]
*[[Keanu Reeves]]
*[[Jón Þór Birgisson]]
*[[Sigur Rós]]
*[[Nuversidá de Güelva]]
*[[Olga Roriz]]
*[[Tiago Guedes]]
*[[Luís de Camões]]
*[[Nuversidá de Lisboa]]
*[[Afonso Cruz]]
*[[Chino mandarín]]
*[[The Guardian]]
*[[José Eduardo Agualusa]]
*[[Dueru]]
*[[Ianis Hagi]]
*[[Tennessee]]
*[[Ryan Phillippe]]
*[[Elvis Presley]]
*[[Las Vegas]]
*[[Andre Agassi]]
*[[Martin Luther King]]
*[[Baltimore]]
*[[Maputo]]
*[[Directol de cini]]
*[[Caminu de Santiagu]]
*[[Domiñu Internet]]
*[[João Salaviza]]
*[[Puesía]]
*[[Iași]]
*[[Erfurt]]
*[[Max Weber]]
*[[António Costa]]
*[[Luanda]]
*[[Revolución delos Cravelis]]
*[[Marcelo Rebelo de Sousa]]
*[[Luís Montenegro]]
*[[Coordenadas geográficas]]
*[[Província d'Albaceti]]
*[[Islas Aleutianas]]
*[[Mari de Bering]]
*[[Alaska]]
*[[Uropa Ocidental]]
*[[Nicolae Iorga]]
*[[Johannes Gutenberg]]
*[[Biblia de Gutenberg]]
*[[Romanticismu]]
*[[Sacru Emperiu Romanu Germánicu]]
*[[Emperiu otomanu]]
*[[Esteban III de Moldavia]]
*[[Botoșani]]
*[[Mihai Eminescu]]
*[[Timisoara]]
*[[Riu Volga]]
*[[Leonardo DiCaprio ]]
*[[Torri de Shújov nel riu Oká]]
*[[Riu Oká]]
*[[Alcaldi]]
*[[Dicionário Priberam da Língua Portuguesa]]
*[[Hepatitis]]
*[[Riu Moscova]]
*[[Testigus de Jehová]]
*[[Ethnologue]]
*[[Ud]]
*[[Casas del Castañal]]
*[[Arroyumolinus de la Vera]]
*[[Proutu enteriol brutu]]
*[[Donald Trump]]
*[[Sierra de Tormantus]]
*[[Toscana]]
*[[Estatutu autonomia]]
*[[Oriol Nolis]]
*[[Códigu postal]]
*[[Gargüera]]
*[[Cabreru]]
*[[Angela Merkel]]
*[[Coimbra]]
*[[Riu la Prata]]
*[[Luenga oficial]]
*[[Puebración]]
*[[Argentina]]
*[[Cáparra]]
*[[Prencipau d'Astúrias]]
*[[Produtu interiol brutu]]
*[[Comuniá Autónoma]]
*[[Helmanamientu de ciais]]
*[[Lisboa]]
*[[Océanu Atlánticu]]
*[[Andaluzia]]
*[[Juan Carlos I d'España]]
*[[55 Cancri]]
*[[Lógica]]
*[[Praneta]]
*[[Unión Uropea]]
*[[Zona Euru]]
*[[Euru]]
*[[Salamanca]]
*[[Montis Uralis]]
*[[Rei]]
*[[Inu]]
*[[Capital]]
*[[Monea]]
*[[Luenga oficial]]
*[[Austrália]]
*[[Andorra]]
*[[Malotia]]
*[[Continenti]]
*[[Antáltia]]
*[[Matemáticas]]
*[[Fráncia]]
*[[Dinamarca]]
*[[Alemaña]]
*[[Itália]]
*[[Portugal]]
*[[Península d'Anatólia]]
*[[Barrocu]]
*[[Mari Negru]]
*[[Estrechu d'Otrantu]]
*[[Mari Adriáticu]]
*[[Península Itálica]]
*[[II Guerra Mundial]]
*[[Península Ibérica]]
*[[Mari Colorau]]
*[[África]]
*[[Mari Mediterráneu]]
*[[Ásia]]
*[[Província de Caçris]]
*[[España]]
*[[Caçris]]
*[[Barrau]]
*[[Mairil]]
*[[Almendraleju]]
*[[Argélia]]
*[[Marruecus]]
*[[Islándia]]
*[[Irlanda]]
*[[Áustria]]
*[[Reinu Uniu]]
</div>
|}
<table style="float: left; margin-bottom: 0.1em; border: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #082567; width: 100%">
<tr><td><h3 style="border-bottom: #3D9140 solid 1px; border-right: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #50C878; text-align: center; padding: 3px; margin-bottom: -2px;"><font face="trebuchet ms" color="#082567"><big>''Paísis ondi he estau:''<big></font></h3></td></tr><tr><td><div style="padding-left: 3px; padding-right: 3px; padding-top: 0px; padding-bottom: 1px; text-align: left; font-family: arial, sans-serif; font-size: 99%;" class="plainlinks">
<center>
{| style="border:1px; border: thin solid grey; background-color:#F0DC82"
|align="right"|Añus/Mesis:
|align="left"|[[Imagen:Flag of Spain.svg|44px|España]] [[Imagen:Flag of Argentina.svg|45px|Argentina]] [[Imagen:Flag of Germany.svg|46px|Alemania]] [[Imagen:Flag of Portugal.svg|44px|Portugal]] [[Imagen:Flag of Romania.svg|44px|Rumanía]]
|-
|align="right"|Semanas:
|align="left"|[[Imagen:flag of Brazil.svg|42px|Brasil]] [[Imagen:Flag of France.svg|44px|Francia]] [[Imagen:Flag of Russia.svg|44px|Rusia]] [[Imagen:Flag of Mongolia.svg|57px|Mongolia]] [[Imagen:Flag of China.svg|44px|China]] [[Imagen:Flag of the United Kingdom.svg|48px|Reino Unido]] [[Imagen:Flag of Italy.svg|44px|Italia]] [[Imagen:Flag of USA.svg|53px|Estaus Unius]]
|-
|
|-
|align="right"|Días:
|align="left"|[[Imagen:Flag of Austria.svg|44px|Austria]] [[Imagen:Flag of Switzerland.svg|30px|Suiça]] [[Imagen:Flag of Liechtenstein.svg|47px|Liechtenstein]] [[Imagen:Flag of Paraguay.svg|48px|Paraguay]] [[Imagen:Flag of Chile.svg|41px|Chile]] [[Imagen:Flag of the Netherlands.svg|41px|Holanda]] [[Imagen:Flag of Belgium (civil).svg|41px|Bélgica]] [[Imagen:Flag of Monaco.svg|34px|Monaco]] [[Imagen:Flag of the Czech Republic.svg|40px|República Checa]] [[Imagen:Flag of Sweden.svg|45px|Suecia]] [[Imagen:Flag of Denmark.svg|38px|Dinamarca]] [[Imagen:Flag of Norway.svg|38px|Noruega]] [[Imagen:Flag of Finland.svg|47px|Finlandia]] [[Imagen:Flag of Estonia.svg|43px|Estonia]] [[Imagen:Flag of Latvia.svg|52px|Letonia]] [[Imagen:Flag of Poland.svg|45px|Polonia]] [[Imagen:Flag of Slovenia.svg|55px|Eslovenia]] [[Imagen:Flag of Slovakia.svg|45px|Eslovaquia]] [[Imagen:Flag of Hungary.svg|55px|Hungría]] [[Imagen:Flag of Croatia.svg|53px|Croacia]] [[Imagen:Flag of Ukraine.svg|40px|Ucrania]] [[Imagen:Flag of Morocco.svg|40px|Marruecos]] [[Imagen:Flag of Kazakhstan.svg|50px|Kazajistán]] [[Imagen:Flag of Ireland.svg|50px|Irlanda]] [[Imagen:Flag_of_Scotland.svg|40px|Escocia]] [[Imagen:Flag of Malta.svg|38px|Malta]] [[Imagen:Flag of Moldova.svg|50px|Moldóvia]]
|-
|-
|-
|
|}
</center>
</td></tr></table>
1f0nvdj5a46u8wzupoi3ownmunsb4gd
144098
144094
2026-08-31T09:20:43Z
Olarcos
82
/* Los mis endirguis */
144098
wikitext
text/x-wiki
{{#babel:es|ext|pt-5|en-4|de-3|fr-3|it-3|ro-3|cat-2|la-2|ru-1|zh-1}}
Bien-llegáus ala mi página d'ussuariu. Si algunu quieri empuntal-mi algún mensagi, que si es mestel gasti la [[Usuariu Caraba:Olarcos|çona de caraba]] desta mesma página de gastaol.
{{Usuárius/Güiquipedista}}
{{Usuárius/Ortugrafia}}
== Los mis endirguis ==
{| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 style="width:60%;text-align:center;clear:all; margin-left:3px;"
|-
!Align=left bgcolor=black style="color:white"| Creaus <small></small>
|-
|
<div [[style=" height:600px; font-size:90%;overflow: auto;">
*[[Andréi Sájarov]]
*[[Asjabad]]
*[[Fogu]]
*[[Cidade Velha]]
*[[Dracaena draco]]
*[[Macaronesia]]
*[[Isla de Santiagu]]
*[[Imperiu Español]]
*[[Juana Inés de la Cruz]]
*[[Via Transilvanica]]
*[[Bakú]]
*[[Luis de Góngora]]
*[[Nuversidá de Oxford]]
*[[Nuversidá de Cambridge]]
*[[Dámaso Alonso]]
*[[Vicente Aleixandre]]
*[[Nuversidá Politénica de Mairil]]
*[[Tiflis]]
*[[Reikiavik]]
*[[Covilhã]]
*[[Beira Baxa]]
*[[Guarda]]
*[[Cannes]]
*[[Festival de Cini de Cannes]]
*[[Cristian Mungiu]]
*[[Diana Gómez]]
*[[José de Alencar]]
*[[Machado de Assis]]
*[[Roger Escapa Farrés]]
*[[Eça de Queiroz]]
*[[Afonso Reis Cabral]]
*[[Peseta]]
*[[Rui Couceiro]]
*[[Península de Yucatán]]
*[[Virreinatu de Nueva España]]
*[[Camilo José Cela]]
*[[Chicho Ibáñez Serrador]]
*[[Nuversidá de Potsdam]]
*[[Potsdam]]
*[[Alexander von Humboldt]]
*[[Nuversidá Babeș-Bolyai]]
*[[Norman Manea]]
*[[Cometa]]
*[[Edmond Halley]]
*[[Joseph Louis Lagrange]]
*[[Valaquia]]
*[[Alfredo Landa]]
*[[Gracia Querejeta]]
*[[Nuversidá Complutense de Mairil]]
*[[Fernando León de Aranoa]]
*[[Elías Querejeta]]
*[[Carlos Saura]]
*[[Prémius Goya]]
*[[Arón Piper]]
*[[Omar Ayuso]]
*[[Nuversidá Carlos III de Mairil]]
*[[América del Norti]]
*[[Vicente Paredes]]
*[[Estitutu Coltural Rumanu]]
*[[Premius Gaudí]]
*[[Maramureș]]
*[[Ion Negoițescu]]
*[[David Moragas]]
*[[Sitiu de Badajós (1705)]]
*[[Centru Coltural Coreanu n'España]]
*[[Cluj-Napoca]]
*[[Estitutu Confuciu]]
*[[Agatha Christie]]
*[[Louis Pasteur]]
*[[British Council]]
*[[Provincia d'Estremaura]]
*[[Alliance Française]]
*[[Sociedá Dante Alighieri]]
*[[Dinastía aftasí]]
*[[Goethe-Institut]]
*[[Corona de Castilla]]
*[[César Muñoz]]
*[[Provincia de Trugillu (España)]]
*[[Alejandro Amenábar]]
*[[Julio Peña Fernández]]
*[[Reinu d'Iberia]]
*[[Sagrajas]]
*[[Batalla de Sagrajas]]
*[[Idioma georgianu]]
*[[Siena]]
*[[Cimabue]]
*[[Abderramán II]]
*[[Alcaçaba de Méria]]
*[[Bernardo de Alderete]]
*[[Donkervoort]]
*[[Dolmen del prau de Lácara]]
*[[Carlos Benito]]
*[[David Cirici]]
*[[Ídolu d'Estremaúra]]
*[[Buyumbura]]
*[[George Enescu]]
*[[El lince con botas]]
*[[Manu Pérez]]
*[[Năsăud]]
*[[Ídolu de Garrovillas]]
*[[Kigali]]
*[[Volodymyr Zelenskyy]]
*[[Bronzi d'Alcántara]]
*[[Antananarivu]]
*[[Dolmen de Toriñuelu]]
*[[Dolmen de Magacela]]
*[[Hugo Travers]]
*[[Cueva de Santa Ana]]
*[[Muralla de Prasencia]]
*[[Francesco Petrarca]]
*[[Leïla Slimani]]
*[[Gaborone]]
*[[Bangui]]
*[[Hunus]]
*[[Ioana Nicolaie]]
*[[Mbabane]]
*[[Lilongüe]]
*[[Nairobi]]
*[[Harare]]
*[[Dodoma]]
*[[Kampala]]
*[[Yuba]]
*[[Uagadugú]]
*[[Mogadisciu]]
*[[Yibuti (ciá)]]
*[[Nuakchot]]
*[[Dakar]]
*[[Conakry]]
*[[Freetown]]
*[[Unidas por Extremadura]]
*[[Daniel Pennac]]
*[[Monrovia]]
*[[Yamusukro]]
*[[Silabariu mandombe]]
*[[Luenga lingala]]
*[[Brazzaville]]
*[[Abuya]]
*[[Golfu de Guinea]]
*[[Lomé]]
*[[Windhoek]]
*[[Libreville]]
*[[Claudiu Ptolomeu]]
*[[Ajaccio]]
*[[Vándalus]]
*[[Vulcán]]
*[[San Marinu (ciá)]]
*[[Palmira]]
*[[Emperiu Romanu d'Ocidenti]]
*[[Reinu visigodu]]
*[[Yaoundé]]
*[[Golfu de Finlándia]]
*[[Montevideu]]
*[[Yamena]]
*[[Jartum]]
*[[Tangu]]
*[[Flamencu]]
*[[Nuversidá Entrenacional d'Andaluzía]]
*[[Miguel Poveda]]
*[[Antonio de Nebrija]]
*[[Colton Haynes]]
*[[Nuversidá Nebrija]]
*[[Estitutu Camões]]
*[[Estitutu Cervantes]]
*[[Estitutu Ramón Llull]]
*[[James van der Beek]]
*[[Permafrost]]
*[[Premiu Nobel]]
*[[Víctor Gutiérrez Santiago]]
*[[Xi Jinping]]
*[[Nuversidá de Harvard]]
*[[Academia Rumana]]
*[[Maia Sandu]]
*[[Nicușor Dan]]
*[[Netflix]]
*[[Albuquerque]]
*[[Neil Patrick Harris]]
*[[Clarice Lispector]]
*[[Hollywood]]
*[[Zachary Quinto]]
*[[Marlene Dietrich]]
*[[Premius Óscar]]
*[[Nuversidá de California]]
*[[Talasocracia]]
*[[James Dean]]
*[[Montgomery Clift]]
*[[Brandon Sanderson]]
*[[Benquerencia]]
*[[Ulán Bator]]
*[[Siberia]]
*[[Imperiu Russu]]
*[[Ge'ez]]
*[[Menelik II de Etiopía]]
*[[Talaveruela]]
*[[El Cerezu]]
*[[Xarilla]]
*[[Delta del Danubiu]]
*[[Adis Abeba]]
*[[Mdina]]
*[[Luenga maltesa]]
*[[La Valeta]]
*[[Luenga Irlandesa]]
*[[Bristol]]
*[[Henry Benedict Medlicott]]
*[[Gondwana]]
*[[Praia]]
*[[Idioma lituano]]
*[[María Egual]]
*[[Juan Latinu]]
*[[Chisinau]]
*[[Wladimir Köppen]]
*[[Idioma búlgaru]]
*[[Clasificación climática de Köppen]]
*[[Riga]]
*[[Vilna]]
*[[Kaunas]]
*[[Luneburgu]]
*[[Pedru I de Russia]]
*[[Diego de Torres Villarroel]]
*[[Calderu]]
*[[Kingston]]
*[[Bruce W. Wardropper]]
*[[Kazán]]
*[[Clara Jara de Soto]]
*[[Günter Grass]]
*[[Lübeck]]
*[[Ramon Llull]]
*[[Liga Hanseática]]
*[[CSIC]]
*[[Museu del Hermitage]]
*[[Dubái (ciá)]]
*[[Dubái]]
*[[Provença]]
*[[Caracas]]
*[[Arrescuñacielus]]
*[[Ventura de los Reyes Prósper]]
*[[José Antonio Pavón y Jiménez]]
*[[Malmö]]
*[[Leonardo Dantés]]
*[[Ñuflo de Chaves]]
*[[Roberto Iniesta]]
*[[Valli d’Aran]]
*[[Arti románicu]]
*[[Arti mudejal]]
*[[Arti góticu]]
*[[Fra Angélico]]
*[[Museu Nacional del Prado]]
*[[Herreruela]]
*[[Aveiru]]
*[[Fábrica de diplomas]]
*[[Baltasar Gracián]]
*[[Marcel Ciolacu]]
