Güiquipedia extwiki https://ext.wikipedia.org/wiki/G%C3%BCiquipedia:Port%C3%A1 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Mediu Especial Caraba Usuario Usuario caraba Güiquipedia Güiquipedia caraba Archivu Archivu caraba MediaWiki MediaWiki caraba Prantilla Prantilla caraba Ayua Ayua caraba Categoría Categoría caraba TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión Valladolís 0 3831 144144 141937 2026-09-11T23:31:15Z Lojwe 13012 144144 wikitext text/x-wiki {{Pol acabijal}}{{Ficha de entidad subnacional}} '''Valladolís''' [[IPA|[βaʎað̪oˈli]]] (de horma oficial i en [[castellanu]] ''Valladolid'' [[IPA|[baʎaðoˈlið]]] ), tamién mentau de horma populal comu ''Pucela'', es un monicipiu, capital dela [[Provincia de Valladolís|provincia omónima]], i sedi delas [[Cortes de Castilla i León|Cortes]] i la [[Junta de Castilla i León|Junta]] de Castilla i León. S'assitiá nel centru dela [[Submeseta norti|Sumeseta norti]], en vera los ríus [[Ríu Pisuerga|Pisuerga]] i [[Ríu Esgueva|Esgueva]]. Es la mayol cidá dela [[Castilla i León|comunidá utónoma de Castilla i Lión]], i la 13º mayol [[ciá|cidá]] d'[[España]], con 297.775 abitantis i cona puebración ena su aria urbana de 407.148 abitantis.<ref>{{Cita web|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2911|título=Población por capitales de provincia y sexo.(2911)|fechaacceso=2023-09-30|sitioweb=INE|idioma=es}} </ref> == Toponimia == El su origi es desconociu. == Geografía física == === Sitación === Valladolís s'assitia nel centru dela Sumeseta norti, nel valli del ríu Pisuerga. Geográficamenti s'assitia nel centru dela [[provincia de Valladolís]] i dela Comunidá Utónoma de [[Castilla i León|Castilla i Lión]]. El su términu monicipal arraya colos monecipius de [[Cabezón de Pisuerga]], [[Santovenia de Pisuerga]], [[Cigales]], [[Fuensaldaña]], [[Mucientes|Mucientis]], [[Villalba de los Alcores]], [[Valdenebro de los Valles]], [[La Mudarra]], [[Peñaflor de Hornija]] i [[Villanubla]] al norti; Con [[Zaratán]], [[Arroyu dela Encomienda|Arroyo de la Encomienda]] i [[Simancas]] al ponienti; [[Villanueva de Duero]], [[Viana de Cega]], [[Boecillo]], [[Laguna de Duero]] i [[La Cistérniga]] al sul; i [[Renedo de Esgueva]] i [[Castronuevo de Esgueva]] al salienti. ===Idrografia=== El [[Ríu Esgueva|ríu Esgueva]] desemboca nel [[Ríu Pisuerga|ríu Pisuerga]] en Valladolís. Cerca dela cidá, varius ríus desembocan nel [[Ríu Dueru|Dueru]], encruíu el Pisuerga == Estoria == === Edá Media === La villa hue repuebrau nel [[sigru XI]] pol [[Condi Ansurez]]. ===Edá Moerna=== [[File:Palacio_Real_de_Valladolid._Portada.jpg|220x124px|thumb|right|Palacio Real de Valladolís, residencia del emperaol Helipi III]] Nel añu [[1601]], el Rei [[Helipi III]] muó la Corti de [[Mairil]] a Valladolís, convirtiendu la villa ena capital d'España. Cincu añus dispués, en [[1606]], la Corti golvió a [[Mairil]].<ref>{{Cita web|url=https://www.elnortedecastilla.es/valladolid/valladolid-dejo-capital-20200304105428-nt.html|título=El día que Valladolid dejó de ser capital de España, hace 414 años|títulotrad=El día que Valladolis dexó de sel capital d'España, hazi 414 añus|fechaacceso=2023-09-24|apellido=Quintana|nombre=Sonia|fecha=2020-03-04|sitioweb=El Norte de Castilla|idioma=es}}</ref> ==Geografía umana == === Olganiçación territorial === Valladolís s'alcuentra devidía en dozi destritus, sin nombri i numeraus del unu al dozi.