Güiquipedia extwiki https://ext.wikipedia.org/wiki/G%C3%BCiquipedia:Port%C3%A1 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Mediu Especial Caraba Usuario Usuario caraba Güiquipedia Güiquipedia caraba Archivu Archivu caraba MediaWiki MediaWiki caraba Prantilla Prantilla caraba Ayua Ayua caraba Categoría Categoría caraba TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión Usuario:Olarcos 2 3582 144252 144236 2026-09-19T12:38:05Z Olarcos 82 /* Los mis endirguis */ 144252 wikitext text/x-wiki {{#babel:es|ext|pt-5|en-4|de-3|fr-3|it-3|ro-3|cat-2|la-2|ru-1|zh-1}} Bien-llegáus ala mi página d'ussuariu. Si algunu quieri empuntal-mi algún mensagi, que si es mestel gasti la [[Usuariu Caraba:Olarcos|çona de caraba]] desta mesma página de gastaol. {{Usuárius/Güiquipedista}} {{Usuárius/Ortugrafia}} == Los mis endirguis == {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 style="width:60%;text-align:center;clear:all; margin-left:3px;" |- !Align=left bgcolor=black style="color:white"|&nbsp;Creaus&nbsp;<small></small> |- | <div [[style=" height:600px; font-size:90%;overflow: auto;"> *[[Salé]] *[[Abdelá Taia]] *[[David Burtka]] *[[Salzburgu]] *[[Miguel Servet]] *[[María Moliner]] *[[Nuversidá de Çaragoça]] *[[Óscar Latas Alegre]] *[[Ara Malikian]] *[[Nuversidá de Zúrich]] *[[Nelio Biedermann]] *[[Andréi Sájarov]] *[[Asjabad]] *[[Fogu]] *[[Cidade Velha]] *[[Dracaena draco]] *[[Macaronesia]] *[[Isla de Santiagu]] *[[Imperiu Español]] *[[Juana Inés de la Cruz]] *[[Via Transilvanica]] *[[Bakú]] *[[Luis de Góngora]] *[[Nuversidá de Oxford]] *[[Nuversidá de Cambridge]] *[[Dámaso Alonso]] *[[Vicente Aleixandre]] *[[Nuversidá Politénica de Mairil]] *[[Tiflis]] *[[Reikiavik]] *[[Covilhã]] *[[Beira Baxa]] *[[Guarda]] *[[Cannes]] *[[Festival de Cini de Cannes]] *[[Cristian Mungiu]] *[[Diana Gómez]] *[[José de Alencar]] *[[Machado de Assis]] *[[Roger Escapa Farrés]] *[[Eça de Queiroz]] *[[Afonso Reis Cabral]] *[[Peseta]] *[[Rui Couceiro]] *[[Península de Yucatán]] *[[Virreinatu de Nueva España]] *[[Camilo José Cela]] *[[Chicho Ibáñez Serrador]] *[[Nuversidá de Potsdam]] *[[Potsdam]] *[[Alexander von Humboldt]] *[[Nuversidá Babeș-Bolyai]] *[[Norman Manea]] *[[Cometa]] *[[Edmond Halley]] *[[Joseph Louis Lagrange]] *[[Valaquia]] *[[Alfredo Landa]] *[[Gracia Querejeta]] *[[Nuversidá Complutense de Mairil]] *[[Fernando León de Aranoa]] *[[Elías Querejeta]] *[[Carlos Saura]] *[[Prémius Goya]] *[[Arón Piper]] *[[Omar Ayuso]] *[[Nuversidá Carlos III de Mairil]] *[[América del Norti]] *[[Vicente Paredes]] *[[Estitutu Coltural Rumanu]] *[[Premius Gaudí]] *[[Maramureș]] *[[Ion Negoițescu]] *[[David Moragas]] *[[Sitiu de Badajós (1705)]] *[[Centru Coltural Coreanu n'España]] *[[Cluj-Napoca]] *[[Estitutu Confuciu]] *[[Agatha Christie]] *[[Louis Pasteur]] *[[British Council]] *[[Provincia d'Estremaura]] *[[Alliance Française]] *[[Sociedá Dante Alighieri]] *[[Dinastía aftasí]] *[[Goethe-Institut]] *[[Corona de Castilla]] *[[César Muñoz]] *[[Provincia de Trugillu (España)]] *[[Alejandro Amenábar]] *[[Julio Peña Fernández]] *[[Reinu d'Iberia]] *[[Sagrajas]] *[[Batalla de Sagrajas]] *[[Idioma georgianu]] *[[Siena]] *[[Cimabue]] *[[Abderramán II]] *[[Alcaçaba de Méria]] *[[Bernardo de Alderete]] *[[Donkervoort]] *[[Dolmen del prau de Lácara]] *[[Carlos Benito]] *[[David Cirici]] *[[Ídolu d'Estremaúra]] *[[Buyumbura]] *[[George Enescu]] *[[El lince con botas]] *[[Manu Pérez]] *[[Năsăud]] *[[Ídolu de Garrovillas]] *[[Kigali]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Bronzi d'Alcántara]] *[[Antananarivu]] *[[Dolmen de Toriñuelu]] *[[Dolmen de Magacela]] *[[Hugo Travers]] *[[Cueva de Santa Ana]] *[[Muralla de Prasencia]] *[[Francesco Petrarca]] *[[Leïla Slimani]] *[[Gaborone]] *[[Bangui]] *[[Hunus]] *[[Ioana Nicolaie]] *[[Mbabane]] *[[Lilongüe]] *[[Nairobi]] *[[Harare]] *[[Dodoma]] *[[Kampala]] *[[Yuba]] *[[Uagadugú]] *[[Mogadisciu]] *[[Yibuti (ciá)]] *[[Nuakchot]] *[[Dakar]] *[[Conakry]] *[[Freetown]] *[[Unidas por Extremadura]] *[[Daniel Pennac]] *[[Monrovia]] *[[Yamusukro]] *[[Silabariu mandombe]] *[[Luenga lingala]] *[[Brazzaville]] *[[Abuya]] *[[Golfu de Guinea]] *[[Lomé]] *[[Windhoek]] *[[Libreville]] *[[Claudiu Ptolomeu]] *[[Ajaccio]] *[[Vándalus]] *[[Vulcán]] *[[San Marinu (ciá)]] *[[Palmira]] *[[Emperiu Romanu d'Ocidenti]] *[[Reinu visigodu]] *[[Yaoundé]] *[[Golfu de Finlándia]] *[[Montevideu]] *[[Yamena]] *[[Jartum]] *[[Tangu]] *[[Flamencu]] *[[Nuversidá Entrenacional d'Andaluzía]] *[[Miguel Poveda]] *[[Antonio de Nebrija]] *[[Colton Haynes]] *[[Nuversidá Nebrija]] *[[Estitutu Camões]] *[[Estitutu Cervantes]] *[[Estitutu Ramón Llull]] *[[James van der Beek]] *[[Permafrost]] *[[Premiu Nobel]] *[[Víctor Gutiérrez Santiago]] *[[Xi Jinping]] *[[Nuversidá de Harvard]] *[[Academia Rumana]] *[[Maia Sandu]] *[[Nicușor Dan]] *[[Netflix]] *[[Albuquerque]] *[[Neil Patrick Harris]] *[[Clarice Lispector]] *[[Hollywood]] *[[Zachary Quinto]] *[[Marlene Dietrich]] *[[Premius Óscar]] *[[Nuversidá de California]] *[[Talasocracia]] *[[James Dean]] *[[Montgomery Clift]] *[[Brandon Sanderson]] *[[Benquerencia]] *[[Ulán Bator]] *[[Siberia]] *[[Imperiu Russu]] *[[Ge'ez]] *[[Menelik II de Etiopía]] *[[Talaveruela]] *[[El Cerezu]] *[[Xarilla]] *[[Delta del Danubiu]] *[[Adis Abeba]] *[[Mdina]] *[[Luenga maltesa]] *[[La Valeta]] *[[Luenga Irlandesa]] *[[Bristol]] *[[Henry Benedict Medlicott]] *[[Gondwana]] *[[Praia]] *[[Idioma lituano]] *[[María Egual]] *[[Juan Latinu]] *[[Chisinau]] *[[Wladimir Köppen]] *[[Idioma búlgaru]] *[[Clasificación climática de Köppen]] *[[Riga]] *[[Vilna]] *[[Kaunas]] *[[Luneburgu]] *[[Pedru I de Russia]] *[[Diego de Torres Villarroel]] *[[Calderu]] *[[Kingston]] *[[Bruce W. Wardropper]] *[[Kazán]] *[[Clara Jara de Soto]] *[[Günter Grass]] *[[Lübeck]] *[[Ramon Llull]] *[[Liga Hanseática]] *[[CSIC]] *[[Museu del Hermitage]] *[[Dubái (ciá)]] *[[Dubái]] *[[Provença]] *[[Caracas]] *[[Arrescuñacielus]] *[[Ventura de los Reyes Prósper]] *[[José Antonio Pavón y Jiménez]] *[[Malmö]] *[[Leonardo Dantés]] *[[Ñuflo de Chaves]] *[[Roberto Iniesta]] *[[Valli d’Aran]] *[[Arti románicu]] *[[Arti mudejal]] *[[Arti góticu]] *[[Fra Angélico]] *[[Museu Nacional del Prado]] *[[Herreruela]] *[[Aveiru]] *[[Fábrica de diplomas]] *[[Baltasar Gracián]] *[[Marcel Ciolacu]] *[[Embalsi de Valdecañas]] *[[El Berrocaleju]] *[[Almorín]] *[[Sajonis de Transilvania]] *[[Transilvania]] *[[Altadena]] *[[Eugene Smith]] *[[Delitosa]] *[[Pasadena]] *[[Paul Verlaine]] *[[Arthur Rimbaud]] *[[Sonetu]] *[[Garvín]] *[[Belvís]] *[[Arad]] *[[Monicipiu]] *[[Herrera d'Alcántara]] *[[Mari del Norti]] *[[Sibiu]] *[[Klaus Iohannis]] *[[Almeida Garrett]] *[[Fernando Namora]] *[[Antero de Quental]] *[[Nuversidá de Coimbra]] *[[Miguel Torga]] *[[Viandal]] *[[Lengua sueca]] *[[Tallín]] *[[Premio Camões]] *[[Mia Couto]] *[[Irène Némirovsky]] *[[Valli]] *[[El Gordu]] *[[California]] *[[Toponimia]] *[[Castaña]] *[[Choçu]] *[[Manila]] *[[Conrad Ricamora]] *[[Piçarra del Barrau]] *[[Peralea de san Román]] *[[Batalla de Trafalgar]] *[[Revolución francesa]] *[[Azetuna]] *[[El Toril]] *[[Garganta del Obispu]] *[[Sierra de San Bernabé]] *[[Zane Phillips]] *[[Fire Island]] *[[Malabo]] *[[Alfabetu latinu]] *[[Puertu Montt]] *[[Ahmed III]] *[[Imperiu otomanu]] *[[Constantin Brâncoveanu]] *[[Península de Cotentin]] *[[Islas del Canal]] *[[Mari Bálticu]] *[[Canal dela Mancha]] *[[Napoleón III Bonaparte]] *[[Alexandru Ioan Cuza]] *[[Parqui natural de Cornalvu]] *[[Nuversidá Alexandru Ioan Cuza de Iași]] *[[Tomasz Ziętek]] *[[Margarita Salas]] *[[Mircea Cărtărescu]] *[[Piața Universității]] *[[Nuversidá de Bucarest]] *[[Ana Aslan]] *[[Joël Dicker]] *[[Montis Cárpatus]] *[[Alberto Amarilla]] *[[Constantin Brâncuși]] *[[Aitana Sánchez-Gijón]] *[[Keanu Reeves]] *[[Jón Þór Birgisson]] *[[Sigur Rós]] *[[Nuversidá de Güelva]] *[[Olga Roriz]] *[[Tiago Guedes]] *[[Luís de Camões]] *[[Nuversidá de Lisboa]] *[[Afonso Cruz]] *[[Chino mandarín]] *[[The Guardian]] *[[José Eduardo Agualusa]] *[[Dueru]] *[[Ianis Hagi]] *[[Tennessee]] *[[Ryan Phillippe]] *[[Elvis Presley]] *[[Las Vegas]] *[[Andre Agassi]] *[[Martin Luther King]] *[[Baltimore]] *[[Maputo]] *[[Directol de cini]] *[[Caminu de Santiagu]] *[[Domiñu Internet]] *[[João Salaviza]] *[[Puesía]] *[[Iași]] *[[Erfurt]] *[[Max Weber]] *[[António Costa]] *[[Luanda]] *[[Revolución delos Cravelis]] *[[Marcelo Rebelo de Sousa]] *[[Luís Montenegro]] *[[Coordenadas geográficas]] *[[Província d'Albaceti]] *[[Islas Aleutianas]] *[[Mari de Bering]] *[[Alaska]] *[[Uropa Ocidental]] *[[Nicolae Iorga]] *[[Johannes Gutenberg]] *[[Biblia de Gutenberg]] *[[Romanticismu]] *[[Sacru Emperiu Romanu Germánicu]] *[[Emperiu otomanu]] *[[Esteban III de Moldavia]] *[[Botoșani]] *[[Mihai Eminescu]] *[[Timisoara]] *[[Riu Volga]] *[[Leonardo DiCaprio ‎]] *[[Torri de Shújov nel riu Oká]] *[[Riu Oká]] *[[Alcaldi]] *[[Dicionário Priberam da Língua Portuguesa]] *[[Hepatitis]] *[[Riu Moscova]] *[[Testigus de Jehová]] *[[Ethnologue]] *[[Ud]] *[[Casas del Castañal]] *[[Arroyumolinus de la Vera]] *[[Proutu enteriol brutu]] *[[Donald Trump]] *[[Sierra de Tormantus]] *[[Toscana]] *[[Estatutu autonomia]] *[[Oriol Nolis]] *[[Códigu postal]] *[[Gargüera]] *[[Cabreru]] *[[Angela Merkel]] *[[Coimbra]] *[[Riu la Prata]] *[[Luenga oficial]] *[[Puebración]] *[[Argentina]] *[[Cáparra]] *[[Prencipau d'Astúrias]] *[[Produtu interiol brutu]] *[[Comuniá Autónoma]] *[[Helmanamientu de ciais]] *[[Lisboa]] *[[Océanu Atlánticu]] *[[Andaluzia]] *[[Juan Carlos I d'España]] *[[55 Cancri]] *[[Lógica]] *[[Praneta]] *[[Unión Uropea]] *[[Zona Euru]] *[[Euru]] *[[Salamanca]] *[[Montis Uralis]] *[[Rei]] *[[Inu]] *[[Capital]] *[[Monea]] *[[Luenga oficial]] *[[Austrália]] *[[Andorra]] *[[Malotia]] *[[Continenti]] *[[Antáltia]] *[[Matemáticas]] *[[Fráncia]] *[[Dinamarca]] *[[Alemaña]] *[[Itália]] *[[Portugal]] *[[Península d'Anatólia]] *[[Barrocu]] *[[Mari Negru]] *[[Estrechu d'Otrantu]] *[[Mari Adriáticu]] *[[Península Itálica]] *[[II Guerra Mundial]] *[[Península Ibérica]] *[[Mari Colorau]] *[[África]] *[[Mari Mediterráneu]] *[[Ásia]] *[[Província de Caçris]] *[[España]] *[[Caçris]] *[[Barrau]] *[[Mairil]] *[[Almendraleju]] *[[Argélia]] *[[Marruecus]] *[[Islándia]] *[[Irlanda]] *[[Áustria]] *[[Reinu Uniu]] </div> |} <table style="float: left; margin-bottom: 0.1em; border: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #082567; width: 100%"> <tr><td><h3 style="border-bottom: #3D9140 solid 1px; border-right: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #50C878; text-align: center; padding: 3px; margin-bottom: -2px;"><font face="trebuchet ms" color="#082567"><big>''Paísis ondi he estau:''<big></font></h3></td></tr><tr><td><div style="padding-left: 3px; padding-right: 3px; padding-top: 0px; padding-bottom: 1px; text-align: left; font-family: arial, sans-serif; font-size: 99%;" class="plainlinks"> <center> {| style="border:1px; border: thin solid grey; background-color:#F0DC82" |align="right"|Añus/Mesis: |align="left"|[[Imagen:Flag of Spain.svg|44px|España]] [[Imagen:Flag of Argentina.svg|45px|Argentina]] [[Imagen:Flag of Germany.svg|46px|Alemania]] [[Imagen:Flag of Portugal.svg|44px|Portugal]] [[Imagen:Flag of Romania.svg|44px|Rumanía]] |- |align="right"|Semanas: |align="left"|[[Imagen:flag of Brazil.svg|42px|Brasil]] [[Imagen:Flag of France.svg|44px|Francia]] [[Imagen:Flag of Russia.svg|44px|Rusia]] [[Imagen:Flag of Mongolia.svg|57px|Mongolia]] [[Imagen:Flag of China.svg|44px|China]] [[Imagen:Flag of the United Kingdom.svg|48px|Reino Unido]] [[Imagen:Flag of Italy.svg|44px|Italia]] [[Imagen:Flag of USA.svg|53px|Estaus Unius]] |- | |- |align="right"|Días: |align="left"|[[Imagen:Flag of Austria.svg|44px|Austria]] [[Imagen:Flag of Switzerland.svg|30px|Suiça]] [[Imagen:Flag of Liechtenstein.svg|47px|Liechtenstein]] [[Imagen:Flag of Paraguay.svg|48px|Paraguay]] [[Imagen:Flag of Chile.svg|41px|Chile]] [[Imagen:Flag of the Netherlands.svg|41px|Holanda]] [[Imagen:Flag of Belgium (civil).svg|41px|Bélgica]] [[Imagen:Flag of Monaco.svg|34px|Monaco]] [[Imagen:Flag of the Czech Republic.svg|40px|República Checa]] [[Imagen:Flag of Sweden.svg|45px|Suecia]] [[Imagen:Flag of Denmark.svg|38px|Dinamarca]] [[Imagen:Flag of Norway.svg|38px|Noruega]] [[Imagen:Flag of Finland.svg|47px|Finlandia]] [[Imagen:Flag of Estonia.svg|43px|Estonia]] [[Imagen:Flag of Latvia.svg|52px|Letonia]] [[Imagen:Flag of Poland.svg|45px|Polonia]] [[Imagen:Flag of Slovenia.svg|55px|Eslovenia]] [[Imagen:Flag of Slovakia.svg|45px|Eslovaquia]] [[Imagen:Flag of Hungary.svg|55px|Hungría]] [[Imagen:Flag of Croatia.svg|53px|Croacia]] [[Imagen:Flag of Ukraine.svg|40px|Ucrania]] [[Imagen:Flag of Morocco.svg|40px|Marruecos]] [[Imagen:Flag of Kazakhstan.svg|50px|Kazajistán]] [[Imagen:Flag of Ireland.svg|50px|Irlanda]] [[Imagen:Flag_of_Scotland.svg|40px|Escocia]] [[Imagen:Flag of Malta.svg|38px|Malta]] [[Imagen:Flag of Moldova.svg|50px|Moldóvia]] |- |- |- | |} </center> </td></tr></table> 0ph5v8qnjkqsh97qomil79yld29y7o7 144258 144252 2026-09-19T14:11:04Z Olarcos 82 /* Los mis endirguis */ 144258 wikitext text/x-wiki {{#babel:es|ext|pt-5|en-4|de-3|fr-3|it-3|ro-3|cat-2|la-2|ru-1|zh-1}} Bien-llegáus ala mi página d'ussuariu. Si algunu quieri empuntal-mi algún mensagi, que si es mestel gasti la [[Usuariu Caraba:Olarcos|çona de caraba]] desta mesma página de gastaol. {{Usuárius/Güiquipedista}} {{Usuárius/Ortugrafia}} == Los mis endirguis == {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 style="width:60%;text-align:center;clear:all; margin-left:3px;" |- !Align=left bgcolor=black style="color:white"|&nbsp;Creaus&nbsp;<small></small> |- | <div [[style=" height:600px; font-size:90%;overflow: auto;"> *[[Marrakech]] *[[Salé]] *[[Abdelá Taia]] *[[David Burtka]] *[[Salzburgu]] *[[Miguel Servet]] *[[María Moliner]] *[[Nuversidá de Çaragoça]] *[[Óscar Latas Alegre]] *[[Ara Malikian]] *[[Nuversidá de Zúrich]] *[[Nelio Biedermann]] *[[Andréi Sájarov]] *[[Asjabad]] *[[Fogu]] *[[Cidade Velha]] *[[Dracaena draco]] *[[Macaronesia]] *[[Isla de Santiagu]] *[[Imperiu Español]] *[[Juana Inés de la Cruz]] *[[Via Transilvanica]] *[[Bakú]] *[[Luis de Góngora]] *[[Nuversidá de Oxford]] *[[Nuversidá de Cambridge]] *[[Dámaso Alonso]] *[[Vicente Aleixandre]] *[[Nuversidá Politénica de Mairil]] *[[Tiflis]] *[[Reikiavik]] *[[Covilhã]] *[[Beira Baxa]] *[[Guarda]] *[[Cannes]] *[[Festival de Cini de Cannes]] *[[Cristian Mungiu]] *[[Diana Gómez]] *[[José de Alencar]] *[[Machado de Assis]] *[[Roger Escapa Farrés]] *[[Eça de Queiroz]] *[[Afonso Reis Cabral]] *[[Peseta]] *[[Rui Couceiro]] *[[Península de Yucatán]] *[[Virreinatu de Nueva España]] *[[Camilo José Cela]] *[[Chicho Ibáñez Serrador]] *[[Nuversidá de Potsdam]] *[[Potsdam]] *[[Alexander von Humboldt]] *[[Nuversidá Babeș-Bolyai]] *[[Norman Manea]] *[[Cometa]] *[[Edmond Halley]] *[[Joseph Louis Lagrange]] *[[Valaquia]] *[[Alfredo Landa]] *[[Gracia Querejeta]] *[[Nuversidá Complutense de Mairil]] *[[Fernando León de Aranoa]] *[[Elías Querejeta]] *[[Carlos Saura]] *[[Prémius Goya]] *[[Arón Piper]] *[[Omar Ayuso]] *[[Nuversidá Carlos III de Mairil]] *[[América del Norti]] *[[Vicente Paredes]] *[[Estitutu Coltural Rumanu]] *[[Premius Gaudí]] *[[Maramureș]] *[[Ion Negoițescu]] *[[David Moragas]] *[[Sitiu de Badajós (1705)]] *[[Centru Coltural Coreanu n'España]] *[[Cluj-Napoca]] *[[Estitutu Confuciu]] *[[Agatha Christie]] *[[Louis Pasteur]] *[[British Council]] *[[Provincia d'Estremaura]] *[[Alliance Française]] *[[Sociedá Dante Alighieri]] *[[Dinastía aftasí]] *[[Goethe-Institut]] *[[Corona de Castilla]] *[[César Muñoz]] *[[Provincia de Trugillu (España)]] *[[Alejandro Amenábar]] *[[Julio Peña Fernández]] *[[Reinu d'Iberia]] *[[Sagrajas]] *[[Batalla de Sagrajas]] *[[Idioma georgianu]] *[[Siena]] *[[Cimabue]] *[[Abderramán II]] *[[Alcaçaba de Méria]] *[[Bernardo de Alderete]] *[[Donkervoort]] *[[Dolmen del prau de Lácara]] *[[Carlos Benito]] *[[David Cirici]] *[[Ídolu d'Estremaúra]] *[[Buyumbura]] *[[George Enescu]] *[[El lince con botas]] *[[Manu Pérez]] *[[Năsăud]] *[[Ídolu de Garrovillas]] *[[Kigali]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Bronzi d'Alcántara]] *[[Antananarivu]] *[[Dolmen de Toriñuelu]] *[[Dolmen de Magacela]] *[[Hugo Travers]] *[[Cueva de Santa Ana]] *[[Muralla de Prasencia]] *[[Francesco Petrarca]] *[[Leïla Slimani]] *[[Gaborone]] *[[Bangui]] *[[Hunus]] *[[Ioana Nicolaie]] *[[Mbabane]] *[[Lilongüe]] *[[Nairobi]] *[[Harare]] *[[Dodoma]] *[[Kampala]] *[[Yuba]] *[[Uagadugú]] *[[Mogadisciu]] *[[Yibuti (ciá)]] *[[Nuakchot]] *[[Dakar]] *[[Conakry]] *[[Freetown]] *[[Unidas por Extremadura]] *[[Daniel Pennac]] *[[Monrovia]] *[[Yamusukro]] *[[Silabariu mandombe]] *[[Luenga lingala]] *[[Brazzaville]] *[[Abuya]] *[[Golfu de Guinea]] *[[Lomé]] *[[Windhoek]] *[[Libreville]] *[[Claudiu Ptolomeu]] *[[Ajaccio]] *[[Vándalus]] *[[Vulcán]] *[[San Marinu (ciá)]] *[[Palmira]] *[[Emperiu Romanu d'Ocidenti]] *[[Reinu visigodu]] *[[Yaoundé]] *[[Golfu de Finlándia]] *[[Montevideu]] *[[Yamena]] *[[Jartum]] *[[Tangu]] *[[Flamencu]] *[[Nuversidá Entrenacional d'Andaluzía]] *[[Miguel Poveda]] *[[Antonio de Nebrija]] *[[Colton Haynes]] *[[Nuversidá Nebrija]] *[[Estitutu Camões]] *[[Estitutu Cervantes]] *[[Estitutu Ramón Llull]] *[[James van der Beek]] *[[Permafrost]] *[[Premiu Nobel]] *[[Víctor Gutiérrez Santiago]] *[[Xi Jinping]] *[[Nuversidá de Harvard]] *[[Academia Rumana]] *[[Maia Sandu]] *[[Nicușor Dan]] *[[Netflix]] *[[Albuquerque]] *[[Neil Patrick Harris]] *[[Clarice Lispector]] *[[Hollywood]] *[[Zachary Quinto]] *[[Marlene Dietrich]] *[[Premius Óscar]] *[[Nuversidá de California]] *[[Talasocracia]] *[[James Dean]] *[[Montgomery Clift]] *[[Brandon Sanderson]] *[[Benquerencia]] *[[Ulán Bator]] *[[Siberia]] *[[Imperiu Russu]] *[[Ge'ez]] *[[Menelik II de Etiopía]] *[[Talaveruela]] *[[El Cerezu]] *[[Xarilla]] *[[Delta del Danubiu]] *[[Adis Abeba]] *[[Mdina]] *[[Luenga maltesa]] *[[La Valeta]] *[[Luenga Irlandesa]] *[[Bristol]] *[[Henry Benedict Medlicott]] *[[Gondwana]] *[[Praia]] *[[Idioma lituano]] *[[María Egual]] *[[Juan Latinu]] *[[Chisinau]] *[[Wladimir Köppen]] *[[Idioma búlgaru]] *[[Clasificación climática de Köppen]] *[[Riga]] *[[Vilna]] *[[Kaunas]] *[[Luneburgu]] *[[Pedru I de Russia]] *[[Diego de Torres Villarroel]] *[[Calderu]] *[[Kingston]] *[[Bruce W. Wardropper]] *[[Kazán]] *[[Clara Jara de Soto]] *[[Günter Grass]] *[[Lübeck]] *[[Ramon Llull]] *[[Liga Hanseática]] *[[CSIC]] *[[Museu del Hermitage]] *[[Dubái (ciá)]] *[[Dubái]] *[[Provença]] *[[Caracas]] *[[Arrescuñacielus]] *[[Ventura de los Reyes Prósper]] *[[José Antonio Pavón y Jiménez]] *[[Malmö]] *[[Leonardo Dantés]] *[[Ñuflo de Chaves]] *[[Roberto Iniesta]] *[[Valli d’Aran]] *[[Arti románicu]] *[[Arti mudejal]] *[[Arti góticu]] *[[Fra Angélico]] *[[Museu Nacional del Prado]] *[[Herreruela]] *[[Aveiru]] *[[Fábrica de diplomas]] *[[Baltasar Gracián]] *[[Marcel Ciolacu]] *[[Embalsi de Valdecañas]] *[[El Berrocaleju]] *[[Almorín]] *[[Sajonis de Transilvania]] *[[Transilvania]] *[[Altadena]] *[[Eugene Smith]] *[[Delitosa]] *[[Pasadena]] *[[Paul Verlaine]] *[[Arthur Rimbaud]] *[[Sonetu]] *[[Garvín]] *[[Belvís]] *[[Arad]] *[[Monicipiu]] *[[Herrera d'Alcántara]] *[[Mari del Norti]] *[[Sibiu]] *[[Klaus Iohannis]] *[[Almeida Garrett]] *[[Fernando Namora]] *[[Antero de Quental]] *[[Nuversidá de Coimbra]] *[[Miguel Torga]] *[[Viandal]] *[[Lengua sueca]] *[[Tallín]] *[[Premio Camões]] *[[Mia Couto]] *[[Irène Némirovsky]] *[[Valli]] *[[El Gordu]] *[[California]] *[[Toponimia]] *[[Castaña]] *[[Choçu]] *[[Manila]] *[[Conrad Ricamora]] *[[Piçarra del Barrau]] *[[Peralea de san Román]] *[[Batalla de Trafalgar]] *[[Revolución francesa]] *[[Azetuna]] *[[El Toril]] *[[Garganta del Obispu]] *[[Sierra de San Bernabé]] *[[Zane Phillips]] *[[Fire Island]] *[[Malabo]] *[[Alfabetu latinu]] *[[Puertu Montt]] *[[Ahmed III]] *[[Imperiu otomanu]] *[[Constantin Brâncoveanu]] *[[Península de Cotentin]] *[[Islas del Canal]] *[[Mari Bálticu]] *[[Canal dela Mancha]] *[[Napoleón III Bonaparte]] *[[Alexandru Ioan Cuza]] *[[Parqui natural de Cornalvu]] *[[Nuversidá Alexandru Ioan Cuza de Iași]] *[[Tomasz Ziętek]] *[[Margarita Salas]] *[[Mircea Cărtărescu]] *[[Piața Universității]] *[[Nuversidá de Bucarest]] *[[Ana Aslan]] *[[Joël Dicker]] *[[Montis Cárpatus]] *[[Alberto Amarilla]] *[[Constantin Brâncuși]] *[[Aitana Sánchez-Gijón]] *[[Keanu Reeves]] *[[Jón Þór Birgisson]] *[[Sigur Rós]] *[[Nuversidá de Güelva]] *[[Olga Roriz]] *[[Tiago Guedes]] *[[Luís de Camões]] *[[Nuversidá de Lisboa]] *[[Afonso Cruz]] *[[Chino mandarín]] *[[The Guardian]] *[[José Eduardo Agualusa]] *[[Dueru]] *[[Ianis Hagi]] *[[Tennessee]] *[[Ryan Phillippe]] *[[Elvis Presley]] *[[Las Vegas]] *[[Andre Agassi]] *[[Martin Luther King]] *[[Baltimore]] *[[Maputo]] *[[Directol de cini]] *[[Caminu de Santiagu]] *[[Domiñu Internet]] *[[João Salaviza]] *[[Puesía]] *[[Iași]] *[[Erfurt]] *[[Max Weber]] *[[António Costa]] *[[Luanda]] *[[Revolución delos Cravelis]] *[[Marcelo Rebelo de Sousa]] *[[Luís Montenegro]] *[[Coordenadas geográficas]] *[[Província d'Albaceti]] *[[Islas Aleutianas]] *[[Mari de Bering]] *[[Alaska]] *[[Uropa Ocidental]] *[[Nicolae Iorga]] *[[Johannes Gutenberg]] *[[Biblia de Gutenberg]] *[[Romanticismu]] *[[Sacru Emperiu Romanu Germánicu]] *[[Emperiu otomanu]] *[[Esteban III de Moldavia]] *[[Botoșani]] *[[Mihai Eminescu]] *[[Timisoara]] *[[Riu Volga]] *[[Leonardo DiCaprio ‎]] *[[Torri de Shújov nel riu Oká]] *[[Riu Oká]] *[[Alcaldi]] *[[Dicionário Priberam da Língua Portuguesa]] *[[Hepatitis]] *[[Riu Moscova]] *[[Testigus de Jehová]] *[[Ethnologue]] *[[Ud]] *[[Casas del Castañal]] *[[Arroyumolinus de la Vera]] *[[Proutu enteriol brutu]] *[[Donald Trump]] *[[Sierra de Tormantus]] *[[Toscana]] *[[Estatutu autonomia]] *[[Oriol Nolis]] *[[Códigu postal]] *[[Gargüera]] *[[Cabreru]] *[[Angela Merkel]] *[[Coimbra]] *[[Riu la Prata]] *[[Luenga oficial]] *[[Puebración]] *[[Argentina]] *[[Cáparra]] *[[Prencipau d'Astúrias]] *[[Produtu interiol brutu]] *[[Comuniá Autónoma]] *[[Helmanamientu de ciais]] *[[Lisboa]] *[[Océanu Atlánticu]] *[[Andaluzia]] *[[Juan Carlos I d'España]] *[[55 Cancri]] *[[Lógica]] *[[Praneta]] *[[Unión Uropea]] *[[Zona Euru]] *[[Euru]] *[[Salamanca]] *[[Montis Uralis]] *[[Rei]] *[[Inu]] *[[Capital]] *[[Monea]] *[[Luenga oficial]] *[[Austrália]] *[[Andorra]] *[[Malotia]] *[[Continenti]] *[[Antáltia]] *[[Matemáticas]] *[[Fráncia]] *[[Dinamarca]] *[[Alemaña]] *[[Itália]] *[[Portugal]] *[[Península d'Anatólia]] *[[Barrocu]] *[[Mari Negru]] *[[Estrechu d'Otrantu]] *[[Mari Adriáticu]] *[[Península Itálica]] *[[II Guerra Mundial]] *[[Península Ibérica]] *[[Mari Colorau]] *[[África]] *[[Mari Mediterráneu]] *[[Ásia]] *[[Província de Caçris]] *[[España]] *[[Caçris]] *[[Barrau]] *[[Mairil]] *[[Almendraleju]] *[[Argélia]] *[[Marruecus]] *[[Islándia]] *[[Irlanda]] *[[Áustria]] *[[Reinu Uniu]] </div> |} <table style="float: left; margin-bottom: 0.1em; border: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #082567; width: 100%"> <tr><td><h3 style="border-bottom: #3D9140 solid 1px; border-right: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #50C878; text-align: center; padding: 3px; margin-bottom: -2px;"><font face="trebuchet ms" color="#082567"><big>''Paísis ondi he estau:''<big></font></h3></td></tr><tr><td><div style="padding-left: 3px; padding-right: 3px; padding-top: 0px; padding-bottom: 1px; text-align: left; font-family: arial, sans-serif; font-size: 99%;" class="plainlinks"> <center> {| style="border:1px; border: thin solid grey; background-color:#F0DC82" |align="right"|Añus/Mesis: |align="left"|[[Imagen:Flag of Spain.svg|44px|España]] [[Imagen:Flag of Argentina.svg|45px|Argentina]] [[Imagen:Flag of Germany.svg|46px|Alemania]] [[Imagen:Flag of Portugal.svg|44px|Portugal]] [[Imagen:Flag of Romania.svg|44px|Rumanía]] |- |align="right"|Semanas: |align="left"|[[Imagen:flag of Brazil.svg|42px|Brasil]] [[Imagen:Flag of France.svg|44px|Francia]] [[Imagen:Flag of Russia.svg|44px|Rusia]] [[Imagen:Flag of Mongolia.svg|57px|Mongolia]] [[Imagen:Flag of China.svg|44px|China]] [[Imagen:Flag of the United Kingdom.svg|48px|Reino Unido]] [[Imagen:Flag of Italy.svg|44px|Italia]] [[Imagen:Flag of USA.svg|53px|Estaus Unius]] |- | |- |align="right"|Días: |align="left"|[[Imagen:Flag of Austria.svg|44px|Austria]] [[Imagen:Flag of Switzerland.svg|30px|Suiça]] [[Imagen:Flag of Liechtenstein.svg|47px|Liechtenstein]] [[Imagen:Flag of Paraguay.svg|48px|Paraguay]] [[Imagen:Flag of Chile.svg|41px|Chile]] [[Imagen:Flag of the Netherlands.svg|41px|Holanda]] [[Imagen:Flag of Belgium (civil).svg|41px|Bélgica]] [[Imagen:Flag of Monaco.svg|34px|Monaco]] [[Imagen:Flag of the Czech Republic.svg|40px|República Checa]] [[Imagen:Flag of Sweden.svg|45px|Suecia]] [[Imagen:Flag of Denmark.svg|38px|Dinamarca]] [[Imagen:Flag of Norway.svg|38px|Noruega]] [[Imagen:Flag of Finland.svg|47px|Finlandia]] [[Imagen:Flag