*[[Embalsi de Valdecañas]]
*[[El Berrocaleju]]
*[[Almorín]]
*[[Sajonis de Transilvania]]
*[[Transilvania]]
*[[Altadena]]
*[[Eugene Smith]]
*[[Delitosa]]
*[[Pasadena]]
*[[Paul Verlaine]]
*[[Arthur Rimbaud]]
*[[Sonetu]]
*[[Garvín]]
*[[Belvís]]
*[[Arad]]
*[[Monicipiu]]
*[[Herrera d'Alcántara]]
*[[Mari del Norti]]
*[[Sibiu]]
*[[Klaus Iohannis]]
*[[Almeida Garrett]]
*[[Fernando Namora]]
*[[Antero de Quental]]
*[[Nuversidá de Coimbra]]
*[[Miguel Torga]]
*[[Viandal]]
*[[Lengua sueca]]
*[[Tallín]]
*[[Premio Camões]]
*[[Mia Couto]]
*[[Irène Némirovsky]]
*[[Valli]]
*[[El Gordu]]
*[[California]]
*[[Toponimia]]
*[[Castaña]]
*[[Choçu]]
*[[Manila]]
*[[Conrad Ricamora]]
*[[Piçarra del Barrau]]
*[[Peralea de san Román]]
*[[Batalla de Trafalgar]]
*[[Revolución francesa]]
*[[Azetuna]]
*[[El Toril]]
*[[Garganta del Obispu]]
*[[Sierra de San Bernabé]]
*[[Zane Phillips]]
*[[Fire Island]]
*[[Malabo]]
*[[Alfabetu latinu]]
*[[Puertu Montt]]
*[[Ahmed III]]
*[[Imperiu otomanu]]
*[[Constantin Brâncoveanu]]
*[[Península de Cotentin]]
*[[Islas del Canal]]
*[[Mari Bálticu]]
*[[Canal dela Mancha]]
*[[Napoleón III Bonaparte]]
*[[Alexandru Ioan Cuza]]
*[[Parqui natural de Cornalvu]]
*[[Nuversidá Alexandru Ioan Cuza de Iași]]
*[[Tomasz Ziętek]]
*[[Margarita Salas]]
*[[Mircea Cărtărescu]]
*[[Piața Universității]]
*[[Nuversidá de Bucarest]]
*[[Ana Aslan]]
*[[Joël Dicker]]
*[[Montis Cárpatus]]
*[[Alberto Amarilla]]
*[[Constantin Brâncuși]]
*[[Aitana Sánchez-Gijón]]
*[[Keanu Reeves]]
*[[Jón Þór Birgisson]]
*[[Sigur Rós]]
*[[Nuversidá de Güelva]]
*[[Olga Roriz]]
*[[Tiago Guedes]]
*[[Luís de Camões]]
*[[Nuversidá de Lisboa]]
*[[Afonso Cruz]]
*[[Chino mandarín]]
*[[The Guardian]]
*[[José Eduardo Agualusa]]
*[[Dueru]]
*[[Ianis Hagi]]
*[[Tennessee]]
*[[Ryan Phillippe]]
*[[Elvis Presley]]
*[[Las Vegas]]
*[[Andre Agassi]]
*[[Martin Luther King]]
*[[Baltimore]]
*[[Maputo]]
*[[Directol de cini]]
*[[Caminu de Santiagu]]
*[[Domiñu Internet]]
*[[João Salaviza]]
*[[Puesía]]
*[[Iași]]
*[[Erfurt]]
*[[Max Weber]]
*[[António Costa]]
*[[Luanda]]
*[[Revolución delos Cravelis]]
*[[Marcelo Rebelo de Sousa]]
*[[Luís Montenegro]]
*[[Coordenadas geográficas]]
*[[Província d'Albaceti]]
*[[Islas Aleutianas]]
*[[Mari de Bering]]
*[[Alaska]]
*[[Uropa Ocidental]]
*[[Nicolae Iorga]]
*[[Johannes Gutenberg]]
*[[Biblia de Gutenberg]]
*[[Romanticismu]]
*[[Sacru Emperiu Romanu Germánicu]]
*[[Emperiu otomanu]]
*[[Esteban III de Moldavia]]
*[[Botoșani]]
*[[Mihai Eminescu]]
*[[Timisoara]]
*[[Riu Volga]]
*[[Leonardo DiCaprio ]]
*[[Torri de Shújov nel riu Oká]]
*[[Riu Oká]]
*[[Alcaldi]]
*[[Dicionário Priberam da Língua Portuguesa]]
*[[Hepatitis]]
*[[Riu Moscova]]
*[[Testigus de Jehová]]
*[[Ethnologue]]
*[[Ud]]
*[[Casas del Castañal]]
*[[Arroyumolinus de la Vera]]
*[[Proutu enteriol brutu]]
*[[Donald Trump]]
*[[Sierra de Tormantus]]
*[[Toscana]]
*[[Estatutu autonomia]]
*[[Oriol Nolis]]
*[[Códigu postal]]
*[[Gargüera]]
*[[Cabreru]]
*[[Angela Merkel]]
*[[Coimbra]]
*[[Riu la Prata]]
*[[Luenga oficial]]
*[[Puebración]]
*[[Argentina]]
*[[Cáparra]]
*[[Prencipau d'Astúrias]]
*[[Produtu interiol brutu]]
*[[Comuniá Autónoma]]
*[[Helmanamientu de ciais]]
*[[Lisboa]]
*[[Océanu Atlánticu]]
*[[Andaluzia]]
*[[Juan Carlos I d'España]]
*[[55 Cancri]]
*[[Lógica]]
*[[Praneta]]
*[[Unión Uropea]]
*[[Zona Euru]]
*[[Euru]]
*[[Salamanca]]
*[[Montis Uralis]]
*[[Rei]]
*[[Inu]]
*[[Capital]]
*[[Monea]]
*[[Luenga oficial]]
*[[Austrália]]
*[[Andorra]]
*[[Malotia]]
*[[Continenti]]
*[[Antáltia]]
*[[Matemáticas]]
*[[Fráncia]]
*[[Dinamarca]]
*[[Alemaña]]
*[[Itália]]
*[[Portugal]]
*[[Península d'Anatólia]]
*[[Barrocu]]
*[[Mari Negru]]
*[[Estrechu d'Otrantu]]
*[[Mari Adriáticu]]
*[[Península Itálica]]
*[[II Guerra Mundial]]
*[[Península Ibérica]]
*[[Mari Colorau]]
*[[África]]
*[[Mari Mediterráneu]]
*[[Ásia]]
*[[Província de Caçris]]
*[[España]]
*[[Caçris]]
*[[Barrau]]
*[[Mairil]]
*[[Almendraleju]]
*[[Argélia]]
*[[Marruecus]]
*[[Islándia]]
*[[Irlanda]]
*[[Áustria]]
*[[Reinu Uniu]]
</div>
|}
<table style="float: left; margin-bottom: 0.1em; border: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #082567; width: 100%">
<tr><td><h3 style="border-bottom: #3D9140 solid 1px; border-right: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #50C878; text-align: center; padding: 3px; margin-bottom: -2px;"><font face="trebuchet ms" color="#082567"><big>''Paísis ondi he estau:''<big></font></h3></td></tr><tr><td><div style="padding-left: 3px; padding-right: 3px; padding-top: 0px; padding-bottom: 1px; text-align: left; font-family: arial, sans-serif; font-size: 99%;" class="plainlinks">
<center>
{| style="border:1px; border: thin solid grey; background-color:#F0DC82"
|align="right"|Añus/Mesis:
|align="left"|[[Imagen:Flag of Spain.svg|44px|España]] [[Imagen:Flag of Argentina.svg|45px|Argentina]] [[Imagen:Flag of Germany.svg|46px|Alemania]] [[Imagen:Flag of Portugal.svg|44px|Portugal]] [[Imagen:Flag of Romania.svg|44px|Rumanía]]
|-
|align="right"|Semanas:
|align="left"|[[Imagen:flag of Brazil.svg|42px|Brasil]] [[Imagen:Flag of France.svg|44px|Francia]] [[Imagen:Flag of Russia.svg|44px|Rusia]] [[Imagen:Flag of Mongolia.svg|57px|Mongolia]] [[Imagen:Flag of China.svg|44px|China]] [[Imagen:Flag of the United Kingdom.svg|48px|Reino Unido]] [[Imagen:Flag of Italy.svg|44px|Italia]] [[Imagen:Flag of USA.svg|53px|Estaus Unius]]
|-
|
|-
|align="right"|Días:
|align="left"|[[Imagen:Flag of Austria.svg|44px|Austria]] [[Imagen:Flag of Switzerland.svg|30px|Suiça]] [[Imagen:Flag of Liechtenstein.svg|47px|Liechtenstein]] [[Imagen:Flag of Paraguay.svg|48px|Paraguay]] [[Imagen:Flag of Chile.svg|41px|Chile]] [[Imagen:Flag of the Netherlands.svg|41px|Holanda]] [[Imagen:Flag of Belgium (civil).svg|41px|Bélgica]] [[Imagen:Flag of Monaco.svg|34px|Monaco]] [[Imagen:Flag of the Czech Republic.svg|40px|República Checa]] [[Imagen:Flag of Sweden.svg|45px|Suecia]] [[Imagen:Flag of Denmark.svg|38px|Dinamarca]] [[Imagen:Flag of Norway.svg|38px|Noruega]] [[Imagen:Flag of Finland.svg|47px|Finlandia]] [[Imagen:Flag of Estonia.svg|43px|Estonia]] [[Imagen:Flag of Latvia.svg|52px|Letonia]] [[Imagen:Flag of Poland.svg|45px|Polonia]] [[Imagen:Flag of Slovenia.svg|55px|Eslovenia]] [[Imagen:Flag of Slovakia.svg|45px|Eslovaquia]] [[Imagen:Flag of Hungary.svg|55px|Hungría]] [[Imagen:Flag of Croatia.svg|53px|Croacia]] [[Imagen:Flag of Ukraine.svg|40px|Ucrania]] [[Imagen:Flag of Morocco.svg|40px|Marruecos]] [[Imagen:Flag of Kazakhstan.svg|50px|Kazajistán]] [[Imagen:Flag of Ireland.svg|50px|Irlanda]] [[Imagen:Flag_of_Scotland.svg|40px|Escocia]] [[Imagen:Flag of Malta.svg|38px|Malta]] [[Imagen:Flag of Moldova.svg|50px|Moldóvia]]
|-
|-
|-
|
|}
</center>
</td></tr></table>
k6hkwp9d3c9bl84e5f8rlh5bmidi1o9
Canal dela Mancha
0
11144
144092
143110
2026-08-31T00:04:51Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
144092
wikitext
text/x-wiki
[[Archivu:White cliffs of dover 09 2004.jpg|290px|thumbnail|derecha|Acantilaus brancus de Dover]]
[[Archivu:Strait of dover STS106-718-28.jpg|250px|thumbnail|derecha|Vista de satéliti del passu de Calais.]]
La '''Canal de la Mancha''' (en [[Lengua francesa|francés]] ''La Manche'', «la manga»; en [[lengua ingresa|ingrés]] ''English Channel'', «canal ingrés») es una [[canal (geografia)|canal]] del [[océanu Atlánticu]] qu'engancha la [[mari del Norti]] col [[océanu Atlánticu]] i dessepara noroesti de [[Francia]] del sul de [[Gran Bretaña]]. El su nombri en francés se debi a la su horma alargá, que recuerda a una manga.
== Caraitirísticas ==
La Canal dela Mancha tieni un longol dunus 563 qm i un comprimentu que varia dentri los 240 qm ena su parti más ancha i los 33,3 qm nel [[estrechu de Dover]], su parti más entallá. El hondol meyu es de 63 m, cun mássimu de 174 m ena [[hoya Hurd]]. <ref name="Columbia">"English Channel". ''The Columbia Encyclopedia'', 2004.</ref> Es el más chiqueninu delos maris superficiales dela pratahorma continental d'Uuropa i acupa una superfici de 75.000 qm² prossimámenti.<ref name="eb">"English Channel." ''Encyclopædia Britannica'' 2007.</ref>
La Canal dela Mancha es el cuerpu d'augua más atrafegau del mundu.
Nel [[estrechu]], cerquina delas costas francesas, essetin unas islas llamás de [[Islas del Canal]], pretenecientis ala [[Corona británica]]. L'isla de [[Ouessant]] marca el raberu ociental dela canal. La [[península de Cotentin]] destaca dentru dela canal.
== Denominación ==
La denominación n'estremeñu (tamién gastá n'[[idioma español|español]]) es un [[calcu semánticu]] del nombre francés ''La Manche'', cuyu senificau es ''La Manga.'' L'origi vieni dela acomparancia del estrechu cola horma dela parti dela camisa dentru dela qual se meti el braçu.<ref>{{cita web|autor=Alfred López|título=¿Sabías que el ‘Canal de La Mancha’ debería llamarse en realidad ‘Canal de La Manga’?|url=http://blogs.20minutos.es/yaestaellistoquetodolosabe/sabias-que-el-canal-de-la-mancha-deberia-llamarse-en-realidad-canal-de-la-manga/|fechaacceso=14 de octubre de 2014|fecha=14 de octubre de 2014}}</ref>
== Islas ==
[[File:EnglishChannel.jpg|250px|miniatura|derecha|Canal dela Mancha vista satelital]]
Las prencipalis islas del Canal son:
* [[Isla de Wight]]
* [[Islas del Canal]]:
** [[Jersey]]
** [[Guernsey]]
** [[Alderney]]
** [[Sark]]
** [[Herm]]
== Puertus ==
[[File:france_manche_vue_dover.JPG|250px|miniatura|derecha|vista delas dos veras dela canal. Al hondu apaecin los acantilaus brancus de Dover]]
Los prencipalis puertus son:
*Francia:
** [[Calais]]
** [[Boulogne-sur-Mer]]
** [[Dieppe (Sena Marítimo)|Dieppe]]
** [[Le Havre]]
** [[Cherburgo-en-Cotentin|Cherburgo]]
*Ingraterra:
** [[Dover]]
** [[Folkestone]]
** [[Portsmouth]]
** [[Southampton]]
** [[Poole]]
** [[Weymouth]]
** [[Plymouth]]
== Comunicacionis ==
El Canal dela Mancha es atravessau pol [[Eurotúnel]], un tunel herroviariu qu'engancha [[Folkestone]] (Ingalaterra) con [[Calais]] (Francia). El tunel hue inaugurau en [[1994]].
== Estoria ==
La Canal dela Mancha se hue formandu hazi unus 10.000 añus, quandu el nivel dela mari subió al caberu dela última glaciación. Esti processu dessapartó las Islas Británicas del continenti uropeu. Alo largu dela estoria, la Canal á siu una ruta marítima abondu emportanti pal comerciu i las comunicacionis entri las Islas Británicas i el continenti. Tamién á siu ecenariu de numberosas batallas navalis i aconteceris estóricus relevantis:Nel [[55 a. C.]], [[Juliu César]] cruzó el Canal pa invaíl Britania.En [[1066]], [[Guillermu el Conquistaol]] atravessó la Canal pa conquistal Ingalaterra. En [[1588]], l'[[Armá Invencibli]] española hue derrotá ena Canal pola frota ingresa. En [[1805]], la [[Batalla de Trafalgal]] tuvu lugal cerca del caberu ociental dela Canal. En [[1940]], duranti la [[II Guerra Mundial]], se proúju la [[evacuación de Dunkerque]].En [[1944]], el [[Desembarcu de Normandía]] marcó el prencipiu dela liberación d'Uropa ociental.