<ref>{{Cita web|url=https://www.valladolid.es/es/temas/hacemos/observatorio-urbano-datos-estadisticos-ciudad/datos-estadisticos-temas/division-territorial-ciudad-mapas|título=División territorial de la ciudad. Mapas|títulotrad=Devisión territorial dela cidá. Mapas|fechaacceso=2023-10-19|archive-date=2023-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005095624/https://www.valladolid.es/es/temas/hacemos/observatorio-urbano-datos-estadisticos-ciudad/datos-estadisticos-temas/division-territorial-ciudad-mapas|dead-url=yes}}</ref> {| class="wikitable" |+Destritus de Valladolís !Nombri !Barrius qu'horman el destritu |- |''Distrito 1'' |Centro (Plaza Mayor) |- |''Distrito 2'' |Barriada de la guardia Civil, Paseo Zorrilla (bajo), Gamazo |- |''Distrito 3'' |Caño Argales |- |''Distrito 4'' |Delicias, Polígono San Cristobal |- |''Distrito 5'' |Centro (Cantarranas, Plaza España, Universidad) |- |''Distrito 6'' |Circular, Las Flores, Páramo de San Isidro, Pajarillos Vadillos, |- |''Distrito 7'' |Batallas, Belén, La Pilarica, San Juán |- |''Distrito 8'' |Barrio España, Hospital, La Rondilla, San Pedro Regalado |- |''Distrito 9'' |Centro (San Miguél, San Nicolás, San Pablo) |- |''Distrito 10'' |Arturo Eyries, Girón, Huerta del Rey, Parquesol, La Victoria |- |''Distrito 11'' |Covaresa, Cuatro de Marzo, La Rubia, Parque Alameda, Paseo Zorrilla (Alto) |- |''Distrito 12'' |La Overuela, Navabuena, Pinar de Antequera, Puente Duero |} === Demografía === <timeline> Colors= id:a value:gray(0.9) id:b value:gray(0.7) id:c value:rgb(1,1,1) id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:750 height:350 PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:400000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:b increment:50000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:a increment:10000 start:0 BackgroundColors = canvas:c BarData= bar:1842 text:1842 bar:1857 text:1857 bar:1877 text:1877 bar:1887 text:1887 bar:1900 text:1900 bar:1910 text:1910 bar:1920 text:1920 bar:1930 text:1930 bar:1940 text:1940 bar:1950 text:1950 bar:1960 text:1960 bar:1970 text:1970 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 PlotData= color:d width:20 align:left bar:1842 from:0 till: 19191 bar:1857 from:0 till: 41943 bar:1877 from:0 till: 54789 bar:1887 from:0 till: 64813 bar:1900 from:0 till: 70951 bar:1910 from:0 till: 72114 bar:1920 from:0 till: 76791 bar:1930 from:0 till: 91089 bar:1940 from:0 till: 116024 bar:1950 from:0 till: 124212 bar:1960 from:0 till: 151807 bar:1970 from:0 till: 236341 bar:1981 from:0 till: 330242 bar:1991 from:0 till: 345891 bar:2001 from:0 till: 316580 bar:2011 from:0 till: 313437 bar:2017 from:0 till: 299715 bar:2018 from:0 till: 298866 PlotData= bar:1842 at: 19191 fontsize:s text: 19&nbsp;191 shift:(-10,5) bar:1857 at: 41943 fontsize:s text: 41&nbsp;943 shift:(-10,5) bar:1877 at: 54789 fontsize:s text: 54&nbsp;789 shift:(-10,5) bar:1887 at: 64813 fontsize:s text: 64&nbsp;813 shift:(-10,5) bar:1900 at: 70951 fontsize:s text: 70&nbsp;951 shift:(-15,5) bar:1910 at: 72114 fontsize:s text: 72&nbsp;114 