of Estonia.svg|43px|Estonia]] [[Imagen:Flag of Latvia.svg|52px|Letonia]] [[Imagen:Flag of Poland.svg|45px|Polonia]] [[Imagen:Flag of Slovenia.svg|55px|Eslovenia]] [[Imagen:Flag of Slovakia.svg|45px|Eslovaquia]] [[Imagen:Flag of Hungary.svg|55px|Hungría]] [[Imagen:Flag of Croatia.svg|53px|Croacia]] [[Imagen:Flag of Ukraine.svg|40px|Ucrania]] [[Imagen:Flag of Morocco.svg|40px|Marruecos]] [[Imagen:Flag of Kazakhstan.svg|50px|Kazajistán]] [[Imagen:Flag of Ireland.svg|50px|Irlanda]] [[Imagen:Flag_of_Scotland.svg|40px|Escocia]] [[Imagen:Flag of Malta.svg|38px|Malta]] [[Imagen:Flag of Moldova.svg|50px|Moldóvia]] |- |- |- | |} </center> </td></tr></table> jiew80rgink4qtj4pcnty710dsme38l 144282 144258 2026-09-20T11:08:52Z Olarcos 82 /* Los mis endirguis */ 144282 wikitext text/x-wiki {{#babel:es|ext|pt-5|en-4|de-3|fr-3|it-3|ro-3|cat-2|la-2|ru-1|zh-1}} Bien-llegáus ala mi página d'ussuariu. Si algunu quieri empuntal-mi algún mensagi, que si es mestel gasti la [[Usuariu Caraba:Olarcos|çona de caraba]] desta mesma página de gastaol. {{Usuárius/Güiquipedista}} {{Usuárius/Ortugrafia}} == Los mis endirguis == {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 style="width:60%;text-align:center;clear:all; margin-left:3px;" |- !Align=left bgcolor=black style="color:white"|&nbsp;Creaus&nbsp;<small></small> |- | <div [[style=" height:600px; font-size:90%;overflow: auto;"> *[[Luenguas bereberis]] *[[Marrakech]] *[[Salé]] *[[Abdelá Taia]] *[[David Burtka]] *[[Salzburgu]] *[[Miguel Servet]] *[[María Moliner]] *[[Nuversidá de Çaragoça]] *[[Óscar Latas Alegre]] *[[Ara Malikian]] *[[Nuversidá de Zúrich]] *[[Nelio Biedermann]] *[[Andréi Sájarov]] *[[Asjabad]] *[[Fogu]] *[[Cidade Velha]] *[[Dracaena draco]] *[[Macaronesia]] *[[Isla de Santiagu]] *[[Imperiu Español]] *[[Juana Inés de la Cruz]] *[[Via Transilvanica]] *[[Bakú]] *[[Luis de Góngora]] *[[Nuversidá de Oxford]] *[[Nuversidá de Cambridge]] *[[Dámaso Alonso]] *[[Vicente Aleixandre]] *[[Nuversidá Politénica de Mairil]] *[[Tiflis]] *[[Reikiavik]] *[[Covilhã]] *[[Beira Baxa]] *[[Guarda]] *[[Cannes]] *[[Festival de Cini de Cannes]] *[[Cristian Mungiu]] *[[Diana Gómez]] *[[José de Alencar]] *[[Machado de Assis]] *[[Roger Escapa Farrés]] *[[Eça de Queiroz]] *[[Afonso Reis Cabral]] *[[Peseta]] *[[Rui Couceiro]] *[[Península de Yucatán]] *[[Virreinatu de Nueva España]] *[[Camilo José Cela]] *[[Chicho Ibáñez Serrador]] *[[Nuversidá de Potsdam]] *[[Potsdam]] *[[Alexander von Humboldt]] *[[Nuversidá Babeș-Bolyai]] *[[Norman Manea]] *[[Cometa]] *[[Edmond Halley]] *[[Joseph Louis Lagrange]] *[[Valaquia]] *[[Alfredo Landa]] *[[Gracia Querejeta]] *[[Nuversidá Complutense de Mairil]] *[[Fernando León de Aranoa]] *[[Elías Querejeta]] *[[Carlos Saura]] *[[Prémius Goya]] *[[Arón Piper]] *[[Omar Ayuso]] *[[Nuversidá Carlos III de Mairil]] *[[América del Norti]] *[[Vicente Paredes]] *[[Estitutu Coltural Rumanu]] *[[Premius Gaudí]] *[[Maramureș]] *[[Ion Negoițescu]] *[[David Moragas]] *[[Sitiu de Badajós (1705)]] *[[Centru Coltural Coreanu n'España]] *[[Cluj-Napoca]] *[[Estitutu Confuciu]] *[[Agatha Christie]] *[[Louis Pasteur]] *[[British Council]] *[[Provincia d'Estremaura]] *[[Alliance Française]] *[[Sociedá Dante Alighieri]] *[[Dinastía aftasí]] *[[Goethe-Institut]] *[[Corona de Castilla]] *[[César Muñoz]] *[[Provincia de Trugillu (España)]] *[[Alejandro Amenábar]] *[[Julio Peña Fernández]] *[[Reinu d'Iberia]] *[[Sagrajas]] *[[Batalla de Sagrajas]] *[[Idioma georgianu]] *[[Siena]] *[[Cimabue]] *[[Abderramán II]] *[[Alcaçaba de Méria]] *[[Bernardo de Alderete]] *[[Donkervoort]] *[[Dolmen del prau de Lácara]] *[[Carlos Benito]] *[[David Cirici]] *[[Ídolu d'Estremaúra]] *[[Buyumbura]] *[[George Enescu]] *[[El lince con botas]] *[[Manu Pérez]] *[[Năsăud]] *[[Ídolu de Garrovillas]] *[[Kigali]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Bronzi d'Alcántara]] *[[Antananarivu]] *[[Dolmen de Toriñuelu]] *[[Dolmen de Magacela]] *[[Hugo Travers]] *[[Cueva de Santa Ana]] *[[Muralla de Prasencia]] *[[Francesco Petrarca]] *[[Leïla Slimani]] *[[Gaborone]] *[[Bangui]] *[[Hunus]] *[[Ioana Nicolaie]] *[[Mbabane]] *[[Lilongüe]] *[[Nairobi]] *[[Harare]] *[[Dodoma]] *[[Kampala]] *[[Yuba]] *[[Uagadugú]] *[[Mogadisciu]] *[[Yibuti (ciá)]] *[[Nuakchot]] *[[Dakar]] *[[Conakry]] *[[Freetown]] *[[Unidas por Extremadura]] *[[Daniel Pennac]] *[[Monrovia]] *[[Yamusukro]] *[[Silabariu mandombe]] *[[Luenga lingala]] *[[Brazzaville]] *[[Abuya]] *[[Golfu de Guinea]] *[[Lomé]] *[[Windhoek]] *[[Libreville]] *[[Claudiu Ptolomeu]] *[[Ajaccio]] *[[Vándalus]] *[[Vulcán]] *[[San Marinu (ciá)]] *[[Palmira]] *[[Emperiu Romanu d'Ocidenti]] *[[Reinu visigodu]] *[[Yaoundé]] *[[Golfu de Finlándia]] *[[Montevideu]] *[[Yamena]] *[[Jartum]] *[[Tangu]] *[[Flamencu]] *[[Nuversidá Entrenacional d'Andaluzía]] *[[Miguel Poveda]] *[[Antonio de Nebrija]] *[[Colton Haynes]] *[[Nuversidá Nebrija]] *[[Estitutu Camões]] *[[Estitutu Cervantes]] *[[Estitutu Ramón Llull]] *[[James van der Beek]] *[[Permafrost]] *[[Premiu Nobel]] *[[Víctor Gutiérrez Santiago]] *[[Xi Jinping]] *[[Nuversidá de Harvard]] *[[Academia Rumana]] *[[Maia Sandu]] *[[Nicușor Dan]] *[[Netflix]] *[[Albuquerque]] *[[Neil Patrick Harris]] *[[Clarice Lispector]] *[[Hollywood]] *[[Zachary Quinto]] *[[Marlene Dietrich]] *[[Premius Óscar]] *[[Nuversidá de California]] *[[Talasocracia]] *[[James Dean]] *[[Montgomery Clift]] *[[Brandon Sanderson]] *[[Benquerencia]] *[[Ulán Bator]] *[[Siberia]] *[[Imperiu Russu]] *[[Ge'ez]] *[[Menelik II de Etiopía]] *[[Talaveruela]] *[[El Cerezu]] *[[Xarilla]] *[[Delta del Danubiu]] *[[Adis Abeba]] *[[Mdina]] *[[Luenga maltesa]] *[[La Valeta]] *[[Luenga Irlandesa]] *[[Bristol]] *[[Henry Benedict Medlicott]] *[[Gondwana]] *[[Praia]] *[[Idioma lituano]] *[[María Egual]] *[[Juan Latinu]] *[[Chisinau]] *[[Wladimir Köppen]] *[[Idioma búlgaru]] *[[Clasificación climática de Köppen]] *[[Riga]] *[[Vilna]] *[[Kaunas]] *[[Luneburgu]] *[[Pedru I de Russia]] *[[Diego de Torres Villarroel]] *[[Calderu]] *[[Kingston]] *[[Bruce W. Wardropper]] *[[Kazán]] *[[Clara Jara de Soto]] *[[Günter Grass]] *[[Lübeck]] *[[Ramon Llull]] *[[Liga Hanseática]] *[[CSIC]] *[[Museu del Hermitage]] *[[Dubái (ciá)]] *[[Dubái]] *[[Provença]] *[[Caracas]] *[[Arrescuñacielus]] *[[Ventura de los Reyes Prósper]] *[[José Antonio Pavón y Jiménez]] *[[Malmö]] *[[Leonardo Dantés]] *[[Ñuflo de Chaves]] *[[Roberto Iniesta]] *[[Valli d’Aran]] *[[Arti románicu]] *[[Arti mudejal]] *[[Arti góticu]] *[[Fra Angélico]] *[[Museu Nacional del Prado]] *[[Herreruela]] *[[Aveiru]] *[[Fábrica de diplomas]] *[[Baltasar Gracián]] *[[Marcel Ciolacu]] *[[Embalsi de Valdecañas]] *[[El Berrocaleju]] *[[Almorín]] *[[Sajonis de Transilvania]] *[[Transilvania]] *[[Altadena]] *[[Eugene Smith]] *[[Delitosa]] *[[Pasadena]] *[[Paul Verlaine]] *[[Arthur Rimbaud]] *[[Sonetu]] *[[Garvín]] *[[Belvís]] *[[Arad]] *[[Monicipiu]] *[[Herrera d'Alcántara]] *[[Mari del Norti]] *[[Sibiu]] *[[Klaus Iohannis]] *[[Almeida Garrett]] *[[Fernando Namora]] *[[Antero de Quental]] *[[Nuversidá de Coimbra]] *[[Miguel Torga]] *[[Viandal]] *[[Lengua sueca]] *[[Tallín]] *[[Premio Camões]] *[[Mia Couto]] *[[Irène Némirovsky]] *[[Valli]] *[[El Gordu]] *[[California]] *[[Toponimia]] *[[Castaña]] *[[Choçu]] *[[Manila]] *[[Conrad Ricamora]] *[[Piçarra del Barrau]] *[[Peralea de san Román]] *[[Batalla de Trafalgar]] *[[Revolución francesa]] *[[Azetuna]] *[[El Toril]] *[[Garganta del Obispu]] *[[Sierra de San Bernabé]] *[[Zane Phillips]] *[[Fire Island]] *[[Malabo]] *[[Alfabetu latinu]] *[[Puertu Montt]] *[[Ahmed III]] *[[Imperiu otomanu]] *[[Constantin Brâncoveanu]] *[[Península de Cotentin]] *[[Islas del Canal]] *[[Mari Bálticu]] *[[Canal dela Mancha]] *[[Napoleón III Bonaparte]] *[[Alexandru Ioan Cuza]] *[[Parqui natural de Cornalvu]] *[[Nuversidá Alexandru Ioan Cuza de Iași]] *[[Tomasz Ziętek]] *[[Margarita Salas]] *[[Mircea Cărtărescu]] *[[Piața Universității]] *[[Nuversidá de Bucarest]] *[[Ana Aslan]] *[[Joël Dicker]] *[[Montis Cárpatus]] *[[Alberto Amarilla]] *[[Constantin Brâncuși]] *[[Aitana Sánchez-Gijón]] *[[Keanu Reeves]] *[[Jón Þór Birgisson]] *[[Sigur Rós]] *[[Nuversidá de Güelva]] *[[Olga Roriz]] *[[Tiago Guedes]] *[[Luís de Camões]] *[[Nuversidá de Lisboa]] *[[Afonso Cruz]] *[[Chino mandarín]] *[[The Guardian]] *[[José Eduardo Agualusa]] *[[Dueru]] *[[Ianis Hagi]] *[[Tennessee]] *[[Ryan Phillippe]] *[[Elvis Presley]] *[[Las Vegas]] *[[Andre Agassi]] *[[Martin Luther King]] *[[Baltimore]] *[[Maputo]] *[[Directol de cini]] *[[Caminu de Santiagu]] *[[Domiñu Internet]] *[[João Salaviza]] *[[Puesía]] *[[Iași]] *[[Erfurt]] *[[Max Weber]] *[[António Costa]] *[[Luanda]] *[[Revolución delos Cravelis]] *[[Marcelo Rebelo de Sousa]] *[[Luís Montenegro]] *[[Coordenadas geográficas]] *[[Província d'Albaceti]] *[[Islas Aleutianas]] *[[Mari de Bering]] *[[Alaska]] *[[Uropa Ocidental]] *[[Nicolae Iorga]] *[[Johannes Gutenberg]] *[[Biblia de Gutenberg]] *[[Romanticismu]] *[[Sacru Emperiu Romanu Germánicu]] *[[Emperiu otomanu]] *[[Esteban III de Moldavia]] *[[Botoșani]] *[[Mihai Eminescu]] *[[Timisoara]] *[[Riu Volga]] *[[Leonardo DiCaprio ‎]] *[[Torri de Shújov nel riu Oká]] *[[Riu Oká]] *[[Alcaldi]] *[[Dicionário Priberam da Língua Portuguesa]] *[[Hepatitis]] *[[Riu Moscova]] *[[Testigus de Jehová]] *[[Ethnologue]] *[[Ud]] *[[Casas del Castañal]] *[[Arroyumolinus de la Vera]] *[[Proutu enteriol brutu]] *[[Donald Trump]] *[[Sierra de Tormantus]] *[[Toscana]] *[[Estatutu autonomia]] *[[Oriol Nolis]] *[[Códigu postal]] *[[Gargüera]] *[[Cabreru]] *[[Angela Merkel]] *[[Coimbra]] *[[Riu la Prata]] *[[Luenga oficial]] *[[Puebración]] *[[Argentina]] *[[Cáparra]] *[[Prencipau d'Astúrias]] *[[Produtu interiol brutu]] *[[Comuniá Autónoma]] *[[Helmanamientu de ciais]] *[[Lisboa]] *[[Océanu Atlánticu]] *[[Andaluzia]] *[[Juan Carlos I d'España]] *[[55 Cancri]] *[[Lógica]] *[[Praneta]] *[[Unión Uropea]] *[[Zona Euru]] *[[Euru]] *[[Salamanca]] *[[Montis Uralis]] *[[Rei]] *[[Inu]] *[[Capital]] *[[Monea]] *[[Luenga oficial]] *[[Austrália]] *[[Andorra]] *[[Malotia]] *[[Continenti]] *[[Antáltia]] *[[Matemáticas]] *[[Fráncia]] *[[Dinamarca]] *[[Alemaña]] *[[Itália]] *[[Portugal]] *[[Península d'Anatólia]] *[[Barrocu]] *[[Mari Negru]] *[[Estrechu d'Otrantu]] *[[Mari Adriáticu]] *[[Península Itálica]] *[[II Guerra Mundial]] *[[Península Ibérica]] *[[Mari Colorau]] *[[África]] *[[Mari Mediterráneu]] *[[Ásia]] *[[Província de Caçris]] *[[España]] *[[Caçris]] *[[Barrau]] *[[Mairil]] *[[Almendraleju]] *[[Argélia]] *[[Marruecus]] *[[Islándia]] *[[Irlanda]] *[[Áustria]] *[[Reinu Uniu]] </div> |} <table style="float: left; margin-bottom: 0.1em; border: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #082567; width: 100%"> <tr><td><h3 style="border-bottom: #3D9140 solid 1px; border-right: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #50C878; text-align: center; padding: 3px; margin-bottom: -2px;"><font face="trebuchet ms" color="#082567"><big>''Paísis ondi he estau:''<big></font></h3></td></tr><tr><td><div style="padding-left: 3px; padding-right: 3px; padding-top: 0px; padding-bottom: 1px; text-align: left; font-family: arial, sans-serif; font-size: 99%;" class="plainlinks"> <center> {| style="border:1px; border: thin solid grey; background-color:#F0DC82" |align="right"|Añus/Mesis: |align="left"|[[Imagen:Flag of Spain.svg|44px|España]] [[Imagen:Flag of Argentina.svg|45px|Argentina]] [[Imagen:Flag of Germany.svg|46px|Alemania]] [[Imagen:Flag of Portugal.svg|44px|Portugal]] [[Imagen:Flag of Romania.svg|44px|Rumanía]] |- |align="right"|Semanas: |align="left"|[[Imagen:flag of Brazil.svg|42px|Brasil]] [[Imagen:Flag of France.svg|44px|Francia]] [[Imagen:Flag of Russia.svg|44px|Rusia]] [[Imagen:Flag of Mongolia.svg|57px|Mongolia]] [[Imagen:Flag of China.svg|44px|China]] [[Imagen:Flag of the United Kingdom.svg|48px|Reino Unido]] [[Imagen:Flag of Italy.svg|44px|Italia]] [[Imagen:Flag of USA.svg|53px|Estaus Unius]] |- | |- |align="right"|Días: |align="left"|[[Imagen:Flag of Austria.svg|44px|Austria]] [[Imagen:Flag of Switzerland.svg|30px|Suiça]] [[Imagen:Flag of Liechtenstein.svg|47px|Liechtenstein]] [[Imagen:Flag of Paraguay.svg|48px|Paraguay]] [[Imagen:Flag of Chile.svg|41px|Chile]] [[Imagen:Flag of the Netherlands.svg|41px|Holanda]] [[Imagen:Flag of Belgium (civil).svg|41px|Bélgica]] [[Imagen:Flag of Monaco.svg|34px|Monaco]] [[Imagen:Flag of the Czech Republic.svg|40px|República Checa]] [[Imagen:Flag of Sweden.svg|45px|Suecia]] [[Imagen:Flag of Denmark.svg|38px|Dinamarca]] [[Imagen:Flag of Norway.svg|38px|Noruega]] [[Imagen:Flag of Finland.svg|47px|Finlandia]] [[Imagen:Flag of Estonia.svg|43px|Estonia]] [[Imagen:Flag of Latvia.svg|52px|Letonia]] [[Imagen:Flag of Poland.svg|45px|Polonia]] [[Imagen:Flag of Slovenia.svg|55px|Eslovenia]] [[Imagen:Flag of Slovakia.svg|45px|Eslovaquia]] [[Imagen:Flag of Hungary.svg|55px|Hungría]] [[Imagen:Flag of Croatia.svg|53px|Croacia]] [[Imagen:Flag of Ukraine.svg|40px|Ucrania]] [[Imagen:Flag of Morocco.svg|40px|Marruecos]] [[Imagen:Flag of Kazakhstan.svg|50px|Kazajistán]] [[Imagen:Flag of Ireland.svg|50px|Irlanda]] [[Imagen:Flag_of_Scotland.svg|40px|Escocia]] [[Imagen:Flag of Malta.svg|38px|Malta]] [[Imagen:Flag of Moldova.svg|50px|Moldóvia]] |- |- |- | |} </center> </td></tr></table> 3o8vpasmu8ok4rldg1eyqo8oryj565u 144292 144282 2026-09-20T11:48:21Z Olarcos 82 /* Los mis endirguis */ 144292 wikitext text/x-wiki {{#babel:es|ext|pt-5|en-4|de-3|fr-3|it-3|ro-3|cat-2|la-2|ru-1|zh-1}} Bien-llegáus ala mi página d'ussuariu. Si algunu quieri empuntal-mi algún mensagi, que si es mestel gasti la [[Usuariu Caraba:Olarcos|çona de caraba]] desta mesma página de gastaol. {{Usuárius/Güiquipedista}} {{Usuárius/Ortugrafia}} == Los mis endirguis == {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 style="width:60%;text-align:center;clear:all; margin-left:3px;" |- !Align=left bgcolor=black style="color:white"|&nbsp;Creaus&nbsp;<small></small> |- | <div [[style=" height:600px; font-size:90%;overflow: auto;"> *[[Garcilaso de la Vega]] *[[Luenguas bereberis]] *[[Marrakech]] *[[Salé]] *[[Abdelá Taia]] *[[David Burtka]] *[[Salzburgu]] *[[Miguel Servet]] *[[María Moliner]] *[[Nuversidá de Çaragoça]] *[[Óscar Latas Alegre]] *[[Ara Malikian]] *[[Nuversidá de Zúrich]] *[[Nelio Biedermann]] *[[Andréi Sájarov]] *[[Asjabad]] *[[Fogu]] *[[Cidade Velha]] *[[Dracaena draco]] *[[Macaronesia]] *[[Isla de Santiagu]] *[[Imperiu Español]] *[[Juana Inés de la Cruz]] *[[Via Transilvanica]] *[[Bakú]] *[[Luis de Góngora]] *[[Nuversidá de Oxford]] *[[Nuversidá de Cambridge]] *[[Dámaso Alonso]] *[[Vicente Aleixandre]] *[[Nuversidá Politénica de Mairil]] *[[Tiflis]] *[[Reikiavik]] *[[Covilhã]] *[[Beira Baxa]] *[[Guarda]] *[[Cannes]] *[[Festival de Cini de Cannes]] *[[Cristian Mungiu]] *[[Diana Gómez]] *[[José de Alencar]] *[[Machado de Assis]] *[[Roger Escapa Farrés]] *[[Eça de Queiroz]] *[[Afonso Reis Cabral]] *[[Peseta]] *[[Rui Couceiro]] *[[Península de Yucatán]] *[[Virreinatu de Nueva España]] *[[Camilo José Cela]] *[[Chicho Ibáñez Serrador]] *[[Nuversidá de Potsdam]] *[[Potsdam]] *[[Alexander von Humboldt]] *[[Nuversidá Babeș-Bolyai]] *[[Norman Manea]] *[[Cometa]] *[[Edmond Halley]] *[[Joseph Louis Lagrange]] *[[Valaquia]] *[[Alfredo Landa]] *[[Gracia Querejeta]] *[[Nuversidá Complutense de Mairil]] *[[Fernando León de Aranoa]] *[[Elías Querejeta]] *[[Carlos Saura]] *[[Prémius Goya]] *[[Arón Piper]] *[[Omar Ayuso]] *[[Nuversidá Carlos III de Mairil]] *[[América del Norti]] *[[Vicente Paredes]] *[[Estitutu Coltural Rumanu]] *[[Premius Gaudí]] *[[Maramureș]] *[[Ion Negoițescu]] *[[David Moragas]] *[[Sitiu de Badajós (1705)]] *[[Centru Coltural Coreanu n'España]] *[[Cluj-Napoca]] *[[Estitutu Confuciu]] *[[Agatha Christie]] *[[Louis Pasteur]] *[[British Council]] *[[Provincia d'Estremaura]] *[[Alliance Française]] *[[Sociedá Dante Alighieri]] *[[Dinastía aftasí]] *[[Goethe-Institut]] *[[Corona de Castilla]] *[[César Muñoz]] *[[Provincia de Trugillu (España)]] *[[Alejandro Amenábar]] *[[Julio Peña Fernández]] *[[Reinu d'Iberia]] *[[Sagrajas]] *[[Batalla de Sagrajas]] *[[Idioma georgianu]] *[[Siena]] *[[Cimabue]] *[[Abderramán II]] *[[Alcaçaba de Méria]] *[[Bernardo de Alderete]] *[[Donkervoort]] *[[Dolmen del prau de Lácara]] *[[Carlos Benito]] *[[David Cirici]] *[[Ídolu d'Estremaúra]] *[[Buyumbura]] *[[George Enescu]] *[[El lince con botas]] *[[Manu Pérez]] *[[Năsăud]] *[[Ídolu de Garrovillas]] *[[Kigali]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Bronzi d'Alcántara]] *[[Antananarivu]] *[[Dolmen de Toriñuelu]] *[[Dolmen de Magacela]] *[[Hugo Travers]] *[[Cueva de Santa Ana]] *[[Muralla de Prasencia]] *[[Francesco Petrarca]] *[[Leïla Slimani]] *[[Gaborone]] *[[Bangui]] *[[Hunus]] *[[Ioana Nicolaie]] *[[Mbabane]] *[[Lilongüe]] *[[Nairobi]] *[[Harare]] *[[Dodoma]] *[[Kampala]] *[[Yuba]] *[[Uagadugú]] *[[Mogadisciu]] *[[Yibuti (ciá)]] *[[Nuakchot]] *[[Dakar]] *[[Conakry]] *[[Freetown]] *[[Unidas por Extremadura]] *[[Daniel Pennac]] *[[Monrovia]] *[[Yamusukro]] *[[Silabariu mandombe]] *[[Luenga lingala]] *[[Brazzaville]] *[[Abuya]] *[[Golfu de Guinea]] *[[Lomé]] *[[Windhoek]] *[[Libreville]] *[[Claudiu Ptolomeu]] *[[Ajaccio]] *[[Vándalus]] *[[Vulcán]] *[[San Marinu (ciá)]] *[[Palmira]] *[[Emperiu Romanu d'Ocidenti]] *[[Reinu visigodu]] *[[Yaoundé]] *[[Golfu de Finlándia]] *[[Montevideu]] *[[Yamena]] *[[Jartum]] *[[Tangu]] *[[Flamencu]] *[[Nuversidá Entrenacional d'Andaluzía]] *[[Miguel Poveda]] *[[Antonio de Nebrija]] *[[Colton Haynes]] *[[Nuversidá Nebrija]] *[[Estitutu Camões]] *[[Estitutu Cervantes]] *[[Estitutu Ramón Llull]] *[[James van der Beek]] *[[Permafrost]] *[[Premiu Nobel]] *[[Víctor Gutiérrez Santiago]] *[[Xi Jinping]] *[[Nuversidá de Harvard]] *[[Academia Rumana]] *[[Maia Sandu]] *[[Nicușor Dan]] *[[Netflix]] *[[Albuquerque]] *[[Neil Patrick Harris]] *[[Clarice Lispector]] *[[Hollywood]] *[[Zachary Quinto]] *[[Marlene Dietrich]] *[[Premius Óscar]] *[[Nuversidá de California]] *[[Talasocracia]] *[[James Dean]] *[[Montgomery Clift]] *[[Brandon Sanderson]] *[[Benquerencia]] *[[Ulán Bator]] *[[Siberia]] *[[Imperiu Russu]] *[[Ge'ez]] *[[Menelik II de Etiopía]] *[[Talaveruela]] *[[El Cerezu]] *[[Xarilla]] *[[Delta del Danubiu]] *[[Adis Abeba]] *[[Mdina]] *[[Luenga maltesa]] *[[La Valeta]] *[[Luenga Irlandesa]] *[[Bristol]] *[[Henry Benedict Medlicott]] *[[Gondwana]] *[[Praia]] *[[Idioma lituano]] *[[María Egual]] *[[Juan Latinu]] *[[Chisinau]] *[[Wladimir Köppen]] *[[Idioma búlgaru]] *[[Clasificación climática de Köppen]] *[[Riga]] *[[Vilna]] *[[Kaunas]] *[[Luneburgu]] *[[Pedru I de Russia]] *[[Diego de Torres Villarroel]] *[[Calderu]] *[[Kingston]] *[[Bruce W. Wardropper]] *[[Kazán]] *[[Clara Jara de Soto]] *[[Günter Grass]] *[[Lübeck]] *[[Ramon Llull]] *[[Liga Hanseática]] *[[CSIC]] *[[Museu del Hermitage]] *[[Dubái (ciá)]] *[[Dubái]] *[[Provença]] *[[Caracas]] *[[Arrescuñacielus]] *[[Ventura de los Reyes Prósper]] *[[José Antonio Pavón y Jiménez]] *[[Malmö]] *[[Leonardo Dantés]] *[[Ñuflo de Chaves]] *[[Roberto Iniesta]] *[[Valli d’Aran]] *[[Arti románicu]] *[[Arti mudejal]] *[[Arti góticu]] *[[Fra Angélico]] *[[Museu Nacional del Prado]] *[[Herreruela]] *[[Aveiru]] *[[Fábrica de diplomas]] *[[Baltasar Gracián]] *[[Marcel Ciolacu]] *[[Embalsi de Valdecañas]] *[[El Berrocaleju]] *[[Almorín]] *[[Sajonis de Transilvania]] *[[Transilvania]] *[[Altadena]] *[[Eugene Smith]] *[[Delitosa]] *[[Pasadena]] *[[Paul Verlaine]] *[[Arthur Rimbaud]] *[[Sonetu]] *[[Garvín]] *[[Belvís]] *[[Arad]] *[[Monicipiu]] *[[Herrera d'Alcántara]] *[[Mari del Norti]] *[[Sibiu]] *[[Klaus Iohannis]] *[[Almeida Garrett]] *[[Fernando Namora]] *[[Antero de Quental]] *[[Nuversidá de Coimbra]] *[[Miguel Torga]] *[[Viandal]] *[[Lengua sueca]] *[[Tallín]] *[[Premio Camões]] *[[Mia Couto]] *[[Irène Némirovsky]] *[[Valli]] *[[El Gordu]] *[[California]] *[[Toponimia]] *[[Castaña]] *[[Choçu]] *[[Manila]] *[[Conrad Ricamora]] *[[Piçarra del Barrau]] *[[Peralea de san Román]] *[[Batalla de Trafalgar]] *[[Revolución francesa]] *[[Azetuna]] *[[El Toril]] *[[Garganta del Obispu]] *[[Sierra de San Bernabé]] *[[Zane Phillips]] *[[Fire Island]] *[[Malabo]] *[[Alfabetu latinu]] *[[Puertu Montt]] *[[Ahmed III]] *[[Imperiu otomanu]] *[[Constantin Brâncoveanu]] *[[Península de Cotentin]] *[[Islas del Canal]] *[[Mari Bálticu]] *[[Canal dela Mancha]] *[[Napoleón III Bonaparte]] *[[Alexandru Ioan Cuza]] *[[Parqui natural de Cornalvu]] *[[Nuversidá Alexandru Ioan Cuza de Iași]] *[[Tomasz Ziętek]] *[[Margarita Salas]] *[[Mircea Cărtărescu]] *[[Piața Universității]] *[[Nuversidá de Bucarest]] *[[Ana Aslan]] *[[Joël Dicker]] *[[Montis Cárpatus]] *[[Alberto Amarilla]] *[[Constantin Brâncuși]] *[[Aitana Sánchez-Gijón]] *[[Keanu Reeves]] *[[Jón Þór Birgisson]] *[[Sigur Rós]] *[[Nuversidá de Güelva]] *[[Olga Roriz]] *[[Tiago Guedes]] *[[Luís de Camões]] *[[Nuversidá de Lisboa]] *[[Afonso Cruz]] *[[Chino mandarín]] *[[The Guardian]] *[[José Eduardo Agualusa]] *[[Dueru]] *[[Ianis Hagi]] *[[Tennessee]] *[[Ryan Phillippe]] *[[Elvis Presley]] *[[Las Vegas]] *[[Andre Agassi]] *[[Martin Luther King]] *[[Baltimore]] *[[Maputo]] *[[Directol de cini]] *[[Caminu de Santiagu]] *[[Domiñu Internet]] *[[João Salaviza]] *[[Puesía]] *[[Iași]] *[[Erfurt]] *[[Max Weber]] *[[António Costa]] *[[Luanda]] *[[Revolución delos Cravelis]] *[[Marcelo Rebelo de Sousa]] *[[Luís Montenegro]] *[[Coordenadas geográficas]] *[[Província d'Albaceti]] *[[Islas Aleutianas]] *[[Mari de Bering]] *[[Alaska]] *[[Uropa Ocidental]] *[[Nicolae Iorga]] *[[Johannes Gutenberg]] *[[Biblia de Gutenberg]] *[[Romanticismu]] *[[Sacru Emperiu Romanu Germánicu]] *[[Emperiu otomanu]] *[[Esteban III de Moldavia]] *[[Botoșani]] *[[Mihai Eminescu]] *[[Timisoara]] *[[Riu Volga]] *[[Leonardo DiCaprio ‎]] *[[Torri de Shújov nel riu Oká]] *[[Riu Oká]] *[[Alcaldi]] *[[Dicionário Priberam da Língua Portuguesa]] *[[Hepatitis]] *[[Riu Moscova]] *[[Testigus de Jehová]] *[[Ethnologue]] *[[Ud]] *[[Casas del Castañal]] *[[Arroyumolinus de la Vera]] *[[Proutu enteriol brutu]] *[[Donald Trump]] *[[Sierra de Tormantus]] *[[Toscana]] *[[Estatutu autonomia]] *[[Oriol Nolis]] *[[Códigu postal]] *[[Gargüera]] *[[Cabreru]] *[[Angela Merkel]] *[[Coimbra]] *[[Riu la Prata]] *[[Luenga oficial]] *[[Puebración]] *[[Argentina]] *[[Cáparra]] *[[Prencipau d'Astúrias]] *[[Produtu interiol brutu]] *[[Comuniá Autónoma]] *[[Helmanamientu de ciais]] *[[Lisboa]] *[[Océanu Atlánticu]] *[[Andaluzia]] *[[Juan Carlos I d'España]] *[[55 Cancri]] *[[Lógica]] *[[Praneta]] *[[Unión Uropea]] *[[Zona Euru]] *[[Euru]] *[[Salamanca]] *[[Montis Uralis]] *[[Rei]] *[[Inu]] *[[Capital]] *[[Monea]] *[[Luenga oficial]] *[[Austrália]] *[[Andorra]] *[[Malotia]] *[[Continenti]] *[[Antáltia]] *[[Matemáticas]] *[[Fráncia]] *[[Dinamarca]] *[[Alemaña]] *[[Itália]] *[[Portugal]] *[[Península d'Anatólia]] *[[Barrocu]] *[[Mari Negru]] *[[Estrechu d'Otrantu]] *[[Mari Adriáticu]] *[[Península Itálica]] *[[II Guerra Mundial]] *[[Península Ibérica]] *[[Mari Colorau]] *[[África]] *[[Mari Mediterráneu]] *[[Ásia]] *[[Província de Caçris]] *[[España]] *[[Caçris]] *[[Barrau]] *[[Mairil]] *[[Almendraleju]] *[[Argélia]] *[[Marruecus]] *[[Islándia]] *[[Irlanda]] *[[Áustria]] *[[Reinu Uniu]] </div> |} <table style="float: left; margin-bottom: 0.1em; border: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #082567; width: 100%"> <tr><td><h3 style="border-bottom: #3D9140 solid 1px; border-right: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #50C878; text-align: center; padding: 3px; margin-bottom: -2px;"><font face="trebuchet ms" color="#082567"><big>''Paísis ondi he estau:''<big></font></h3></td></tr><tr><td><div style="padding-left: 3px; padding-right: 3px; padding-top: 0px; padding-bottom: 1px; text-align: left; font-family: arial, sans-serif; font-size: 99%;" class="plainlinks"> <center> {| style="border:1px; border: thin solid grey; background-color:#F0DC82" |align="right"|Añus/Mesis: |align="left"|[[Imagen:Flag of Spain.svg|44px|España]] [[Imagen:Flag of Argentina.svg|45px|Argentina]] [[Imagen:Flag of Germany.svg|46px|Alemania]] [[Imagen:Flag of Portugal.svg|44px|Portugal]] [[Imagen:Flag of Romania.svg|44px|Rumanía]] |- |align="right"|Semanas: |align="left"|[[Imagen:flag of Brazil.svg|42px|Brasil]] [[Imagen:Flag of France.svg|44px|Francia]] [[Imagen:Flag of Russia.svg|44px|Rusia]] [[Imagen:Flag of Mongolia.svg|57px|Mongolia]] [[Imagen:Flag of China.svg|44px|China]] [[Imagen:Flag of the United Kingdom.svg|48px|Reino Unido]] [[Imagen:Flag of Italy.svg|44px|Italia]] [[Imagen:Flag of USA.svg|53px|Estaus Unius]] |- | |- |align="right"|Días: |align="left"|[[Imagen:Flag of Austria.svg|44px|Austria]] [[Imagen:Flag of Switzerland.svg|30px|Suiça]] [[Imagen:Flag of Liechtenstein.svg|47px|Liechtenstein]] [[Imagen:Flag of Paraguay.svg|48px|Paraguay]] [[Imagen:Flag of Chile.svg|41px|Chile]] [[Imagen:Flag