== Ecología ==
La Canal de la Mancha es una ecosistema marina mu ricu, cuna gran diversidá de pecis, crustáceus, moluscos i otrus organismus marinus. Sin bargu, la intensa atividá umana enas sus aguas i costas a hechu que los problemas ambientalis s'agravin comu:Contaminación pol tráfagu marítimo i las endustrias costeras; Sobrepesca d'angunas especis; Erosión costera; Entroución d'especis invasoras, etc. Las utoridais francesas i británicas están labutandu conjuntamenti p'afial el meyu ambenti marinu dela Canal i segural el su gastu sostenibli.
Comu en cualquisquiel ruta marítima mu navegá, la Canal de la Mancha s'enfrenta a pobremas ambientalis por culpa delos barcus con cargas tóxicas i los petrolerus que cruzan abondu l'estrechu. Alreeol del 40% delos abalorius de contaminación ambiental del [[Reinu Uniu]] acontecin ena Canal dela Mancha i enas zonas cercanas<ref>cite web |url = https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/298747/ACOPS_2012.pdf |title = ACOPS marine pollution survey 2012 |accessdate = 2015-12-15 |archive-date = 2015-12-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151222142000/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/298747/ACOPS_2012.pdf |deadlink = no </ref>. Un ponel, endispués del naufragiu del portaconteneoris "Napoli" en 2007, unas 1700 tonelás de carga peligrosa huerun arrojás alas costas del golfu de Lyme.
== Conomía ==
La Canal de la Mancha tieni una gran emportancia conómica pa dambus dos paísis:
* Pesca: Es una zona de pesca mu emportanti, especialmente pala catura de bacalau, lenguau, caballa i mariscu.
* Trasporti marítimo: Es una de las rutas marítimas más transitás del mundu, cun intensu tráfagu de barcos mercantis i de pasagerus.
* Turismu: Las playas i localidais costeras del Canal atrain a millonis de turistas ca añu.
* Nirgía: S'están desengolviendu proyeutus de nirgía renovabli, comu parquis eólicus marinus.
== Coltura ==
El Canal dela Mancha a espirau a abondus artistas, escrevioris i aventurerus alo largu dela estoria. Algunus exemplus son:
El pintor [[J.M.W. Turner]], que hizu varias delas su obras sobri la Canal. La novela "[[La isla del tesoru]]" de [[Robert Louis Stevenson]], qu'esmiença ena costa del Canal. Los numberosus tentus de cruzal el Canal a nau, huendo la primera pressona en conseguil-llu el anaol [[Matthew Webb]] en [[1875]]<ref>{{Cita web|url=https://www.muyhistoria.es/curiosidades/preguntas-respuestas/icuando-se-cruzo-a-nado-el-canal-de-la-mancha-por-primera-vez|título=¿Cuándo se cruzó a nado el Canal de la Mancha por primera vez?|fechaacceso=5 de agosto de 2019|apellido=Interesante|nombre=Muy|fecha=2 de septiembre de 2005|sitioweb=MuyHistoria.es|idioma=es|archive-date=2022-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207200830/https://www.muyhistoria.es/curiosidades/preguntas-respuestas/icuando-se-cruzo-a-nado-el-canal-de-la-mancha-por-primera-vez|dead-url=yes}}</ref>. La Canal acontina huendu un símbolu emportanti ena cultura i la dentidá de dambus paísis, representandu tantu la desseparación comu l'atiju entri las islas británicas i el continenti uropeu.
=== Turismu ===
[[File:Le Mont Saint-Michel.jpg|thumb|El [[Monti Saint-Michel]] es unu delos puntus más vesitaus i reconociblis dela Canal dela Mancha.]]
Los resortis costeros dela Canal, comu [[Brighton]] i [[Deauville]], inaugurarun una epoca de turismu aristocráticu a prencipius del siegru XIX. Los viahgs cortus pol Canal con finis d'ociu son a menúu llamaus [[Booze cruise|Saltus de Canal]] (Channel Hopping).
Deauville hue fundá en 1859 pol dotor Joseph Olliffe i el banqueru Pierre-Armand Donon, col sostribu del Duqui de Morny, comu una alternativa más burguesa alos anteriores dessenróos costeros aristocráticus. La ciá se construyó dendi ceru en terrenu pantanosu i s'iseñó pa treal a gentis enfruyentis de [[París]].
En 1864, se costruyerun un ipódromu, un casinu i casetas de praya. La estoria dela ciá está estrechamenti ligá al dessenróo d los deportis ecuestris. En 1912, Deauville inauguró el su casinu de piera branca i amejoró los sus servicius cona costrucción de dos otelis de luju, el Normandy i el Royal.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Biblografía ==
* [[Ernle Bradford|Bradford, Ernle]]. ''Wall of England: The Channel's 2000 Years of History'' (Country Life, 1966)
* [[Peter Unwin|Unwin, Peter]]. ''The Narrow Sea: Barrier, Bridge and Gateway to the World. The History of the English Channel'' (Headline, 2003)
* Williamson, J. A. ''The English Channel: A History'' (Collins, 1959)
== Atijus p'ahuera ==
[https://web.archive.org/web/20070927001811/http://www.geographychannel.com/places/oceans/englishchannel.html Información sobri'l Canal de la Mancha] {{en}}
* [http://www.vertigo.uqam.ca/vol7no3/art4vol7no3/frame_article.html Mer côtière à forte pression anthropique propice au développement d'une gestion intégrée : exemple du bassin oriental de la Manche (Atlantique Nord-est)] - Vertigo, {{date-|décembre 2006}}
* [http://eur-lex.europa.eu/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexplus!prod!DocNumber&lg=fr&type_doc=COMfinal&an_doc=2006&nu_doc=275 Vers une politique maritime de l’Union : une vision européenne des océans et des mers] - Livre vert de l'Union européenne, 2006
* [https://web.archive.org/web/20120114053148/http://www.littoral.ifen.fr/Cartographie.6.0.html Outil de cartographie de l'Observatoire du littoral] : données terrestres (occupation du sol, limites administratives…) et maritimes (bathymétrie, nature des fonds, infrastructures de transport…)
* [http://www.marevita.org/ Biodiversité des algues marines et de la faune marine des côtes françaises: Manche et Atlantique] - Marevita
* [http://www.panache.eu.com/ Projet PANACHE, Site officiel]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20241223172029/https://www.nostraproject.eu/ Projet Nostra]
* [https://web.archive.org/web/20140328064238/http://www.valmer.eu/valmer-et-panache/?lang=fr Initiative VALMER]
* [https://web.archive.org/web/20110306130538/http://www.dover.uk.com/channelswimming/ Full Channel swim lists and swimmer information]
* [http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~genmaps/genfiles/COU_files/ENG/aaEng/ortelius_anglia-epitome-det3_1595.jpg Oceanus Britannicus or British Sea]
* [https://web.archive.org/web/20060614050912/http://www.thechannelswimmers.com/ Channel swimmers website]
* [http://www.soloswims.com Archives of long distance swimming]
* [http://www.channelswimming.net/ Channel Swimming and Piloting Federation]
* [http://www.channelswimmingassociation.com/ Channel Swimming Association]
* [https://web.archive.org/web/20101113105607/http://www.readagainbooks.com/airbattleovertheenglishchannel.htm World War II Eye Witness Account – Audio Recording] Air Battle over the English Channel (1940)
==== Atlas ====
* [http://atlas-transmanche.certic.unicaen.fr Atlas-transmanche], site de l'[[université de Caen]]
* [http://channelcoast.org Channelcoast]
{{Control d'autoridais}}
[[Categoria:Canal de la Mancha| ]]
[[Categoria:Mar del Norti]]
[[Categoria:Océanu Atlánticu]]
[[Categoria:Maris de Francia]]
[[Categoria:Maris del Reinu Uniu]]
[[Categoria:Estrechus de Francia]]
[[Categoria:Estrechus del Reinu Uniu]]
[[Categoria:Estrechus internacionales de Europa]]
oxz2f9rn00lh8m9h9wh6a6umowta9hl
Asjabad
0
11992
144093
2026-08-31T08:59:21Z
Olarcos
82
Criá página con '{{ficha de entidad subnacional}}'
144093
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de entidad subnacional}}
6t3zfgdq1gwu9pcm1p339die9a68bil
144095
144093
2026-08-31T09:09:14Z
Olarcos
82
144095
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de entidad subnacional}}
'''Asjabad''', tamién conocía en castellanu comu '''As(h)gabat''' o '''As(h)gabad''',<ref>Real Academia Española i Asociación d’Academias dela Lengua Española: «Asjabad», ''Diccionariu panhispánicu de dudas''.</ref> (en turcomanu, ''Aşgabat'' / Ашгабат; en persa, عشق آباد, ''Ashq-abad''; en russu, Ашхаба́д), es la [[capital]] i principal ciá de [[Turkmenistán]]. Está assitiá nun oasis nel [[desiertu de Karakum]], juñu alas montañas [[Köpetdag]], cerca dela [[frontera entre Irán i Turkmenistán|frontera]] con [[Irán]].
== Toponimia ==
Ashjabad —Asjabad sigún la ASALE— significa en [[idioma persa|persa modernu]] «ciá del amol», peru esta paez una forma influía por una [[etimología popular]]. El estoriaol turcomanu Ovez Gundogdiyev supón que’l nombri original se remonta al [[Imperiu partu]], probablementi al sigru III antis de Cristu, i deriva del su hundaol, [[Arsaces I]]. ''Ashk-Abad'' es la «ciá d’''Ashk''», esto es, d’Arsaces.<ref>Клычев, Анна-Мухамед: ''Ашхабад''. Изд-во «Туркменистан», 1976. En russu.</ref>
Entre 1919 i 1927 fue llamá Poltoratsk n’honol del revolucionariu [[Pável Poltoratski|Pável Guerásimovich Poltoratski]].<ref>[https://web.archive.org/web/20240417161817/https://turkmeniya.tripod.com/id27.html «How Old is Ashgabat?»], ''Turkmeniya.tripod.com''. Consultau el 24 de novembri de 2013.</ref>
== Estoria ==
[[Archivu:Ashgabat satellite.jpg|mini|Imajin satelital.]]
Asjabad es una ciá relativamenti joven que se desendilgó a parti d’una aldea del mesmu nombri hundá en 1881. Está assitiá cerca del emplazamientu original de [[Nisa (Turkmenistán)|Nisa]], la antigua capital delos [[Imperiu partu|partus]], i delas ruínas dela ciá de [[Konjikala]], ena [[Ruta dela Sea]], que fue destruía polos [[mongolis]].
En 1869, l’exércitu russu construyó una fortaleza sobri una colina cercana ala aldea. La presencia militar i la siguridá derivá d’ella atrajun a munchus mercaoris i artesanus ala çona. La región fue anexioná en 1884 por [[Rússia]], que decidió desendilgal la ciá comu un centru comercial debíu ala su proximidá al territoriu de Persia, entoncis baxu influencia británica. En aquella época era considerá una ciá moderna i eleganti, con munchas tiendas, hotelis i edificius d’estilu uropeu.
En 1917, endispués d’establecelsi el control [[Unión Soviética|soviéticu]], la ciá fue renombrá comu ''Poltoratsk'' n’honol del revolucionariu local [[Pável Poltoratski]]. El nombri d’Asjabad, ena su forma russa «Ashjabad», fue restablecíu en 1927. Dendi entoncis, la ciá esperimentó un rápidu crecimientu i un procesu d’industrialización empobináu pol goviernu soviéticu, interrompíus por un gravi [[terremotu d’Asjabad de 1948|terremotu el 6 d’otubri de 1948]]. Se estima que’l seísmu alcançó una magnitú de 9 i dexó más de 110 000 muertus, alredol de dos tercios dela puebración total dela ciá. Los meyus oficialis soviéticus anunciarun una cifra muncho menor, de 14 000 muertus.
En 1991, cola proclamación dela independencia de Turkmenistán, se convirtió ena capital nacional del nuevu Estau.
== Climi ==
[[Archivu:Kopetdag-mountains.jpg|mini|La cordillera del Köpetdag.]]
La cordillera del [[Köpetdag]] está a unus 25 quilómetrus al sul, mentris que’l límiti norti d’Asjabad toca’l [[desiertu de Karakum]]. Debíu a esta localización, Asjabad tien un [[climi áridu]], con vranus calurosus i secus i iviernus suavis i cortus. La temperatura máxima media en juliu es de 38,4 °C. La temperatura más alta registrá fue de 47,2 °C, en juniu de 2015. Las nochis de vranu son cálidas, con una temperatura mínima media en juliu de 24,5 °C. En eneru, la temperatura máxima media es de 9,0 °C i la mínima media de −0,1 °C. La temperatura más baxa registrá fue de −24,1 °C, en eneru de 1969. La nievi es rara. La precipitación anual es namás de 221 milimetrus, siendu marçu i abril los mesis más húmedus.