shift:(-15,5) bar:1920 at: 76791 fontsize:s text: 76&nbsp;791 shift:(-15,5) bar:1930 at: 91089 fontsize:s text: 91&nbsp;089 shift:(-15,5) bar:1940 at: 116024 fontsize:s text: 116&nbsp;024 shift:(-15,5) bar:1950 at: 124212 fontsize:s text: 124&nbsp;212 shift:(-15,5) bar:1960 at: 151807 fontsize:s text: 151&nbsp;807 shift:(-15,5) bar:1970 at: 236341 fontsize:s text: 236&nbsp;341 shift:(-15,5) bar:1981 at: 330242 fontsize:s text: 330&nbsp;242 shift:(-15,5) bar:1991 at: 345891 fontsize:s text: 330&nbsp;700 shift:(-15,5) bar:2001 at: 316580 fontsize:s text: 316&nbsp;580 shift:(-15,5) bar:2011 at: 313437 fontsize:S text: 313&nbsp;437 shift:(-15,5) bar:2017 at: 299715 fontsize:S text: 299&nbsp;715 shift:(-15,5) bar:2018 at: 298866 fontsize:S text: 298&nbsp;866 shift:(-15,5) </timeline><ref>{{Cita web|url=https://www.ine.es/consul/serie.do?s=DPOP22387&c=2&nult=0|título=INEbase. CONSUL|fechaacceso=2023-09-30|sitioweb=www.ine.es}}</ref> == Trasporti i comunicacionis == === Trasporti entreurbanu === ==== Carreteras ==== [[File:Autovía_de_Castilla.JPG|220x124px|thumb|right|L'utovía A-62 al su passu por Valladolís]] Varias utovías tienin nacencia i trasvessan el monecipiu. Las utovías [[A-60]], [[A-11]] i [[N-601]] tienin nacencia en Valladolís. L'utovía de cercunvalación [[VA-30]] arroea el monicipiu. I l'utovía [[A-62]] trasvessa pol ponienti, de norti a sul. ==== Herrocarril ==== [[Archivu:Valladolid - Campo Grande station.JPG|miniaturadeimagen|Entrá de la Estación de trenes Valladolid - Campo Grande. ]] La cidá tien una estacion de trenis, l'[[Estación Valladolid-Campo Grande]] (tamién mentau comu ''Estación del Norte''), con servicius qu'enganchan colos monicipius dela provincia, dela comunidá i d'España.<ref>{{Cita web|url=https://www.adif.es/w/10600-valladolid-c.grande?pageFromPlid=335|título=10600 Valladolid-C.Grande - Adif|fechaacceso=2023-10-06|sitioweb=www.adif.es}}</ref> El sapeaderu [[Valladolid-Universidad]] da serviciu al campus nuversitariu Miguel Delibes i alos barrius de La Pilarica i Belén. Nesti sapeaeru paran angunus servicius de trenis regionalis i ''Media Distancia''. qu'enganchan Valladolís con [[Palencia]], [[León|Lión]], [[Mairil]], [[Xixón]] i [[Santandel]].<ref>{{Cita web|url=https://www.adif.es/w/10610-valladolid-univers.?tipoBusqueda=proximasSalidas&pageFromPlid=335|título=10610 Valladolid Univers. - Adif|fechaacceso=2023-10-06|sitioweb=www.adif.es}}</ref> Una segundera estación, l'[[Estación Valladolíd-La Esperanza]] (antigamenti mentau ''Estación de Ariza''), hormava parti dela liña Valladolid - Ariza, que enganchava la cidá cona puebración d'[[Ariza]], ena provincia de Çaragoça. La liña afechó en 1994, i ogañu sólu el cachu hata la hábrica Fasa-Renaul s'alcuentra en enhuncionamientu pal trasporti de cochis.<ref>{{Cita web|url=http://www.abuaf.com/ariza/index.htm|título=ABUAF - Ferrocarril Valladolid - Ariza|fechaacceso=2023-10-06|sitioweb=www.abuaf.com|archive-date=2023-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230527235246/http://abuaf.com/ariza/index.htm|dead-url=yes}}</ref> L'estación es sedi dela Asociación Vallisoletana de Amigos del Ferrocarril (ASVAFER).