of the Netherlands.svg|41px|Holanda]] [[Imagen:Flag of Belgium (civil).svg|41px|Bélgica]] [[Imagen:Flag of Monaco.svg|34px|Monaco]] [[Imagen:Flag of the Czech Republic.svg|40px|República Checa]] [[Imagen:Flag of Sweden.svg|45px|Suecia]] [[Imagen:Flag of Denmark.svg|38px|Dinamarca]] [[Imagen:Flag of Norway.svg|38px|Noruega]] [[Imagen:Flag of Finland.svg|47px|Finlandia]] [[Imagen:Flag of Estonia.svg|43px|Estonia]] [[Imagen:Flag of Latvia.svg|52px|Letonia]] [[Imagen:Flag of Poland.svg|45px|Polonia]] [[Imagen:Flag of Slovenia.svg|55px|Eslovenia]] [[Imagen:Flag of Slovakia.svg|45px|Eslovaquia]] [[Imagen:Flag of Hungary.svg|55px|Hungría]] [[Imagen:Flag of Croatia.svg|53px|Croacia]] [[Imagen:Flag of Ukraine.svg|40px|Ucrania]] [[Imagen:Flag of Morocco.svg|40px|Marruecos]] [[Imagen:Flag of Kazakhstan.svg|50px|Kazajistán]] [[Imagen:Flag of Ireland.svg|50px|Irlanda]] [[Imagen:Flag_of_Scotland.svg|40px|Escocia]] [[Imagen:Flag of Malta.svg|38px|Malta]] [[Imagen:Flag of Moldova.svg|50px|Moldóvia]] |- |- |- | |} </center> </td></tr></table> kyyltn4x2cofnn778zdeofsfkdbirhf 144296 144292 2026-09-20T11:54:40Z Olarcos 82 /* Los mis endirguis */ 144296 wikitext text/x-wiki {{#babel:es|ext|pt-5|en-4|de-3|fr-3|it-3|ro-3|cat-2|la-2|ru-1|zh-1}} Bien-llegáus ala mi página d'ussuariu. Si algunu quieri empuntal-mi algún mensagi, que si es mestel gasti la [[Usuariu Caraba:Olarcos|çona de caraba]] desta mesma página de gastaol. {{Usuárius/Güiquipedista}} {{Usuárius/Ortugrafia}} == Los mis endirguis == {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 style="width:60%;text-align:center;clear:all; margin-left:3px;" |- !Align=left bgcolor=black style="color:white"|&nbsp;Creaus&nbsp;<small></small> |- | <div [[style=" height:600px; font-size:90%;overflow: auto;"> *[[Miguel Hernández]] *[[Garcilaso de la Vega]] *[[Luenguas bereberis]] *[[Marrakech]] *[[Salé]] *[[Abdelá Taia]] *[[David Burtka]] *[[Salzburgu]] *[[Miguel Servet]] *[[María Moliner]] *[[Nuversidá de Çaragoça]] *[[Óscar Latas Alegre]] *[[Ara Malikian]] *[[Nuversidá de Zúrich]] *[[Nelio Biedermann]] *[[Andréi Sájarov]] *[[Asjabad]] *[[Fogu]] *[[Cidade Velha]] *[[Dracaena draco]] *[[Macaronesia]] *[[Isla de Santiagu]] *[[Imperiu Español]] *[[Juana Inés de la Cruz]] *[[Via Transilvanica]] *[[Bakú]] *[[Luis de Góngora]] *[[Nuversidá de Oxford]] *[[Nuversidá de Cambridge]] *[[Dámaso Alonso]] *[[Vicente Aleixandre]] *[[Nuversidá Politénica de Mairil]] *[[Tiflis]] *[[Reikiavik]] *[[Covilhã]] *[[Beira Baxa]] *[[Guarda]] *[[Cannes]] *[[Festival de Cini de Cannes]] *[[Cristian Mungiu]] *[[Diana Gómez]] *[[José de Alencar]] *[[Machado de Assis]] *[[Roger Escapa Farrés]] *[[Eça de Queiroz]] *[[Afonso Reis Cabral]] *[[Peseta]] *[[Rui Couceiro]] *[[Península de Yucatán]] *[[Virreinatu de Nueva España]] *[[Camilo José Cela]] *[[Chicho Ibáñez Serrador]] *[[Nuversidá de Potsdam]] *[[Potsdam]] *[[Alexander von Humboldt]] *[[Nuversidá Babeș-Bolyai]] *[[Norman Manea]] *[[Cometa]] *[[Edmond Halley]] *[[Joseph Louis Lagrange]] *[[Valaquia]] *[[Alfredo Landa]] *[[Gracia Querejeta]] *[[Nuversidá Complutense de Mairil]] *[[Fernando León de Aranoa]] *[[Elías Querejeta]] *[[Carlos Saura]] *[[Prémius Goya]] *[[Arón Piper]] *[[Omar Ayuso]] *[[Nuversidá Carlos III de Mairil]] *[[América del Norti]] *[[Vicente Paredes]] *[[Estitutu Coltural Rumanu]] *[[Premius Gaudí]] *[[Maramureș]] *[[Ion Negoițescu]] *[[David Moragas]] *[[Sitiu de Badajós (1705)]] *[[Centru Coltural Coreanu n'España]] *[[Cluj-Napoca]] *[[Estitutu Confuciu]] *[[Agatha Christie]] *[[Louis Pasteur]] *[[British Council]] *[[Provincia d'Estremaura]] *[[Alliance Française]] *[[Sociedá Dante Alighieri]] *[[Dinastía aftasí]] *[[Goethe-Institut]] *[[Corona de Castilla]] *[[César Muñoz]] *[[Provincia de Trugillu (España)]] *[[Alejandro Amenábar]] *[[Julio Peña Fernández]] *[[Reinu d'Iberia]] *[[Sagrajas]] *[[Batalla de Sagrajas]] *[[Idioma georgianu]] *[[Siena]] *[[Cimabue]] *[[Abderramán II]] *[[Alcaçaba de Méria]] *[[Bernardo de Alderete]] *[[Donkervoort]] *[[Dolmen del prau de Lácara]] *[[Carlos Benito]] *[[David Cirici]] *[[Ídolu d'Estremaúra]] *[[Buyumbura]] *[[George Enescu]] *[[El lince con botas]] *[[Manu Pérez]] *[[Năsăud]] *[[Ídolu de Garrovillas]] *[[Kigali]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Bronzi d'Alcántara]] *[[Antananarivu]] *[[Dolmen de Toriñuelu]] *[[Dolmen de Magacela]] *[[Hugo Travers]] *[[Cueva de Santa Ana]] *[[Muralla de Prasencia]] *[[Francesco Petrarca]] *[[Leïla Slimani]] *[[Gaborone]] *[[Bangui]] *[[Hunus]] *[[Ioana Nicolaie]] *[[Mbabane]] *[[Lilongüe]] *[[Nairobi]] *[[Harare]] *[[Dodoma]] *[[Kampala]] *[[Yuba]] *[[Uagadugú]] *[[Mogadisciu]] *[[Yibuti (ciá)]] *[[Nuakchot]] *[[Dakar]] *[[Conakry]] *[[Freetown]] *[[Unidas por Extremadura]] *[[Daniel Pennac]] *[[Monrovia]] *[[Yamusukro]] *[[Silabariu mandombe]] *[[Luenga lingala]] *[[Brazzaville]] *[[Abuya]] *[[Golfu de Guinea]] *[[Lomé]] *[[Windhoek]] *[[Libreville]] *[[Claudiu Ptolomeu]] *[[Ajaccio]] *[[Vándalus]] *[[Vulcán]] *[[San Marinu (ciá)]] *[[Palmira]] *[[Emperiu Romanu d'Ocidenti]] *[[Reinu visigodu]] *[[Yaoundé]] *[[Golfu de Finlándia]] *[[Montevideu]] *[[Yamena]] *[[Jartum]] *[[Tangu]] *[[Flamencu]] *[[Nuversidá Entrenacional d'Andaluzía]] *[[Miguel Poveda]] *[[Antonio de Nebrija]] *[[Colton Haynes]] *[[Nuversidá Nebrija]] *[[Estitutu Camões]] *[[Estitutu Cervantes]] *[[Estitutu Ramón Llull]] *[[James van der Beek]] *[[Permafrost]] *[[Premiu Nobel]] *[[Víctor Gutiérrez Santiago]] *[[Xi Jinping]] *[[Nuversidá de Harvard]] *[[Academia Rumana]] *[[Maia Sandu]] *[[Nicușor Dan]] *[[Netflix]] *[[Albuquerque]] *[[Neil Patrick Harris]] *[[Clarice Lispector]] *[[Hollywood]] *[[Zachary Quinto]] *[[Marlene Dietrich]] *[[Premius Óscar]] *[[Nuversidá de California]] *[[Talasocracia]] *[[James Dean]] *[[Montgomery Clift]] *[[Brandon Sanderson]] *[[Benquerencia]] *[[Ulán Bator]] *[[Siberia]] *[[Imperiu Russu]] *[[Ge'ez]] *[[Menelik II de Etiopía]] *[[Talaveruela]] *[[El Cerezu]] *[[Xarilla]] *[[Delta del Danubiu]] *[[Adis Abeba]] *[[Mdina]] *[[Luenga maltesa]] *[[La Valeta]] *[[Luenga Irlandesa]] *[[Bristol]] *[[Henry Benedict Medlicott]] *[[Gondwana]] *[[Praia]] *[[Idioma lituano]] *[[María Egual]] *[[Juan Latinu]] *[[Chisinau]] *[[Wladimir Köppen]] *[[Idioma búlgaru]] *[[Clasificación climática de Köppen]] *[[Riga]] *[[Vilna]] *[[Kaunas]] *[[Luneburgu]] *[[Pedru I de Russia]] *[[Diego de Torres Villarroel]] *[[Calderu]] *[[Kingston]] *[[Bruce W. Wardropper]] *[[Kazán]] *[[Clara Jara de Soto]] *[[Günter Grass]] *[[Lübeck]] *[[Ramon Llull]] *[[Liga Hanseática]] *[[CSIC]] *[[Museu del Hermitage]] *[[Dubái (ciá)]] *[[Dubái]] *[[Provença]] *[[Caracas]] *[[Arrescuñacielus]] *[[Ventura de los Reyes Prósper]] *[[José Antonio Pavón y Jiménez]] *[[Malmö]] *[[Leonardo Dantés]] *[[Ñuflo de Chaves]] *[[Roberto Iniesta]] *[[Valli d’Aran]] *[[Arti románicu]] *[[Arti mudejal]] *[[Arti góticu]] *[[Fra Angélico]] *[[Museu Nacional del Prado]] *[[Herreruela]] *[[Aveiru]] *[[Fábrica de diplomas]] *[[Baltasar Gracián]] *[[Marcel Ciolacu]] *[[Embalsi de Valdecañas]] *[[El Berrocaleju]] *[[Almorín]] *[[Sajonis de Transilvania]] *[[Transilvania]] *[[Altadena]] *[[Eugene Smith]] *[[Delitosa]] *[[Pasadena]] *[[Paul Verlaine]] *[[Arthur Rimbaud]] *[[Sonetu]] *[[Garvín]] *[[Belvís]] *[[Arad]] *[[Monicipiu]] *[[Herrera d'Alcántara]] *[[Mari del Norti]] *[[Sibiu]] *[[Klaus Iohannis]] *[[Almeida Garrett]] *[[Fernando Namora]] *[[Antero de Quental]] *[[Nuversidá de Coimbra]] *[[Miguel Torga]] *[[Viandal]] *[[Lengua sueca]] *[[Tallín]] *[[Premio Camões]] *[[Mia Couto]] *[[Irène Némirovsky]] *[[Valli]] *[[El Gordu]] *[[California]] *[[Toponimia]] *[[Castaña]] *[[Choçu]] *[[Manila]] *[[Conrad Ricamora]] *[[Piçarra del Barrau]] *[[Peralea de san Román]] *[[Batalla de Trafalgar]] *[[Revolución francesa]] *[[Azetuna]] *[[El Toril]] *[[Garganta del Obispu]] *[[Sierra de San Bernabé]] *[[Zane Phillips]] *[[Fire Island]] *[[Malabo]] *[[Alfabetu latinu]] *[[Puertu Montt]] *[[Ahmed III]] *[[Imperiu otomanu]] *[[Constantin Brâncoveanu]] *[[Península de Cotentin]] *[[Islas del Canal]] *[[Mari Bálticu]] *[[Canal dela Mancha]] *[[Napoleón III Bonaparte]] *[[Alexandru Ioan Cuza]] *[[Parqui natural de Cornalvu]] *[[Nuversidá Alexandru Ioan Cuza de Iași]] *[[Tomasz Ziętek]] *[[Margarita Salas]] *[[Mircea Cărtărescu]] *[[Piața Universității]] *[[Nuversidá de Bucarest]] *[[Ana Aslan]] *[[Joël Dicker]] *[[Montis Cárpatus]] *[[Alberto Amarilla]] *[[Constantin Brâncuși]] *[[Aitana Sánchez-Gijón]] *[[Keanu Reeves]] *[[Jón Þór Birgisson]] *[[Sigur Rós]] *[[Nuversidá de Güelva]] *[[Olga Roriz]] *[[Tiago Guedes]] *[[Luís de Camões]] *[[Nuversidá de Lisboa]] *[[Afonso Cruz]] *[[Chino mandarín]] *[[The Guardian]] *[[José Eduardo Agualusa]] *[[Dueru]] *[[Ianis Hagi]] *[[Tennessee]] *[[Ryan Phillippe]] *[[Elvis Presley]] *[[Las Vegas]] *[[Andre Agassi]] *[[Martin Luther King]] *[[Baltimore]] *[[Maputo]] *[[Directol de cini]] *[[Caminu de Santiagu]] *[[Domiñu Internet]] *[[João Salaviza]] *[[Puesía]] *[[Iași]] *[[Erfurt]] *[[Max Weber]] *[[António Costa]] *[[Luanda]] *[[Revolución delos Cravelis]] *[[Marcelo Rebelo de Sousa]] *[[Luís Montenegro]] *[[Coordenadas geográficas]] *[[Província d'Albaceti]] *[[Islas Aleutianas]] *[[Mari de Bering]] *[[Alaska]] *[[Uropa Ocidental]] *[[Nicolae Iorga]] *[[Johannes Gutenberg]] *[[Biblia de Gutenberg]] *[[Romanticismu]] *[[Sacru Emperiu Romanu Germánicu]] *[[Emperiu otomanu]] *[[Esteban III de Moldavia]] *[[Botoșani]] *[[Mihai Eminescu]] *[[Timisoara]] *[[Riu Volga]] *[[Leonardo DiCaprio ‎]] *[[Torri de Shújov nel riu Oká]] *[[Riu Oká]] *[[Alcaldi]] *[[Dicionário Priberam da Língua Portuguesa]] *[[Hepatitis]] *[[Riu Moscova]] *[[Testigus de Jehová]] *[[Ethnologue]] *[[Ud]] *[[Casas del Castañal]] *[[Arroyumolinus de la Vera]] *[[Proutu enteriol brutu]] *[[Donald Trump]] *[[Sierra de Tormantus]] *[[Toscana]] *[[Estatutu autonomia]] *[[Oriol Nolis]] *[[Códigu postal]] *[[Gargüera]] *[[Cabreru]] *[[Angela Merkel]] *[[Coimbra]] *[[Riu la Prata]] *[[Luenga oficial]] *[[Puebración]] *[[Argentina]] *[[Cáparra]] *[[Prencipau d'Astúrias]] *[[Produtu interiol brutu]] *[[Comuniá Autónoma]] *[[Helmanamientu de ciais]] *[[Lisboa]] *[[Océanu Atlánticu]] *[[Andaluzia]] *[[Juan Carlos I d'España]] *[[55 Cancri]] *[[Lógica]] *[[Praneta]] *[[Unión Uropea]] *[[Zona Euru]] *[[Euru]] *[[Salamanca]] *[[Montis Uralis]] *[[Rei]] *[[Inu]] *[[Capital]] *[[Monea]] *[[Luenga oficial]] *[[Austrália]] *[[Andorra]] *[[Malotia]] *[[Continenti]] *[[Antáltia]] *[[Matemáticas]] *[[Fráncia]] *[[Dinamarca]] *[[Alemaña]] *[[Itália]] *[[Portugal]] *[[Península d'Anatólia]] *[[Barrocu]] *[[Mari Negru]] *[[Estrechu d'Otrantu]] *[[Mari Adriáticu]] *[[Península Itálica]] *[[II Guerra Mundial]] *[[Península Ibérica]] *[[Mari Colorau]] *[[África]] *[[Mari Mediterráneu]] *[[Ásia]] *[[Província de Caçris]] *[[España]] *[[Caçris]] *[[Barrau]] *[[Mairil]] *[[Almendraleju]] *[[Argélia]] *[[Marruecus]] *[[Islándia]] *[[Irlanda]] *[[Áustria]] *[[Reinu Uniu]] </div> |} <table style="float: left; margin-bottom: 0.1em; border: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #082567; width: 100%"> <tr><td><h3 style="border-bottom: #3D9140 solid 1px; border-right: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #50C878; text-align: center; padding: 3px; margin-bottom: -2px;"><font face="trebuchet ms" color="#082567"><big>''Paísis ondi he estau:''<big></font></h3></td></tr><tr><td><div style="padding-left: 3px; padding-right: 3px; padding-top: 0px; padding-bottom: 1px; text-align: left; font-family: arial, sans-serif; font-size: 99%;" class="plainlinks"> <center> {| style="border:1px; border: thin solid grey; background-color:#F0DC82" |align="right"|Añus/Mesis: |align="left"|[[Imagen:Flag of Spain.svg|44px|España]] [[Imagen:Flag of Argentina.svg|45px|Argentina]] [[Imagen:Flag of Germany.svg|46px|Alemania]] [[Imagen:Flag of Portugal.svg|44px|Portugal]] [[Imagen:Flag of Romania.svg|44px|Rumanía]] |- |align="right"|Semanas: |align="left"|[[Imagen:flag of Brazil.svg|42px|Brasil]] [[Imagen:Flag of France.svg|44px|Francia]] [[Imagen:Flag of Russia.svg|44px|Rusia]] [[Imagen:Flag of Mongolia.svg|57px|Mongolia]] [[Imagen:Flag of China.svg|44px|China]] [[Imagen:Flag of the United Kingdom.svg|48px|Reino Unido]] [[Imagen:Flag of Italy.svg|44px|Italia]] [[Imagen:Flag of USA.svg|53px|Estaus Unius]] |- | |- |align="right"|Días: |align="left"|[[Imagen:Flag of Austria.svg|44px|Austria]] [[Imagen:Flag of Switzerland.svg|30px|Suiça]] [[Imagen:Flag of Liechtenstein.svg|47px|Liechtenstein]] [[Imagen:Flag of Paraguay.svg|48px|Paraguay]] [[Imagen:Flag of Chile.svg|41px|Chile]] [[Imagen:Flag of the Netherlands.svg|41px|Holanda]] [[Imagen:Flag of Belgium (civil).svg|41px|Bélgica]] [[Imagen:Flag of Monaco.svg|34px|Monaco]] [[Imagen:Flag of the Czech Republic.svg|40px|República Checa]] [[Imagen:Flag of Sweden.svg|45px|Suecia]] [[Imagen:Flag of Denmark.svg|38px|Dinamarca]] [[Imagen:Flag of Norway.svg|38px|Noruega]] [[Imagen:Flag of Finland.svg|47px|Finlandia]] [[Imagen:Flag of Estonia.svg|43px|Estonia]] [[Imagen:Flag of Latvia.svg|52px|Letonia]] [[Imagen:Flag of Poland.svg|45px|Polonia]] [[Imagen:Flag of Slovenia.svg|55px|Eslovenia]] [[Imagen:Flag of Slovakia.svg|45px|Eslovaquia]] [[Imagen:Flag of Hungary.svg|55px|Hungría]] [[Imagen:Flag of Croatia.svg|53px|Croacia]] [[Imagen:Flag of Ukraine.svg|40px|Ucrania]] [[Imagen:Flag of Morocco.svg|40px|Marruecos]] [[Imagen:Flag of Kazakhstan.svg|50px|Kazajistán]] [[Imagen:Flag of Ireland.svg|50px|Irlanda]] [[Imagen:Flag_of_Scotland.svg|40px|Escocia]] [[Imagen:Flag of Malta.svg|38px|Malta]] [[Imagen:Flag of Moldova.svg|50px|Moldóvia]] |- |- |- | |} </center> </td></tr></table> 9goqbv0av49k9vrqd7sbj2fploy7ia6 Huentis de León 0 4934 144262 144248 2026-09-19T18:06:17Z Acuxhinu 3347 Referencias 144262 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Huentis de León''' o '''Fuentis de León''' (''Fuentes de León'' oficialmenti i en [[Castellanu|castillanu]]) es un monicípiu [[Estremaúra|estremeñu]], que perteneci ala provincia de [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], ena comunidá utónoma d'[[Estremaúra]], assitiau ena [[Sierra Morena]] i nel arrayu d'[[Andaluzía]], junta la provincia de [[Güelva]]. Perteneci tamién ala comarca de [[Tentudía]] i al partíu judizial de [[Frexenal dela Sierra]]. == Sitación == Está assitiá envera dun cerru conocíu dendi antañu comu La Patá de Dios,<ref name=":0">{{Cita web|url=https://www.escapadarural.com/que-hacer/fuentes-de-leon|título=Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=EscapadaRural.com|idioma=es}}</ref> enas ramalis caberas de [[Sierra Morena]], a setencientus quarentiún metrus d’altitú dendi’l nivel dela [[mari]], siendu unu delos puebrus mas altus ena provincia, nun turrucatu úmidu, enllenu de hesas i monti, dandu al viajaol vistas parorámicas con un grandi atrativu. La superficii del monicipiu es de 109,9 km².<ref name=":1">{{Cita web|url=https://holapueblo.com/pueblos/fuentes-de-leon/|título=Fuentes de León – holapueblo.com|fechaacceso=12 de heneru del 2024|apellido=Elena|fecha=06 de juñu del 2022|sitioweb=holapueblo.com|idioma=es}}</ref><ref name=":2">{{Cita web|url=https://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/inicio/index_inicio.php?codigo=57|título=Diputación de Badajoz. Entidades Locales, Comarcas y Partidos Judiciales. Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.dip-badajoz.es}}</ref> Pola su sitación, es el monicipiu caberu ena parti sul dela región d’[[Estremaúra]], siendu el su linderu la provincia de [[Güelva]], con puebrus d’esta provincia comu Cañaveral de León, Cumbris Mayoris, Inojalis i Arroyumolinus de León. Los linderus ena provincia de [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]] sonin conos puebrus de Segura de León, [[Cabeça la Vaca]], [[Frexenal dela Sierra]] i el Bonal o Bodonal dela Sierra.<ref name=":5">{{Cita web|url=https://tentudia.com/comarca/localidades/fuentes-de-leon/|título=El pueblo de Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=CENTRO DE DESARROLLO COMARCAL DE TENTUDÍA|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.escapadarural.com/que-hacer/fuentes-de-leon/que-ver|título=Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=EscapadaRural.com|idioma=es}}</ref> == Estoria == La huélliga umana en Huentis de León está prová en varius assentamientus. Ena Cueva l'Augua, una cavidá del conjuntu de cuevas de Huentis de León, pareció nel 1983 un enterramientu neolíticu fechau nel 3500 a. C., que costava del cuerpu duna mugel, lozas i varius gravaus.<ref name=":3">{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Cuevas-de-Fuentes-de-Leon/|título=Cuevas de Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.turismoextremadura.com}}</ref> Tamién uvu assentamientus [[Celtian|celtas]], comu ena Sierra’l Castru, enos Hoyus o ena Sierra Madrona.<ref name=":4">{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Fuentes-de-Leon/?lang=es|título=Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.turismoextremadura.com}}</ref> El dominamientu romanu dexó la su huélliga nestas tierras, pos s’án descubiertu mosaicus, rayaus d’enterramientus, colunas i lozas, lo que mos endilga qu’avía assentamientus chiqueninus enos sigrus III i IV. Quea tamién polo craru, la presencia árabi enos alreoris del Castillu’l Cuernu, aondi anduvierun hata’l añu 1247 o 1248, quandu hue conquistau polos [[Cristianismu|cristianus]] i entregau ala Ordin de [[Santiagu de Compostela|Santiagu]]. Dendi antoncis el puebru s’assentó i se hundó assina comu se conoci ugañu. La estoria d’esta villa s’á manteniu ligá ala Encomienda Mayol de León ala qu’á pertenecíu hata’l 1873.<ref name=":4" /> Dendi’l 1833 perteneci al partíu judizial de [[Frexenal dela Sierra]]. Nel censu del 1842 tenía setecientus ventidós hogaris con dos mil novecientus venti vezinus i ara tieni dos mil cientu deziochu abitantis, sigún el INE del [[2025]].<ref name=":2" /> == Patrimoñu religiosu == === La ilesia de Muestra Señora delos Angis === [[Archivu:BA-Fuentes de León 13.jpg|miniaturadeimagen|190x190px|Muestra Señora delos Angis.|izquierda]] La su obra esmiença ena mitá del sigru XV. La su portá prencipal tieni un destraçau góticu mudéjal i la capilla mayol de pranta poligonal está cobierta con una bóveda de cruzería. La su fachá prencipal tieni un arcu apontau con arquivoltas decorás con hormas geométricas sobri baquetonis celíndricus, enmarcá nun alfís. La arquivolta cabera da pa un arcu conopial arrematau con una [[Santiagu de Compostela|Crus de Santiagu]]. La fachá dela laera del esti, d’estilu crassicista, tien un cenzillu vanu d’engressu con arcu de meyu puntu flaqueau por colunas i arrematau por un frontil triangulal. La fachá dela laera del oesti tien un arcu de meyu puntu costruíu de sillería. La torri es del siegru XVII. La ilesia tieni pranta quadrá dividía en tres cuerpus, hechus d’obra de piera con sillaris enas esquinas i recercau de vanus. El muebrariu está hormau por pratería d’ugañu. Tamién tien varius cálizis [[Barrocu|barrocus]] i un órganu del sigru XVIII, qu'está ena tribuna dela ilesia. Amás ai una lámpara de prata hecha en [[Méxicu]].<ref name=":6">{{Cita web|url=https://turismo.badajoz.es/index.php/que-hacer/59/fuentes-de-leon|título=Qué ver en Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=Turismo Diputación de Badajoz|idioma=es|archive-date=2024-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119004016/https://turismo.badajoz.es/index.php/que-hacer/59/fuentes-de-leon|dead-url=yes}}</ref> === Conventu franciscanu de San Diegu d’Alcalá === [[Archivu:Conventu San Diegu d'Alcalá.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|[[Conventu San Diegu d'Alcalá|Conventu San Diegu]].]] Está assitiau alas aldehueras del puebru. Esti [[Conventu San Diegu d'Alcalá|conventu]] s’esmenzó a costruil pal añu 1597 i hue inagurau nel 1613. Se puu hazel polas limosnas delos vezinus del puebru. Los frailis anduvierun pal conventu hata’l añu 1822. Ugañu está rabilitau mesturandu cosas originais con otras d'estilu mas moernu, comu las sus abitanças qu'están enos antigus cassullus monacais. La ilesia es d’una navi cobierta namás, con una bóveda d’aristas. Tieni adoseau un claustru con pilaris quadraus i arcus de meyu puntu de cantería.<ref name=":1" /> === Ermita de San Anofri === [[Archivu:BA-Fuentes de León 12.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|Passeu San Anofri.]] S’encuentra assitiá nel passeu de San Anofri, qu’es un ampriu passeu con quatru parquis i una ancha praná aondi está l’armita. El nombri vien en onol al patrón del puebru. La su fachá es d’estilu barrocu i el su interiol es una navi de cincu tramus cobiertus con una bóveda de cañón con lunetus, reforçá por arcus faxonis sobri los pilaris. El misteriu datau nel 1940, es obra de ''Enrique Orce Mármol'', d’estilu regionalista i nel su interiol tien un frontil d’azulejus pintaus, del siegru XVIII con santus geométricus i frorais, obra de ''Ramón Rejano''.<ref name=":6" /> === La Capillita o armita dela Vigen de Tudía === [[Archivu:La Capillita de Huentis de León.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|La Capillita.|izquierda]] Está assitiá a un quilómetru del puebru, ena carretera pa Segura de León. Se costruyó a acaberus del siegru XVIII, endispués de l'aparición dela Vigin de Tudía nel cercau aondi está assitiá i dendi l'armita poemus guipal el monesteriu de la Vigin de [[Tentudía]] de [[Calera de León|La Calera]] o [[Calera de León]]. La su costrución es mu cenzilla pos tieni una pranta retangulal namás, arrematá por un campanil con un vanu. El interiol tien una bóveda de cañón i hue costruíu con piera encalá i luzía. Ugañu está en güen estau de conservación, enque enas obras dela carretera tuvu angún percanci al estal envera dela carretera, peru ala finiquita tó hue aviau sin poblemas. Es un sitiu apreparau pal celebramientu de missas nel mes de setiembri.<ref name=":6" /> === Armita de Santa Ana === [[Archivu:Armita Santa Ana.jpg|miniaturadeimagen|147x147px|L'Armita.]] S’encuentra assitiá ena calli que tien el su nombri, mu cerquina dela praça del puebru. S’enfundó nel añu 1480 i hormó parti dun antigu conventu de religiosas Mínimas. Tien una fachá prencipal hormá por dos arcus, poncima d’esta portá ai un hornichi central ena qu’está una crus de hierru fraguau. La bóveda interiol es de cañón i la capilla mayol de pranta quadrá se fecha con bóveda cenzilla d’arista i de reduzíu grandol. Nel lau dela epístola ai una imagi de San Antoñu del siegru XVI. Tamién está el Conventu delas Monjas, assitiau ena praça d’España, envera l'Ayuntamientu i qu'ugañu se gasta pa otrus mesteris, pos las monjas se huerun del puebru hazi angunus añus. Ena su ilesia que tieni la su entrá pola calli fina, se celebran missas quasi tolos días pola mañaná o la tardi.<ref name=":6" /> == Patrimoñu Civil == === Castillu’l Cuernu === Está assitiau nel cerru’l Cuernu o Santa Marina, a setecientus trentiún metrus dendi’l nivel dela [[mari]]. La su datación mas antigua es del siegru X, enque quandu mayol frorencia tuvu hue enos sigrus XII i XIII, concidiendu col dominamientu árabi. Nel siegru XIII la tierra es ganá al ''[[Islam]]'' por ''Don'' ''Pelay Pérez Correa,'' endispuesinu doná al ''Temple'' i nel 1312 el castillu hue donau ala Ordin de Santiagu.<ref name=":5" /> Ugañu namás quean la torri i los murus d’al reol duna grandi grossura, hechus de piera i tapia. Moernamenti essesti un proyetu de restauramientu del castillu i la enxaretación dun proyetu enos alreoris del castillu, dendi’l que se podrá desfrutal d’estrordinarias vistas.<ref name=":1" /> === Praça torus === [[Archivu:Praça Torus de Huentis de León.jpg|miniaturadeimagen|168x168px|La Puerta Grandi.]] Hue costruía nel sigru XIX polos vezinus del puebru i s'acabijó nel añu 1881, comu poni nel arcu dela puerta grandi. S'encuentra assitiá nel qu'era el cercau la Vigin i el terrau pa poel hazel-la hue cedíu pola familia del vezinu del puebru ''Don Ceferino Uceda Melchor,'' enque'l terrau aondi están los torilis i las quairas de anguna casa segundera, huerun despropiaus pol ayuntamientu i angún vezinu que l'aquacó apropinqual-si del terrau ajenu. Tieni una cabusía pa mil dozientas pessonas. Las grás están hechas de piera, menus las quatru primeras qu’están forrajás de piçarra. El graeríu es d’inseñu reondu, assentau nuna bóveda de cañón. S’inaguró nel 1885 conos torus de ''Don Álvaro Montero de Espinosa'' i con ''Don Manuel García Cuesta, El Espartero'', comu l'únicu toreru ena torá.<ref>{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Plaza-de-toros-de-Fuentes-de-Leon/|título=Plaza de toros de Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.turismoextremadura.com}}</ref> === Cini-teatru San Vicenti === [[Archivu:Cini-teatru San Vicenti.