{| style="width:90%; margin:1em auto; border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse; background:#fff; text-align:center; font-size:88%; line-height:1.3;"
|-
! colspan="14" style="padding:0.45em; background:#E5E5E5; font-size:115%;" | Parámetrus climáticus medius d’Asjabad (1991–2020)
|-
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Mes
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Eneru
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Hebreru
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Marçu
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Abril
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Mayu
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Juniu
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Juliu
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Agostu
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Setiembri
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Otubri
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Novembri
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Avientu
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Anual
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Temperatura máxima absoluta (°C)
| style="background:#FF8C8C;" | 28,7
| style="background:#FF7A7A;" | 32,6
| style="background:#FF5959;" | 38,6
| style="background:#FF5353;" | 39,6
| style="background:#FF3030;" | 45,6
| style="background:#FF2525;" | 47,2
| style="background:#FF2828;" | 46,8
| style="background:#FF3030;" | 45,7
| style="background:#FF3232;" | 45,4
| style="background:#FF5050;" | 40,1
| style="background:#FF6D6D;" | 35,0
| style="background:#FF7777;" | 33,1
| style="background:#FF2525; font-weight:bold;" | 47,2
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Temperatura máxima media (°C)
| style="background:#FFDFBF;" | 9,0
| style="background:#FFD9B3;" | 11,1
| style="background:#FFC793;" | 17,0
| style="background:#FFB36E;" | 23,9
| style="background:#FF9550;" | 30,5
| style="background:#FF7738;" | 36,2
| style="background:#FF6C32;" | 38,4
| style="background:#FF7135;" | 37,2
| style="background:#FF904B;" | 31,8
| style="background:#FFB16A;" | 24,4
| style="background:#FFCB9B;" | 15,7
| style="background:#FFDCBA;" | 9,8
| —
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Temperatura media (°C)
| style="background:#F1F1FF;" | 3,9
| style="background:#FFF4E8;" | 5,7
| style="background:#FFDAB5;" | 11,1
| style="background:#FFC28A;" | 17,6
| style="background:#FFA865;" | 24,1
| style="background:#FF914D;" | 29,6
| style="background:#FF8745;" | 31,7
| style="background:#FF8F4B;" | 30,0
| style="background:#FFA763;" | 24,3
| style="background:#FFC48D;" | 17,1
| style="background:#FFE0C1;" | 9,7
| style="background:#FFF7ED;" | 5,0
| —
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Temperatura mínima media (°C)
| style="background:#D6D6FF;" | −0,1
| style="background:#E4E4FF;" | 1,3
| style="background:#FFF2E5;" | 6,0
| style="background:#FFD7AE;" | 11,8
| style="background:#FFC28A;" | 17,5
| style="background:#FFAD6B;" | 22,3
| style="background:#FFA261;" | 24,5
| style="background:#FFAD6A;" | 22,4
| style="background:#FFC48C;" | 17,1
| style="background:#FFDBB8;" | 10,8
| style="background:#FFF7ED;" | 5,0
| style="background:#E2E2FF;" | 1,1
| —
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Temperatura mínima absoluta (°C)
| style="background:#4D4DFF;" | −24,1
| style="background:#5B5BFF;" | −20,8
| style="background:#7777FF;" | −13,3
| style="background:#CFCFFF;" | −0,8
| style="background:#E4E4FF;" | 1,3
| style="background:#FFDFBF;" | 9,2
| style="background:#FFCF9F;" | 13,8
| style="background:#FFDCBA;" | 9,5
| style="background:#E8E8FF;" | 2,0
| style="background:#ADADFF;" | −5,0
| style="background:#7979FF;" | −13,1
| style="background:#6565FF;" | −18,9
| style="background:#4D4DFF; font-weight:bold;" | −24,1
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Precipitación total (mm)
| style="background:#B9FFB9;" | 21
| style="background:#9DFF9D;" | 33
| style="background:#88FF88;" | 42
| style="background:#9DFF9D;" | 33
| style="background:#B5FFB5;" | 23
| style="background:#DCFFDC;" | 8
| style="background:#F0FFF0;" | 3
| style="background:#F5FFF5;" | 2
| style="background:#F0FFF0;" | 3
| style="background:#D0FFD0;" | 12
| style="background:#B5FFB5;" | 23
| style="background:#C0FFC0;" | 18
| style="background:#71FF71; font-weight:bold;" | 221
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Nievi (cm)
| style="background:#E8FFF4;" | 1
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#E8FFF4; font-weight:bold;" | 1
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Días de lluvia
| 9
| 9
| 13
| 12
| 10
| 5
| 3
| 2
| 3
| 6
| 8
| 10
| '''90'''
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Días de nievi
| 5
| 5
| 1
| 0,03
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0,1
| 1
| 3
| '''15,13'''
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Humedá relativa (%)
| 78
| 72
| 66
| 58
| 47
| 35
| 34
| 34
| 40
| 54
| 68
| 77
| —
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Horas de sol
| 112,7
| 119,4
| 146,2
| 194,4
| 275,1
| 335,5
| 353,8
| 348,1
| 289,2
| 216,8
| 157,2
| 104,4
| '''2652,8'''
|-
| colspan="14" style="padding:0.45em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | '''Huenti:''' Погода и климат.<ref>[https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38880.htm «Weather and Climate»], ''Погода и климат''. En russu. Consultau el 7 de novembri de 2021.</ref> [[Administración Nacional Oceánica i Atmosférica|NOAA]] (horas de sol, 1961–1990).<ref>[https://web.archive.org/web/20211116095625/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/TX/38880.TXT «Ashgabat Climate Normals 1961–1990»], ''National Oceanic and Atmospheric Administration''. Consultau el 16 de novembri de 2021.</ref>
|}
== Economía ==
La ciá es el principal centru económicu i comercial del país. Las principalis industrias son los textilis de [[algodón]] i la [[metalurgia]].
== Demografía ==
El censu de 2001 estimó una puebración de 695 300 abitantis, mentris que’l censu de 2009 la estimó en 1 000 000. La mayoría son [[turcomanus]], con [[minorías étnicas]] de [[russus]], [[armenius]] i [[azeríes]].
La mayor parti dela puebración es [[islam|musulmana]] [[sunismu|suní]]. Hai minorías cristianas de russus i armenius.
== Monumentus i lugaris d’interés ==
La mayor parti dela ciá antigua fue destruía polos [[terremotu]]s, especialmenti pol de 1948. Por essu, Asjabad careci del típicu cascu antigu oriental presentienti n’otras ciás centroasiáticas.
Ena ciá hai diferentis museus d’arti i d’estoria, comu’l [[Museu Nacional d’Estoria d’Asjabad|Museu Nacional d’Estoria]] i el [[Museu d’Alfombras de Turkmenistán]]. Otrus puntus d’interés son el [[Monumentu ala Constitución de Turkmenistán|Monumentu ala Constitución]], el [[Monumentu dela Neutralidá]], el [[Monumentu ala Independencia de Turkmenistán|Monumentu ala Independencia]], el [[Palaciu de Türkmenbaşy]] i el [[Teatru Saparmurat Turkmenbashi]].
Tamién son conocíus el [[Jardín Botánicu d’Asjabad|Jardín Botánicu]] i varias mezquitas modernas.
[[Archivu:Ahal Velayat Hippodrome - Flickr - Kerri-Jo (89).jpg|thumb|right|Carreras de caballus nel [[Complexu Deportivu Ecuestre Internacional]].]]
El Museu d’Alfombras de Turkmenistán destaca pola su importantísima colección d’alfombras tejías. El Museu Nacional d’Estoria d’Asjabad espón objetus que se remontan alas civilizacionis de [[Partia]] i del [[Imperiu persa]]. L’Arcu dela Neutralidá es un trípodi de 75 metrus d’altol coronáu por una estatua dorá del fallecíu presidenti [[Saparmurat Niyazov]], tamién conocíu comu ''Turkmenbashy'' o «cabeça delos turcomanus». La estatua, de 15 metrus d’altol, giraba pa estal siempri orientá hazia’l sol duranti las horas de luz. Fue retirá el 26 d’agostu de 2010, endispués de que’l sucessol de Niyazov, el presidenti Berdimuhamedov, anunciara aquel añu que sería quitá dela Plaza dela Independencia d’Asjabad.<ref>[https://web.archive.org/web/20110716210548/http://centralasianewswire.com/Turkmenistan/Niyazovrsquos-influence-in-Turkmenistan-falls-with-golden-statuenbsp/viewstory.aspx?id=1522 «Niyazov’s influence in Turkmenistan falls with golden statue»], ''Central Asia Newswire''. Consultau el 24 de novembri de 2013.</ref>
El Monumentu ala Constitución fue construíu en 2011 i tien un altol total de 185 m, lo que lo convierti ena segunda estrutura más alta de Turkmenistán.<ref>[https://web.archive.org/web/20131029200249/http://www.polimeks.com/eng/UstyapiAnayasaAniti.aspx «El Monumentu dela Constitución»], ''Polimeks''. Consultau el 29 de marçu de 2022.</ref>
El Centru Cultural i d’Entretenimientu Alem fue reconocíu pol ''[[Guinness World Records]]'' comu la noria más alta del mundu drentu d’un edificiu.<ref>[https://www.guinnessworldrecords.com/news/2012/5/turkmenistan-builds-largest-indoor-ferris-wheel-42157/ «Turkmenistan builds largest indoor Ferris wheel»], ''Guinness World Records'', 24 de mayu de 2012. Consultau el 2 d’agostu de 2017.</ref> El mástil dela bandera d’Asjabad, de 133 metrus d’altol, es el quintu más altu del mundu. La huenti d’Asjabad tien el mayor númbru de pilas de huentis del mundu nun espaciu públicu.<ref>[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/5000/most-fountain-pools-in-a-public-place «Most fountain pools in a public place»], ''Guinness World Records''. Consultau el 2 d’agostu de 2017.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150904061153/http://ashgabat.gov.tm/images/books/guinness.pdf «Ashgabat en el libro Guinness»]. Consultau el 6 d’avientu de 2013.</ref>
Asjabad tamién cuenta cola Torri de Turkmenistán, la torri más alta del país. La decorativa Estrella d’Oguzkhan, un [[rub el hizb]] octogonal, fue reconocía comu la mayor imajin arquitetónica en forma d’estrella del mundu i entró nel ''Guinness World Records''.<ref>[https://www.guinnessworldrecords.com/news/2011/11/largest-architectural-star-record-set-in-turkmenistan/ «Largest architectural star record set in Turkmenistan»], ''Guinness World Records'', 14 de novembri de 2011. Consultau el 2 d’agostu de 2017.</ref>
=== Palacius ===
* Palaciu Presidencial d’Oguzhan, sé oficial del presidenti.
* Palaciu de Ruhyýet, destináu a atus oficialis del Estau, forus, reunionis i inauguracionis.
* Palaciu delas Boas, edificiu del registru civil.<ref>[https://web.archive.org/web/20130923011749/http://polimeks.com/eng/UstyapiEvlendirmeNikahTorenleri.aspx «Palaciu delas Boas»], ''Polimeks''.</ref>
=== Teatrus ===
Los principalis teatrus d’Asjabad son:
* Teatru Nacional dela Juventú de Turkmenistán [[Alp Arslan]].
* Teatru Musical i Dramáticu Magtymguly.
* Teatru Principal de Drama d’Asjabad.
* Teatru Dramáticu Turcomanu Mollanepes.
* Palaciu Mukam.
* Centru Comercial Cultural del Petróleu i el Gas.
* Teatru Dramáticu Russu d’Asjabad Alexander Pushkin.
* Centru Cultural Shapak (''Şapak Medeniýet Merkezi'').
* Teatru de Marionetas de Turkmenistán.
* Circu Estatal de Turkmenistán.
* Teatru Watan.
Ca unu delos antigu municipius anexionaus por Asjabad tamién tien una «casa dela cultura» local.
[[Archivu:Ashgabat city park.jpg|mini|Parqui dela ciá.]]
=== Parquis i plazas ===
Asjabad cuenta con munchus parquis i espacius abiertus, establecíus principalmenti nelos primerus añus dela independencia i bien manteníus i ampliaus endispués. Los más importantis son el Jardín Botánicu, Güneş, l’Amistá Turcu-Turca i la Independencia. El parqui más antigu dela ciá fue hundáu en 1887 i es conocíu popularmenti comu Primer Parqui.<ref>[https://web.archive.org/web/20170803005639/http://www.turkmenistan.ru/en/articles/17718.html «Monumentu-símbolu dela ciá i parqui d’atracionis inauguráu n’Asjabad»], ''Turkmenistan.ru''. Consultau el 2 d’agostu de 2017.</ref>
Nel centru d’Asjabad está’l Callejón dela Inspiración, un complexu artísticu i ajardináu que es unu delos lugaris favoritutus delos residentis. El parqui d’atracionis World of Turkmenbashi Tales es l’equivalenti local de [[Disneylandia]].
Las principalis plazas son: 10 Añus d’Independencia de Turkmenistán, Magtymguly, Llama Eterna, Zelili, Chyrchyk, Plaza dela Independencia Garashsyzlyk, 8 de Marçu, Gerogly, Delfín, 15 Añus d’Independencia, Ruhyýet i 10 ýyl Abadançylyk.<ref>[https://web.archive.org/web/20130613031957/http://www.ashgabat.gov.tm/en/2013-05-25-04-30-48/96-2013-05-19-11-38-31 «Parquis, plazas i centrus d’ociu»], ''Ashgabat.gov.tm''. Consultau el 24 de novembri de 2013.</ref>
El Jardín Botánicu d’Asjabad fue hundáu el 1 d’otubri de 1929 i es el jardín botánicu más antigu d’[[Asia Central]].<ref>[https://web.archive.org/web/20170611013301/http://turkmenistan.gov.tm/?id=7815 «Ашхабадскому ботсаду — 85 лет»]. Consultau el 27 de hebreru de 2020.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200227071830/http://infoabad.com/priroda-i-yekologija-turkmenistana/ashhabadskii-botanicheskii-sad-stareishii-v-regione.html «Ашхабадский ботанический сад старейший в регионе»]. Consultau el 27 de hebreru de 2020.</ref><ref>[https://sng.today/ashkhabad/10813-v-ashhabade-nachali-rekonstruirovat-botanicheskij-sad.html «В Ашхабаде начали реконструировать Ботанический сад»].</ref> Ocupa una superficie d’alredol de 18 hectáreas i tien una colección viva de más de 500 especies de plantas procedentis de diferentis partis del mundu.<ref>[http://turkmenistan.gov.tm/?id=17413 «Ашхабадский ботанический сад: день вчерашний и завтрашний»]. Consultau el 27 de hebreru de 2020.</ref><ref>[https://turkmenportal.com/blog/20842/botanicheskii-sad-v-ashhabade-budet-rekonstruirovan «Ботанический сад в Ашхабаде будет реконструирован»].</ref>
=== Complexu conmemorativu de Halk Hakydasy ===
El Complexu Conmemorativu Halk Hakydasy fue inauguráu en 2014 en recuerdu delos caíus ena [[Batalla de Geok Tepe]] de 1881 i duranti la [[Segunda Guerra Mundial]], assina comu delas vítimas del terremotu d’Asjabad de 1948. Está ena parti suroesti dela ciá, en Bekrewe köçesi.<ref>[https://web.archive.org/web/20141211095522/http://www.akorda.kz/ru/page/page_218581_poseshchenie-memorialnogo-kompleksa- «Посещение Мемориального комплекса “Народная память”»]. Consultau el 29 de marçu de 2022.</ref><ref>[https://www.turkmenistan.ru/ru/articles/40140.html «Президент Туркменистана принял участие в открытии мемориального комплекса и траурных мероприятиях Дня памяти»], ''Turkmenistan.ru''. Consultau el 2 d’agostu de 2017.</ref>
== Transporti ==
La ciá cuenta col [[Aeropuertu d’Asjabad]], una re de [[trolebús|trolebusis]] i la [[estación de ferrocarril d’Asjabad]], inaugurá en 1888 i reformá en 2009. L’aeropuertu fue remodeláu en 2016.
== Deportis ==
Las principalis instalacionis deportivas d’Asjabad son el [[Estadiu Olímpicu d’Asjabad|Estadiu Olímpicu]], l’Estadiu d’Asjabad, la pista de gelu olímpica nacional, el complexu deportivu palos deportis d’iviernu i el complexu olímpicu de deportis acuáticus.
Asjabad fue elegía comu ciá sé delos V [[Juegus Asiáticus d’Arti Marcialis i d’Interiol]]. Fue tamién la primera ciá d’[[Asia Central]] n’acogel estos juegus. En 2010 se construyó una [[Villa Olímpica]] nel sul dela ciá, con un custu total de 5000 millonis de [[dólar estauniensi|dólaris estauniensis]]. En 2018 acogió’l [[Campeonatu Mundial d’Halterofilia de 2018|Campeonatu Mundial d’Halterofilia]].
Los clubis de húrbol profesional dela ciá son el [[FC Aşgabat]], el [[HTTU Aşgabat]] i el [[FC Talyp Sporty]], que juegan ena [[Ýokary Liga]], la categoría más alta del húrbol de Turkmenistán.
== Ciás hermanás ==
Asjabad está [[hermanamientu de ciás|hermaná]] colas ciudadis siguientis:
* [[Archivu:Flag of Greece.svg|20px|border|Bandera de Grecia]] [[Atenas]], [[Grecia]].
* [[Archivu:Flag of the United States.svg|20px|border|Bandera delos Estaos Uníus]] [[Albuquerque]], [[Estaos Uníus]].
* [[Archivu:Flag of Turkey.svg|20px|border|Bandera de Turquía]] [[Ankara]], [[Turquía]].
* [[Archivu:Flag of Ukraine.svg|20px|border|Bandera d’Ucrania]] [[Kiev]], [[Ucrania]].
== Bibliografía ==
* «Konjikala: the Silk Road precursor of Ashgabat».
* Knowlton, MaryLee: «Konjikala», ''Turkmenistan''. Marshall Cavendish, 2006, pp. 40–41. ISBN 978-0-7614-2014-9.
* [https://www.bahai.us/bahai-temple-ashkabad «Baha’i House of Worship in Ashgabat»], ''Bahai.us''.
* «Ashgabat», ''Gran Enciclopedia Soviética en línea''. En russu.
== Referencias ==
<references />
== Enlacis esternus ==
* [[commons:Category:Aşgabat|Archivos multimédia sobri Asjabad en Wikimedia Commons]].
* [http://www.ashgabat.us/gallery Galería de fotus d’Asjabad].
* [https://web.archive.org/web/20080509041819/http://goetz.burggraf.de/Bildergalerien/Turkmenistan/ Imáginis d’Asjabad].
* [http://www.travel-images.com/turkmenistan.html Galería de fotus del Asjabad modernu].
* [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=399 Páxina sobri l’Asjabad modernu].
* [http://www.neweurasia.net/culture-and-history/a-forgotten-dawn-in-ashgabad/ Fotu anterior a 1948 dela Casa d’Adoración bahaí d’Asjabad].