<ref>{{Cita web|url=https://asvafer.es/|título=ASVAFER. Presentación|fechaacceso=2023-10-06|sitioweb=asvafer.es}}</ref> ===== Alta velocidá ===== El tren d'alta velocidá llegó el 22 de diziembri de 2007, cona costrución e inaguración dela liña [[LAV Madrid-Segovia-Valladolid|Madrid-Segovia-Valladolid]].<ref>{{Cita web|url=https://www.adifaltavelocidad.es/l%C3%ADnea-madrid-valladolid|título=Línea Madrid - Valladolid - Adif - AV - Adif|fechaacceso=2023-10-06|sitioweb=www.adifaltavelocidad.es}}</ref> Una segundera liña ([[LAV Valladolid-Palencia-León|Valladolid-Palencia-León]]) abrió el 30 de setiembri de 2015, enganchandu Valladolís con [[León|Lión]].<ref>{{Cita web|url=https://www.adifaltavelocidad.es/l%C3%ADnea-valladolid-le%C3%B3n|título=Línea Valladolid - León - Adif - AV - Adif|fechaacceso=2023-10-06|sitioweb=www.adifaltavelocidad.es}}</ref> ==== Otobús ==== L'[[Estación de Autobuses de Valladolid]] opera varias liñas nel ária metropolitana i sotras capitalis nacionalis. ==== Trasporti airiu ==== L'[[Aeropuerto de Villanubla]], assitiau nel monicipiu de [[Villanubla]], es el más cercanu ala cidá (solu a 10<small>kms</small> de distancias).<ref>{{Cita web|url=https://www.aena.es/es/valladolid.html|título=Página Principal {{!}} Aeropuerto de Valladolid {{!}} Aena|fechaacceso=21 de Mayu de 2023|sitioweb=www.aena.es|idioma=es}}</ref> === Trasporti urbanu === ===== Otobús ===== El primel serviciu d'otobús urbanu escomençó a enhuncional el 23 de juñu de [[1928]], momentu enque las liñas de [[Trenvía de Valladolís|trenvía]] d'aquel entoncis nu eran suficientis pal trasporti urbanu. La liña (Plaza Mayor - Delicias) era propiedá del impresariu peñafielensi [[Cipriano Díez Platero]]. Alo largu dela década de 1930, las liñas de trenvía huerun restituías hata desparecel en 1933.<ref>{{Cita web|url=https://www.elnortedecastilla.es/valladolid/el-cronista/camino-baches-autobuses-20200623182929-nt.html|título=Un camino de baches para los autobuses urbanos|fechaacceso=2023-09-30|apellido=Berzal|nombre=Enrique|fecha=2020-06-23|sitioweb=El Norte de Castilla|idioma=es}}</ref> L'impresa monicipal [[Auvasa]] (''Autobuses Urbanos de Valladolid'', S. A.) opera los otobusis monicipalis dendi [[1982]].<ref>{{Cita web|url=http://www.auvasa.es/|título=Auvasa. Página Principal.|fechaacceso=2023-09-24|sitioweb=www.auvasa.es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.eldiadevalladolid.com/noticia/Z6C8A70C7-B259-7FF8-9C33C2D565C01E05/202211/los-40-anos-de-los-autobuses-de-auvasa-resumidos-en-un-libro|título=Los 40 años de los autobuses de Auvasa, resumidos en un libro|títulotrad=Los 40 añus delos otobusis d'Auvasa, resumius nun libru|fechaacceso=2023-09-24|apellido=Valladolid|nombre=El Día de|fecha=2022-11-23|sitioweb=El Día de Valladolid|idioma=spanish}}</ref> Dendi 2018 cuenta con 20 liñas ordinarias (2 d'ellas roalis), 5 liñas noturnas (mentaus ''Buho''), 9 liñas alos políganus endustrialis con serviciu solu los diás laboralis, 7 liñas ''matinales'' con servicius solu los días laboralis, 2 liñas (mentaus ''Lanzaderas'') al [[campus nuversitariu Miguél Delibes]], i 6 liñas especialis (mentaus ''Futbol'') con serviciu duranti los partíus de [[fubu]] nel [[estadiu José Zorrilla]] .