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|[[Cini-teatru San Vicenti|Cini San Vicenti]].|izquierda]] Mentau comu [[Cini-teatru San Vicenti|Cini San Vicenti]], por sel primeramenti dela cofradía de San Vicenti, enque endispués hue alquiríu pol alcaldi del puebru ''Don Ezequiel Navarro'', i alogu passó a sel propiedá monicipal. Es del siegru XIX o esmiençus del siegru XX, el su estilu es ''neomudéjar'', con tribunas, palcus i amás con platonis d’estilu moernista. Tien plateas, gallineru, butacas i templeti. La su cabusía es de trezientas setenticincu pessonas. Polo general, se gasta pa vel penículas quandu las ai pala genti, enque se gasta mas palos [[Antrueju|Antruejus]] o [[Carnaval|Carnavalis]] que se hazi nel puebru concidiendu cona celebración dela fiesta, aondi las corrupelas de zagalinus, zagalinas i mayoris subin al tablau a cantal angunas cancioncinas conos assuntus d’ugañu, tantu del puebru comu eno tocanti alo nacional.<ref>{{Cita web|url=https://www.extremadura.com/paginas/cine-teatro-san-vicente-fuentes-de-leon|título=Cine - Teatro "San Vicente" Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.extremadura.com}}</ref> [[Archivu:Villa dela Conocencia i las Artis.jpg|miniaturadeimagen|175x175px|Villa dela Conocencia.]] Amás, envera del [[Cini-teatru San Vicenti]] i nel sitiu mentau comu Villa dela Conocencia i las Artis, poemus guipal tamién '''Las Escuelas''', con dos edificius pa tolos mesteris del aprendimientu delos zagalis i zagalas del puebru, enque possimenti el edificiu que mas se gasta es el d'arriba, pos está mejol apreparau con tolas estalacionis pa poel dal las crassis. Esta Villa dela Conocencia i las Artis, s'assitia ena parti mas pal centru'l puebru.<ref>{{Cita web|url=https://colegios.es/2012/c-e-i-p-patriarca-san-jose-fuentes-de-leon/|título=C.E.I.P. PATRIARCA SAN JOSÉ FUENTES DE LEÓN. Colegios.es|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=colegios.es}}</ref> === Huentis i Cruzis === [[Archivu:Crus del Barreru en Huentis de León.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|184x184px|Crus del Barreru.]] Ain huentis abondu por tol puebru i alreoris. Antigamenti se gastavan pal usu diariu en ca casa i andavan enllenas de genti que divan a pol augua. Tamién la mayol parti d'ellas se gastavan pa dal de bebel alas bestias que venian del campu de trebajal i anguna ves que sotra tamién se gastava pa dal de bebel al ganau, enque ugañu se segui gastandu pal ganau quandu ai escassés d'augua. Las mas emportantis sonin la del Altoçanu, la del Passeu San Anofri, la huenti Judíu, la huenti Cañaveral, la del Pilaritu, la Fontanilla o la de Valdegallinas, amás d’otras. Tamién ain unas '''Cruzis''' hechas con piera, calafeteás, branqueás i con una crus de hierru eno mas altu, qu'andan hechas en deferentis lugaris del puebru i qu'án síu apreparás pa celebral ca siegru que tieni'l puebru dendi que se soponi que se enhundó. Dentri ellas ain la crus del Barreru, la dela calli Cuesta, la del Cevaeru i anguna mas.<ref>{{Cita web|url=https://www.verpueblos.com/extremadura/badajoz/fuentes+de+leon/foto/269709/|título=Cruces, FUENTES DE LEON (Badajoz)|fechaacceso=12 de heneru del 2024|apellido=IP|nombre=Proyectos|sitioweb=Pueblos de España|idioma=es}}</ref> === Ayuntamientu === [[Archivu:BA-Fuentes de León 01.jpg|miniaturadeimagen|175x175px|Fachá l'Ayuntamientu.]] Assitiau ena Praça d’España, se costruyó nel siegru XIX i s’obró nel 1993. ==== Alcaldías ==== Dendi'l 1979 hata Ugañu: {| class="wikitable" !Pedioru !Nombri !Partíu |- |1979-1983 |''Ezequiel Navarro'' |[[Archivu:Union de Centro Democratico (logo).svg|centro|24x24px]] |- |1983-1987 |''Ezequiel Navarro'' |[[Archivu:Centro Democrático y Social (corto).png|centro|20x20px]] |- |1987-1991 |''Ezequiel Navarro'' |[[Archivu:Centro Democrático y Social (corto).png|centro|20x20px]] |- |1991-1995 |''Ezequiel Navarro''* |[[Archivu:Centro Democrático y Social (corto).png|centro|20x20px]] |- |1995-1999 |''Manuel Martín'' |[[Archivu:Logo PSOE, 1976-2001.svg|centro|26x26px]] |- |1999-2003 |''José Pedro Rubio'' |[[Archivu:Logo del pp.png|centro|20x20px]] |- |2003-2007 |''José Pedro Rubio'' |[[Archivu:Logo del pp.png|centro|20x20px]] |- |2007-2011 |''José Pedro Rubio'' |[[Archivu:Logo del pp.png|centro|20x20px]] |- |2011-2015 |''Fernando Triano'' |[[Archivu:People's Party (Spain) Logo.svg|centro|20x20px]] |- |2015-2019 |''Francisco de Asís Martínez'' |[[Archivu:Logo PSOE Extremadura.svg|centro|20x20px]] |- |2019-2023 |''Francisco de Asís Martínez'' |[[Archivu:Logo PSOE Extremadura.svg|centro|20x20px]] |- |2023-Ugañu |''Ana Fernández-Salguero'' |[[Archivu:PP logo sept22.png|centro|26x26px]] |} == Menumentu Natural Cuevas de Huentis de León == [[Archivu:BA-Fuentes de León 05.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|Cueva Masseru.]]Enos alreoris del monicipiu, junta'l arrayu dela provincia de [[Güelva]], envera del puebru vezinu de Cañaveral de León i nel paragi mentau comu El Rincón, aondi están la Sierra'l Puertu i la Sierra'l Castillu’l Cuernu, s’encuentran las [[Cuevas de Huentis de León]], declarás menumentu natural pal 2001.<ref name=":3" /> El conjuntu está hormau por cincu cuencas i dos simas: La Cueva l'Augua, declará LIC, pos tien una grandi coloña de murciégalus i La Cueva la Lamparilla assitiás ena Sierra'l Puertu a unus cien metrus desseparás i por sotru lau La Cueva Masseru, La Cueva los Postis, La Cueva'l Cavallu, la Sima 1 i la Sima 2, que están assitiás ena Sierra'l Castillu'l Cuernu.<ref name=":0" /><ref name=":4" /> == Fiestas == [[Archivu:BA-Fuentes de León 06.jpg|miniaturadeimagen|175x175px|Prosseción del Corpus.]] La fiesta prencipal es el Corpus Christi, que se celebra enos mesis de [[mayu]] o [[juñu]], sigún la fecha dela celebración dela Semana Santa. Los dançantis sonin una parti mu emportanti d'estas fiestas, enas qu'el día del tambol es el su esmiençu i aondi resultan una tupa de genti de tolos al reoris i de mas lexoti tamién, pa subil el Monturiu dançandu i assina poel celebral esti día comu es mestel.<ref>{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Corpus-Christi-de-Fuentes-de-Leon-00001/|título=Corpus Christi de Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.turismoextremadura.com}}</ref> Ai dos crassis de danças, la nueva i la vieja, enque la que mas se gasta es la vieja porque pa dil polas callis se pué dançal mejol. Tamién ai un cantal con letra pala dança vieja, peru no es oficial i ca ves se gasta menus, izi assina: "Ya vieni'l tambó pola cuesta Mafla i los del Monturiu dançan ena praça i los del Barreru dançan nel pucheru i los dela Lucha dançan enas puchas".<ref>{{Cita web|url=https://ciudad-dormida.blogspot.com/2014/06/los-danzantes-de-fuentes-de-leon.html|título=Los Danzantes de Fuentes de León, Badajoz (Extremadura, España)|fechaacceso=14 de juñu del 2024|idioma=es}}</ref> Nel fin de semana caberu de [[juñu]], tamién se celebra el rehuíju de San Pedru, nel passeu San Anofri i p'acabijal, el rehuíju dela patrona del puebru, la Muestra Señora delos Angis que se celebra ca dos d’[[abostu]]. Mental tamién otras fiestas mas moernas comu San Isidru, el Caminu o las sonás Capeas del catorzi i quinzi d’[[abostu]] possimenti. Enos añus caberus án vistu ferias comu La Feria del Jamón, que s’á celebrau en munchas cassionis, La Feria del Quesu celebrá en dos cassionis i La Feria dela Montanera que nel [[2018]] tuvu la su primel ves.<ref>{{Cita web|url=https://www.tentudiadirecto.com/local/2023-07-21/comarca/ciudad/5935/fuentes-de-len-disfrutar-de-sus-capeas-2023-los-das-14-y-15-de-agosto.html|título=Fuentes de León disfrutará de sus Capeas 2023 los días 14 y 15 de agosto|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.tentudiadirecto.com}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.tentudiadirecto.com/local/2023-03-20/comarca/ciudad/5747/fuentes-de-len-celebrar-su-iv-feria-de-la-montanera-este-prximo-fin-de-semana.html|título=Fuentes de León celebrará su IV Feria de la Montanera este próximo fin de semana|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.tentudiadirecto.com}}</ref> == Demografía == Tieni una puebración de dos mil cientu deziochu abitantis sigún el INE del 2025. {{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|anchura=600px|nombre= Fuentes de León<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&error3=Por+favor%2C+introduzca+el+c%C3%B3digo+de+la+provincia.&error4=El+c%C3%B3digo+de+provincia+debe+estar+entre+1+y+52.&error5=El+c%C3%B3digo+de+provincia+debe+ser+num%C3%A9rico.&error10=El+c%C3%B3digo+de+municipio+debe+ser+num%C3%A9rico.&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=055&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Estitutu Nacional d'Estaística (España)|fechaacceso= 6 de hebreru de 2025}}</ref>|1842|2920|1857|2950|1860|3085|1877|3597|1887|3875|1897|3977|1900|4107|1910|4442|1920|4757|1930|4909|1940|4928|1950|5077|1960|5040|1970|3754|1981|3167|1991|2951|2001|2719|2011|2480|2021|2246|2025|2118|notas=<small>{{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}</small>}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 será el censo de 2031. --> == Referencias == <references /> == Biblografía == * ''Rebollada-Casado, E.; Fernández-Amo, F.J.; Muñoz-Barco, P.; Palacios, MªJ.; Díaz, J.A.'' (2011): Apregonamientu geoturísticu nel [[Cuevas de Huentis de León|Menumentu Natural Cuevas de Huentis de León]]. I Congressu Ibéricu de Geología, Patrimoñu i Minería Sustenibli. Santa Marta delos Barrus (Badajós, Estremaúra), 5, 6, 7 i 8 de mayu del 2011. * ''Fernández-Amo, F.J.; Rebollada-Casado, E. y Muñoz-Barco, P.'' (2014): Atuacionis geoturísticas nel [[Cuevas de Huentis de León|Menumentu Natural Cuevas de Huentis de León]] (Badajós, Estremaúra). Atuacionis CUEVATUR 2014. == Atijus p'ahuera == {{commonscat|Fuentes de León}} * [https://fuentesdeleon.es/ web Huentis de León] Página web. * [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06280 cóigu postal] {{Control de autoridades}} [[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]] [[Categoría:Badajós]] gsjqiu4tn69mjfmpie0rj479j0v9ro2 Huenti de Cantus 0 6869 144250 144249 2026-09-19T12:04:47Z Acuxhinu 3347 añidil atijus 144250 wikitext text/x-wiki {{ficha de entidad subnacional|Gentilíciu =}} '''Huenti de Cantus''' (''Fuente de Cantos'' oficialmenti i en [[Castellanu|castillanu]]), tamién mentau comu Huenti Cantus o Fuenti Cantus, es un monicipiu dela [[provincia de Badajós]], ena comunidá utónoma d’[[Estremaúra]], assitiá nel lexi dela [[Vía dela Prata]], aondi esmiençan el ramal de [[Sierra Morena]]. El paisagi está enllenu de parriçu i olivaris alternaus cona [[hesa]] i los trigarralis. La su economía está basá possimenti nel setol primariu, comu sonin los cautivus de secanu i la criança del ganaeríu. == Sitación == Está assitiá ena comarca de [[Tentudía]], estandu a noventa i ochu quilometrus dela capital dela provincia. El términu monicipal está travessau pola Utovía A-66 dela [[Vía dela Prata|Ruta dela Prata]] i pola carretera nacional N-630, dentri los puntus quilométricus 699 i 711, amás de pola carretera utonómica EX-202, qu’engancha [[Segura de León]] i [[Bienvenía (Badajós)|Bienvenía]], i por otras mas que premitin la comunicación con [[Medina delas Torris]], Calçailla delos Barrus, [[Llerena]], [[Monti-Molín]], [[Calera de León]] i [[Valencia'l Ventosu|Valencia del Ventosu]]. El terrenu del monicipiu es possimenti llanu, enque ligeramenti ascendenti pal [[sul]] i con angunas zonas con montis que quajan el ramal de [[Sierra Morena]]. El ríu Bodión abaxa dendi’l [[sul]] al noroesti, acebiendu angunus arroyus comu’l arroyu Bodión Chicu. El portu de San Bernabé de quinientus sessenta i seis metrus d'altol ena carretera EX-202, hazi de lindi con [[Segura de León]]. L’altol del monicipiu está dentri los seiscientus setenta i cincu metrus pal sul, nel mentau Altu delas Zorreras i los quatrocientus cinqüenta metrus palas orillas del ríu Bodión, mentris que’l puebru está a quinientus ochenta metrus dendi’l nivel dela mari. == Patrimoñu == * El conventu delas Carmelitas, qu’es del [[Sigru XVII|siegru XVII]]. * Antigu conventu de Muestra Señora dela Conceción, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * Antiga armita de Muestra Señora dela Aurora. * Armita del Santu Cristu. * L’armita de San Juan de Letrán, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * L’armita de Muestra Señora dela Hermosa, qu’es del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]] i es aondi está la patrona del puebru. * Antigu conventu de San Diegu delos frailis franciscanus descalçus, qu’es de caberus del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * Armita de San Isidru Labraol, assitiá quasi a sieti quilometrus del monicipiu, pola carretera de Segura de León, ena plaera de San Isidru. * L'ilesia parroquial de Muestra Señora dela Graná, dependienti dela archidiócesi de Méria-Badajós. Es un edeficiu del [[Sigru XV|siegru XV]], d’estilu barrocu, del que dissali’l su retablu, qu’es una obra de ''Manuel García de Santiago''. * Casa-Museu de [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]]. La su casa de nacencia á síu aprepará i disponi dela tenología pa lleval al vesitanti ala epoca del pintol [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeñu]]. Esta Casa-Museu perteneci ala redi de Museus d’Entidá d’[[Estremaúra]]. * Los Castillejus, que sonin unos assentamientus arquiológicus, hormau dentri dos cerrus, con dambus assentamientus i que sonin otrus delos menumentus estóricus del monicipiu. Nel primel i mas altu dellus ai unu delos assentamientus mas senificativus del Calcolíticu d’[[Estremaúra]], acercau por una muralla nel que se puein guipal las posás delas cabañas. Nel segunderu delos cerrus ai un pobrau d’anantis delos [[Roma|romanus]] perfetamenti conservau, conas viviendas, las callis i una muralla pentagonal qu’acorri parti del cerru. Uvu otrus assentamientos arquiológicus qu’eran dela epoca [[Roma|romana]], peru huerun decumentaus ena escavación i desarmaus pala costrución dela utovía A-66 nel añu [[2004]]. === Concussus colturais === En onol alos dos pintoris nacíus ena villa, se celebran tolos añus dambus dos concussus de pintura. El primel dellus, celebrau a emprencipius del mes de [[juñu]], es el Concussu Nacional de pintura al airi libri [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]] i el segunderu es el Concussu Nacional de pintura Nicolás Megía. Amás, nel monicipiu se celebra tolos añus al acaberu del mes de [[Diziembri|deziembri]], el concussu de relatus brevis villa de Huenti Cantus. === Caminu de Santiagu === Dendi caberus del [[Sigru XX|siegru XX]], tién una mu grandi emportancia l’esparigil delos deferentis [[Caminu de Santiagu|Caminus de Santiagu]], comu aconteci col caminu dela [[Vía dela Prata]], que passa pol monicipiu de Huenti Cantus. == Fiestas == * El [[Antrueju|carnaval o antrueju]], celebrau p’acaberus de [[hebreru]] o emprencipius de [[marçu]]. * Semana Santa, duna grandi belleza i patrimoñu coltural. * Fiesta dela chanfaina, declará d’interés turísticu regional. De caraiti culinariu, se celebra’l caberu [[domingu]] d’[[abril]] de ca añu. * La romería de San Isidru Labraol, declará tamién d’interés turísticu regional, se celebra ena semana del quinzi de [[mayu]] nuna praná quasi a sieti quilometrus del monicipiu, aondi está l’armita del Santu. Tié un caraiti senificantimenti populal. * Fiesta de San Juan, se celebra el [[sábau]] mas próssimu al día de San Juan, es mu populal i se celebra nel barriu que tié el su mesmu nombri. * La Feria, que se celebra ena semana del quinzi d’[[abostu]] i ena que dissali’l folasteríu dela genti del puebru qu’andan p’ahuera. * Las fiestas en onol dela patrona del puebru Muestra Señora dela Hermosa, que tié’l día mayol pal ochu de [[setiembri]], qu’es tamién el día d’[[Estremaúra]]. == Pessonas anombrás == De Nacencia en Huenti Cantus, se puei anombral: * [[Francisco de Zurbarán]], 1598, pintol barrocu del Siglu d'Oru, que hue bautizau ena parroquia del puebru’l mesmu sieti de novembri del 1598. * ''José Casquete de Prado y Bootello'',1756, obispu, priolu de San Marcus de León, cavalleru dela Ordin de Santiagu i [[Política d'Estremaúra|políticu]] con un destacau papel ena lavoración dela Costitución [[España|española]] del 1812. * ''Nicolás Megía Márquez'', 1845, pintol de ralismu amoderau del [[Sigru XIX|siegru XIX]]. * [[Francisco Zambrano Vázquez]], [[1947]], flamencólogu. == Demografía == Sigún el INE, cuentava con una puebración de quatru mil quinientus ochenta i tres abitantis nel 2025. {{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Fuente de Cantos<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=052&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842|autor=Instituto Nacional de Estadística (España)|fechaacceso=22 de abril de 2025}}</ref>|1842|4500|1857|6386|1860|6467|1877|7051|1887|7569|1897|7885|1900|8483|1910|9552|1920|10514|1930|10974|1940|11191|1950|10354|1960|9686|1970|6217|1981|5361|1991|5075|2001|5057|2011|4942|2021|4688|2025|4583|notas={{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censo de población|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los census de puebración del INE.}}}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 en esta gráfica será el censo de 2031. --> ==Referencias== <references /> == Atijus p'ahuera == [[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]] [[Categoría:Badajós]] 76rg2b5fz65xcjnyv24c7ojgs1seyjb 144254 144250 2026-09-19T13:00:47Z Acuxhinu 3347 atijus p'ahuera 144254 wikitext text/x-wiki {{ficha de entidad subnacional|Gentilíciu =}} '''Huenti de Cantus''' (''Fuente de Cantos'' oficialmenti i en [[Castellanu|castillanu]]), tamién mentau comu Huenti Cantus o Fuenti Cantus, es un monicipiu dela [[provincia de Badajós]], ena comunidá utónoma d’[[Estremaúra]], assitiá nel lexi dela [[Vía dela Prata]], aondi esmiençan el ramal de [[Sierra Morena]]. El paisagi está enllenu de parriçu i olivaris alternaus cona [[hesa]] i los trigarralis. La su economía está basá possimenti nel setol primariu, comu sonin los cautivus de secanu i la criança del ganaeríu. == Sitación == Está assitiá ena comarca de [[Tentudía]], estandu a noventa i ochu quilometrus dela capital dela provincia. El términu monicipal está travessau pola Utovía A-66 dela [[Vía dela Prata|Ruta dela Prata]] i pola carretera nacional N-630, dentri los puntus quilométricus 699 i 711, amás de pola carretera utonómica EX-202, qu’engancha [[Segura de León]] i [[Bienvenía (Badajós)|Bienvenía]], i por otras mas que premitin la comunicación con [[Medina delas Torris]], Calçailla delos Barrus, [[Llerena]], [[Monti-Molín]], [[Calera de León]] i [[Valencia'l Ventosu|Valencia del Ventosu]]. El terrenu del monicipiu es possimenti llanu, enque ligeramenti ascendenti pal [[sul]] i con angunas zonas con montis que quajan el ramal de [[Sierra Morena]]. El ríu Bodión abaxa dendi’l [[sul]] al noroesti, acebiendu angunus arroyus comu’l arroyu Bodión Chicu. El portu de San Bernabé de quinientus sessenta i seis metrus d'altol ena carretera EX-202, hazi de lindi con [[Segura de León]]. L’altol del monicipiu está dentri los seiscientus setenta i cincu metrus pal sul, nel mentau Altu delas Zorreras i los quatrocientus cinqüenta metrus palas orillas del ríu Bodión, mentris que’l puebru está a quinientus ochenta metrus dendi’l nivel dela mari. == Patrimoñu == * El conventu delas Carmelitas, qu’es del [[Sigru XVII|siegru XVII]]. * Antigu conventu de Muestra Señora dela Conceción, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * Antiga armita de Muestra Señora dela Aurora. * Armita del Santu Cristu. * L’armita de San Juan de Letrán, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * L’armita de Muestra Señora dela Hermosa, qu’es del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]] i es aondi está la patrona del puebru. * Antigu conventu de San Diegu delos frailis franciscanus descalçus, qu’es de caberus del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * Armita de San Isidru Labraol, assitiá quasi a sieti quilometrus del monicipiu, pola carretera de Segura de León, ena plaera de San Isidru. * L'ilesia parroquial de Muestra Señora dela Graná, dependienti dela archidiócesi de Méria-Badajós. Es un edeficiu del [[Sigru XV|siegru XV]], d’estilu barrocu, del que dissali’l su retablu, qu’es una obra de ''Manuel García de Santiago''. * Casa-Museu de [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]]. La su casa de nacencia á síu aprepará i disponi dela tenología pa lleval al vesitanti ala epoca del pintol [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeñu]]. Esta Casa-Museu perteneci ala redi de Museus d’Entidá d’[[Estremaúra]]. * Los Castillejus, que sonin unos assentamientus arquiológicus, hormau dentri dos cerrus, con dambus assentamientus i que sonin otrus delos menumentus estóricus del monicipiu. Nel primel i mas altu dellus ai unu delos assentamientus mas senificativus del Calcolíticu d’[[Estremaúra]], acercau por una muralla nel que se puein guipal las posás delas cabañas. Nel segunderu delos cerrus ai un pobrau d’anantis delos [[Roma|romanus]] perfetamenti conservau, conas viviendas, las callis i una muralla pentagonal qu’acorri parti del cerru. Uvu otrus assentamientos arquiológicus qu’eran dela epoca [[Roma|romana]], peru huerun decumentaus ena escavación i desarmaus pala costrución dela utovía A-66 nel añu [[2004]]. === Concussus colturais === En onol alos dos pintoris nacíus ena villa, se celebran tolos añus dambus dos concussus de pintura. El primel dellus, celebrau a emprencipius del mes de [[juñu]], es el Concussu Nacional de pintura al airi libri [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]] i el segunderu es el Concussu Nacional de pintura Nicolás Megía. Amás, nel monicipiu se celebra tolos añus al acaberu del mes de [[Diziembri|deziembri]], el concussu de relatus brevis villa de Huenti Cantus. === Caminu de Santiagu === Dendi caberus del [[Sigru XX|siegru XX]], tién una mu grandi emportancia l’esparigil delos deferentis [[Caminu de Santiagu|Caminus de Santiagu]], comu aconteci col caminu dela [[Vía dela Prata]], que passa pol monicipiu de Huenti Cantus. == Fiestas == * El [[Antrueju|carnaval o antrueju]], celebrau p’acaberus de [[hebreru]] o emprencipius de [[marçu]]. * Semana Santa, duna grandi belleza i patrimoñu coltural. * Fiesta dela chanfaina, declará d’interés turísticu regional. De caraiti culinariu, se celebra’l caberu [[domingu]] d’[[abril]] de ca añu. * La romería de San Isidru Labraol, declará tamién d’interés turísticu regional, se celebra ena semana del quinzi de [[mayu]] nuna praná quasi a sieti quilometrus del monicipiu, aondi está l’armita del Santu. Tié un caraiti senificantimenti populal. * Fiesta de San Juan, se celebra el [[sábau]] mas próssimu al día de San Juan, es mu populal i se celebra nel barriu que tié el su mesmu nombri. * La Feria, que se celebra ena semana del quinzi d’[[abostu]] i ena que dissali’l folasteríu dela genti del puebru qu’andan p’ahuera. * Las fiestas en onol dela patrona del puebru Muestra Señora dela Hermosa, que tié’l día mayol pal ochu de [[setiembri]], qu’es tamién el día d’[[Estremaúra]]. == Pessonas anombrás == De Nacencia en Huenti Cantus, se puei anombral: * [[Francisco de Zurbarán]], 1598, pintol barrocu del Siglu d'Oru, que hue bautizau ena parroquia del puebru’l mesmu sieti de novembri del 1598. * ''José Casquete de Prado y Bootello'',1756, obispu, priolu de San Marcus de León, cavalleru dela Ordin de Santiagu i [[Política d'Estremaúra|políticu]] con un destacau papel ena lavoración dela Costitución [[España|española]] del 1812. * ''Nicolás Megía Márquez'', 1845, pintol de ralismu amoderau del [[Sigru XIX|siegru XIX]]. * [[Francisco Zambrano Vázquez]], [[1947]], flamencólogu. == Demografía == Sigún el INE, cuentava con una puebración de quatru mil quinientus ochenta i tres abitantis nel 2025. {{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Fuente de Cantos<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=052&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Instituto Nacional de Estadística (INE)|fechaacceso=20 de setiembri del 2026}}</ref>|1842|4500|1857|6386|1860|6467|1877|7051|1887|7569|1897|7885|1900|8483|1910|9552|1920|10514|1930|10974|1940|11191|1950|10354|1960|9686|1970|6217|1981|5361|1991|5075|2001|5057|2011|4942|2021|4688|2025|4583|notas={{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censo de población|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 en esta gráfica será el censo de 2031. --> ==Referencias== <references /> == Atijus p'ahuera == {{commonscat}} * [https://www.fuentedecantos.eu/ web Huenti Cantus] Página