* [https://web.archive.org/web/20110114003609/http://www.ashgabatairport.com/ Sitiu web non oficial del Aeropuertu Internacional d’Asjabad].
bg6he17ks7z6xayw4glw7l4wjc64e6e
144096
144095
2026-08-31T09:18:59Z
Olarcos
82
144096
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de entidad subnacional}}
'''Asjabad''', tamién conocía en castellanu comu '''As(h)gabat''' o '''As(h)gabad''',<ref>Real Academia Española i Asociación d’Academias dela Lengua Española: «Asjabad», ''Diccionariu panhispánicu de dudas''.</ref> (en turcomanu, ''Aşgabat'' / Ашгабат; en persa, عشق آباد, ''Ashq-abad''; en russu, Ашхаба́д), es la [[capital]] i principal ciá de [[Turkmenistán]]. Está assitiá nun oasis nel [[desiertu de Karakum]], xuntu alas montañas [[Köpetdag]], cerca dela raya con [[Irán]].
== Toponimia ==
Ashjabad —Asjabad sigún la ASALE— significa en [[idioma persa|persa modernu]] «ciá del amol», peru esta paezi una forma influyía pouna [[etimología populal]]. El estoriaol turcomanu Ovez Gundogdiyev supón que’l nombri original se remonta al [[Imperiu partu]], probablementi al sigru III dantis de Cristu, i deriva del su hundaol, [[Arsaces I]]. ''Ashk-Abad'' es la «ciá d’''Ashk''», esto es, d’Arsaces.<ref>Клычев, Анна-Мухамед: ''Ашхабад''. Изд-во «Туркменистан», 1976. En russu.</ref>
Entre 1919 i 1927 fue llamá Poltoratsk n’onol del revolucionariu [[Pável Poltoratski|Pável Guerásimovich Poltoratski]].<ref>[https://web.archive.org/web/20240417161817/https://turkmeniya.tripod.com/id27.html «How Old is Ashgabat?»], ''Turkmeniya.tripod.com''. Consultau el 24 de novembri de 2013.</ref>
== Estoria ==
[[Archivu:Ashgabat satellite.jpg|mini|Imajin satelital.]]
Asjabad es una ciá relativamenti joven que se desendilgó a parti duna aldea del mesmu nombri fundá en 1881. Está assitiá al laínu del emplazamientu original de [[Nisa (Turkmenistán)|Nisa]], la antigua capital delos [[Imperiu partu|partus]], i delas ruínas dela ciá de [[Konjikala]], ena [[Ruta dela Sea]], que fue destruía polos [[mongolis]].
En 1869, l’exércitu russu construyó una fortaleza sobri una colina cercana ala aldea. La presencia militar i la siguridá derivá della atrajun a munchus mercaoris i artesanus ala çona. La región fue anessioná en 1884 por [[Rússia]], que decidió desendilgal la ciá comu un centru comercial debíu ala su prossimidá al territoriu de Persia, entoncis baxu influencia británica. Naquella época era considerá una ciá moderna i eleganti, con abondas tiendas, otelis i edificius d’estilu uropeu.
En 1917, endispués d’establecelsi el control [[Unión Soviética|soviéticu]], la ciá fue renombrá comu ''Poltoratsk'' n’onol del revolucionariu local [[Pável Poltoratski]]. El nombri d’Asjabad, ena su forma russa «Ashjabad», fue restablecíu en 1927. Dendi antoncis, la ciá esperimentó un rápidu crecimientu i un processu d’industrialización empobináu pol goviernu soviéticu, enterrompíus pun gravi [[terremotu d’Asjabad de 1948|terremotu el 6 d’otubri de 1948]]. Se estima que’l seísmu alcançó una magnitú de 9 i dexó más de 110 000 muertus, alredol de dos tercios dela puebración total dela ciá. Los meyus oficialis soviéticus anunciun una cifra muncho menor, de 14 000 muertus.
En 1991, cola proclamación dela independencia de Turkmenistán, se convirtió ena capital nacional del nuevu Estau.
== Climi ==
[[Archivu:Kopetdag-mountains.jpg|mini|La cordillera del Köpetdag.]]
La cordillera del [[Köpetdag]] está a unus 25 quilómetrus al sul, mentris que’l límiti norti d’Asjabad toca’l [[desiertu de Karakum]]. Debíu a esta localiçación, Asjabad tien un [[climi áridu]], con vranus calurosus i secus i iviernus suavis i cortus. La temperatura mássima media en juliu es de 38,4 °C. La temperatura más alta enregistrá fue de 47,2 °C, en juniu de 2015. Las nochis de vranu son cálidas, cuna temperatura mínima media en juliu de 24,5 °C. En eneru, la temperatura mássima media es de 9,0 °C i la mínima media de −0,1 °C. La temperatura más baxa registrá fue de −24,1 °C, en eneru de 1969. La nievi es rara. La precipitación anual es namás de 221 milimetrus, siendu marçu i abril los messis más úmidus.
{| style="width:90%; margin:1em auto; border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse; background:#fff; text-align:center; font-size:88%; line-height:1.3;"
|-
! colspan="14" style="padding:0.45em; background:#E5E5E5; font-size:115%;" | Parámetrus climáticus medius d’Asjabad (1991–2020)
|-
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Mes
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Eneru
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Hebreru
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Marçu
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Abril
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Mayu
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Juniu
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Juliu
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Agostu
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Setiembri
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Otubri
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Novembri
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Avientu
! style="padding:0.35em; background:#E5E5E5;" | Anual
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Temperatura máxima absoluta (°C)
| style="background:#FF8C8C;" | 28,7
| style="background:#FF7A7A;" | 32,6
| style="background:#FF5959;" | 38,6
| style="background:#FF5353;" | 39,6
| style="background:#FF3030;" | 45,6
| style="background:#FF2525;" | 47,2
| style="background:#FF2828;" | 46,8
| style="background:#FF3030;" | 45,7
| style="background:#FF3232;" | 45,4
| style="background:#FF5050;" | 40,1
| style="background:#FF6D6D;" | 35,0
| style="background:#FF7777;" | 33,1
| style="background:#FF2525; font-weight:bold;" | 47,2
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Temperatura máxima media (°C)
| style="background:#FFDFBF;" | 9,0
| style="background:#FFD9B3;" | 11,1
| style="background:#FFC793;" | 17,0
| style="background:#FFB36E;" | 23,9
| style="background:#FF9550;" | 30,5
| style="background:#FF7738;" | 36,2
| style="background:#FF6C32;" | 38,4
| style="background:#FF7135;" | 37,2
| style="background:#FF904B;" | 31,8
| style="background:#FFB16A;" | 24,4
| style="background:#FFCB9B;" | 15,7
| style="background:#FFDCBA;" | 9,8
| —
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Temperatura media (°C)
| style="background:#F1F1FF;" | 3,9
| style="background:#FFF4E8;" | 5,7
| style="background:#FFDAB5;" | 11,1
| style="background:#FFC28A;" | 17,6
| style="background:#FFA865;" | 24,1
| style="background:#FF914D;" | 29,6
| style="background:#FF8745;" | 31,7
| style="background:#FF8F4B;" | 30,0
| style="background:#FFA763;" | 24,3
| style="background:#FFC48D;" | 17,1
| style="background:#FFE0C1;" | 9,7
| style="background:#FFF7ED;" | 5,0
| —
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Temperatura mínima media (°C)
| style="background:#D6D6FF;" | −0,1
| style="background:#E4E4FF;" | 1,3
| style="background:#FFF2E5;" | 6,0
| style="background:#FFD7AE;" | 11,8
| style="background:#FFC28A;" | 17,5
| style="background:#FFAD6B;" | 22,3
| style="background:#FFA261;" | 24,5
| style="background:#FFAD6A;" | 22,4
| style="background:#FFC48C;" | 17,1
| style="background:#FFDBB8;" | 10,8
| style="background:#FFF7ED;" | 5,0
| style="background:#E2E2FF;" | 1,1
| —
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Temperatura mínima absoluta (°C)
| style="background:#4D4DFF;" | −24,1
| style="background:#5B5BFF;" | −20,8
| style="background:#7777FF;" | −13,3
| style="background:#CFCFFF;" | −0,8
| style="background:#E4E4FF;" | 1,3
| style="background:#FFDFBF;" | 9,2
| style="background:#FFCF9F;" | 13,8
| style="background:#FFDCBA;" | 9,5
| style="background:#E8E8FF;" | 2,0
| style="background:#ADADFF;" | −5,0
| style="background:#7979FF;" | −13,1
| style="background:#6565FF;" | −18,9
| style="background:#4D4DFF; font-weight:bold;" | −24,1
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Precipitación total (mm)
| style="background:#B9FFB9;" | 21
| style="background:#9DFF9D;" | 33
| style="background:#88FF88;" | 42
| style="background:#9DFF9D;" | 33
| style="background:#B5FFB5;" | 23
| style="background:#DCFFDC;" | 8
| style="background:#F0FFF0;" | 3
| style="background:#F5FFF5;" | 2
| style="background:#F0FFF0;" | 3
| style="background:#D0FFD0;" | 12
| style="background:#B5FFB5;" | 23
| style="background:#C0FFC0;" | 18
| style="background:#71FF71; font-weight:bold;" | 221
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Nievi (cm)
| style="background:#E8FFF4;" | 1
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#FFFFFF;" | 0
| style="background:#E8FFF4; font-weight:bold;" | 1
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Días de lluvia
| 9
| 9
| 13
| 12
| 10
| 5
| 3
| 2
| 3
| 6
| 8
| 10
| '''90'''
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Días de nievi
| 5
| 5
| 1
| 0,03
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0,1
| 1
| 3
| '''15,13'''
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Humedá relativa (%)
| 78
| 72
| 66
| 58
| 47
| 35
| 34
| 34
| 40
| 54
| 68
| 77
| —
|-
! style="padding:0.3em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | Horas de sol
| 112,7
| 119,4
| 146,2
| 194,4
| 275,1
| 335,5
| 353,8
| 348,1
| 289,2
| 216,8
| 157,2
| 104,4
| '''2652,8'''
|-
| colspan="14" style="padding:0.45em; background:#E5E5E5; text-align:left;" | '''Huenti:''' Погода и климат.<ref>[https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38880.htm «Weather and Climate»], ''Погода и климат''. En russu. Consultau el 7 de novembri de 2021.</ref> [[Administración Nacional Oceánica i Atmosférica|NOAA]] (horas de sol, 1961–1990).<ref>[https://web.archive.org/web/20211116095625/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/TX/38880.TXT «Ashgabat Climate Normals 1961–1990»], ''National Oceanic and Atmospheric Administration''. Consultau el 16 de novembri de 2021.</ref>
|}
== Economía ==
La ciá es el prencipal centru económicu i comercial del país. Las prencipalis industrias son los testilis de [[algodón]] i la [[metalurgia]].
== Demografía ==
El censu de 2001 estimó una puebración de 695 300 abitantis, mentris que’l censu de 2009 l'estimó en 1 000 000. La mayoría son [[turcomanus]], con [[minorías étnicas]] de [[russus]], [[armenius]] i [[azeríes]].
La mayol parti dela puebración es [[islam|musulmana]] [[sunismu|suní]]. Ai minorías cristianas de russus i armenius.
== Monumentus i lugaris d’interés ==
La mayor parti dela ciá antigua fue destruía polos [[terremotu]]s, especialmenti pol de 1948. Assina que Asjabad careci del típicu cascu antigu oriental presenti notras ciás centroasiáticas.
Ena ciá ai diferentis museus d’arti i d’estoria, comu’l [[Museu Nacional d’Estoria d’Asjabad|Museu Nacional d’Estoria]] i el [[Museu d’Alfombras de Turkmenistán]]. Otrus puntus d’interés son el [[Monumentu ala Constitución de Turkmenistán|Monumentu ala Constitución]], el [[Monumentu dela Neutralidá]], el [[Monumentu ala Independencia de Turkmenistán|Monumentu ala Independencia]], el [[Palaciu de Türkmenbaşy]] i el [[Teatru Saparmurat Turkmenbashi]].
Tamién son conocíus el [[Jardín Botánicu d’Asjabad|Jardín Botánicu]] i varias mezquitas modernas.
[[Archivu:Ahal Velayat Hippodrome - Flickr - Kerri-Jo (89).jpg|thumb|right|Carreras de caballus nel [[Complexu Deportivu Ecuestre Internacional]].]]
El Museu d’Alfombras de Turkmenistán destaca pola su importantísima colección d’alfombras tejías. El Museu Nacional d’Estoria d’Asjabad espón objetus que se remontan alas civilizacionis de [[Partia]] i del [[Imperiu persa]]. L’Arcu dela Neutralidá es un trípodi de 75 metrus d’altol coronáu por una estatua dorá del fallecíu presidenti [[Saparmurat Niyazov]], tamién conocíu comu ''Turkmenbashy'' o «cabeça delos turcomanus». La estatua, de 15 metrus d’altol, giraba pa estal siempri orientá hazia’l sol duranti las horas de luz. Fue retirá el 26 d’agostu de 2010, endispués de que’l sucessol de Niyazov, el presidenti Berdimuhamedov, anunciara aquel añu que sería quitá dela Plaza dela Independencia d’Asjabad.<ref>[https://web.archive.org/web/20110716210548/http://centralasianewswire.com/Turkmenistan/Niyazovrsquos-influence-in-Turkmenistan-falls-with-golden-statuenbsp/viewstory.aspx?id=1522 «Niyazov’s influence in Turkmenistan falls with golden statue»], ''Central Asia Newswire''. Consultau el 24 de novembri de 2013.</ref>
El Monumentu ala Constitución fue construíu en 2011 i tien un altol total de 185 m, lo que lo convierti ena segunda estrutura más alta de Turkmenistán.<ref>[https://web.archive.org/web/20131029200249/http://www.polimeks.com/eng/UstyapiAnayasaAniti.aspx «El Monumentu dela Constitución»], ''Polimeks''. Consultau el 29 de marçu de 2022.</ref>
El Centru Cultural i d’Entretenimientu Alem fue reconocíu pol ''[[Guinness World Records]]'' comu la noria más alta del mundu drentu d’un edificiu.<ref>[https://www.guinnessworldrecords.com/news/2012/5/turkmenistan-builds-largest-indoor-ferris-wheel-42157/ «Turkmenistan builds largest indoor Ferris wheel»], ''Guinness World Records'', 24 de mayu de 2012. Consultau el 2 d’agostu de 2017.</ref> El mástil dela bandera d’Asjabad, de 133 metrus d’altol, es el quintu más altu del mundu. La huenti d’Asjabad tien el mayor númbru de pilas de huentis del mundu nun espaciu públicu.<ref>[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/5000/most-fountain-pools-in-a-public-place «Most fountain pools in a public place»], ''Guinness World Records''. Consultau el 2 d’agostu de 2017.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150904061153/http://ashgabat.gov.tm/images/books/guinness.pdf «Ashgabat en el libro Guinness»]. Consultau el 6 d’avientu de 2013.</ref>
Asjabad tamién cuenta cola Torri de Turkmenistán, la torri más alta del país. La decorativa Estrella d’Oguzkhan, un [[rub el hizb]] octogonal, fue reconocía comu la mayor imajin arquitetónica en forma d’estrella del mundu i entró nel ''Guinness World Records''.<ref>[https://www.guinnessworldrecords.com/news/2011/11/largest-architectural-star-record-set-in-turkmenistan/ «Largest architectural star record set in Turkmenistan»], ''Guinness World Records'', 14 de novembri de 2011. Consultau el 2 d’agostu de 2017.</ref>
=== Palacius ===
* Palaciu Presidencial d’Oguzhan, sé oficial del presidenti.
* Palaciu de Ruhyýet, destináu a atus oficialis del Estau, forus, reunionis i inauguracionis.
* Palaciu delas Boas, edificiu del registru civil.<ref>[https://web.archive.org/web/20130923011749/http://polimeks.com/eng/UstyapiEvlendirmeNikahTorenleri.aspx «Palaciu delas Boas»], ''Polimeks''.</ref>
=== Teatrus ===
Los principalis teatrus d’Asjabad son:
* Teatru Nacional dela Juventú de Turkmenistán [[Alp Arslan]].