<ref>{{Cita web|url=https://diariodevalladolid.elmundo.es/articulo/valladolid/reordenacion-lineas-auvasa-entrara-funcionamiento-2-enero-subida-precios-tarifas-2018/20171201195335238779.html|título=La reordenación de líneas de Auvasa entrará en funcionamiento el 2 de enero sin subida de precios en las tarifas de 2018|fechaacceso=2023-09-30|apellido=Valladolid|nombre=Diario de|fecha=2017-12-01|sitioweb=Diario de Valladolid|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.auvasa.es/auv_lineas.asp|título=Auvasa. Líneas.|fechaacceso=2023-09-30|sitioweb=www.auvasa.es|archive-date=2018-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118144417/http://www.auvasa.es/auv_lineas.asp|dead-url=yes}}</ref> == Economía == L'endustria más importanti es l'utomotriz. Dos impresas tien fábricas nel monicipiu: Fasa-Renault i [[Michelín]]. == Política == === Almenistración utonómica === Castilla i Lión nu tien capital oficial, peru dendi [[2007]] es sedi delas [[Cortes de Castilla y León]] i dendi [[1980]] dela [[Junta de Castilla y León]].<ref>{{Cita web|url=https://www.europapress.es/nacional/noticia-alrededor-200-invitados-acompanaran-hoy-reyes-inauguracion-cortes-castilla-leon-20071114075304.html|título=Alrededor de 200 invitados acompañarán hoy a los Reyes en la inauguración de las Cortes de Castilla y León|títulotrad=Al reol de 200 convidaus acompañarán oi alos Reyis ena inaguración delas Cortes de Castilla y León|fechaacceso=2023-09-24|apellido=Press|nombre=Europa|fecha=2007-11-14|sitioweb=www.europapress.es}}</ref> === Almenistración provincial === Valladolís es sedi dela [[Diputación de Valladolid|Diputación Provincial de Valladolid]], assitiau nel [[Palacio Pimentel]].<ref>{{Cita web|url=https://www.diputaciondevalladolid.es/nuestro-edificio-el-palacio-de-pimentel|título=Nuestro edificio "El Palacio de Pimentel" - Diputación de Valladolid Diputación de Valladolid|títulotrad=El muestru edificiu "El Palacio Pimentel" - Deputación de Valladolís|fechaacceso=21 de Mayu de 2023|sitioweb=www.diputaciondevalladolid.es|idioma=es|archive-date=2023-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306133844/https://www.diputaciondevalladolid.es/nuestro-edificio-el-palacio-de-pimentel|dead-url=yes}}</ref> ===Almenistración monicipal=== El gobielnu monicipal s'alcuentra ena [[Ayuntamiento de Valladolid|Casa Consistorial]], ena [[Plaza Mayor (Valladolid)|Plaza Mayor]]. El alcaldi d'ogañu es [[Jesús Julio Carnero García]].<ref>{{Cita web|url=https://diariodevalladolid.elmundo.es/articulo/valladolid/valladolid-estrena-cuarto-alcalde-democracia-jesus-julio-carnero/20230617121348466026.html|título=Valladolid estrena el cuarto alcalde de la democracia: Jesús Julio Carnero|títulotrad=Valladolís estrena el quartu alcaldi dela democracia: Jesús Julio Carnero|fechaacceso=2023-09-24|apellido=Valladolid|nombre=Diario de|fecha=2023-06-17|sitioweb=Diario de Valladolid|idioma=es}}</ref> {| class="wikitable" |+Alcaldis dendi las [[elecionis de 1979]]<ref>{{Cita web|url=https://www.elespanol.com/castilla-y-leon/region/valladolid/20220215/saturnino-gomez-oscar-puente-alcaldes-gobernado-valladolid/648935283_0.html|título=De Saturnino Gómez a Óscar Puente: estos son los alcaldes que han gobernado Valladolid|títulotrad=De Saturnino Gómez a Óscar Puente: estus sonin los alcaldis qu'án governau