web. * [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06240 cóigu postal] {{Control de autoridades}} [[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]] [[Categoría:Badajós]] a467dtxaapvq04dn4p2vzto82ud0aso 144255 144254 2026-09-19T13:18:29Z Acuxhinu 3347 Afotus 144255 wikitext text/x-wiki {{ficha de entidad subnacional|Gentilíciu =}} '''Huenti de Cantus''' (''Fuente de Cantos'' oficialmenti i en [[Castellanu|castillanu]]), tamién mentau comu Huenti Cantus o Fuenti Cantus, es un monicipiu dela [[provincia de Badajós]], ena comunidá utónoma d’[[Estremaúra]], assitiá nel lexi dela [[Vía dela Prata]], aondi esmiençan el ramal de [[Sierra Morena]]. El paisagi está enllenu de parriçu i olivaris alternaus cona [[hesa]] i los trigarralis. La su economía está basá possimenti nel setol primariu, comu sonin los cautivus de secanu i la criança del ganaeríu. == Sitación == Está assitiá ena comarca de [[Tentudía]], estandu a noventa i ochu quilometrus dela capital dela provincia. El términu monicipal está travessau pola Utovía A-66 dela [[Vía dela Prata|Ruta dela Prata]] i pola carretera nacional N-630, dentri los puntus quilométricus 699 i 711, amás de pola carretera utonómica EX-202, qu’engancha [[Segura de León]] i [[Bienvenía (Badajós)|Bienvenía]], i por otras mas que premitin la comunicación con [[Medina delas Torris]], Calçailla delos Barrus, [[Llerena]], [[Monti-Molín]], [[Calera de León]] i [[Valencia'l Ventosu|Valencia del Ventosu]]. El terrenu del monicipiu es possimenti llanu, enque ligeramenti ascendenti pal [[sul]] i con angunas zonas con montis que quajan el ramal de [[Sierra Morena]]. El ríu Bodión abaxa dendi’l [[sul]] al noroesti, acebiendu angunus arroyus comu’l arroyu Bodión Chicu. El portu de San Bernabé de quinientus sessenta i seis metrus d'altol ena carretera EX-202, hazi de lindi con [[Segura de León]]. L’altol del monicipiu está dentri los seiscientus setenta i cincu metrus pal sul, nel mentau Altu delas Zorreras i los quatrocientus cinqüenta metrus palas orillas del ríu Bodión, mentris que’l puebru está a quinientus ochenta metrus dendi’l nivel dela mari. == Patrimoñu == * El conventu delas Carmelitas, qu’es del [[Sigru XVII|siegru XVII]]. * Antigu conventu de Muestra Señora dela Conceción, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * Antiga armita de Muestra Señora dela Aurora. * Armita del Santu Cristu. * L’armita de San Juan de Letrán, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * L’armita de Muestra Señora dela Hermosa, qu’es del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]] i es aondi está la patrona del puebru. * Antigu conventu de San Diegu delos frailis franciscanus descalçus, qu’es de caberus del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * Armita de San Isidru Labraol, assitiá quasi a sieti quilometrus del monicipiu, pola carretera de Segura de León, ena plaera de San Isidru. * L'ilesia parroquial de Muestra Señora dela Graná, dependienti dela archidiócesi de Méria-Badajós. Es un edeficiu del [[Sigru XV|siegru XV]], d’estilu barrocu, del que dissali’l su retablu, qu’es una obra de ''Manuel García de Santiago''. * Casa-Museu de [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]]. La su casa de nacencia á síu aprepará i disponi dela tenología pa lleval al vesitanti ala epoca del pintol [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeñu]]. Esta Casa-Museu perteneci ala redi de Museus d’Entidá d’[[Estremaúra]]. * Los Castillejus, que sonin unos assentamientus arquiológicus, hormau dentri dos cerrus, con dambus assentamientus i que sonin otrus delos menumentus estóricus del monicipiu. Nel primel i mas altu dellus ai unu delos assentamientus mas senificativus del Calcolíticu d’[[Estremaúra]], acercau por una muralla nel que se puein guipal las posás delas cabañas. Nel segunderu delos cerrus ai un pobrau d’anantis delos [[Roma|romanus]] perfetamenti conservau, conas viviendas, las callis i una muralla pentagonal qu’acorri parti del cerru. Uvu otrus assentamientos arquiológicus qu’eran dela epoca [[Roma|romana]], peru huerun decumentaus ena escavación i desarmaus pala costrución dela utovía A-66 nel añu [[2004]]. [[Archivu:Estatua de Zurbarán en Fuente de Cantos 02.jpg|miniaturadeimagen|187x187px|Estauta de Zurbarán.]] === Concussus colturais === En onol alos dos pintoris nacíus ena villa, se celebran tolos añus dambus dos concussus de pintura. El primel dellus, celebrau a emprencipius del mes de [[juñu]], es el Concussu Nacional de pintura al airi libri [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]] i el segunderu es el Concussu Nacional de pintura Nicolás Megía. Amás, nel monicipiu se celebra tolos añus al acaberu del mes de [[Diziembri|deziembri]], el concussu de relatus brevis villa de Huenti Cantus. === Caminu de Santiagu === Dendi caberus del [[Sigru XX|siegru XX]], tién una mu grandi emportancia l’esparigil delos deferentis [[Caminu de Santiagu|Caminus de Santiagu]], comu aconteci col caminu dela [[Vía dela Prata]], que passa pol monicipiu de Huenti Cantus. == Fiestas == * El [[Antrueju|carnaval o antrueju]], celebrau p’acaberus de [[hebreru]] o emprencipius de [[marçu]]. * Semana Santa, duna grandi belleza i patrimoñu coltural. * Fiesta dela chanfaina, declará d’interés turísticu regional. De caraiti culinariu, se celebra’l caberu [[domingu]] d’[[abril]] de ca añu. * La romería de San Isidru Labraol, declará tamién d’interés turísticu regional, se celebra ena semana del quinzi de [[mayu]] nuna praná quasi a sieti quilometrus del monicipiu, aondi está l’armita del Santu. Tié un caraiti senificantimenti populal. * Fiesta de San Juan, se celebra el [[sábau]] mas próssimu al día de San Juan, es mu populal i se celebra nel barriu que tié el su mesmu nombri. * La Feria, que se celebra ena semana del quinzi d’[[abostu]] i ena que dissali’l folasteríu dela genti del puebru qu’andan p’ahuera. * Las fiestas en onol dela patrona del puebru Muestra Señora dela Hermosa, que tié’l día mayol pal ochu de [[setiembri]], qu’es tamién el día d’[[Estremaúra]]. [[Archivu:Caballo frente de la Ermita de San Isidro de Fuente de Cantos.jpg|centro|miniaturadeimagen|250x250px|L'armita de San Isidru ena romería]] == Pessonas anombrás == De Nacencia en Huenti Cantus, se puei anombral: * [[Francisco de Zurbarán]], 1598, pintol barrocu del Siglu d'Oru, que hue bautizau ena parroquia del puebru’l mesmu sieti de novembri del 1598. * ''José Casquete de Prado y Bootello'',1756, obispu, priolu de San Marcus de León, cavalleru dela Ordin de Santiagu i [[Política d'Estremaúra|políticu]] con un destacau papel ena lavoración dela Costitución [[España|española]] del 1812. * ''Nicolás Megía Márquez'', 1845, pintol de ralismu amoderau del [[Sigru XIX|siegru XIX]]. * [[Francisco Zambrano Vázquez]], [[1947]], flamencólogu. == Demografía == Sigún el INE, cuentava con una puebración de quatru mil quinientus ochenta i tres abitantis nel 2025. {{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Fuente de Cantos<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=052&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Instituto Nacional de Estadística (INE)|fechaacceso=20 de setiembri del 2026}}</ref>|1842|4500|1857|6386|1860|6467|1877|7051|1887|7569|1897|7885|1900|8483|1910|9552|1920|10514|1930|10974|1940|11191|1950|10354|1960|9686|1970|6217|1981|5361|1991|5075|2001|5057|2011|4942|2021|4688|2025|4583|notas={{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censo de población|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 en esta gráfica será el censo de 2031. --> ==Referencias== <references /> == Atijus p'ahuera == {{commonscat}} * [https://www.fuentedecantos.eu/ web Huenti Cantus] Página web. * [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06240 cóigu postal] {{Control de autoridades}} [[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]] [[Categoría:Badajós]] oa59juf15sdf4w699grz35kb89g6tz9 144256 144255 2026-09-19T13:23:42Z Acuxhinu 3347 referencias 144256 wikitext text/x-wiki {{ficha de entidad subnacional|Gentilíciu =}} '''Huenti de Cantus''' (''Fuente de Cantos'' oficialmenti i en [[Castellanu|castillanu]]), tamién mentau comu Huenti Cantus o Fuenti Cantus, es un monicipiu dela [[provincia de Badajós]], ena comunidá utónoma d’[[Estremaúra]], assitiá nel lexi dela [[Vía dela Prata]], aondi esmiençan el ramal de [[Sierra Morena]]. El paisagi está enllenu de parriçu i olivaris alternaus cona [[hesa]] i los trigarralis. La su economía está basá possimenti nel setol primariu, comu sonin los cautivus de secanu i la criança del ganaeríu. == Sitación == Está assitiá ena comarca de [[Tentudía]], estandu a noventa i ochu quilometrus dela capital dela provincia. El términu monicipal está travessau pola Utovía A-66 dela [[Vía dela Prata|Ruta dela Prata]] i pola carretera nacional N-630, dentri los puntus quilométricus 699 i 711, amás de pola carretera utonómica EX-202, qu’engancha [[Segura de León]] i [[Bienvenía (Badajós)|Bienvenía]], i por otras mas que premitin la comunicación con [[Medina delas Torris]], Calçailla delos Barrus, [[Llerena]], [[Monti-Molín]], [[Calera de León]] i [[Valencia'l Ventosu|Valencia del Ventosu]]. El terrenu del monicipiu es possimenti llanu, enque ligeramenti ascendenti pal [[sul]] i con angunas zonas con montis que quajan el ramal de [[Sierra Morena]]. El ríu Bodión abaxa dendi’l [[sul]] al noroesti, acebiendu angunus arroyus comu’l arroyu Bodión Chicu. El portu de San Bernabé de quinientus sessenta i seis metrus d'altol ena carretera EX-202, hazi de lindi con [[Segura de León]]. L’altol del monicipiu está dentri los seiscientus setenta i cincu metrus pal sul, nel mentau Altu delas Zorreras i los quatrocientus cinqüenta metrus palas orillas del ríu Bodión, mentris que’l puebru está a quinientus ochenta metrus dendi’l nivel dela mari. == Patrimoñu == * El conventu delas Carmelitas, qu’es del [[Sigru XVII|siegru XVII]]. * Antigu conventu de Muestra Señora dela Conceción, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * Antiga armita de Muestra Señora dela Aurora. * Armita del Santu Cristu. * L’armita de San Juan de Letrán, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * L’armita de Muestra Señora dela Hermosa, qu’es del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]] i es aondi está la patrona del puebru. * Antigu conventu de San Diegu delos frailis franciscanus descalçus, qu’es de caberus del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * Armita de San Isidru Labraol, assitiá quasi a sieti quilometrus del monicipiu, pola carretera de Segura de León, ena plaera de San Isidru. * L'ilesia parroquial de Muestra Señora dela Graná, dependienti dela archidiócesi de Méria-Badajós. Es un edeficiu del [[Sigru XV|siegru XV]], d’estilu barrocu, del que dissali’l su retablu, qu’es una obra de ''Manuel García de Santiago''. * Casa-Museu de [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]]. La su casa de nacencia á síu aprepará i disponi dela tenología pa lleval al vesitanti ala epoca del pintol [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeñu]]. Esta Casa-Museu perteneci ala redi de Museus d’Entidá d’[[Estremaúra]]. * Los Castillejus, que sonin unos assentamientus arquiológicus, hormau dentri dos cerrus, con dambus assentamientus i que sonin otrus delos menumentus estóricus del monicipiu. Nel primel i mas altu dellus ai unu delos assentamientus mas senificativus del Calcolíticu d’[[Estremaúra]], acercau por una muralla nel que se puein guipal las posás delas cabañas. Nel segunderu delos cerrus ai un pobrau d’anantis delos [[Roma|romanus]] perfetamenti conservau, conas viviendas, las callis i una muralla pentagonal qu’acorri parti del cerru. Uvu otrus assentamientos arquiológicus qu’eran dela epoca [[Roma|romana]], peru huerun decumentaus ena escavación i desarmaus pala costrución dela utovía A-66 nel añu [[2004]]. [[Archivu:Estatua de Zurbarán en Fuente de Cantos 02.jpg|miniaturadeimagen|187x187px|Estauta de Zurbarán.]] === Concussus colturais === En onol alos dos pintoris nacíus ena villa, se celebran tolos añus dambus dos concussus de pintura. El primel dellus, celebrau a emprencipius del mes de [[juñu]], es el Concussu Nacional de pintura al airi libri [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]] i el segunderu es el Concussu Nacional de pintura Nicolás Megía. Amás, nel monicipiu se celebra tolos añus al acaberu del mes de [[Diziembri|deziembri]], el concussu de relatus brevis villa de Huenti Cantus. === Caminu de Santiagu === Dendi caberus del [[Sigru XX|siegru XX]], tién una mu grandi emportancia l’esparigil delos deferentis [[Caminu de Santiagu|Caminus de Santiagu]], comu aconteci col caminu dela [[Vía dela Prata]], que passa pol monicipiu de Huenti Cantus. == Fiestas == * El [[Antrueju|carnaval o antrueju]], celebrau p’acaberus de [[hebreru]] o emprencipius de [[marçu]]. * Semana Santa, duna grandi belleza i patrimoñu coltural. * Fiesta dela chanfaina, declará d’interés turísticu regional. De caraiti culinariu, se celebra’l caberu [[domingu]] d’[[abril]] de ca añu. * La romería de San Isidru Labraol, declará tamién d’interés turísticu regional, se celebra ena semana del quinzi de [[mayu]] nuna praná quasi a sieti quilometrus del monicipiu, aondi está l’armita del Santu. Tié un caraiti senificantimenti populal. * Fiesta de San Juan, se celebra el [[sábau]] mas próssimu al día de San Juan, es mu populal i se celebra nel barriu que tié el su mesmu nombri. * La Feria, que se celebra ena semana del quinzi d’[[abostu]] i ena que dissali’l folasteríu dela genti del puebru qu’andan p’ahuera. * Las fiestas en onol dela patrona del puebru Muestra Señora dela Hermosa, que tié’l día mayol pal ochu de [[setiembri]], qu’es tamién el día d’[[Estremaúra]]. [[Archivu:Caballo frente de la Ermita de San Isidro de Fuente de Cantos.jpg|centro|miniaturadeimagen|250x250px|L'armita de San Isidru ena romería]] == Pessonas anombrás == De Nacencia en Huenti Cantus, se puei anombral: * [[Francisco de Zurbarán]], 1598, pintol barrocu del Siglu d'Oru, que hue bautizau ena parroquia del puebru’l mesmu sieti de novembri del 1598. * ''José Casquete de Prado y Bootello'',1756, obispu, priolu de San Marcus de León, cavalleru dela Ordin de Santiagu i [[Política d'Estremaúra|políticu]] con un destacau papel ena lavoración dela Costitución [[España|española]] del 1812. * ''Nicolás Megía Márquez'', 1845, pintol de ralismu amoderau del [[Sigru XIX|siegru XIX]]. * [[Francisco Zambrano Vázquez]], [[1947]], flamencólogu. == Demografía == Sigún el INE, cuentava con una puebración de quatru mil quinientus ochenta i tres abitantis nel 2025. {{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Fuente de Cantos<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=052&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Estitutu Nacional d'Estaística (INE)|fechaacceso=20 de setiembri del 2026}}</ref>|1842|4500|1857|6386|1860|6467|1877|7051|1887|7569|1897|7885|1900|8483|1910|9552|1920|10514|1930|10974|1940|11191|1950|10354|1960|9686|1970|6217|1981|5361|1991|5075|2001|5057|2011|4942|2021|4688|2025|4583|notas={{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censo de población|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 en esta gráfica será el censo de 2031. --> ==Referencias== <references /> == Atijus p'ahuera == {{commonscat}} * [https://www.fuentedecantos.eu/ web Huenti Cantus] Página web. * [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06240 cóigu postal] {{Control de autoridades}} [[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]] [[Categoría:Badajós]] loyawafd1t3ivmcw7fo2awjgcodh18u 144261 144256 2026-09-19T17:55:26Z Acuxhinu 3347 referencias 144261 wikitext text/x-wiki {{ficha de entidad subnacional|Gentilíciu =}} '''Huenti de Cantus''' (''Fuente de Cantos'' oficialmenti i en [[Castellanu|castillanu]]), tamién mentau comu Huenti Cantus o Fuenti Cantus, es un monicipiu dela [[provincia de Badajós]], ena comunidá utónoma d’[[Estremaúra]], assitiá nel lexi dela [[Vía dela Prata]], aondi esmiençan el ramal dela [[Sierra Morena]]. El paisagi está enllenu de parriçu i olivaris alternaus cona [[hesa]] i los trigarralis. La su economía está basá possimenti nel setol primariu, comu sonin los cautivus de secanu i la criança del ganaeríu. == Sitación == Está assitiá ena comarca de [[Tentudía]], estandu a noventa i ochu quilometrus dela capital dela [[Provincia de Badajós|provincia]] i perteneciendu tamién al partíu judizial de [[Çafra]]. El términu monicipal está travessau pola Utovía A-66 dela [[Vía dela Prata|Ruta dela Prata]] i pola carretera nacional N-630, dentri los puntus quilométricus 699 i 711, amás de pola carretera utonómica EX-202, qu’engancha [[Segura de León]] i [[Bienvenía (Badajós)|Bienvenía]], i por otras mas que premitin la comunicación con [[Medina delas Torris]], Calçailla delos Barrus, [[Llerena]], [[Monti-Molín]], [[Calera de León]] i [[Valencia'l Ventosu|Valencia del Ventosu]].<ref>{{Cita web|url=https://www.mjusticia.gob.es/es/JusticiaEspana/OrganizacionJusticia/InstLibraryCartographyJudProv/Badajoz/Zafra.pdf|título=partido judiail}}</ref> El terrenu del monicipiu es possimenti llanu, enque ligeramenti ascendenti pal [[sul]] i con angunas zonas con montis que quajan pal ramal dela [[Sierra Morena]]. El ríu Bodión abaxa dendi’l [[sul]] al noroesti, acebiendu angunus arroyus comu’l arroyu Bodión Chicu. El portu de San Bernabé de quinientus sessenta i seis metrus d'altol ena carretera EX-202, hazi de lindi con [[Segura de León]]. L’altol del monicipiu está dentri los seiscientus setenta i cincu metrus pal sul, nel mentau Altu delas Zorreras i los quatrocientus cinqüenta metrus palas orillas del ríu Bodión, mentris que’l puebru está a quinientus ochenta i dos metrus dendi’l nivel dela [[mari]].<ref>{{Cita web|url=https://www.expedia.com/es/Fuente-De-Cantos.dx6357124|título=fc}}</ref> == Patrimoñu == * El conventu delas Carmelitas, qu’es del [[Sigru XVII|siegru XVII]]. * Antigu conventu de Muestra Señora dela Conceción, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * Antiga armita de Muestra Señora dela Aurora. * Armita del Santu Cristu. * L’armita de San Juan de Letrán, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * L’armita de Muestra Señora dela Hermosa, qu’es del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]] i es aondi está la patrona del puebru. * Antigu conventu de San Diegu delos frailis franciscanus descalçus, qu’es de caberus del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * Armita de San Isidru Labraol, assitiá quasi a sieti quilometrus del monicipiu, pola carretera pa [[Segura de León]], ena plaera de San Isidru. * L'ilesia parroquial de Muestra Señora dela Graná, dependienti dela archidiócesi de [[Méria]]-[[Badajós (Monicipiu)|Badajós]]. Es un edeficiu del [[Sigru XV|siegru XV]], d’estilu barrocu, del que dissali’l su retablu, qu’es una obra de ''Manuel García de Santiago''. * Casa-Museu de [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]]. La su casa de nacencia á síu aprepará i disponi dela tenología pa lleval al vesitanti ala epoca del pintol [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeñu]]. Esta Casa-Museu perteneci ala redi de Museus d’Entidá d’[[Estremaúra]]. * Los Castillejus, que sonin unos assentamientus arquiológicus, hormaus dentri dos cerrus con dambus assentamientus i que sonin otrus delos menumentus estóricus del monicipiu. Nel primel i mas altu dellus ai unu delos assentamientus mas senificativus del Calcolíticu d’[[Estremaúra]], acercau por una muralla nel que se puein guipal las posás delas cabañas. Nel segunderu delos cerrus ai un pobrau d’anantis delos [[Roma|romanus]] perfetamenti conservau, conas viviendas, las callis i una muralla pentagonal qu’acorri parti del cerru. Uvu tamién otrus assentamientos arquiológicus qu’eran dela epoca [[Roma|romana]], peru huerun decumentaus ena escavación i desarmaus pala costrución dela utovía A-66 nel añu [[2004]].<ref>{{Cita web|url=http://www3.archimeridabadajoz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=55&limit=1&limitstart=2|título=Archidiócesis de Mérida-Badajoz - Listado de Parroquias|fechaacceso=2026-09-19|sitioweb=www3.archimeridabadajoz.org}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.fuentedecantos.eu/2015/01/07/casa-de-francisco-de-zurbaran/|título=MUSEO – Casa de Francisco de Zurbarán {{!}} * Fuente de Cantos, Página Oficial Ayuntamiento|fechaacceso=2026-09-19|sitioweb=www.fuentedecantos.eu}}</ref> [[Archivu:Estatua de Zurbarán en Fuente de Cantos 02.jpg|miniaturadeimagen|187x187px|Estauta de Zurbarán.]] === Concussus colturais === En onol alos dos pintoris nacíus ena villa, se celebran tolos añus dambus dos concussus de pintura. El primel dellus, celebrau a emprencipius del mes de [[juñu]], es el Concussu Nacional de pintura al airi libri mentau [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]] i el segunderu, qu'es el Concussu Nacional de pintura mentau ''Nicolás Megía Márquez''. Amás, nel monicipiu se celebra tolos añus a caberus del mes de [[Diziembri|deziembri]], el concussu de relatus brevis villa de Huenti Cantus.<ref name=":1">{{Cita web|url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/30312-nicolas-megia-marquez|título=Real Academia de la Historia {{!}} Historia Hispánica|fechaacceso=2026-09-19|apellido=Proyectos|nombre=HI Iberia Ingeniería y|sitioweb=historia-hispanica.rah.es|idioma=es}}</ref> === Caminu de Santiagu === Dendi caberus del [[Sigru XX|siegru XX]], tién una mu grandi emportancia l’esparigil delos deferentis [[Caminu de Santiagu|Caminus de Santiagu]], comu aconteci col caminu dela [[Vía dela Prata]], que passa pol monicipiu de Huenti Cantus.<ref>{{Cita web|url=https://www.tee-travel.com/blog/etapas-y-kilometros-del-camino-de-santiago/|título=Etapas y kilómetros del Camino de Santiago - Camino Francés|fechaacceso=2026-09-19|apellido=Abalo|nombre=Begoña|fecha=2020-01-21|sitioweb=Tee Travel|idioma=es}}</ref> == Fiestas == * El [[Antrueju|carnaval o antrueju]], celebrau pa caberus de [[hebreru]] o emprencipius de [[marçu]]. * Semana Santa, duna grandi belleza i patrimoñu coltural. * Fiesta dela chanfaina, declará d’interés turísticu regional. De caraiti culinariu, se celebra’l caberu [[domingu]] d’[[abril]] de ca añu. * La romería de San Isidru Labraol, declará tamién d’interés turísticu regional, se celebra ena semana del quinzi de [[mayu]] nuna praná quasi a sieti quilometrus del monicipiu, aondi está l’armita del Santu. Tié un caraiti senificantimenti populal. * Fiesta de San Juan, se celebra el [[sábau]] mas próssimu al día de San Juan, es tamién mu populal i se celebra nel barriu que tié el su mesmu nombri. * La Feria, que se celebra ena semana del quinzi d’[[abostu]] i ena que dissali’l folasteríu dela genti del puebru qu’andan p’ahuera. * Las fiestas en onol dela patrona del puebru Muestra Señora dela Hermosa, que tié’l día mayol pal ochu de [[setiembri]], qu’es tamién el día d’[[Estremaúra]].<ref>{{Cita web|url=https://rutadelaplata.com/evento/calendario-de-fiestas-en-fuente-de-cantos/|título=Ruta Vía de la Plata|fechaacceso=2026-09-19|idioma=es}}</ref> [[Archivu:Caballo frente de la Ermita de San Isidro de Fuente de Cantos.jpg|centro|miniaturadeimagen|250x250px|L'armita de San Isidru ena romería]] == Pessonas anombrás == De Nacencia en Huenti Cantus, se puei anombral: * [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]], 1598, pintol barrocu del Siegru d'Oru, que hue bautizau ena parroquia del puebru’l mesmu sieti de novembri del 1598.<ref>{{Cita web|url=https://fundacionfocus.es/centro-velazquez-ant/biografia-francisco-de-zurbaran/|título=Biografía Francisco de Zurbarán – Fundación Focus|fechaacceso=2026-09-19|idioma=es}}</ref> * ''José Casquete de Prado y Bootello'',1756, obispu, priolu de San Marcus de [[León]], cavalleru dela Ordin de [[Santiagu de Compostela|Santiagu]] i [[Política d'Estremaúra|políticu]] con un destacau papel ena lavoración dela Costitución [[España|española]] del 1812.<ref>{{Cita web|url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/10660-jose-casquete-de-prado|título=Real Academia de la Historia {{!}} Historia Hispánica|fechaacceso=2026-09-19|apellido=Proyectos|nombre=HI Iberia Ingeniería y|sitioweb=historia-hispanica.rah.es|idioma=es}}</ref> * ''Nicolás Megía Márquez'', 1845, pintol del ralismu amoderau del [[Sigru XIX|siegru XIX]].<ref name=":1" /> * [[Francisco Zambrano Vázquez]], [[1947]], licenciau en Magisteriu i en [[Melecina]], flamencólogu, vestigaol i apregonaol del flamencu, possimenti del flamencu d'[[Estremaúra]].<ref>{{Cita web|url=https://extravagente.es/podcast/13-paco-zambrano-de-las-raices-al-manana-el-flamenco-contado-con-alma|título=#13 Paco Zambrano — De las raíces al mañana: el flamenco contado con alma {{!