* Teatru Musical i Dramáticu Magtymguly.
* Teatru Principal de Drama d’Asjabad.
* Teatru Dramáticu Turcomanu Mollanepes.
* Palaciu Mukam.
* Centru Comercial Cultural del Petróleu i el Gas.
* Teatru Dramáticu Russu d’Asjabad Alexander Pushkin.
* Centru Cultural Shapak (''Şapak Medeniýet Merkezi'').
* Teatru de Marionetas de Turkmenistán.
* Circu Estatal de Turkmenistán.
* Teatru Watan.
Ca unu delos antigu municipius anexionaus por Asjabad tamién tien una «casa dela cultura» local.
[[Archivu:Ashgabat city park.jpg|mini|Parqui dela ciá.]]
=== Parquis i plazas ===
Asjabad quenta con abondus parquis i espacius abiertus, establecíus prencipalmenti enos primerus añus dela independencia i bien manteníus i ampliaus endispués. Los más emportantis son el Jardín Botánicu, Güneş, l’Amistá Turcu-Turca i la Independencia. El parqui más antigu dela ciá fue fundáu en 1887 i es conocíu popularmenti comu Primer Parqui.<ref>[https://web.archive.org/web/20170803005639/http://www.turkmenistan.ru/en/articles/17718.html «Monumentu-símbolu dela ciá i parqui d’atracionis inauguráu n’Asjabad»], ''Turkmenistan.ru''. Consultau el 2 d’agostu de 2017.</ref>
Nel centru d’Asjabad está’l Callejón dela Inspiración, un complexu artísticu i ajardináu qu'es unu delos lugaris favoritutus delos residentis. El parqui d’atracionis World of Turkmenbashi Tales es l’equivalenti local de [[Disneylandia]].
Las prencipalis plaças son: 10 Añus d’Independencia de Turkmenistán, Magtymguly, Llama Eterna, Zelili, Chyrchyk, Plaza dela Endependencia Garashsyzlyk, 8 de Marçu, Gerogly, Delfín, 15 Añus d’Independencia, Ruhyýet i 10 ýyl Abadançylyk.<ref>[https://web.archive.org/web/20130613031957/http://www.ashgabat.gov.tm/en/2013-05-25-04-30-48/96-2013-05-19-11-38-31 «Parquis, plazas i centrus d’ociu»], ''Ashgabat.gov.tm''. Consultau el 24 de novembri de 2013.</ref>
El Jardín Botánicu d’Asjabad fue fundáu el 1 d’otubri de 1929 i es el jardín botánicu más antigu d’[[Asia Central]].<ref>[https://web.archive.org/web/20170611013301/http://turkmenistan.gov.tm/?id=7815 «Ашхабадскому ботсаду — 85 лет»]. Consultau el 27 de hebreru de 2020.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200227071830/http://infoabad.com/priroda-i-yekologija-turkmenistana/ashhabadskii-botanicheskii-sad-stareishii-v-regione.html «Ашхабадский ботанический сад старейший в регионе»]. Consultau el 27 de hebreru de 2020.</ref><ref>[https://sng.today/ashkhabad/10813-v-ashhabade-nachali-rekonstruirovat-botanicheskij-sad.html «В Ашхабаде начали реконструировать Ботанический сад»].</ref> Ocupa una superficie d’alredol de 18 hectáreas i tien una colección viva de más de 500 especies de plantas procedentis de diferentis partis del mundu.<ref>[http://turkmenistan.gov.tm/?id=17413 «Ашхабадский ботанический сад: день вчерашний и завтрашний»]. Consultau el 27 de hebreru de 2020.</ref><ref>[https://turkmenportal.com/blog/20842/botanicheskii-sad-v-ashhabade-budet-rekonstruirovan «Ботанический сад в Ашхабаде будет реконструирован»].</ref>
=== Complexu conmemorativu de Halk Hakydasy ===
El Complexu Conmemorativu Halk Hakydasy fue inauguráu en 2014 en recuerdu delos caíus ena [[Batalla de Geok Tepe]] de 1881 i duranti la [[Segunda Guerra Mundial]], assina comu delas vítimas del terremotu d’Asjabad de 1948. Está ena parti suroesti dela ciá, en Bekrewe köçesi.<ref>[https://web.archive.org/web/20141211095522/http://www.akorda.kz/ru/page/page_218581_poseshchenie-memorialnogo-kompleksa- «Посещение Мемориального комплекса “Народная память”»]. Consultau el 29 de marçu de 2022.</ref><ref>[https://www.turkmenistan.ru/ru/articles/40140.html «Президент Туркменистана принял участие в открытии мемориального комплекса и траурных мероприятиях Дня памяти»], ''Turkmenistan.ru''. Consultau el 2 d’agostu de 2017.</ref>
== Transporti ==
La ciá cuenta col [[Aeropuertu d’Asjabad]], una re de [[trolebús|trolebusis]] i la [[estación de ferrocarril d’Asjabad]], inaugurá en 1888 i reformá en 2009. L’aeropuertu fue remodeláu en 2016.
== Deportis ==
Las principalis instalacionis deportivas d’Asjabad son el [[Estadiu Olímpicu d’Asjabad|Estadiu Olímpicu]], l’Estadiu d’Asjabad, la pista de gelu olímpica nacional, el complexu deportivu palos deportis d’iviernu i el complexu olímpicu de deportis acuáticus.
Asjabad fue elegía comu ciá sé delos V [[Juegus Asiáticus d’Arti Marcialis i d’Interiol]]. Fue tamién la primera ciá d’[[Asia Central]] n’acogel estos juegus. En 2010 se construyó una [[Villa Olímpica]] nel sul dela ciá, con un custu total de 5000 millonis de [[dólar estauniensi|dólaris estauniensis]]. En 2018 acogió’l [[Campeonatu Mundial d’Halterofilia de 2018|Campeonatu Mundial d’Halterofilia]].
Los clubis de fúbol professional dela ciá son el [[FC Aşgabat]], el [[HTTU Aşgabat]] i el [[FC Talyp Sporty]], que juegan ena [[Ýokary Liga]], la categoría más alta del fúbol de Turkmenistán.
== Ciás hermanás ==
Asjabad está [[hermanamientu de ciás|hermaná]] colas ciudadis siguientis:
* [[Archivu:Flag of Greece.svg|20px|border|Bandera de Grecia]] [[Atenas]], [[Grecia]].
* [[Archivu:Flag of the United States.svg|20px|border|Bandera delos Estaos Uníus]] [[Albuquerque]], [[Estaos Uníus]].
* [[Archivu:Flag of Turkey.svg|20px|border|Bandera de Turquía]] [[Ankara]], [[Turquía]].
* [[Archivu:Flag of Ukraine.svg|20px|border|Bandera d’Ucrania]] [[Kiev]], [[Ucrania]].
== Bibliografía ==
* «Konjikala: the Silk Road precursor of Ashgabat».
* Knowlton, MaryLee: «Konjikala», ''Turkmenistan''. Marshall Cavendish, 2006, pp. 40–41. ISBN 978-0-7614-2014-9.
* [https://www.bahai.us/bahai-temple-ashkabad «Baha’i House of Worship in Ashgabat»], ''Bahai.us''.
* «Ashgabat», ''Gran Enciclopedia Soviética en línea''. En russu.
== Referencias ==
<references />
== Enlacis esternus ==
* [[commons:Category:Aşgabat|Archivos multimédia sobri Asjabad en Wikimedia Commons]].
* [http://www.ashgabat.us/gallery Galería de fotus d’Asjabad].
* [https://web.archive.org/web/20080509041819/http://goetz.burggraf.de/Bildergalerien/Turkmenistan/ Imáginis d’Asjabad].
* [http://www.travel-images.com/turkmenistan.html Galería de fotus del Asjabad modernu].
* [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=399 Páxina sobri l’Asjabad modernu].
* [http://www.neweurasia.net/culture-and-history/a-forgotten-dawn-in-ashgabad/ Fotu anterior a 1948 dela Casa d’Adoración bahaí d’Asjabad].
* [https://web.archive.org/web/20110114003609/http://www.ashgabatairport.com/ Sitiu web non oficial del Aeropuertu Internacional d’Asjabad].
0jxeco3n210le41pe7n7f0pt6oeyd4d
Andréi Sájarov
0
11993
144097
2026-08-31T09:19:58Z
Olarcos
82
Criá página con '{{Ficha de pressona}}'
144097
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de pressona}}
p5iaxwzp065osfi533qfzmwi4uoyrre
144099
144097
2026-08-31T09:26:09Z
Olarcos
82
144099
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de pressona}}
'''Andréi Dmítrievich Sájarov''' (en russu, Андре́й Дми́триевич Са́харов; pronunciación: [ɐnˈdrʲej ˈdmʲitrʲɪjɪvʲɪtɕ ˈsaxərəf]; [[Moscú]], 21 de mayu de 1921-14 d’avientu de 1989) fue un destacáu [[físicu nuclear]] [[Unión Soviética|soviéticu]], [[socialismu|socialista]] i ativista en favol delos [[derechus humanus]] i las libertais democráticas. Fue galardonáu col [[Premiu Nobel dela Paz]] de 1975.
== Biografía ==
Fue siju de Dmitri Ivánovich Sájarov, professol de física i pianista aficionáu, i d’Ekaterina Alekséyevna Sajárova, nacía Sofiano, d’ascendencia griega. L’umanismu i la conciencia social dela su familia definun la su personalidá. El su agüelu paternu abía síu un destacáu abogáu ena [[Imperiu russu|Rússia çarista]], cuna conciencia umanista orientá ala justicia social i l’abolición dela [[pena de muerti]]. Inque’l su bisagüelu abía síu sacerdoti ortodoxu i Sájarov fue bautizáu, l’ateísmu del su padri impidió la influencia delas ideas religiosas ena su formación i ena su vida. Malgradu essu, creía que l’universu i la vida humana son goviernaus puna huerça superior que la ciencia nu puei abarcal.<ref>Drell, Sidney D. i Sergei P. Kapitsa, eds.: ''Sakharov Remembered''. Nueva York, Springer, 1991, pp. 3 i 92.</ref>
Entró ena Facultá de Física dela [[Universidá Estatal de Moscú]] en 1938. Debíu ala [[Segunda Guerra Mundial]] se mudó a [[Asjabad]], ogañu en [[Turkmenistán]], ondi se graduó en 1941. Se dedicó ala envestigación científica nun laboratoriu dela ciá d’[[Uliánovsk]].
En 1943 se casó con Klavdia Alekséyevna Víjireva, con quien tuvu dos sijas i un iju dantis de qu'ella muriera en 1969.<ref>Drell, Sidney D. i Sergei P. Kapitsa, eds.: ''Sakharov Remembered''. Nueva York, Springer, 1991, pp. 3 i 92.</ref> Tornó a Moscú en 1945 pa estudial nel Departamentu de Física Teórica del [[Institutu de Física Lébedev]] dela [[Academia de Ciencias de Rússia]], ondi se dotoró en 1947.
Al rematal la Segunda Guerra Mundial encetó a investigal los [[rayus cósmicus]] i los sus efeutus sobri los seris vivus. A meyaus de 1948 participó nel [[programa soviéticu d’armas nuclearis]] pa construyil la [[bomba atómica]], baxu la dirección d’[[Ígor Kurchátov]]. El primer dispositivu atómicu soviéticu fue ensayáu el 29 d’agostu de 1949.
Endispués de mudal-si a [[Sarov]], nel [[óblast de Nizhni Nóvgorod]], en 1950, Sájarov tuvu un papel destacáu nel desendolcu dela [[bomba d’hidróxenu]] o bomba H. El primer despositivu de fusión soviéticu fue ensayáu el 12 d’agostu de 1953, empleandu’l diseñu [[Sloika]]. En 1953 fue elegíu miembru de plenu derechu dela [[Academia de Ciencias de Rússia]] i recibió la primera delas sus tres medallas d’[[Héroi del Trabaju Socialista]] (Герой Социалистического Труда).
Sájarov continuó’l su trabaju en Sarov. La su atividá principal fue desendolcal la primera bomba d’idróxenu soviética d’escala megatón, cun desseñu conocíu en Rússia comu «Tercera Idea de Sájarov» i nelos [[Estaos Uníus]] comu diseñu [[procesu Teller-Ulam|Teller-Ulam]]. Fue ensayá baxu’l nombri de [[RDS-37]] en 1955. Una varianti de mayor tamañu del desseñu de Sájarov fue la [[Bomba del Çar]], detoná n’otubri de 1961, con una potencia de cincuenta megatonis. Fue l’artefatu nuclear más potentienti det que se tien detonáu.
En 1950 tamién propusu una idea pa un [[reatol nuclear de fusión]] controláu, el [[tokamak]], que entá es el diseñu básicu de buena parti delos desendolcus atualis. Sájarov, xuntu con [[Ígor Tam]], propusu confinal un [[plasma]] ionizáu a una temperatura estremamenti alta medianti [[campu magnéticu|campus magnéticus]] [[toroidi|toroidalis]] pa controlal la [[fusión termonuclear]].
En 1951 inventó’l primer [[generaol magnetoimplosivu]],<ref>Sájarov, A. D.: «Magnetoimplosive generators». ''UFN'', vol. 88, núm. 4, 1966, pp. 725-734; ''Soviet Physics Uspekhi'', vol. 9, 1966, pp. 294-299.</ref> que comprimía campus magnéticus medianti [[esplosivu]]s. Llamó al dispositivu generaol MK, abreviatura de ''magnetocumulaoris''. El MK-1 radial produzía un campu magnéticu pulsáu de 25 [[megagauss]], equivalenti a 2500 [[tesla]]. El MK-2 helicoidal generó ata cien millonis d’[[amperiu]]s en 1953.
Sájarov ensayó endispués el «cañón de plasma» empulsáu por generaoris MK. Nel dispositivu, un pequeñu anillu d’aluminiu era vaporizáu por unas [[corrientis de Foucault|corrientis inducías]] gigantescas, produziendu un [[plasmoidi]] [[toru|toroidal]] estabri i autoconteníu que era empulsáu a 100 km/s.
Más alanti, Sájarov sugirió sustituyíl la [[bobina eletromagnética]] del generaol MK por un gran [[solenoidi]] [[supercondutividá|supercondutol]] pa comprimil magnéticamenti i focalizal [[ensayu nuclear|esplosionis nuclearis soterráneas]], produziendu un efetu semelhanti al delas cargas ocas usadas ena demolición i nelos misilís antiblindaji, nelas que la energía dela esplosión es empobiná i concentrá sobri l’obetivu. Sigún las sus teorías i cálculus, se podrían focalizal 10<sup>23</sup> [[protón|protonis]] por segundu sobri una superficie d’1 mm² i provocalsi la colisión de dos fazis d’esti tipu. Nu se conoci dengún esperimentu que lo demostrara.