Valladolid|fechaacceso=2023-09-24|fecha=2022-02-15|sitioweb=El Español|idioma=es}}</ref> !Periodu !Nombri !Partíu |- |1979 - 1983 | rowspan="5" |[[Tomás Rodriguez Bolaños]] | rowspan="5" |[[Partido Socialista Obrero Español|Partido Socialista Obrero Español (PSOE)]] |- |1983 - 1987 |- |1987 -1991 |- |1991 - 1995 |- |1995 - 1999 |- |1999 - 2003 | rowspan="4" |[[Francisco Javier León de la Riva]] | rowspan="5" |[[Partido Popular|Partido Popular (PP)]] |- |2003 - 2007 |- |2007 - 2011 |- |2011 - 2015 |- |2015 |[[Mercedes Cantalapiedra Álvarez]] |- |2015 - 2019 | rowspan="2" |[[Óscar Puente Santiago]] | rowspan="2" |[[Partido Socialista Obrero Español|Partido Socialista Obrero Español (PSOE)]] |- |2019 - 2023 |- |2023 |[[Jesús Julio Carnero García]] |[[Partido Popular|Partido Popular (PP)]] |} == Educación == Tres nuversidais tien la cidá: * [[Archivu:Valladolid 252 modified.JPG|miniaturadeimagen|Fachá Barroca dela Universidad de Valladolid]]La [[Universidad de Valladolid]], L'estitución más importanti dela cidá i la provincia . * La [[Universidad Europea Miguél de Cervantes]] * La [[Universidad Isabel I]] == Coltura == === Archivus === * L'archivu monicipal === Cini === ==== SEMINCI ==== La [[SEMINCI]] (''Semana Internacional del Cine'' en castellanu) es un festival celebrau dendi 1956.<ref>{{Cita web|url=https://www.seminci.es/un-recorrido-por-el-pasado/|título=Un recorrido por el pasado|títulotrad=Un recorríu pol passau|fechaacceso=21 de Mayu de 2023|sitioweb=SEMINCI|idioma=es-ES|archive-date=2023-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230510035836/https://www.seminci.es/un-recorrido-por-el-pasado/|dead-url=yes}}</ref> === Museus === [[Archivu:Museo de la ciencia valladolid2.JPG|miniaturadeimagen|derecha|Museu dela Cencia de Valladolís, construiu nel añu 2003]] Valladolís cuenta con importantis museus: * [[Museu Nacional d'Escultura]] * [[Museu de Valladolís]] * [[Museu dela Cencia de Valladolís|Museu dela Cencia]] * [[Museu d'Arti Oriental]] * [[Museu d'Arti Contemporañu Español Patio Herreriano]] * Museus dela [[Nuversidá de Valladolís]]: ** [[Museu d'Arti Africanu Arellano Alonso]] ** Museu de Cencias Naturalis ** Museu Anatómicu ** [[Museu dela Nuversidá de Valladolís]] === Teatrus === [[Archivu:Teatro Zorrilla.jpg|miniaturadeimagen|derecha|Teatro Zorrilla ena Plaza Mayor]] * [[Teatru Calderón (Valladolid)|Teatru Calderón]] * [[Teatru Zorrilla (Valladolid)|Teatru Zorrilla]] === Eventus colturalis i festivalis === * Teatru de Calli * San Pedro Regalado == Cidais ermanás == * [[Morelia]], Méjicu * [[Lille]] {{FRA}} * [[Orlando]] {{USA}} * [[Florencia]] {{ITA}} * [[Lecce]] {{ITA}}<ref>{{Cita web|url=https://www.info.valladolid.es/blog/plaza-ciudades-hermanas/|título=La plaza de las Ciudades Hermanas de Valladolid|títulotrad=La praça delas ciáis germanás de Valladolís|fechaacceso=21 de Mayu de 2013|fecha=2019-11-25|sitioweb=Blog Cultura y Turismo|idioma=es}}</ref> == Referencias == {{Listaref}} {{Capitalis de provincia d'España}} == Atijus p'ahuera == {{Commonscat|Valladolid}} * [https://www.valladolid.es/es Página web del Ayuntamientu de Valladolís] [[Categoría:Monecipius dela provincia Valladolís]] [[Categoría:Província e Valladolí]] 8rgdekclefbfzvta9je0pj84am9x6gh