}} Extravagente|fechaacceso=2026-09-19|apellido=Polinario|nombre=Javi|fecha=2025-03-31|sitioweb=extravagente.es|idioma=es}}</ref> == Demografía == Sigún el INE, cuentava con una puebración de quatru mil quinientus ochenta i tres abitantis nel 2025. {{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Fuente de Cantos<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=052&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Estitutu Nacional d'Estaística (INE)|fechaacceso=20 de setiembri del 2026}}</ref>|1842|4500|1857|6386|1860|6467|1877|7051|1887|7569|1897|7885|1900|8483|1910|9552|1920|10514|1930|10974|1940|11191|1950|10354|1960|9686|1970|6217|1981|5361|1991|5075|2001|5057|2011|4942|2021|4688|2025|4583|notas={{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censo de población|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 en esta gráfica será el censo de 2031. --> ==Referencias== <references /> == Atijus p'ahuera == {{commonscat}} * [https://www.fuentedecantos.eu/ web Huenti Cantus] Página web. * [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06240 cóigu postal] {{Control de autoridades}} [[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]] [[Categoría:Badajós]] dv5x6w3p83bwi77ht16fc3y4eufvfh0 144263 144261 2026-09-19T19:19:50Z Acuxhinu 3347 Referencias i añidil enteracionis 144263 wikitext text/x-wiki {{ficha de entidad subnacional|Gentilíciu =}} '''Huenti de Cantus''' (''Fuente de Cantos'' oficialmenti i en [[Castellanu|castillanu]]), tamién mentau comu Huenti Cantus o Fuenti Cantus, es un monicipiu dela [[provincia de Badajós]], ena comunidá utónoma d’[[Estremaúra]], assitiá nel lexi dela [[Vía dela Prata]], aondi esmiençan el ramal dela [[Sierra Morena]]. == Sitación == Está assitiá ena comarca de [[Tentudía]], estandu a noventa i ochu quilometrus dela capital dela [[Provincia de Badajós|provincia]] i perteneciendu tamién al partíu judizial de [[Çafra]]. El términu monicipal está travessau pola Utovía A-66 dela [[Vía dela Prata|Ruta dela Prata]] i pola carretera nacional N-630, dentri los puntus quilométricus 699 i 711, amás de pola carretera utonómica EX-202, qu’engancha [[Segura de León]] i [[Bienvenía (Badajós)|Bienvenía]], i por otras mas que premitin la comunicación con [[Medina delas Torris]], Calçailla delos Barrus, [[Llerena]], [[Monti-Molín]], [[Calera de León]] i [[Valencia'l Ventosu|Valencia del Ventosu]].<ref>{{Cita web|url=https://www.mjusticia.gob.es/es/JusticiaEspana/OrganizacionJusticia/InstLibraryCartographyJudProv/Badajoz/Zafra.pdf|título=Partíu judizial de Çafra.|autor=Cartugrafia judizial|fechaacceso=20 de setiembri del 2026}}</ref> El terrenu del monicipiu es possimenti llanu, enque ligeramenti ascendenti pal [[sul]] i con angunas zonas con montis que quajan pal ramal dela [[Sierra Morena]]. El ríu Bodión abaxa dendi’l [[sul]] al norti-oesti, acebiendu angunus arroyus comu’l arroyu Bodión Chicu. El paisagi está enllenu de parriçu i olivaris alternaus cona [[hesa]] i los trigarralis. La su economía está basá possimenti nel setol primariu, comu sonin los cautivus de secanu i la criança del ganaeríu. El portu de San Bernabé de quinientus sessenta i seis metrus d'altol ena carretera EX-202, hazi de lindi con [[Segura de León]]. L’altol del monicipiu está dentri los seiscientus setenta i cincu metrus pal [[sul]], nel mentau Altu delas Zorreras i los quatrocientus cinqüenta metrus palas orillas del ríu Bodión, mentris que’l puebru tié un altol de quinientus ochenta i dos metrus dendi’l nivel dela [[mari]].<ref>{{Cita web|url=https://www.komoot.com/es-es/guide/1541433/los-mejores-sitios-que-ver-en-fuente-de-cantos|título=Los mejoris sitius pa guipal en Huenti Cantus.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|autor=Javier CR|fecha=12 de setiembri del 2026|sitioweb=komoot|idioma=es}}</ref> == Patrimoñu == * El conventu delas Carmelitas, qu’es del [[Sigru XVII|siegru XVII]]. * Antigu conventu de Muestra Señora dela Conceción, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * Antiga armita de Muestra Señora dela Aurora. * Armita del Santu Cristu. * L’armita de San Juan de Letrán, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * L’armita de Muestra Señora dela Hermosa, qu’es del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]] i es aondi está la patrona del puebru. * Antigu conventu de San Diegu delos frailis franciscanus descalçus, qu’es de caberus del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * Armita de San Isidru Labraol, assitiá quasi a sieti quilometrus del monicipiu, pola carretera pa [[Segura de León]], ena plaera de San Isidru. * L'ilesia parroquial de Muestra Señora dela Graná, dependienti dela archidiócesi de [[Méria]]-[[Badajós (Monicipiu)|Badajós]]. Es un edeficiu del [[Sigru XV|siegru XV]], d’estilu barrocu, del que dissali’l su retablu, qu’es una obra de ''Manuel García de Santiago''. * Casa-Museu de [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]]. La su casa de nacencia á síu aprepará i disponi dela tenología pa lleval al vesitanti ala epoca del pintol [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeñu]]. Esta Casa-Museu perteneci ala redi de Museus d’Entidá d’[[Estremaúra]]. * Los Castillejus, que sonin unos assentamientus arquiológicus, hormaus dentri dos cerrus con dambus assentamientus i que sonin otrus delos menumentus estóricus del monicipiu. Nel primel i mas altu dellus ai unu delos assentamientus mas senificativus del Calcolíticu d’[[Estremaúra]], acercau por una muralla nel que se puein guipal las posás delas cabañas. Nel segunderu delos cerrus ai un pobrau d’anantis delos [[Roma|romanus]] perfetamenti conservau, conas viviendas, las callis i una muralla pentagonal qu’acorri parti del cerru. Uvu tamién otrus assentamientos arquiológicus qu’eran dela epoca [[Roma|romana]], peru huerun decumentaus ena escavación i desarmaus pala costrución dela utovía A-66 nel añu [[2004]].<ref>{{Cita web|url=http://www3.archimeridabadajoz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=55&limit=1&limitstart=2|título=Archidiócesi de Méria-Badajós - Listau delas Parroquias.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|sitioweb=www3.archimeridabadajoz.org|fecha=14 de novembri del 2025|autor=Arzobispau de Méria-Badajós}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.fuentedecantos.eu/2015/01/07/casa-de-francisco-de-zurbaran/|título=Casa - Museu de Franciscu de Zurbarán. Huenti de Cantus.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|sitioweb=www.fuentedecantos.eu|autor=Ayuntamientu de Huenti Cantus}}</ref> [[Archivu:Estatua de Zurbarán en Fuente de Cantos 02.jpg|miniaturadeimagen|187x187px|Estauta de Zurbarán.]] === Concussus colturais === En onol alos dos pintoris nacíus ena villa, se celebran tolos añus dambus dos concussus de pintura. El primel dellus, celebrau a emprencipius del mes de [[juñu]], es el Concussu Nacional de pintura al airi libri mentau [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]] i el segunderu, qu'es el Concussu Nacional de pintura mentau ''Nicolás Megía Márquez''. Amás, nel monicipiu se celebra tolos añus a caberus del mes de [[Diziembri|deziembri]], el concussu de relatus brevis villa de Huenti Cantus.<ref name=":1">{{Cita web|url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/30312-nicolas-megia-marquez|título=Real Academia dela Estoria. Nicolás Megía Márquez.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|sitioweb=historia-hispanica.rah.es|idioma=es|autor=HI Iberia Inginiería i Proyeutus}}</ref><ref name=":2" /> === Caminu de Santiagu === Dendi caberus del [[Sigru XX|siegru XX]], tién una mu grandi emportancia l’esparigil delos deferentis [[Caminu de Santiagu|Caminus de Santiagu]], comu aconteci col caminu dela [[Vía dela Prata]], que passa pol monicipiu de Huenti Cantus.<ref>{{Cita web|url=https://www.tee-travel.com/blog/etapas-y-kilometros-del-camino-de-santiago/|título=Etapas i quilometrus del Caminu de Santiagu.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|apellido=Abalo|nombre=Begoña|fecha=21 d'aneru del 2020|sitioweb=Tee Travel|idioma=es}}</ref> == Fiestas == * El [[Antrueju|carnaval o antrueju]], celebrau pa caberus de [[hebreru]] o emprencipius de [[marçu]]. * Semana Santa, duna grandi belleza i patrimoñu coltural. * Fiesta dela chanfaina, declará d’interés turísticu regional. De caraiti culinariu, se celebra’l caberu [[domingu]] d’[[abril]] de ca añu. * La romería de San Isidru Labraol, declará tamién d’interés turísticu regional, se celebra ena semana del quinzi de [[mayu]] nuna praná quasi a sieti quilometrus del monicipiu, aondi está l’armita del Santu. Tié un caraiti senificantimenti populal. * Fiesta de San Juan, se celebra el [[sábau]] mas próssimu al día de San Juan, es tamién mu populal i se celebra nel barriu que tié el su mesmu nombri. * La Feria, que se celebra ena semana del quinzi d’[[abostu]] i ena que dissali’l folasteríu dela genti del puebru qu’andan p’ahuera. * Las fiestas en onol dela patrona del puebru Muestra Señora dela Hermosa, que tié’l día mayol pal ochu de [[setiembri]], qu’es tamién el día d’[[Estremaúra]].<ref>{{Cita web|url=https://rutadelaplata.com/evento/calendario-de-fiestas-en-fuente-de-cantos/|título=Fiestas de Huenti Cantus.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|idioma=es|año=2026|autor=Ruta Vía dela Prata}}</ref> [[Archivu:Caballo frente de la Ermita de San Isidro de Fuente de Cantos.jpg|centro|miniaturadeimagen|250x250px|L'armita de San Isidru ena romería]] == Pessonas anombrás == De Nacencia en Huenti Cantus, se puei anombral: * [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]], 1598, pintol barrocu del Siegru d'Oru, que hue bautizau ena parroquia del puebru’l mesmu sieti de novembri del 1598.<ref name=":2">{{Cita web|url=https://fundacionfocus.es/centro-velazquez-ant/biografia-francisco-de-zurbaran/|título=Biografía Franciscu de Zurbarán.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|idioma=es|fecha=2023|autor=Hundación Focus}}</ref> * ''José Casquete de Prado y Bootello'',1756, obispu, priolu de San Marcus de [[León]], cavalleru dela Ordin de [[Santiagu de Compostela|Santiagu]] i [[Política d'Estremaúra|políticu]] con un destacau papel ena lavoración dela Costitución [[España|española]] del 1812.<ref>{{Cita web|url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/10660-jose-casquete-de-prado|título=Estoria Hispánica. José Casquete de Prado|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|sitioweb=historia-hispanica.rah.es|idioma=es|autor=HI Iberia Inginiería i Proyeutus}}</ref> * ''Nicolás Megía Márquez'', 1845, pintol del ralismu amoderau del [[Sigru XIX|siegru XIX]].<ref name=":1" /> * [[Francisco Zambrano Vázquez]], [[1947]], licenciau en Magisteriu i en [[Melecina]], flamencólogu, vestigaol i apregonaol del flamencu, possimenti del flamencu d'[[Estremaúra]].<ref>{{Cita web|url=https://extravagente.es/podcast/13-paco-zambrano-de-las-raices-al-manana-el-flamenco-contado-con-alma|título=Pacu Zambrano - Delas raizis al mañá: el flamencu contau col'alma.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|apellido=Polinario|nombre=Javi|fecha=31 de marçu del 2025|sitioweb=extravagente.es|idioma=es|editor=Extravagente}}</ref> == Demografía == Sigún el INE, cuentava con una puebración de quatru mil quinientus ochenta i tres abitantis nel 2025. {{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Fuente de Cantos<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=052&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Estitutu Nacional d'Estaística (INE)|fechaacceso=20 de setiembri del 2026}}</ref>|1842|4500|1857|6386|1860|6467|1877|7051|1887|7569|1897|7885|1900|8483|1910|9552|1920|10514|1930|10974|1940|11191|1950|10354|1960|9686|1970|6217|1981|5361|1991|5075|2001|5057|2011|4942|2021|4688|2025|4583|notas={{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censo de población|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 en esta gráfica será el censo de 2031. --> ==Referencias== <references /> == Atijus p'ahuera == {{commonscat}} * [https://www.fuentedecantos.eu/ web Huenti Cantus] Página web. * [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06240 cóigu postal] {{Control de autoridades}} [[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]] [[Categoría:Badajós]] si3m15n7zlck2b8i097nds419rb9k6c 144264 144263 2026-09-19T19:32:11Z Acuxhinu 3347 Marrus chiqueninus 144264 wikitext text/x-wiki {{ficha de entidad subnacional|Gentilíciu =}} '''Huenti de Cantus''' (''Fuente de Cantos'' oficialmenti i en [[Castellanu|castillanu]]), tamién mentau comu Huenti Cantus o Fuenti Cantus, es un monicipiu dela [[provincia de Badajós]], ena comunidá utónoma d’[[Estremaúra]], assitiá nel lexi dela [[Vía dela Prata]], aondi esmiençan el ramal dela [[Sierra Morena]]. == Sitación == Está assitiá ena comarca de [[Tentudía]], estandu a noventa i ochu quilometrus dela capital dela [[Provincia de Badajós|provincia]] i perteneciendu tamién al partíu judizial de [[Çafra]]. El términu monicipal está travessau pola Utovía A-66 dela [[Vía dela Prata|Ruta dela Prata]] i pola carretera nacional N-630, dentri los puntus quilométricus 699 i 711, amás de pola carretera utonómica EX-202, qu’engancha [[Segura de León]] i [[Bienvenía (Badajós)|Bienvenía]], i por otras mas que premitin la comunicación con [[Medina delas Torris]], Calçailla delos Barrus, [[Llerena]], [[Monti-Molín]], [[Calera de León]] i [[Valencia'l Ventosu|Valencia del Ventosu]].<ref>{{Cita web|url=https://www.mjusticia.gob.es/es/JusticiaEspana/OrganizacionJusticia/InstLibraryCartographyJudProv/Badajoz/Zafra.pdf|título=Partíu judizial de Çafra.|autor=Cartugrafia judizial|fechaacceso=20 de setiembri del 2026}}</ref> El terrenu del monicipiu es possimenti llanu, enque ligeramenti ascendenti pal [[sul]] i con angunas zonas con montis que quajan pal ramal dela [[Sierra Morena]]. El ríu Bodión abaxa dendi’l [[sul]] al norti-oesti, acebiendu angunus arroyus comu’l arroyu Bodión Chicu. El paisagi está enllenu de parriçu i olivaris alternaus cona [[hesa]] i los trigarralis. La su economía está basá possimenti nel setol primariu, comu sonin los cautivus de secanu i la criança del ganaeríu. El portu de San Bernabé de quinientus sessenta i seis metrus d'altol ena carretera EX-202, hazi de lindi col puebru vezinu de [[Segura de León]]. L’altol del monicipiu está dentri los seiscientus setenta i cincu metrus pal [[sul]], nel mentau Altu delas Zorreras i los quatrocientus cinqüenta metrus palas orillas del ríu Bodión, mentris que’l puebru tié un altol de quinientus ochenta i dos metrus dendi’l nivel dela [[mari]].<ref>{{Cita web|url=https://www.komoot.com/es-es/guide/1541433/los-mejores-sitios-que-ver-en-fuente-de-cantos|título=Los mejoris sitius pa guipal en Huenti Cantus.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|autor=Javier CR|fecha=12 de setiembri del 2026|sitioweb=komoot|idioma=es}}</ref> == Patrimoñu == * El conventu delas Carmelitas, qu’es del [[Sigru XVII|siegru XVII]]. * Antigu conventu de Muestra Señora dela Conceción, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * Antiga armita de Muestra Señora dela Aurora. * Armita del Santu Cristu. * L’armita de San Juan de Letrán, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * L’armita de Muestra Señora dela Hermosa, qu’es del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]] i es aondi está la patrona del puebru. * Antigu conventu de San Diegu delos frailis franciscanus descalçus, qu’es de caberus del [[Sigru XVI|siegru XVI]]. * Armita de San Isidru Labraol, assitiá quasi a sieti quilometrus del monicipiu, pola carretera pa [[Segura de León]], ena plaera de San Isidru. * L'ilesia parroquial de Muestra Señora dela Graná, dependienti dela archidiócesi de [[Méria]]-[[Badajós (Monicipiu)|Badajós]]. Es un edeficiu del [[Sigru XV|siegru XV]], d’estilu barrocu, del que dissali’l su retablu, qu’es una obra de ''Manuel García de Santiago''. * Casa-Museu de [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]]. La su casa de nacencia á síu aprepará i disponi dela tenología pa lleval al vesitanti ala epoca del pintol [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeñu]]. Esta Casa-Museu perteneci ala redi de Museus d’Entidá d’[[Estremaúra]]. * Los Castillejus, que sonin unos assentamientus arquiológicus, hormaus dentri dos cerrus con dambus assentamientus i que sonin otrus delos menumentus estóricus del monicipiu. Nel primel i mas altu dellus ai unu delos assentamientus mas senificativus del Calcolíticu d’[[Estremaúra]], acercau por una muralla nel que se puein guipal las posás delas cabañas. Nel segunderu delos cerrus ai un pobrau d’anantis delos [[Roma|romanus]] perfetamenti conservau, conas viviendas, las callis i una muralla pentagonal qu’acorri parti del cerru. Uvu tamién otrus assentamientos arquiológicus qu’eran dela epoca [[Roma|romana]], peru huerun decumentaus ena escavación i desarmaus pala costrución dela utovía A-66 nel añu [[2004]].<ref>{{Cita web|url=http://www3.archimeridabadajoz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=55&limit=1&limitstart=2|título=Archidiócesi de Méria-Badajós - Listau delas Parroquias.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|sitioweb=www3.archimeridabadajoz.org|fecha=14 de novembri del 2025|autor=Arzobispau de Méria-Badajós}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.fuentedecantos.eu/2015/01/07/casa-de-francisco-de-zurbaran/|título=Casa - Museu de Franciscu de Zurbarán. Huenti de Cantus.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|sitioweb=www.fuentedecantos.eu|autor=Ayuntamientu de Huenti Cantus}}</ref> === Concussus colturais === [[Archivu:Estatua de Zurbarán en Fuente de Cantos 02.jpg|miniaturadeimagen|187x187px|Estauta de Zurbarán.]]En onol alos dos pintoris nacíus ena villa, se celebran tolos añus dambus dos concussus de pintura. El primel dellus, celebrau a emprencipius del mes de [[juñu]], qu'es el Concussu Nacional de pintura al airi libri mentau [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]] i el segunderu, qu'es el Concussu Nacional de pintura mentau ''Nicolás Megía Márquez''. Amás, nel monicipiu se celebra tolos añus a caberus del mes de [[Diziembri|deziembri]], el concussu de relatus brevis villa de Huenti Cantus.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cita web|url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/30312-nicolas-megia-marquez|título=Real Academia dela Estoria. Nicolás Megía Márquez.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|sitioweb=historia-hispanica.rah.es|idioma=es|autor=HI Iberia Inginiería i Proyeutus}}</ref> === Caminu de Santiagu === Dendi caberus del [[Sigru XX|siegru XX]], tién una mu grandi emportancia l’esparigil delos deferentis [[Caminu de Santiagu|Caminus de Santiagu]], comu aconteci col caminu dela [[Vía dela Prata]], que passa pol monicipiu de Huenti Cantus.<ref>{{Cita web|url=https://www.tee-travel.com/blog/etapas-y-kilometros-del-camino-de-santiago/|título=Etapas i quilometrus del Caminu de Santiagu.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|apellido=Abalo|nombre=Begoña|fecha=21 d'aneru del 2020|sitioweb=Tee Travel|idioma=es}}</ref> == Fiestas == * El [[Antrueju|carnaval o antrueju]], celebrau pa caberus de [[hebreru]] o emprencipius de [[marçu]]. * Semana Santa, duna grandi belleza i patrimoñu coltural. * Fiesta dela chanfaina, declará d’interés turísticu regional. De caraiti culinariu, se celebra’l caberu [[domingu]] d’[[abril]] de ca añu. * La romería de San Isidru Labraol, declará tamién d’interés turísticu regional, se celebra ena semana del quinzi de [[mayu]] nuna praná quasi a sieti quilometrus del monicipiu, aondi está l’armita del Santu. Tié un caraiti senificantimenti populal. * Fiesta de San Juan, se celebra el [[sábau]] mas próssimu al día de San Juan, es tamién mu populal i se celebra nel barriu que tié el su mesmu nombri. * La Feria, que se celebra ena semana del quinzi d’[[abostu]] i ena que dissali’l folasteríu dela genti del puebru qu’andan p’ahuera. * Las fiestas en onol dela patrona del puebru Muestra Señora dela Hermosa, que tié’l día mayol pal ochu de [[setiembri]], qu’es tamién el día d’[[Estremaúra]].<ref>{{Cita web|url=https://rutadelaplata.com/evento/calendario-de-fiestas-en-fuente-de-cantos/|título=Fiestas de Huenti Cantus.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|idioma=es|año=2026|autor=Ruta Vía dela Prata}}</ref> [[Archivu:Caballo frente de la Ermita de San Isidro de Fuente de Cantos.jpg|centro|miniaturadeimagen|250x250px|L'armita de San Isidru ena romería]] == Pessonas anombrás == De Nacencia en Huenti Cantus, se puei anombral: * [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]], 1598, pintol barrocu del Siegru d'Oru, que hue bautizau ena parroquia del puebru’l mesmu sieti de novembri del 1598.<ref name=":2">{{Cita web|url=https://fundacionfocus.es/centro-velazquez-ant/biografia-francisco-de-zurbaran/|título=Biografía Franciscu de Zurbarán.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|idioma=es|fecha=2023|autor=Hundación Focus}}</ref> * ''José Casquete de Prado y Bootello'',1756, obispu, priolu de San Marcus de [[León]], cavalleru dela Ordin de [[Santiagu de Compostela|Santiagu]] i [[Política d'Estremaúra|políticu]] con un destacau papel ena lavoración dela Costitución [[España|española]] del 1812.<ref>{{Cita web|url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/10660-jose-casquete-de-prado|título=Estoria Hispánica. José Casquete de Prado|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|sitioweb=historia-hispanica.rah.es|idioma=es|autor=HI Iberia Inginiería i Proyeutus}}</ref> * ''Nicolás Megía Márquez'', 1845, pintol del ralismu amoderau del [[Sigru XIX|siegru XIX]].<ref name=":1" /> * [[Francisco Zambrano Vázquez]], [[1947]], licenciau en Magisteriu i en [[Melecina]], flamencólogu, vestigaol i apregonaol del flamencu, possimenti del flamencu d'[[Estremaúra]].<ref>{{Cita web|url=https://extravagente.es/podcast/13-paco-zambrano-de-las-raices-al-manana-el-flamenco-contado-con-alma|título=Pacu Zambrano - Delas raizis al mañá: el flamencu contau col'alma.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|apellido=Polinario|nombre=Javi|fecha=31 de marçu del 2025|sitioweb=extravagente.es|idioma=es|editor=Extravagente}}</ref> == Demografía == Sigún el INE, cuentava con una puebración de quatru mil quinientus ochenta i tres abitantis nel [[2025]]. {{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Fuente de Cantos<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=052&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Estitutu Nacional d'Estaística (INE)|fechaacceso=20 de setiembri del 2026}}</ref>|1842|4500|1857|6386|1860|6467|1877|7051|1887|7569|1897|7885|1900|8483|1910|9552|1920|10514|1930|10974|1940|11191|1950|10354|1960|9686|1970|6217|1981|5361|1991|5075|2001|5057|2011|4942|2021|4688|2025|4583|notas={{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censo de población|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 en esta gráfica será el censo de 2031. --> ==Referencias== <references /> == Atijus p'ahuera == {{commonscat}} * [https://www.fuentedecantos.eu/ web Huenti Cantus] Página web. * [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06240 cóigu postal] {{Control de autoridades}} [[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]] [[Categoría:Badajós]] jqoajgmecv6qh910rv7o01tp5jicugc Luis de Góngora 0 11950 144289 143949 2026-09-20T11:45:00Z Olarcos 82 144289 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} '''Luis de Góngora y Argote''' ([[Córduba (España)|Córduba]], 11 de huliu de 1561-[[Córduba (España)|Córduba]], 23 de mayu de 1627)''Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana''. J. Espasa. 1907. fue un poeta i dramaturgu [[España|español]] del sigru XVI i [[sigru XVII]], mássimu billingorru dela corrienti literaria conocía más tardi cumu [[culteranismo]] o gongorismo. Es considerau cumu el poeta más original i enfluyenti del [[Literatura española del Barroco|Barroco español]] i unu delos más notabris dela luenga española,<ref>Cita web|url=https://www.cervantesvirtual.com/portales/luis_de_gongora/|título=Luis de Góngora|fechaacceso=2026-02-28|sitioweb=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|idioma=es</ref> rinchandu-si polos sus contemporáneus purnombriis cumu «el [[Omeru]] español»<ref>Cita web|url=https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/notas-soibre-las-obras-en-verso-del-homero-espanol/html/363de927-98d0-461d-87c1-7be89ece1335_2.html|título=Notas sobre "Las obras en verso del Homero español"|fechaacceso=2026-02-28|apellido=Cervantes|nombre=Biblioteca Virtual Miguel de|sitioweb=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|idioma=es o «el [[Píndaro]] andalús».