Endispués de 1965, Sájarov tornó ala investigación básica i encetó a trabajal nelos campus dela [[física de partículas]] i la [[cosmología]].<ref>Sájarov, A. D.: «Expanding Universe and the Appearance of a Nonuniform Distribution of Matter». ''ZhETF'', vol. 49, 1965, pp. 345-358; traducción en ''JETP Letters'', vol. 22, 1966, pp. 241-249.</ref><ref>Sájarov, A. D.: [http://www.jetpletters.ac.ru/ps/1643/article_25089.pdf «Violation of CP Symmetry, C-Asymmetry and Baryon Asymmetry of the Universe»]. ''Pisma Zh. Eksp. Teor. Fiz.'', vol. 5, 1967, pp. 32-35; traducción en ''JETP Letters'', vol. 5, 1967, pp. 24-27.</ref><ref>Sájarov, A. D.: [http://www.jetpletters.ac.ru/ps/1643/article_25090.pdf «Quark-Muonic Currents and Violation of CP Invariance»]. ''Pisma Zh. Eksp. Teor. Fiz.'', vol. 5, 1967, pp. 36-39; traducción en ''JETP Letters'', vol. 5, 1967, pp. 27-30.</ref><ref>Sájarov, A. D.: «Antiquarks in the Universe», en ''Problems in Theoretical Physics'', dedicáu al trentenu aniversariu de N. N. Bogoliúbov. [[Naúka]], Moscú, 1969, pp. 35-44.</ref><ref>Sájarov, A. D. i I. D. Nóvikov: «A multisheet Cosmological model». Publicación preliminal del Institutu de Matemática Aplicá, Moscú, 1970.</ref><ref>Sájarov, A. D.: «Topological structure of elementary particles and CPT asymmetry», en ''Problems in Theoretical Physics'', dedicáu ala memoria d’I. E. Tamm. Naúka, Moscú, 1972, pp. 243-247.</ref><ref>Sájarov, A. D.: «Baryonic asymmetry of the Universe». ''ZhETF'', vol. 76, 1979, pp. 1172-1181; traducción en ''JETP Letters'', vol. 49, 1979, pp. 594-599.</ref><ref>Sájarov, A. D.: «Cosmological model of the Universe with a time vector inversion». ''ZhETF'', vol. 79, 1980, pp. 689-693; traducción en ''JETP Letters'', vol. 52, 1980, pp. 349-351.</ref>
Se centró ena explicación dela [[assimetría bariónica]] del [[universu]] i fue’l primer científicu n’introduzil dos universus, o «capas», uníus pol [[Big Bang]]. Sájarov consiguió una [[simetría CPT]] completa, ya que la segunda capa es [[quiralidá|enantiomórfica]] —[[simetría P]]—, tien una [[flecha del tiempu]] opuesta —[[simetría T]]— i está constituía por antimateria —[[simetría C]]— debíu a una [[violación CP]] opuesta.
Nel su modelu, los dos universus nu interacionan, salvu a traviés dela acumulación local de materia cuya [[densidá]] i [[presión]] sean tan altas comu pa conectal las dos capas por meyu d’un puenti sin [[espaciu-tiempu]] entre ellas, sino con continuidá [[xeodésica]] más allá del radiu límiti pal intercambiu de massa. Sájarov llamó a estas [[singularidá gravitacional|singularidais]] «colapsu» i «anticolapsu». Son una alternativa ala pareja d’[[buracu negru]] i [[buracu blancu]] dela teoría delos [[buracu de gusanu|buracus de gusanu]]. Sájarov tamién propusu la idea dela [[gravidá inducía]] comu teoría alternativa ala [[gravidá cuántica]].
== Represión polas sus ideas antimilitaristas ==
[[Archivu:C0476-NN-Sakharov-house.jpg|thumb|Andréi Sájarov fue obrigáu a vivil nun delos apartamentus d’esti edificiu de [[Nizhni Nóvgorod]] entre 1980 i 1986. Ogañu, el su apartamentu es un museu.]]
[[Archivu:Bundesarchiv B 145 Bild-F088809-0001, Berlin, East Side Gallery.jpg|thumb|«[[Gracias, Andréi Sájarov]]», mural n’homenaji a Andréi Sájarov pintáu en 1990 sobri’l [[Muru de Berlín]].]]
[[Archivu:Andrei Sakharov-IMG 0887-raffi kojian.JPG|miniatura|Estatua d’Andréi Sájarov ena plaza Sájarov d’[[Ereván]], [[Armenia]].]]
Sájarov estaba convencíu dela importancia del su trabaju aplicáu al desendolcu delas [[arma nuclear|armas nuclearis]]. Peru, pocu a pocu i dendi finais dela década de 1950, fue adquirindu una mayor conciencia delas implicacionis realis delos sus descobrimentus i vislumbró peligus comu una guerra termonuclear o la contaminación pola radiactividá. Assina, cambió la su postura.
Duranti la década de 1960 tuvu un papel ativu contra la proliferación delas armas nuclearis i los ensayus nuclearis ena [[atmósfera]], contribuyendu al [[Tratau de Prohibición Parcial d’Ensayus Nuclearis]], firmáu en Moscú en 1963. Dendi entoncis, pola su propia convición i pola crecienti imposición del goviernu, fue alejándussi dela física nuclear aplicá pa dedicalsi más ala [[cosmología]] básica.
Un puntu d’inflexión ena opinión que tenía del goviernu soviéticu fue la su postura contraria ala carrera armamentística basá en [[misil balísticu|misilís balísticus]] con cabeças nuclearis, ena qu’estaban embueltrus los [[Estaos Uníus]] i la [[Unión Soviética]] nel apogeu dela [[Guerra Fría]]. Nuna carta secreta del 21 de juliu de 1967, empobiná al dirigenti soviéticu dela época, Sájarov defendió la necessidá d’aceutal una propuesta de renuncia bilateral alos misilís nuclearis pol peligru d’una guerra nuclear mundial. Nel manuscritu pidió tamién que la carta fuera publicá ena prensa, peru la petición fue rejeitá i la su propuesta, ignorá.
En mayu de 1968 remató un ensayu tituláu ''Progressu, coexistencia pacífica i libertá intelectual'', nel que desendilgaba las ideas d’aquella carta. El castigu nu tardó: se le prohibió investigal en qualisquier centru o laboratoriu militar dela Unión Soviética i se le quitarun los honoris consiguíus.
En 1970 colaboró ena hundación del Comité polos Derechus Humanus de Moscú. Cola passa del tiempu aumentarun la su atividá i la represión governamental. En 1972, con 51 añus, se casó cola pacifista [[Yelena Bónner]], que supusu un importanti apoyu ena su lucha.
Comu reconocimientu internacional al su esfoutu, en 1973 fue nomináu al [[Premiu Nobel dela Paz]], que recibió en 1975.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1975/sakharov/facts/ «Andrei Sakharov – Facts»], ''NobelPrize.org''. Consultau el 30 d’agostu de 2025. En inglés.</ref> El Comité Nobel lo llamó «un portavoz dela conciencia dela humanidá». Sigún la declaración del Comité, «Sájarov ha destacáu de manera convincenti que los derechus inviolabris del hombru proporcionan la única basa segura pa una cooperación internacional verdadera i duraora».
Sájarov nu recibió permissu pa salil dela Unión Soviética i recogel el premiu. La su mugel pronunció nel su nombri el discursu dela ceremonia, tituláu ''Paz, progressu i derechus humanus'', de manera semelhanti al ensayu de 1968. Nel discursu consideraba que los tres obetivus dependían unus d’otrus i que dengún d’ellus podía alcançalsi sin los otrus dos.
El discursu nu era namás una condena delas armas nuclearis. Era tamién una denuncia delas causas delas grandis amenaças contra la humanidá —l’aniquilación nuclear, la jambri, la contaminación, l’espoliu delos recursus, la superpuebración i la deshumanización— i una defensa delos adelantus científicus, las libertadis i la dissidencia.<ref>Bónner, Yelena: [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1975/sakharov-acceptance.html «Acceptance Speech»]. Premiu Nobel dela Paz, Oslo, Noruega, 10 d’avientu de 1975.</ref><ref>Sájarov, Andréi: [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1975/sakharov-lecture.html «Peace, Progress, Human Rights»]. Conferencia Nobel, Premiu Nobel dela Paz, Oslo, Noruega, 11 d’avientu de 1975.</ref>
Las ideas de Sájarov sobri’l desendolcu social lo llevarun a proponel el principiu delos [[derechus humanus]] comu basa de toa [[política]]. Ena su obra afirmaba que «el principiu de que lo que nu está prohibíu está permitíu ha entendelsi literalmenti», negandu la importancia i validá delas normas moralis o culturalis que nu estuvieran recogías enas [[lei]]s.
El 22 d’eneru de 1980 fue arrestáu polas sus protestas públicas contra la [[Guerra d’Afganistán|presencia militar soviética n’Afganistán]] i [[deportación|deportáu]] drentu dela su propia patria. Fue aisláu ena ciá de Gorki, ogañu [[Nizhni Nóvgorod]], una ciá zarrá i inacessibri palos estranjerus, i foi priváu ata de teléfonu.
El control dela [[KGB]] duró ata avientu de 1986, añu nel que [[Mijaíl Gorbachov]] encetó las sus políticas aperturistas dela [[perestroika]] i la [[glásnost]]. Gorbachov mandó instalal un teléfonu nel apartamentu de Sájarov pa comunicalsi personalmenti con elli i anuncialsi la su puesta en libertá.<ref>[http://www.ras.ru/digest/showdnews.aspx?id=338167e5-fb5e-4c78-bb39-b0fbba0f82bc «Освобождение Сахарова — La liberación de Sájarov»]. En russu.</ref>
Sájarov pudo tornal a Moscú i impulsal la creación delas primeras organizacionis políticas independentis i legalis. En marçu de 1989 fue [[elecionis legislativas dela Unión Soviética de 1989|elegíu]] diputáu independienti del nuevu cuerpu legislativu, el [[Congressu delos Diputaus del Puebru dela Unión Soviética]], creáu pa sustituil al antigu [[Sóviet Supremu dela Unión Soviética]] [[unipartidismu|unipartidista]].
En 1985 se hundarun los [[Premiu Sájarov|Premius Sájarov]], llamaus assina n’honol del físicu. Son galardonis anualis concedíus pol [[Parlamentu Uropeu]] a personas i organizacionis dedicás ala defensa delos derechus humanus i las libertadis.
En 1989 recibió’l Premiu Humanista Internacional dela Unión Internacional Humanista i Ética.
Pocu endispués murió d’un [[ataqui cardíacu]] ala edá de 68 añus. Los sus restus reposan nel cimenteriu de Vostryakóvskoye de Moscú.
En 1990, l’artista russu [[Dmitri Vrúbel]] pintó’l mural «[[Gracias, Andréi Sájarov]]» sobri los restus del [[Muru de Berlín]], n’homenaji ala su lucha polas libertadis. El mural se conserva ena [[East Side Gallery]].
== L’archivu de Sájarov ==
L’archivu delos documentus recoyíus por Sájarov fue creáu ena [[Universidá Brandeis]] en 1993 i trasladáu endispués ala [[Universidá de Harvard]].<ref>[https://web.archive.org/web/20060424051148/http://www.brandeis.edu/departments/sakharov/ «Harvard University. KGB file of Sakharov»].</ref> Los documentus fueron publicaus por [[Yale University Press]] en 2005.<ref>Rubenstein, Joshua i Alexander Gribanov, eds.: ''The KGB File of Andrei Sakharov''. New Haven, Yale University Press, 2005. ISBN 0300106815. Signatura JC599.S58 K43 2005. [http://catalog.library.georgetown.edu/search/o?SEARCH=57557418 Catálogu dela Universidá de Georgetown].</ref>
Hai una versión en lĩnia<ref>[https://web.archive.org/web/20070521130856/http://www.yale.edu/annals/sakharov/sakharov_list.htm «The KGB File of Andrei Sakharov»]. Versión en lĩnia colos testus originalis i las traduccionis al inglés.</ref> n’inglés i russu, con [[codificación de carateris]] [[Windows-1251]] i imáginis delas páxinas originalis.
La mayoría delos documentus son cartas del jefi dela [[KGB]] al [[Comité Central del Partíu Comunista dela Unión Soviética]], sobri l’atividá delos [[dissidentis]] i recomendacionis pa interpretal o silencial determináus feitus enos periódicos. Las cartas cobrin el periodu comprendíu entre 1968 i 1991. Los documentus describin la atividá de Sájarov i la d’otrus dissidentis, assina comu la d’altus dirigentis comunistas i dela propia KGB. Nu se conoci dengún archivu dela KGB disponibri enos servioris russus.
== Vel tamién ==
* [[Vitali Guínzburg]]
* [[Premiu Sájarov]]
* [[Dissidentis soviéticus]]
== Referencias ==
<references />
== Enlacis esternus ==
* [[commons:Category:Andrei Sakharov|Archivos multimédia sobri Andréi Sájarov en Wikimedia Commons]].
* [http://www.rtve.es/mediateca/videos/20091211/20-anos-muerte-andrei-sajarov/647258.shtml Sájarov nel Archivu de RTVE].
* [http://www.bibliotekar.ru/saharov/index.htm Memorias d’Andréi Sájarov]. En russu.
* [https://web.archive.org/web/20140410050740/http://www.golos-ameriki.ru/media/video/soviet-dissidents-parallels-events-people/1886709.html?z=3912&zp=1 Vídeu sobri’l Grupu d’Iniciativa pa la Defensa delos Derechus Humanus ena Unión Soviética]. En russu.
p0af3leuqjnee40vp2vkxkrd4fq75jo
144100
144099
2026-08-31T09:26:51Z
Olarcos
82
/* L’archivu de Sájarov */
144100
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de pressona}}
'''Andréi Dmítrievich Sájarov''' (en russu, Андре́й Дми́триевич Са́харов; pronunciación: [ɐnˈdrʲej ˈdmʲitrʲɪjɪvʲɪtɕ ˈsaxərəf]; [[Moscú]], 21 de mayu de 1921-14 d’avientu de 1989) fue un destacáu [[físicu nuclear]] [[Unión Soviética|soviéticu]], [[socialismu|socialista]] i ativista en favol delos [[derechus humanus]] i las libertais democráticas. Fue galardonáu col [[Premiu Nobel dela Paz]] de 1975.
== Biografía ==
Fue siju de Dmitri Ivánovich Sájarov, professol de física i pianista aficionáu, i d’Ekaterina Alekséyevna Sajárova, nacía Sofiano, d’ascendencia griega. L’umanismu i la conciencia social dela su familia definun la su personalidá. El su agüelu paternu abía síu un destacáu abogáu ena [[Imperiu russu|Rússia çarista]], cuna conciencia umanista orientá ala justicia social i l’abolición dela [[pena de muerti]]. Inque’l su bisagüelu abía síu sacerdoti ortodoxu i Sájarov fue bautizáu, l’ateísmu del su padri impidió la influencia delas ideas religiosas ena su formación i ena su vida. Malgradu essu, creía que l’universu i la vida humana son goviernaus puna huerça superior que la ciencia nu puei abarcal.<ref>Drell, Sidney D. i Sergei P. Kapitsa, eds.: ''Sakharov Remembered''. Nueva York, Springer, 1991, pp. 3 i 92.</ref>
Entró ena Facultá de Física dela [[Universidá Estatal de Moscú]] en 1938. Debíu ala [[Segunda Guerra Mundial]] se mudó a [[Asjabad]], ogañu en [[Turkmenistán]], ondi se graduó en 1941. Se dedicó ala envestigación científica nun laboratoriu dela ciá d’[[Uliánovsk]].
En 1943 se casó con Klavdia Alekséyevna Víjireva, con quien tuvu dos sijas i un iju dantis de qu'ella muriera en 1969.<ref>Drell, Sidney D. i Sergei P. Kapitsa, eds.: ''Sakharov Remembered''. Nueva York, Springer, 1991, pp. 3 i 92.</ref> Tornó a Moscú en 1945 pa estudial nel Departamentu de Física Teórica del [[Institutu de Física Lébedev]] dela [[Academia de Ciencias de Rússia]], ondi se dotoró en 1947.
Al rematal la Segunda Guerra Mundial encetó a investigal los [[rayus cósmicus]] i los sus efeutus sobri los seris vivus. A meyaus de 1948 participó nel [[programa soviéticu d’armas nuclearis]] pa construyil la [[bomba atómica]], baxu la dirección d’[[Ígor Kurchátov]]. El primer dispositivu atómicu soviéticu fue ensayáu el 29 d’agostu de 1949.
Endispués de mudal-si a [[Sarov]], nel [[óblast de Nizhni Nóvgorod]], en 1950, Sájarov tuvu un papel destacáu nel desendolcu dela [[bomba d’hidróxenu]] o bomba H. El primer despositivu de fusión soviéticu fue ensayáu el 12 d’agostu de 1953, empleandu’l diseñu [[Sloika]]. En 1953 fue elegíu miembru de plenu derechu dela [[Academia de Ciencias de Rússia]] i recibió la primera delas sus tres medallas d’[[Héroi del Trabaju Socialista]] (Герой Социалистического Труда).
Sájarov continuó’l su trabaju en Sarov. La su atividá principal fue desendolcal la primera bomba d’idróxenu soviética d’escala megatón, cun desseñu conocíu en Rússia comu «Tercera Idea de Sájarov» i nelos [[Estaos Uníus]] comu diseñu [[procesu Teller-Ulam|Teller-Ulam]]. Fue ensayá baxu’l nombri de [[RDS-37]] en 1955. Una varianti de mayor tamañu del desseñu de Sájarov fue la [[Bomba del Çar]], detoná n’otubri de 1961, con una potencia de cincuenta megatonis. Fue l’artefatu nuclear más potentienti det que se tien detonáu.