</ref><ref>Cita web|url=https://catalogo.bne.es/discovery/fulldisplay/alma991003192489708606/34BNE_INST:CATALOGO|título=https://catalogo.bne.es/discovery/fulldisplay/alma991003192489708606/34BNE_INST:CATALOGO|fechaacceso=2026-02-28|sitioweb=catalogo.bne.es|idioma=en</ref> Desenvolvió una luenga que pola su comprexidá i visión imaginativa sirvió de huenti d'espiración pola tradición lírica posteriol,<ref>Cita web|url=https://www.cervantesvirtual.com/portales/luis_de_gongora/|título=Luis de Góngora|fechaacceso=2026-02-28|sitioweb=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|idioma=es</ref> destacandu-si la [[Generación del 27]]. Entri las sus obras mayoris sobressalin la [[Fábula de Píramo y Tisbe]], la [[Fábula de Polifemo y Galatea]] i las [[Soledades]]. == Biografía == Tuvu nacencia ena casa llamá delas Pavas, propiedá del su tíu Francisco Góngora, racionero dela catedral, asitiá nel lugal qu'ogañu acupa el númiru 10 dela calli, i nel qu'actualmenti está el Hotel Casa de La Judería, inque acontinan dessistindu udas sobri essu. Era iju del juez de bienis confiscaus pol el [[Inquisición española|Santu Oficiu]] de Córdoba, don Francisco de Argote i la dama dela nobleça Leonor de Góngora. Estudió ena [[Nuversidá de Salamanca]], ondi llamó l'atención cumu poeta. Tomó órdenis menoris en 1575 i fue canónigu beneficiau dela [[Mezquita-catedral de Córdoba|catedral cordobesa]], ondi fue amonestau polas acorrencias pocas vecis al coru i pol palral nel, assin cumu pol acorrel a diversionis profanas i componel velsus satíricus. Dendi 1589, viajó en divelsas comisionis del su cabirdu pol [[Navarra]], [[Andaluzía]] ([[Granada]] i [[Jaén]]), pol [[Región de León|León]] ([[Salamanca]], [[León (España)|León]]) i pol [[Castilla]] ([[Madrid]], [[Cuenca (España)|Cuenca]] o [[Toledo]]). Compuso abondus sonetus, romancis i letrillas satíricas i líricas, i músicus cumu Diego Gómez, Gabriel Díaz i [[Cancionero de la Sablonara|Claudio de la Sablonara]] se d'interessarun en musicaliçar estus poemas.<ref>cita web|url=http://www.cervantesvirtual.com/bib_autor/gongora/pcuartonivel.jsp?conten=autor|título=Luis de Góngora. El autor|fechaacceso=12 de abril de 2010|autor=Manuel Gahete Jurado|editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes</ref> Duranti una estandía ena Corti de [[Valladolid]] en 1603 se d'enemistó con [[Quevedo]], ala d'acusó d'imital la su poesía satírica baxu farsiandu'l nombri, sía estu ciertu o no. Sí pareci que Quevedo escribió contra el mal gustu delas sátiras qu'el herbeñu cordobés muestraba estonci contra la suciá del río Esgueva qu'atravessaba la ciá, aballá cumu Corti i, pol tantu, mu mu-superpoblá. En 1609 regresó a Córdoba i prencipió a intensifical la huerça estética i el barroquismu delos sus velsus. Entri 1610 i 1611 escribió la ''Oda a la toma de Larache'' i en 1613 el ''Polifemo'', un poema en atavas rialis que parafrassea un passu mitológicu de ''[[Las metamorfosis]]'' de [[Ovidio]], tema que ya abríe síu tratau pol su coterrániu [[Luis Carrillo y Sotomayor]] nel su ''[[Fábula de Acis y Galatea]]''; el mesmu añu divulgó ena Corti el su poema más ambiciosu, las incumpletas ''[[Soledades]]''. Esti poema d'esparrió una gran polémica a causa dela su escuriá i afetación, i le crió una gran lexón de siguioris, los llamaus poetas culteranus ([[Salvador Jacinto Polo de Medina]], flaire [[Hortensio Félix Paravicino]], [[Francisco de Trillo y Figueroa]], [[Gabriel Bocángel]], el [[conde de Villamediana]], sor [[Juana Inés de la Cruz]], [[Pedro Soto de Rojas]], [[Miguel Colodrero de Villalobos]], [[Anastasio Pantaleón de Ribera]]...), assin cumu enemigos entri conceptistas cumu [[Francisco de Quevedo]] i clasicistas cumu [[Lope de Vega]], [[Lupercio Leonardo de Argensola]] i [[Bartolomé Leonardo de Argensola]].<ref>cita web|url=http://www.raco.cat/index.php/Caligrama/article/viewFile/73926/94270|título=Los poetas culteranos|publicación=Raco|fechaacceso=12 de abril de 2010|formato=PDF</ref> Algunus destus, nostanti, llegarun col tiempu a melital entri los sus defensoris, cumu [[Juan de Jáuregui]]. El casu es que la su fegura se vistió d'entavía mayol prestixu, ata el puntu de que [[Felipe III de España|Felipe III]] le numbró capellán rial en 1617. Pa hazel tal cargu, se tresladó a Madrid i vivió ena Corti ata 1626, a-ruinandu-si pa consiguil cargus i prebendas a quasi tous los sus familiaris. Al añu siguienti, en 1627, pirdiú la memoria pun descalientu grabi, marchó a Córdoba, ondi murió d'una apoplexía nel meyu d'una estrima probraza. [[Diego Velázquez|Velázquez]] lo retrató en 1622 con frenti ancha i rasiá, i polos pleitus, los decumentus i las sátiras del su gran enemigu, Francisco de Quevedo, se sabi qu'era carondu, mu-sociabli, palraol i amanti del luju i de diversiones cumu los naipis i la tauromaquia, ata el puntu de que se le llegó a afechal a-menudu lo pocu que guardaba el respetu polos ábitus eclesiásticos. Ena época fue teníu pol maestru dela sátira, inque no llegó alos fites expresionistas de Quevedo ni alas negríssimas tintas de Juan de Tassis y Peralta, segundu conde de Villamediana, que fue amigu su i unu delos sus mejoris decípulus poéticus; siendu esti tan difícil de contental, le dedicó un gran alabazu llamandu-lu ''rara avis in terra''.<ref>cita web|url=http://www.cervantesvirtual.com/bib_autor/gongora/pcuartonivel.jsp?conten=autor|título=Luis de Góngora. El autor|fechaacceso=12 de abril de 2010|autor=Manuel Gahete Jurado|editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes</ref> Enas sus poesías se solían deferenciá dambos dos períodos. Nel tradicional hazi usu delos metros cortus i temas ligerus. Pa ellu gastaba décimas, romancis, letrillas, etc. Esti período duró ata 1610, nel que muó pa volvel-si culteranu, haziendu usu de metáforas difíciles, abondas alusionis mitológicas, cultismus, hipérbatus, etc., inque [[Dámaso Alonso]] ustrucó qu'estas dificultais estaban ya presentis ena su primera época i que la segunda es una intensificación destus recursus realizá pol motivus estéticus.<ref>cita web|url=http://www.educando.edu.do/sitios/PNC2005/recursos/recursos/lengua_espa%C3%B1ola/literatura/biblioteca%20de%20autores/luis%20de%20gongora.htm|título=Obras de Góngora|editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes Saavedra|fechaacceso=12 de abril de 2010|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090604210754/http://www.educando.edu.do/sitios/PNC2005/recursos/recursos/lengua_espa%C3%B1ola/literatura/biblioteca%20de%20autores/luis%20de%20gongora.htm|fechaarchivo=4 de junio de 2009</ref> Los sus restus se topan ena [[Mezquita-catedral de Córdoba]]. == Obras == [[archivu:Portada Manuscrito Chacón.jpg|miniatura|Portada del Manuscrito Chacón, que tresmitió la obra poética de Luis de Góngora.]] Inque Góngora no publicó las sus obras (un ensayu su en 1623 no runchó), estas passarun de manu en manu en copias manuscritas que se coleccionarun i recopilarun en cancionerus, romancerus i antologías, publicás col su permissu o sin el. El manuscritu más autorizau es el llamau ''Manuscrito Chacón'' (copiau pol Antonio Chacón, señol de Polvoranca, pol el conde-duque de Olivares), ya que contien aclaracionis del propiu Góngora i la cronología de cada poema; inque esti manuscritu, tiniendu en cuenta del altu personaxi al que va destinau, quita las obras satíricas i vulgaras. El mesmu añu dela su muerti [[Juan López Vicuña]] publicó ya unas ''Obras en verso del Homero español'' que se considera tamién mu de fiaza i importanti ena fijación del ''corpus'' gongorinu; las sus atribucionis suelin sel fitaízas; asina i tou, fue arrecojía pola [[Inquisición española|Inquisición]] i endispués superá pola de [[Gonzalo de Hoces]] en 1633.Juan López de Vicuña: ''TODAS LAS OBRAS DE D. LUIS DE GÓNGORA EN VARIOS POEMAS. RECOGIDOS POR DON GONZALO de Hozes… Corregido y enmendado en esta vltima impressior.'' Madrid, en la Imprenta del Reino, Año 1634. Wissenschaftliche Stadtbibliothek Mainz, Sign. VI l:4.º/423 Pol otra parti, las obras de Góngora, cumu dantis las de [[Juan de Mena]] i [[Garcilaso de la Vega]], gozarun del onol de sel abondamenti glosás i comentás pol personaxi del altu rangu de Pedro Díaz de Rivas, Pellicer, Salcedo Coronel, Salazar Mardones, [[Pedro de Valencia]] i otrus.<ref>cita web|url=http://www.lukor.com/literatura/noticias/0504/20112140.htm|título=Noticias de arte y cultura|publicación=Lukor|fechaacceso=12 de abril de 2010|agencia=Europa Press|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090810181318/http://www.lukor.com/literatura/noticias/0504/20112140.htm|fechaarchivo=10 de agosto de 2009</ref> Inque enas sus obras inicialis ya topamos el típicu conceptismo del barroco, Góngora, con un jenio que era el d'un esteta remilgosu («el mayol fiscal delas mis obras soi yo», solía decí), quedó encoraxau i decidió entental según las sus propias pallabras «hazel algo no pa abondus» e intensifical entavía más la retórica i la imitación dela poesía latina clásica metiendu abondus cultismus i una sintaxis rajá nel hipérbaton i ena simetría; del mesmu mou estuvo mu solliçu ala sonoridá del velsu, que cuidaba cumu un auténticu músicu dela pallabra; era un gran pintol delos oídos i rinchaba de goçu los sus velsus con abondus matices sensorialis de colol, soníu i d'atandu. Es más, pol meyu de lo que [[Dámaso Alonso]], unu delos sus principalis estudiosus, llamó ''elusionis'' i ''alusionis'', emmudó cada unu delos sus poemas últimos menoris i mayoris nun escuru exerciciu pa mientis despiertas i sabihondas, cumu una crasi d'ariñu intelectual que produzi gustu nel su desciframientu. Es la estética barroca que se llamó nel su onol ''gongorismo'' o, con pallabra que á fechú mejol suerti i que tuvu nel su eniciu un valol despectivu pola su analoxía col vocablu luteranismo, [[Culteranismo|culteranismo]], ya que los sus contrarius consideraban alos poetas culteranus unus auténticus erexis dela poesía. La crítica, dendi [[Marcelino Menéndez Pelayo]], á deferenciau tradicionalmenti dambas dos épocas o dambos dos muis ena obra de Góngora: el «Príncipe dela Lus», que corresponderíe ala su primera etapa cumu poeta, ondi compone sencillus romancis i letrillas alabaus ensin farta ata la época Neoclásica, i el «Príncipe delas Tinieblas», nel que dende 1610, nel que compone la oda ''A la toma de Larache,'' se güervi autol de poemas escurus i embolicáus. Ata la época romántica esta parti dela su obra fue duramenti criticá i encorporación censurá pol el mesmu neoclásicu [[Ignacio de Luzán]]. Esta teoría fue rebatía pol [[Dámaso Alonso]], quien ustrucó que la embolicación i la escuriá ya están presentis ena su primera época i que cumu botu d'una natural evolución llegó alos osaus fites que tantu se le han afechau. En romancis cumu la ''[[Fábula de Píramo y Tisbe]]'' i en algunas letrillas asoman xuegos de pallabras, alusionis, conceptus i una sintaxis latinizanti, si bien estas dificultais asoman tapás pola breveá delos sus velsus, la su musicaliá i ritmu, i pol el gastu de maneras i temas tradicionalis.<ref>cita web|url=http://www.lllf.uam.es/~fmarcos/informes/BNArgentina/catalogo/gongora.htm|título=Luis de Góngora y Argote|publicación=Enciclopedia Universal Multimedia|fechaacceso=12 de abril de 2010|fecha=15 de febrero de 1999|autor=G. Fernández San Emeterio</ref> === Poemas === [[archivu:Gongora.jpg|miniatura|Monumento a Góngora, obra de [[Severiano Grande]], en Salamanca, ciá en cuya [[Universidad de Salamanca|Nuversidá]] estudió. Es un onraji al poeta, la cara del escritol asoma d'espiración nel quadru que del pintó Velázquez, xuntu a otrus elementus cumu un águila que representa a Góngora. Debaxu destas feguras asoman otras dela ''[[Fábula de Polifemo y Galatea]]'', unu delos sus principalis poemas de Góngora.]] Se sueli a-grupá la su poesía en dambos dos bloquis, poemas menoris i mayoris, correspondientis más o menus alas dambas dos etapas poéticas en fillera. Ena su joventú, Góngora compuso abondus romancis, d'espiración literaria, cumu el de ''Angélica y Medoro'', de cativus, de tema picaru o de tonu más presonal i lírico, algunus dellos de caláctil autobiográficu nel que narra los sus alcuerdus d'arrapás o los sus viaxis: {{cita|En los pinares del Júcar / vi bailar a unas serranas, / al son del agua en las piedras / y al son del viento en las ramas.}} Tamién abondas letrillas líricas, satíricas o religiosas i romancis de chanza. {{cita|''Ándeme yo caliente / y ríase la gente.'' / Traten otros del gobierno / del mundo y sus monarquías, / mientras gobiernan mis días / mantequillas y pan tierno, / y, las mañanas de invierno, / naranjada y aguardiente, / ''y ríase la gente''. / Coma en dorada vajilla / el príncipe mil cuidados, / como píldoras dorados, / que yo, en mi pobre mesilla, / quiero más una morcilla / que en el asador reviente, / ''y ríase la gente''. / Cuando cubra las montañas / de blanca nieve el enero, / tenga yo lleno el brasero / de bellotas y castañas / y quien las dulces patrañas / del rey que rabió me cuente, / ''y ríase la gente''. / Busque muy en hora buena / el mercader nuevos soles; / yo, conchas y caracoles / entre la menuda arena, / escuchando a Filomena / sobre el chopo de la fuente, / ''y ríase la gente''. / Pase a media noche el mar, / y arda en amorosa llama / Leandro, por ver su dama, / que yo más quiero pasar / del golfo de mi lagar / la blanca o roja corriente, / ''y ríase la gente''. / Pues Amor es tan crüel, / que de Píramo y su amada / hace tálamo una espada, / do se junten ella y él, / sea mi Tisbe un pastel, / y la espada sea mi diente, / ''y ríase la gente'' (L. de Góngora, 1581).}} La gran mayoría son una s'acontiná amonestación de xuegos conceptistas, enquívocus, [[paronomasia|paronomasias]], [[hipérbole|hipérbolis]] i xuegos de pallabras típicamenti barrocos. Entri ellos s'asitia el largu romanci ''[[Fábula de Píramo y Tisbe]]'' (1618), desatentau poema que fue el que costó más afán al su autol i tenía en más estimación, i ondi se preba a subí la parodia, mieu típicamenti barrocu, a categoría tan artística cumu las demás, inque ya pertenci ala su etapa última. La mayol parti delas letrillas están empentás, cumu en Quevedo, a riscal-si delas damas pedigüeñas i a runchir el fambri de riquezas. Merecen tamién el su lugal las sátiras contra destintus escritoris, especialmenti Quevedo o [[Lope de Vega]], jéneru nel que de solas tuvu competidoris nel mesmu [[Francisco de Quevedo]] o el conde de Villamediana.<ref>cita web|url=http://www.cervantesvirtual.com/bib_autor/gongora/pcuartonivel.jsp?conten=autor|título=Luis de Góngora. El autor|fechaacceso=12 de abril de 2010|autor=Manuel Gahete Jurado|editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes</ref> Xuntu a estus poemas, a lo largu dela su vía, Góngora no dexó d'escribí prefinitus sonetus sobri tou mieu de temas (amorosus, satíricus, moralis, filosóficus, religiosus, de lances, polémicus, d'allabación, de fuesa), auténticus oxetus verbalis d'autonomía pola su intrínseca calidá estética i ondi el poeta cordobés esculca destins possibilitais expresivas del estilu que está forxandu o llega a presaxiá obras venideras, cumu el famosu «Descaminado, enfermo, peregrino…», que mienta dantis las ''[[Soledades]]''.<ref>cita web|url=http://users.ipfw.edu/jehle/poesia/descamin.htm|título=De un caminante enfermo|publicación=Antología de la poesía española|autor=Fred F. Jehle|fechaacceso=12 de abril de 2010|fecha=17 de noviembre de 1999|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20100614204723/http://users.ipfw.edu/jehle/poesia/descamin.htm|fechaarchivo=14 de junio de 2010</ref> {{cita|Descaminado, enfermo, peregrino, / en tenebrosa noche, con pie incierto, / la confusión pisando del desierto, / voces en vano dio, pasos sin tino. / Repetido latir, si no vecino, / distinto oyó de can siempre despierto, / y en pastoral albergue mal cubierto / piedad halló, si no halló camino. / Salió el Sol y, entre armiños escondida, / soñolienta beldad con dulce saña / salteó al no bien sano pasajero. / Pagará el hospedaje con la vida; / más le valiera errar en la montaña / que morir de la suerte que yo muero. (L. de Góngora, ''De un caminante enfermo que se enamoró donde fue hospedado'', 1594)}} Entri los lances de costunbri (''carpe diem'', etc.) sobressalin, nostanti, cumu de más trágica grandor los consagraus a ustrucal los estragus dela vejez, la probraza i el passu del tiempu pol el poeta, que son los últimos: "Menos solicitó veloz saeta...", "En este occidental, en este, ¡Oh Licio!..." etc. {{cita|En este occidental, en este ¡oh Licio! / climatérico lustro de la vida, / todo mal afirmado pie es caída; / toda fácil caída es precipicio. / ¿Caduca el paso?, ilústrese el jüicio. / Desatándose va la tierra unida; / ¿qué prudencia, del polvo prevenida, / la rüina aguardó del edificio? / La piel, no sólo sierpe venenosa, / mas con la piel, los años se desnuda, / y el hombre no. ¡Ciego discurso humano! / ¡Oh aquel dichoso que la ponderosa / porción depuesta en una piedra muda, / la leve da al zafiro soberano! (L. de Góngora, ''Infiere, de los achaques de la vejez, cercano el fin a que católico se alienta'', 1623)}} Los poemas mayoris fueron, nostanti, los que causarun la revolución culterana i el escandalaçu en fillera, criau pola gran escuriá delos velsus desta estética. Son la ''[[Fábula de Polifemo y Galatea]]'' (1612) i las incumpletas i no-atendías ''Soledades'' (la primera compuestá dantis de mayu de 1613). El primeru narra pol meyu dela estrofa atava rial un lance mitológicu delas ''Metamorfosis'' de [[Ovidio]], el delos amoris del cíclope Polifemo pola ninfa Galatea, que le rehusa. Al final, Acis, el namorau de Galatea, queda mudau en río. Se d'ensaya ellí ya el embolicau i difícil estilu culteranu, rinchu de simetrías, transposiciones, metáforas de metáforas o metáforas puras, hipérbaton, perífrasis, xirus latinus, cultismus, alusionis i elusionis de términus, aprebando sugerí más que numbral i dilatiendu la forma de manera qu'el sentíu se muera a medida que va siendu descifrau.<ref>cita web|url=http://www.uv.es/~ivorca/Gongora/Gongora.htm|título=Poesía de Luis de Góngora|fechaacceso=12 de abril de 2010</ref><ref>{{cita web|url=http://www.poesia-inter.net/index43.htm|título=Fábula de Polifemo y Galatea|publicación=Porrúa|autor=Luis de Góngora y Argote}}</ref> ==== Soledades ==== [[archivu:Las Soledades (Góngora).jpg|miniatura|Página inicial delas ''[[Soledades]]'' (l. I, pág. 193) nel Manuscrito Chacón.]] [[archivu:Monumento a Luis de Góngora.jpg|miniatura|Monumento a Luis de Góngora ena Plaza dela Trinidad, Córdoba. Obra de [[Amadeo Ruiz Olmos]].]] Las ''Soledades'' iba a sel un poema en silvas, devidíu en quatru partis, correspondientis cada una alegóricamenti a una edá dela vía humana i a una estación del añu, i sedrían llamás ''Soledad de los campos'', ''Soledad de los riberas'', ''Soledad de los selvas'' i ''Soledad del yermo''. Inque Góngora de solas compuso la dedicatoria al duque de Béjar i las dambas dos primeras, inque dexó ensin acabá esta última, dela qual los últimos 43 velsus fueron añedíus abondu tiempu endispués. La estrofa no era nueva, inque sí era la primera ves que s'aplicaba a un poema tan estensu. La su forma, de caláctil aestróficu, era la que daba más libertá al poeta, que desta manera se d'aserca-ba cada ves más al verso libre i hacía marchar palantre la luenga poética ata fites que de solas tocarían los poetas del Parnasianismo i el Simbolismo francés nel sigru XIX.<ref>cita web|url=http://www.uv.es/~ivorca/Gongora/Gongora.htm|título=Poesía de Luis de Góngora|fechaacceso=12 de abril de 2010</ref><ref>cita web|url=http://www.poemasde.net/soledades-luis-de-gongora/|título=Soledades|fechaacceso=12 de abril de 2010|autor=Luis de Góngora y Argote</ref> Al encetu fegura una dedicatoria al duque de Béjar: {{cita|Pasos de un peregrino son, errante, / cuantos me dictó versos dulce Musa, / en soledad confusa, / perdidos unos, otros inspirados. / ¡Oh tú, que de venablos impedido, / muros de abeto, almenas de diamante, / bates los montes que, de nieve armados, / gigantes de cristal los teme el cielo, / donde el cuerno, del eco repetido, / fieras te expone que, al teñido suelo, / muertas, pidiendo términos disformes, / espumoso coral le dan al Tormes. / Arrima a un fresno el freno...}} El ergumentu dela ''Soledad primera'' es abondu pocu tradicional, inque s'atiza nun lance dela ''Odisea'', el de Nausícaa: un náufragu jovi llega a una raya i es arrecojíu por cunos cabrerus. Inque esti ergumentu es de solas una tupa pa un auténticu regorbeju descriptivu: el valol del poema es líricu más que de contal, cumu mentó Dámaso Alonso, inque estudios más recientis ustrucan la su emportancia de contal. Góngora brinda una naturaleça arcádica, ondi tou es maravillosu i ondi el ombri puei sel feli, depurando estéticamenti la su visión, que nostanti es de fita horra materialista i epicúrea (ensaya tocá los sentíus del cuerpu, no de solas el spíritu), pa hazel desagual tou lo feu i desabríu. D'esa manera, pol meyu dela elusión, una perífrasis hazi desagual una pallabra fea i desabríu (la cecina se güervi en «purpúreos hilos de grana fina» i los mantelus en «nieve hilada», pun sabulal).<ref>cita web|url=http://www.poemasde.net/soledades-luis-de-gongora/|título=Soledades|fechaacceso=12 de abril de 2010|autor=Luis de Góngora y Argote</ref> Las ''Soledades'' causarun un gran escandalaçu pol el su atrevimiento estéticu i la su escuriá hiperculta, i a vecis tras de esti descutiniu está el descalientu anti la temática homosexual.Frederick A. de Armas: [http://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/2426182.pdf «Embracing Hercules / Enjoying Ganymede: The Homoerotics of Humanism in Góngora's 'Soledad primera'.»], ''Caliope, Journal of the Society for Renaissance and Baroque Hispanic Poetry'', vol. 8, no. 1, 2002, pp. 125-140, consultado 10 de julio de 2015. Las atacarun [[Francisco de Quevedo]], [[Lope de Vega]], el conde de Salinas i [[Juan de Jáuregui]] (quien compuso un asitiau ''Antídoto contra las Soledades'' i un ''Ejemplar poético'' contra ellas, inque nostanti acabó ejercitando la mesma o mu mugaña dotrina), entri otrus abondus poetas, inque tamién contó con grandis defensoris i siguioris, cumu Francisco Fernández de Córdoba, abad de Rute, el conde de Villamediana, [[Gabriel Bocángel]], [[Miguel Colodrero de Villalobos]], Agustín de Salazar i, más allá del Atlánticu, Juan de Espinosa Medrano, Hernando Domínguez Camargo i sor [[Juana Inés de la Cruz]]. El enfluxu de Góngora s'esparrió entavía más nel tiempu, ata el punto de que el su paisanu José de León y Mansilla compuso i imprentó una ''Soledad tercera'' en 1718 i [[Rafael Alberti]] ("Soledad tercera", nel ''Cal y canto'', 1927) i [[Federico García Lorca]] (''Soledad insegura'') escribierun dambas dos más ya nel sigru XX.Javier Pérez Bazo:[http://cvc.cervantes.es/literatura/criticon/PDF/074/074_127.pdf «Las «Soledades» gongorinas de Rafael Alberti y Federico García Lorca, o la imitación ejemplar.»] ''Criticón'' núm. 74 (1998). Colas ''Soledades'', la lírica castellana se d'arriqueció con nuevos vocablos i nuevos i huertis estruméntus expresivus, forxandu una sintaxis más suelta i libri que ata estonci.<ref>cita web|url=http://148.206.53.230/revistasuam/dialectica/include/getdoc.php?id=22&article=23&mode=pdfsig=AHIEtbTRqn5qROfm_VLzJNFnrJsYzhpiiw|título=Sobre Góngora y "Soledades"|formato=PDF|fechaacceso=12 de abril de 2010|autor=Raúl Dorra|publicación=Revista Dialéctica|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20130927043901/http://148.206.53.230/revistasuam/dialectica/include/getdoc.php?id=22&article=23&mode=pdfsig=AHIEtbTRqn5qROfm_VLzJNFnrJsYzhpiiw|fechaarchivo=27 de septiembre de 2013</ref> Los poemas de Góngora merecierun los onoris de sel comentaus pocu endispués dela su muerti cumu clásicus contemporáneus cumu lo abrían síu tiempu dantis los de [[Juan de Mena]] i [[Garcilaso de la Vega]] nel sigru XVI. Los comentadoris más importantis fueron [[José García de Salcedo Coronel]], autol d'una edición comentá en tres volúminis (1629-1648), [[José Pellicer de Ossau]], quien compuso unas ''Lecciones solemnes a las obras de don Luis de Gongora y Argote'' (1630) o Cristóbal de Salazar Mardones, autol d'una ''Ilustración y defensa de la fábula de Piramo y Tisbe'' (Madrid, 1636). Nel sigru XVIII i sigru XIX, nostanti, se d'arriaccionó contra esti barroquismu estrimu, nun primel momentu gastandu el estilu pa temas baxus i de chanza, cumu hizu Agustín de Salazar, i pocu endispués, nel sigru XVIII, unviandu la segunda fassi dela lírica gongorina i los sus poemas mayoris al olvíu. Nostanti, pol obra dela [[Generación del 27]] i en especial pol su estudiosu Dámaso Alonso, el poeta cordobés passó a constituil-si nun moelu almirau tamién polos sus embolicáus poemas mayoris. A tal fitis llegó la almiración que encorporación se prebó la s'acontinación del poema, con suerti nel casu d'Alberti (''Soledad tercera'').