En 1950 tamién propusu una idea pa un [[reatol nuclear de fusión]] controláu, el [[tokamak]], que entá es el diseñu básicu de buena parti delos desendolcus atualis. Sájarov, xuntu con [[Ígor Tam]], propusu confinal un [[plasma]] ionizáu a una temperatura estremamenti alta medianti [[campu magnéticu|campus magnéticus]] [[toroidi|toroidalis]] pa controlal la [[fusión termonuclear]].
En 1951 inventó’l primer [[generaol magnetoimplosivu]],<ref>Sájarov, A. D.: «Magnetoimplosive generators». ''UFN'', vol. 88, núm. 4, 1966, pp. 725-734; ''Soviet Physics Uspekhi'', vol. 9, 1966, pp. 294-299.</ref> que comprimía campus magnéticus medianti [[esplosivu]]s. Llamó al dispositivu generaol MK, abreviatura de ''magnetocumulaoris''. El MK-1 radial produzía un campu magnéticu pulsáu de 25 [[megagauss]], equivalenti a 2500 [[tesla]]. El MK-2 helicoidal generó ata cien millonis d’[[amperiu]]s en 1953.
Sájarov ensayó endispués el «cañón de plasma» empulsáu por generaoris MK. Nel dispositivu, un pequeñu anillu d’aluminiu era vaporizáu por unas [[corrientis de Foucault|corrientis inducías]] gigantescas, produziendu un [[plasmoidi]] [[toru|toroidal]] estabri i autoconteníu que era empulsáu a 100 km/s.
Más alanti, Sájarov sugirió sustituyíl la [[bobina eletromagnética]] del generaol MK por un gran [[solenoidi]] [[supercondutividá|supercondutol]] pa comprimil magnéticamenti i focalizal [[ensayu nuclear|esplosionis nuclearis soterráneas]], produziendu un efetu semelhanti al delas cargas ocas usadas ena demolición i nelos misilís antiblindaji, nelas que la energía dela esplosión es empobiná i concentrá sobri l’obetivu. Sigún las sus teorías i cálculus, se podrían focalizal 10<sup>23</sup> [[protón|protonis]] por segundu sobri una superficie d’1 mm² i provocalsi la colisión de dos fazis d’esti tipu. Nu se conoci dengún esperimentu que lo demostrara.
Endispués de 1965, Sájarov tornó ala investigación básica i encetó a trabajal nelos campus dela [[física de partículas]] i la [[cosmología]].<ref>Sájarov, A. D.: «Expanding Universe and the Appearance of a Nonuniform Distribution of Matter». ''ZhETF'', vol. 49, 1965, pp. 345-358; traducción en ''JETP Letters'', vol. 22, 1966, pp. 241-249.</ref><ref>Sájarov, A. D.: [http://www.jetpletters.ac.ru/ps/1643/article_25089.pdf «Violation of CP Symmetry, C-Asymmetry and Baryon Asymmetry of the Universe»]. ''Pisma Zh. Eksp. Teor. Fiz.'', vol. 5, 1967, pp. 32-35; traducción en ''JETP Letters'', vol. 5, 1967, pp. 24-27.</ref><ref>Sájarov, A. D.: [http://www.jetpletters.ac.ru/ps/1643/article_25090.pdf «Quark-Muonic Currents and Violation of CP Invariance»]. ''Pisma Zh. Eksp. Teor. Fiz.'', vol. 5, 1967, pp. 36-39; traducción en ''JETP Letters'', vol. 5, 1967, pp. 27-30.</ref><ref>Sájarov, A. D.: «Antiquarks in the Universe», en ''Problems in Theoretical Physics'', dedicáu al trentenu aniversariu de N. N. Bogoliúbov. [[Naúka]], Moscú, 1969, pp. 35-44.</ref><ref>Sájarov, A. D. i I. D. Nóvikov: «A multisheet Cosmological model». Publicación preliminal del Institutu de Matemática Aplicá, Moscú, 1970.</ref><ref>Sájarov, A. D.: «Topological structure of elementary particles and CPT asymmetry», en ''Problems in Theoretical Physics'', dedicáu ala memoria d’I. E. Tamm. Naúka, Moscú, 1972, pp. 243-247.</ref><ref>Sájarov, A. D.: «Baryonic asymmetry of the Universe». ''ZhETF'', vol. 76, 1979, pp. 1172-1181; traducción en ''JETP Letters'', vol. 49, 1979, pp. 594-599.</ref><ref>Sájarov, A. D.: «Cosmological model of the Universe with a time vector inversion». ''ZhETF'', vol. 79, 1980, pp. 689-693; traducción en ''JETP Letters'', vol. 52, 1980, pp. 349-351.</ref>
Se centró ena explicación dela [[assimetría bariónica]] del [[universu]] i fue’l primer científicu n’introduzil dos universus, o «capas», uníus pol [[Big Bang]]. Sájarov consiguió una [[simetría CPT]] completa, ya que la segunda capa es [[quiralidá|enantiomórfica]] —[[simetría P]]—, tien una [[flecha del tiempu]] opuesta —[[simetría T]]— i está constituía por antimateria —[[simetría C]]— debíu a una [[violación CP]] opuesta.
Nel su modelu, los dos universus nu interacionan, salvu a traviés dela acumulación local de materia cuya [[densidá]] i [[presión]] sean tan altas comu pa conectal las dos capas por meyu d’un puenti sin [[espaciu-tiempu]] entre ellas, sino con continuidá [[xeodésica]] más allá del radiu límiti pal intercambiu de massa. Sájarov llamó a estas [[singularidá gravitacional|singularidais]] «colapsu» i «anticolapsu». Son una alternativa ala pareja d’[[buracu negru]] i [[buracu blancu]] dela teoría delos [[buracu de gusanu|buracus de gusanu]]. Sájarov tamién propusu la idea dela [[gravidá inducía]] comu teoría alternativa ala [[gravidá cuántica]].
== Represión polas sus ideas antimilitaristas ==
[[Archivu:C0476-NN-Sakharov-house.jpg|thumb|Andréi Sájarov fue obrigáu a vivil nun delos apartamentus d’esti edificiu de [[Nizhni Nóvgorod]] entre 1980 i 1986. Ogañu, el su apartamentu es un museu.]]
[[Archivu:Bundesarchiv B 145 Bild-F088809-0001, Berlin, East Side Gallery.jpg|thumb|«[[Gracias, Andréi Sájarov]]», mural n’homenaji a Andréi Sájarov pintáu en 1990 sobri’l [[Muru de Berlín]].]]
[[Archivu:Andrei Sakharov-IMG 0887-raffi kojian.JPG|miniatura|Estatua d’Andréi Sájarov ena plaza Sájarov d’[[Ereván]], [[Armenia]].]]
Sájarov estaba convencíu dela importancia del su trabaju aplicáu al desendolcu delas [[arma nuclear|armas nuclearis]]. Peru, pocu a pocu i dendi finais dela década de 1950, fue adquirindu una mayor conciencia delas implicacionis realis delos sus descobrimentus i vislumbró peligus comu una guerra termonuclear o la contaminación pola radiactividá. Assina, cambió la su postura.
Duranti la década de 1960 tuvu un papel ativu contra la proliferación delas armas nuclearis i los ensayus nuclearis ena [[atmósfera]], contribuyendu al [[Tratau de Prohibición Parcial d’Ensayus Nuclearis]], firmáu en Moscú en 1963. Dendi entoncis, pola su propia convición i pola crecienti imposición del goviernu, fue alejándussi dela física nuclear aplicá pa dedicalsi más ala [[cosmología]] básica.
Un puntu d’inflexión ena opinión que tenía del goviernu soviéticu fue la su postura contraria ala carrera armamentística basá en [[misil balísticu|misilís balísticus]] con cabeças nuclearis, ena qu’estaban embueltrus los [[Estaos Uníus]] i la [[Unión Soviética]] nel apogeu dela [[Guerra Fría]]. Nuna carta secreta del 21 de juliu de 1967, empobiná al dirigenti soviéticu dela época, Sájarov defendió la necessidá d’aceutal una propuesta de renuncia bilateral alos misilís nuclearis pol peligru d’una guerra nuclear mundial. Nel manuscritu pidió tamién que la carta fuera publicá ena prensa, peru la petición fue rejeitá i la su propuesta, ignorá.
En mayu de 1968 remató un ensayu tituláu ''Progressu, coexistencia pacífica i libertá intelectual'', nel que desendilgaba las ideas d’aquella carta. El castigu nu tardó: se le prohibió investigal en qualisquier centru o laboratoriu militar dela Unión Soviética i se le quitarun los honoris consiguíus.
En 1970 colaboró ena hundación del Comité polos Derechus Humanus de Moscú. Cola passa del tiempu aumentarun la su atividá i la represión governamental. En 1972, con 51 añus, se casó cola pacifista [[Yelena Bónner]], que supusu un importanti apoyu ena su lucha.
Comu reconocimientu internacional al su esfoutu, en 1973 fue nomináu al [[Premiu Nobel dela Paz]], que recibió en 1975.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1975/sakharov/facts/ «Andrei Sakharov – Facts»], ''NobelPrize.org''. Consultau el 30 d’agostu de 2025. En inglés.</ref> El Comité Nobel lo llamó «un portavoz dela conciencia dela humanidá». Sigún la declaración del Comité, «Sájarov ha destacáu de manera convincenti que los derechus inviolabris del hombru proporcionan la única basa segura pa una cooperación internacional verdadera i duraora».
Sájarov nu recibió permissu pa salil dela Unión Soviética i recogel el premiu. La su mugel pronunció nel su nombri el discursu dela ceremonia, tituláu ''Paz, progressu i derechus humanus'', de manera semelhanti al ensayu de 1968. Nel discursu consideraba que los tres obetivus dependían unus d’otrus i que dengún d’ellus podía alcançalsi sin los otrus dos.
El discursu nu era namás una condena delas armas nuclearis. Era tamién una denuncia delas causas delas grandis amenaças contra la humanidá —l’aniquilación nuclear, la jambri, la contaminación, l’espoliu delos recursus, la superpuebración i la deshumanización— i una defensa delos adelantus científicus, las libertadis i la dissidencia.<ref>Bónner, Yelena: [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1975/sakharov-acceptance.html «Acceptance Speech»]. Premiu Nobel dela Paz, Oslo, Noruega, 10 d’avientu de 1975.</ref><ref>Sájarov, Andréi: [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1975/sakharov-lecture.html «Peace, Progress, Human Rights»]. Conferencia Nobel, Premiu Nobel dela Paz, Oslo, Noruega, 11 d’avientu de 1975.</ref>
Las ideas de Sájarov sobri’l desendolcu social lo llevarun a proponel el principiu delos [[derechus humanus]] comu basa de toa [[política]]. Ena su obra afirmaba que «el principiu de que lo que nu está prohibíu está permitíu ha entendelsi literalmenti», negandu la importancia i validá delas normas moralis o culturalis que nu estuvieran recogías enas [[lei]]s.
El 22 d’eneru de 1980 fue arrestáu polas sus protestas públicas contra la [[Guerra d’Afganistán|presencia militar soviética n’Afganistán]] i [[deportación|deportáu]] drentu dela su propia patria. Fue aisláu ena ciá de Gorki, ogañu [[Nizhni Nóvgorod]], una ciá zarrá i inacessibri palos estranjerus, i foi priváu ata de teléfonu.
El control dela [[KGB]] duró ata avientu de 1986, añu nel que [[Mijaíl Gorbachov]] encetó las sus políticas aperturistas dela [[perestroika]] i la [[glásnost]]. Gorbachov mandó instalal un teléfonu nel apartamentu de Sájarov pa comunicalsi personalmenti con elli i anuncialsi la su puesta en libertá.<ref>[http://www.ras.ru/digest/showdnews.aspx?id=338167e5-fb5e-4c78-bb39-b0fbba0f82bc «Освобождение Сахарова — La liberación de Sájarov»]. En russu.</ref>
Sájarov pudo tornal a Moscú i impulsal la creación delas primeras organizacionis políticas independentis i legalis. En marçu de 1989 fue [[elecionis legislativas dela Unión Soviética de 1989|elegíu]] diputáu independienti del nuevu cuerpu legislativu, el [[Congressu delos Diputaus del Puebru dela Unión Soviética]], creáu pa sustituil al antigu [[Sóviet Supremu dela Unión Soviética]] [[unipartidismu|unipartidista]].
En 1985 se hundarun los [[Premiu Sájarov|Premius Sájarov]], llamaus assina n’honol del físicu. Son galardonis anualis concedíus pol [[Parlamentu Uropeu]] a personas i organizacionis dedicás ala defensa delos derechus humanus i las libertadis.
En 1989 recibió’l Premiu Humanista Internacional dela Unión Internacional Humanista i Ética.
Pocu endispués murió d’un [[ataqui cardíacu]] ala edá de 68 añus. Los sus restus reposan nel cimenteriu de Vostryakóvskoye de Moscú.
En 1990, l’artista russu [[Dmitri Vrúbel]] pintó’l mural «[[Gracias, Andréi Sájarov]]» sobri los restus del [[Muru de Berlín]], n’homenaji ala su lucha polas libertadis. El mural se conserva ena [[East Side Gallery]].
== L’archivu de Sájarov ==
L’archivu delos documentus recoyíus por Sájarov fue creáu ena [[Nuversidá Brandeis]] en 1993 i trasladáu endispués ala [[Nuversidá de Harvard]].<ref>[https://web.archive.org/web/20060424051148/http://www.brandeis.edu/departments/sakharov/ «Harvard University. KGB file of Sakharov»].</ref> Los documentus fueron publicaus por [[Yale University Press]] en 2005.<ref>Rubenstein, Joshua i Alexander Gribanov, eds.: ''The KGB File of Andrei Sakharov''. New Haven, Yale University Press, 2005. ISBN 0300106815. Signatura JC599.S58 K43 2005. [http://catalog.library.georgetown.edu/search/o?SEARCH=57557418 Catálogu dela Universidá de Georgetown].</ref>
Hai una versión en lĩnia<ref>[https://web.archive.org/web/20070521130856/http://www.yale.edu/annals/sakharov/sakharov_list.htm «The KGB File of Andrei Sakharov»]. Versión en lĩnia colos testus originalis i las traduccionis al inglés.</ref> n’inglés i russu, con [[codificación de carateris]] [[Windows-1251]] i imáginis delas páxinas originalis.
La mayoría delos documentus son cartas del jefi dela [[KGB]] al [[Comité Central del Partíu Comunista dela Unión Soviética]], sobri l’atividá delos [[dissidentis]] i recomendacionis pa interpretal o silencial determináus feitus enos periódicos. Las cartas cobrin el periodu comprendíu entre 1968 i 1991. Los documentus describin la atividá de Sájarov i la d’otrus dissidentis, assina comu la d’altus dirigentis comunistas i dela propia KGB. Nu se conoci dengún archivu dela KGB disponibri enos servioris russus.
== Vel tamién ==
* [[Vitali Guínzburg]]
* [[Premiu Sájarov]]
* [[Dissidentis soviéticus]]
== Referencias ==
<references />
== Enlacis esternus ==
* [[commons:Category:Andrei Sakharov|Archivos multimédia sobri Andréi Sájarov en Wikimedia Commons]].
* [http://www.rtve.es/mediateca/videos/20091211/20-anos-muerte-andrei-sajarov/647258.shtml Sájarov nel Archivu de RTVE].
* [http://www.bibliotekar.ru/saharov/index.htm Memorias d’Andréi Sájarov]. En russu.
* [https://web.archive.org/web/20140410050740/http://www.golos-ameriki.ru/media/video/soviet-dissidents-parallels-events-people/1886709.html?z=3912&zp=1 Vídeu sobri’l Grupu d’Iniciativa pa la Defensa delos Derechus Humanus ena Unión Soviética]. En russu.
f5rszfrorgh449wanlbe1x2p8x7bn3z