<ref>cita web|url=http://www.residencia.csic.es/bol/num4/donluis.htm|título=¡Viva don Luis!|publicación=Revista Residencia|fechaacceso=12 de abril de 2010|autor=Soria Olmedo, Andrés</ref> === Teatro === Luis de Góngora compuso tamién tres pieças teatralis, ''[[Las firmezas de Isabela]]'' (1613), la ''Comedia venatoria'' i ''El doctor Carlino'', esta última ensin acabá i rehundía posteriormenti pol Antonio de Solís.<ref>cita web|url=http://www.educando.edu.do/sitios/PNC2005/recursos/recursos/lengua_espa%C3%B1ola/literatura/biblioteca%20de%20autores/luis%20de%20gongora.htm|título=Obras de Góngora|editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes Saavedra|fechaacceso=12 de abril de 2010|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090604210754/http://www.educando.edu.do/sitios/PNC2005/recursos/recursos/lengua_espa%C3%B1ola/literatura/biblioteca%20de%20autores/luis%20de%20gongora.htm|fechaarchivo=4 de junio de 2009</ref> == Edicionis antiguas == *''Obras en verso del Homero español, que recogio [[Juan López de Vicuña]]. Al Ilustrísimo y reverendísimo Señor don Antonio Zapata, Cardenal de la santa Iglesia de Roma, Inquisidor general en todos los Reynos de España, y del Consejo de Estado el Rey nuestro señor''. Madrid: Viuda de Luis Sánchez, 1627. Dámaso Alonso hizo una edición de esta obra: Madrid: CSIC, 1963. *''Todas las obras de don Luis de Góngora en varios poemas recogidos por don Gonzalo de Hozes y Córdova, natural de la ciudad de Córdova, diigidas a don Francisco Antonio Fernández de Córdova, marqués de Guadalcázar, etc.'' Madrid: Imprenta del Reino, 1633. *''Obras. Primera parte y Segunda parte'', Lisboa, Oficina de Paulo Craesbeck, 1646-1647. *''Obras'', Bruselas: Francisco Foppens, 1659. *''Delicias del Parnaso, en que se cifran todos los Romances Liricos, Amorosos, Burlescos, glosas, y decimas satiricas del regosijo [sic] de las musas el prodigioso don Luis de Gongora. Recogido todo de sus originales, y corregido de los errores con que estauan corruptos'', Barcelona: 1634. *''El Polifemo'', comentado por García de Salcedo Coronel, Madrid: 1629. *''Lecciones solemnes...'', de José Pellicer de Salas, Madrid: 1630. *''Soledades y Polifemo'', comentados por Salcedo Coronel, Madrid: 1636. *''Ilustración y defensa de la Fábula de Píramo y Tisbe'', de Cristóbal Salazar Mardones, Madrid: 1636. *''Primera parte del segundo tomo de las obras de don Luis de Góngora, comentadas por Salcedo Coronel'', Madrid: 1644. *''Segunda parte del segundo tomo de las obras de don Luis de Góngora, comentadas por Salcedo Coronel'', Madrid: 1648. *''Apologético en favor de don Luis de Góngora, por Juan de Espinosa Medrano'', Lima: 1662. *''Apologético en favor de don Luis de Góngora, por Espinosa Medrano'', Lima: 1694.<ref>Impresos|url=https://arxiu-web.upf.edu/todogongora/_pdf/imp.pdf|obra=Todo Góngora|editorial=Universidad Pompéu Fabrá|fechaacceso=12 de abril de 2023</ref> == Edicionis modernas == Existen varias ediciones modernas de la obra de Luis de Góngora; la primera fue, sin duda, la del [[hispanismo|hispanista]] francés Raymond Foulché Delbosc, de ''Obras poéticas de Góngora'' (1921); después siguieron las de Juan Millé Giménez y su hermana Isabel Millé Giménez, (1943) y las ediciones y estudios de [[Dámaso Alonso]], (edición crítica de las ''Soledades'', 1927; ''La lengua poética de Góngora'', 1935; ''Estudios y ensayos gongorinos''; ''Góngora y el Polifemo'', 1960, tres vols.); ''Sonetos completos'' ed. de Biruté Ciplijauskaité (Madrid, Castalia, 1969); ''Romances'' ed. de Antonio Carreño (Madrid, Cátedra, 1982); ''Soledades'' ediciones de John R. Beverley (Madrid, Cátedra, 1980) y de Robert Jammes (Madrid, Castalia); ''Fábula de Polifemo y Galatea'' ed. de Alexander A. Parker (Madrid, Cátedra, 1983); ''Letrillas'' ed. de Robert Jammes (Madrid, Castalia, 1980); ''Canciones y otros poemas de arte mayor'', ed. de José M.ª Micó (Madrid, Espasa Calpe, 1990), ''Romances'', ed. de Antonio Carreira (Barcelona: Quaderns Crema, 1998) y ''Sonetos'' ed. de Juan Matas Caballero (Madrid, Cátedra, 2019). == Referencias == {{listaref|2}} == Enlaces externos == 6et6z7pkucu0udci7n3e7ajwo7g5v3b 144290 144289 2026-09-20T11:45:29Z Olarcos 82 /* Biografía */ 144290 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} '''Luis de Góngora y Argote''' ([[Córduba (España)|Córduba]], 11 de huliu de 1561-[[Córduba (España)|Córduba]], 23 de mayu de 1627)''Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana''. J. Espasa. 1907. fue un poeta i dramaturgu [[España|español]] del sigru XVI i [[sigru XVII]], mássimu billingorru dela corrienti literaria conocía más tardi cumu [[culteranismo]] o gongorismo. Es considerau cumu el poeta más original i enfluyenti del [[Literatura española del Barroco|Barroco español]] i unu delos más notabris dela luenga española,<ref>Cita web|url=https://www.cervantesvirtual.com/portales/luis_de_gongora/|título=Luis de Góngora|fechaacceso=2026-02-28|sitioweb=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|idioma=es</ref> rinchandu-si polos sus contemporáneus purnombriis cumu «el [[Omeru]] español»<ref>Cita web|url=https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/notas-soibre-las-obras-en-verso-del-homero-espanol/html/363de927-98d0-461d-87c1-7be89ece1335_2.html|título=Notas sobre "Las obras en verso del Homero español"|fechaacceso=2026-02-28|apellido=Cervantes|nombre=Biblioteca Virtual Miguel de|sitioweb=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|idioma=es o «el [[Píndaro]] andalús».</ref><ref>Cita web|url=https://catalogo.bne.es/discovery/fulldisplay/alma991003192489708606/34BNE_INST:CATALOGO|título=https://catalogo.bne.es/discovery/fulldisplay/alma991003192489708606/34BNE_INST:CATALOGO|fechaacceso=2026-02-28|sitioweb=catalogo.bne.es|idioma=en</ref> Desenvolvió una luenga que pola su comprexidá i visión imaginativa sirvió de huenti d'espiración pola tradición lírica posteriol,<ref>Cita web|url=https://www.cervantesvirtual.com/portales/luis_de_gongora/|título=Luis de Góngora|fechaacceso=2026-02-28|sitioweb=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|idioma=es</ref> destacandu-si la [[Generación del 27]]. Entri las sus obras mayoris sobressalin la [[Fábula de Píramo y Tisbe]], la [[Fábula de Polifemo y Galatea]] i las [[Soledades]]. == Biografía == Tuvu nacencia ena casa llamá delas Pavas, propiedá del su tíu Francisco Góngora, racionero dela catedral, asitiá nel lugal qu'ogañu acupa el númiru 10 dela calli, i nel qu'actualmenti está el Hotel Casa de La Judería, inque acontinan dessistindu udas sobri essu. Era iju del juez de bienis confiscaus pol el [[Inquisición española|Santu Oficiu]] de Córdoba, don Francisco de Argote i la dama dela nobleça Leonor de Góngora. Estudió ena [[Nuversidá de Salamanca]], ondi llamó l'atención cumu poeta. Tomó órdenis menoris en 1575 i fue canónigu beneficiau dela [[Mezquita-catedral de Córdoba|catedral cordobesa]], ondi fue amonestau polas acorrencias pocas vecis al coru i pol palral nel, assin cumu pol acorrel a diversionis profanas i componel velsus satíricus. Dendi 1589, viajó en divelsas comisionis del su cabirdu pol [[Navarra]], [[Andaluzía]] ([[Granada]] i [[Jaén]]), pol [[Región de Lión|Lión]] ([[Salamanca]], [[León (España)|León]]) i pol [[Castilla]] ([[Madrid]], [[Cuenca (España)|Cuenca]] o [[Toledo]]). Compuso abondus sonetus, romancis i letrillas satíricas i líricas, i músicus cumu Diego Gómez, Gabriel Díaz i [[Cancionero de la Sablonara|Claudio de la Sablonara]] se d'interessarun en musicaliçar estus poemas.<ref>cita web|url=http://www.cervantesvirtual.com/bib_autor/gongora/pcuartonivel.jsp?conten=autor|título=Luis de Góngora. El autor|fechaacceso=12 de abril de 2010|autor=Manuel Gahete Jurado|editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes</ref> Duranti una estandía ena Corti de [[Valladolid]] en 1603 se d'enemistó con [[Quevedo]], ala d'acusó d'imital la su poesía satírica baxu farsiandu'l nombri, sía estu ciertu o no. Sí pareci que Quevedo escribió contra el mal gustu delas sátiras qu'el herbeñu cordobés muestraba estonci contra la suciá del río Esgueva qu'atravessaba la ciá, aballá cumu Corti i, pol tantu, mu mu-superpoblá. En 1609 regresó a Córdoba i prencipió a intensifical la huerça estética i el barroquismu delos sus velsus. Entri 1610 i 1611 escribió la ''Oda a la toma de Larache'' i en 1613 el ''Polifemo'', un poema en atavas rialis que parafrassea un passu mitológicu de ''[[Las metamorfosis]]'' de [[Ovidio]], tema que ya abríe síu tratau pol su coterrániu [[Luis Carrillo y Sotomayor]] nel su ''[[Fábula de Acis y Galatea]]''; el mesmu añu divulgó ena Corti el su poema más ambiciosu, las incumpletas ''[[Soledades]]''. Esti poema d'esparrió una gran polémica a causa dela su escuriá i afetación, i le crió una gran lexón de siguioris, los llamaus poetas culteranus ([[Salvador Jacinto Polo de Medina]], flaire [[Hortensio Félix Paravicino]], [[Francisco de Trillo y Figueroa]], [[Gabriel Bocángel]], el [[conde de Villamediana]], sor [[Juana Inés de la Cruz]], [[Pedro Soto de Rojas]], [[Miguel Colodrero de Villalobos]], [[Anastasio Pantaleón de Ribera]]...), assin cumu enemigos entri conceptistas cumu [[Francisco de Quevedo]] i clasicistas cumu [[Lope de Vega]], [[Lupercio Leonardo de Argensola]] i [[Bartolomé Leonardo de Argensola]].<ref>cita web|url=http://www.raco.cat/index.php/Caligrama/article/viewFile/73926/94270|título=Los poetas culteranos|publicación=Raco|fechaacceso=12 de abril de 2010|formato=PDF</ref> Algunus destus, nostanti, llegarun col tiempu a melital entri los sus defensoris, cumu [[Juan de Jáuregui]]. El casu es que la su fegura se vistió d'entavía mayol prestixu, ata el puntu de que [[Felipe III de España|Felipe III]] le numbró capellán rial en 1617. Pa hazel tal cargu, se tresladó a Madrid i vivió ena Corti ata 1626, a-ruinandu-si pa consiguil cargus i prebendas a quasi tous los sus familiaris. Al añu siguienti, en 1627, pirdiú la memoria pun descalientu grabi, marchó a Córdoba, ondi murió d'una apoplexía nel meyu d'una estrima probraza. [[Diego Velázquez|Velázquez]] lo retrató en 1622 con frenti ancha i rasiá, i polos pleitus, los decumentus i las sátiras del su gran enemigu, Francisco de Quevedo, se sabi qu'era carondu, mu-sociabli, palraol i amanti del luju i de diversiones cumu los naipis i la tauromaquia, ata el puntu de que se le llegó a afechal a-menudu lo pocu que guardaba el respetu polos ábitus eclesiásticos. Ena época fue teníu pol maestru dela sátira, inque no llegó alos fites expresionistas de Quevedo ni alas negríssimas tintas de Juan de Tassis y Peralta, segundu conde de Villamediana, que fue amigu su i unu delos sus mejoris decípulus poéticus; siendu esti tan difícil de contental, le dedicó un gran alabazu llamandu-lu ''rara avis in terra''.<ref>cita web|url=http://www.cervantesvirtual.com/bib_autor/gongora/pcuartonivel.jsp?conten=autor|título=Luis de Góngora. El autor|fechaacceso=12 de abril de 2010|autor=Manuel Gahete Jurado|editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes</ref> Enas sus poesías se solían deferenciá dambos dos períodos. Nel tradicional hazi usu delos metros cortus i temas ligerus. Pa ellu gastaba décimas, romancis, letrillas, etc. Esti período duró ata 1610, nel que muó pa volvel-si culteranu, haziendu usu de metáforas difíciles, abondas alusionis mitológicas, cultismus, hipérbatus, etc., inque [[Dámaso Alonso]] ustrucó qu'estas dificultais estaban ya presentis ena su primera época i que la segunda es una intensificación destus recursus realizá pol motivus estéticus.<ref>cita web|url=http://www.educando.edu.do/sitios/PNC2005/recursos/recursos/lengua_espa%C3%B1ola/literatura/biblioteca%20de%20autores/luis%20de%20gongora.htm|título=Obras de Góngora|editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes Saavedra|fechaacceso=12 de abril de 2010|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090604210754/http://www.educando.edu.do/sitios/PNC2005/recursos/recursos/lengua_espa%C3%B1ola/literatura/biblioteca%20de%20autores/luis%20de%20gongora.htm|fechaarchivo=4 de junio de 2009</ref> Los sus restus se topan ena [[Mezquita-catedral de Córdoba]]. == Obras == [[archivu:Portada Manuscrito Chacón.jpg|miniatura|Portada del Manuscrito Chacón, que tresmitió la obra poética de Luis de Góngora.]] Inque Góngora no publicó las sus obras (un ensayu su en 1623 no runchó), estas passarun de manu en manu en copias manuscritas que se coleccionarun i recopilarun en cancionerus, romancerus i antologías, publicás col su permissu o sin el. El manuscritu más autorizau es el llamau ''Manuscrito Chacón'' (copiau pol Antonio Chacón, señol de Polvoranca, pol el conde-duque de Olivares), ya que contien aclaracionis del propiu Góngora i la cronología de cada poema; inque esti manuscritu, tiniendu en cuenta del altu personaxi al que va destinau, quita las obras satíricas i vulgaras. El mesmu añu dela su muerti [[Juan López Vicuña]] publicó ya unas ''Obras en verso del Homero español'' que se considera tamién mu de fiaza i importanti ena fijación del ''corpus'' gongorinu; las sus atribucionis suelin sel fitaízas; asina i tou, fue arrecojía pola [[Inquisición española|Inquisición]] i endispués superá pola de [[Gonzalo de Hoces]] en 1633.Juan López de Vicuña: ''TODAS LAS OBRAS DE D. LUIS DE GÓNGORA EN VARIOS POEMAS. RECOGIDOS POR DON GONZALO de Hozes… Corregido y enmendado en esta vltima impressior.'' Madrid, en la Imprenta del Reino, Año 1634. Wissenschaftliche Stadtbibliothek Mainz, Sign. VI l:4.º/423 Pol otra parti, las obras de Góngora, cumu dantis las de [[Juan de Mena]] i [[Garcilaso de la Vega]], gozarun del onol de sel abondamenti glosás i comentás pol personaxi del altu rangu de Pedro Díaz de Rivas, Pellicer, Salcedo Coronel, Salazar Mardones, [[Pedro de Valencia]] i otrus.<ref>cita web|url=http://www.lukor.com/literatura/noticias/0504/20112140.htm|título=Noticias de arte y cultura|publicación=Lukor|fechaacceso=12 de abril de 2010|agencia=Europa Press|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090810181318/http://www.lukor.com/literatura/noticias/0504/20112140.htm|fechaarchivo=10 de agosto de 2009</ref> Inque enas sus obras inicialis ya topamos el típicu conceptismo del barroco, Góngora, con un jenio que era el d'un esteta remilgosu («el mayol fiscal delas mis obras soi yo», solía decí), quedó encoraxau i decidió entental según las sus propias pallabras «hazel algo no pa abondus» e intensifical entavía más la retórica i la imitación dela poesía latina clásica metiendu abondus cultismus i una sintaxis rajá nel hipérbaton i ena simetría; del mesmu mou estuvo mu solliçu ala sonoridá del velsu, que cuidaba cumu un auténticu músicu dela pallabra; era un gran pintol delos oídos i rinchaba de goçu los sus velsus con abondus matices sensorialis de colol, soníu i d'atandu. Es más, pol meyu de lo que [[Dámaso Alonso]], unu delos sus principalis estudiosus, llamó ''elusionis'' i ''alusionis'', emmudó cada unu delos sus poemas últimos menoris i mayoris nun escuru exerciciu pa mientis despiertas i sabihondas, cumu una crasi d'ariñu intelectual que produzi gustu nel su desciframientu. Es la estética barroca que se llamó nel su onol ''gongorismo'' o, con pallabra que á fechú mejol suerti i que tuvu nel su eniciu un valol despectivu pola su analoxía col vocablu luteranismo, [[Culteranismo|culteranismo]], ya que los sus contrarius consideraban alos poetas culteranus unus auténticus erexis dela poesía. La crítica, dendi [[Marcelino Menéndez Pelayo]], á deferenciau tradicionalmenti dambas dos épocas o dambos dos muis ena obra de Góngora: el «Príncipe dela Lus», que corresponderíe ala su primera etapa cumu poeta, ondi compone sencillus romancis i letrillas alabaus ensin farta ata la época Neoclásica, i el «Príncipe delas Tinieblas», nel que dende 1610, nel que compone la oda ''A la toma de Larache,'' se güervi autol de poemas escurus i embolicáus. Ata la época romántica esta parti dela su obra fue duramenti criticá i encorporación censurá pol el mesmu neoclásicu [[Ignacio de Luzán]]. Esta teoría fue rebatía pol [[Dámaso Alonso]], quien ustrucó que la embolicación i la escuriá ya están presentis ena su primera época i que cumu botu d'una natural evolución llegó alos osaus fites que tantu se le han afechau. En romancis cumu la ''[[Fábula de Píramo y Tisbe]]'' i en algunas letrillas asoman xuegos de pallabras, alusionis, conceptus i una sintaxis latinizanti, si bien estas dificultais asoman tapás pola breveá delos sus velsus, la su musicaliá i ritmu, i pol el gastu de maneras i temas tradicionalis.<ref>cita web|url=http://www.lllf.uam.es/~fmarcos/informes/BNArgentina/catalogo/gongora.htm|título=Luis de Góngora y Argote|publicación=Enciclopedia Universal Multimedia|fechaacceso=12 de abril de 2010|fecha=15 de febrero de 1999|autor=G. Fernández San Emeterio</ref> === Poemas === [[archivu:Gongora.jpg|miniatura|Monumento a Góngora, obra de [[Severiano Grande]], en Salamanca, ciá en cuya [[Universidad de Salamanca|Nuversidá]] estudió. Es un onraji al poeta, la cara del escritol asoma d'espiración nel quadru que del pintó Velázquez, xuntu a otrus elementus cumu un águila que representa a Góngora. Debaxu destas feguras asoman otras dela ''[[Fábula de Polifemo y Galatea]]'', unu delos sus principalis poemas de Góngora.]] Se sueli a-grupá la su poesía en dambos dos bloquis, poemas menoris i mayoris, correspondientis más o menus alas dambas dos etapas poéticas en fillera. Ena su joventú, Góngora compuso abondus romancis, d'espiración literaria, cumu el de ''Angélica y Medoro'', de cativus, de tema picaru o de tonu más presonal i lírico, algunus dellos de caláctil autobiográficu nel que narra los sus alcuerdus d'arrapás o los sus viaxis: {{cita|En los pinares del Júcar / vi bailar a unas serranas, / al son del agua en las piedras / y al son del viento en las ramas.}} Tamién abondas letrillas líricas, satíricas o religiosas i romancis de chanza. {{cita|''Ándeme yo caliente / y ríase la gente.'' / Traten otros del gobierno / del mundo y sus monarquías, / mientras gobiernan mis días / mantequillas y pan tierno, / y, las mañanas de invierno, / naranjada y aguardiente, / ''y ríase la gente''. / Coma en dorada vajilla / el príncipe mil cuidados, / como píldoras dorados, / que yo, en mi pobre mesilla, / quiero más una morcilla / que en el asador reviente, / ''y ríase la gente''. / Cuando cubra las montañas / de blanca nieve el enero, / tenga yo lleno el brasero / de bellotas y castañas / y quien las dulces patrañas / del rey que rabió me cuente, / ''y ríase la gente''. / Busque muy en hora buena / el mercader nuevos soles; / yo, conchas y caracoles / entre la menuda arena, / escuchando a Filomena / sobre el chopo de la fuente, / ''y ríase la gente''. / Pase a media noche el mar, / y arda en amorosa llama / Leandro, por ver su dama, / que yo más quiero pasar / del golfo de mi lagar / la blanca o roja corriente, / ''y ríase la gente''. / Pues Amor es tan crüel, / que de Píramo y su amada / hace tálamo una espada, / do se junten ella y él, / sea mi Tisbe un pastel, / y la espada sea mi diente, / ''y ríase la gente'' (L. de Góngora, 1581).}} La gran mayoría son una s'acontiná amonestación de xuegos conceptistas, enquívocus, [[paronomasia|paronomasias]], [[hipérbole|hipérbolis]] i xuegos de pallabras típicamenti barrocos. Entri ellos s'asitia el largu romanci ''[[Fábula de Píramo y Tisbe]]'' (1618), desatentau poema que fue el que costó más afán al su autol i tenía en más estimación, i ondi se preba a subí la parodia, mieu típicamenti barrocu, a categoría tan artística cumu las demás, inque ya pertenci ala su etapa última. La mayol parti delas letrillas están empentás, cumu en Quevedo, a riscal-si delas damas pedigüeñas i a runchir el fambri de riquezas. Merecen tamién el su lugal las sátiras contra destintus escritoris, especialmenti Quevedo o [[Lope de Vega]], jéneru nel que de solas tuvu competidoris nel mesmu [[Francisco de Quevedo]] o el conde de Villamediana.<ref>cita web|url=http://www.cervantesvirtual.com/bib_autor/gongora/pcuartonivel.jsp?conten=autor|título=Luis de Góngora. El autor|fechaacceso=12 de abril de 2010|autor=Manuel Gahete Jurado|editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes</ref> Xuntu a estus poemas, a lo largu dela su vía, Góngora no dexó d'escribí prefinitus sonetus sobri tou mieu de temas (amorosus, satíricus, moralis, filosóficus, religiosus, de lances, polémicus, d'allabación, de fuesa), auténticus oxetus verbalis d'autonomía pola su intrínseca calidá estética i ondi el poeta cordobés esculca destins possibilitais expresivas del estilu que está forxandu o llega a presaxiá obras venideras, cumu el famosu «Descaminado, enfermo, peregrino…», que mienta dantis las ''[[Soledades]]''.<ref>cita web|url=http://users.ipfw.edu/jehle/poesia/descamin.htm|título=De un caminante enfermo|publicación=Antología de la poesía española|autor=Fred F. Jehle|fechaacceso=12 de abril de 2010|fecha=17 de noviembre de 1999|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20100614204723/http://users.ipfw.edu/jehle/poesia/descamin.htm|fechaarchivo=14 de junio de 2010</ref> {{cita|Descaminado, enfermo, peregrino, / en tenebrosa noche, con pie incierto, / la confusión pisando del desierto, / voces en vano dio, pasos sin tino. / Repetido latir, si no vecino, / distinto oyó de can siempre despierto, / y en pastoral albergue mal cubierto / piedad halló, si no halló camino. / Salió el Sol y, entre armiños escondida, / soñolienta beldad con dulce saña / salteó al no bien sano pasajero. / Pagará el hospedaje con la vida; / más le valiera errar en la montaña / que morir de la suerte que yo muero. (L. de Góngora, ''De un caminante enfermo que se enamoró donde fue hospedado'', 1594)}} Entri los lances de costunbri (''carpe diem'', etc.) sobressalin, nostanti, cumu de más trágica grandor los consagraus a ustrucal los estragus dela vejez, la probraza i el passu del tiempu pol el poeta, que son los últimos: "Menos solicitó veloz saeta...", "En este occidental, en este, ¡Oh Licio!..." etc. {{cita|En este occidental, en este ¡oh Licio! / climatérico lustro de la vida, / todo mal afirmado pie es caída; / toda fácil caída es precipicio. / ¿Caduca el paso?, ilústrese el jüicio. / Desatándose va la tierra unida; / ¿qué prudencia, del polvo prevenida, / la rüina aguardó del edificio? / La piel, no sólo sierpe venenosa, / mas con la piel, los años se desnuda, / y el hombre no. ¡Ciego discurso humano! / ¡Oh aquel dichoso que la ponderosa / porción depuesta en una piedra muda, / la leve da al zafiro soberano! (L. de Góngora, ''Infiere, de los achaques de la vejez, cercano el fin a que católico se alienta'', 1623)}} Los poemas mayoris fueron, nostanti, los que causarun la revolución culterana i el escandalaçu en fillera, criau pola gran escuriá delos velsus desta estética. Son la ''[[Fábula de Polifemo y Galatea]]'' (1612) i las incumpletas i no-atendías ''Soledades'' (la primera compuestá dantis de mayu de 1613). El primeru narra pol meyu dela estrofa atava rial un lance mitológicu delas ''Metamorfosis'' de [[Ovidio]], el delos amoris del cíclope Polifemo pola ninfa Galatea, que le rehusa. Al final, Acis, el namorau de Galatea, queda mudau en río. Se d'ensaya ellí ya el embolicau i difícil estilu culteranu, rinchu de simetrías, transposiciones, metáforas de metáforas o metáforas puras, hipérbaton, perífrasis, xirus latinus, cultismus, alusionis i elusionis de términus, aprebando sugerí más que numbral i dilatiendu la forma de manera qu'el sentíu se muera a medida que va siendu descifrau.<ref>cita web|url=http://www.uv.es/~ivorca/Gongora/Gongora.htm|título=Poesía de Luis de Góngora|fechaacceso=12 de abril de 2010</ref><ref>{{cita web|url=http://www.poesia-inter.net/index43.htm|título=Fábula de Polifemo y Galatea|publicación=Porrúa|autor=Luis de Góngora y Argote}}</ref> ==== Soledades ==== [[archivu:Las Soledades (Góngora).jpg|miniatura|Página inicial delas ''[[Soledades]]'' (l. I, pág. 193) nel Manuscrito Chacón.]] [[archivu:Monumento a Luis de Góngora.jpg|miniatura|Monumento a Luis de Góngora ena Plaza dela Trinidad, Córdoba. Obra de [[Amadeo Ruiz Olmos]].]] Las ''Soledades'' iba a sel un poema en silvas, devidíu en quatru partis, correspondientis cada una alegóricamenti a una edá dela vía humana i a una estación del añu, i sedrían llamás ''Soledad de los campos'', ''Soledad de los riberas'', ''Soledad de los selvas'' i ''Soledad del yermo''. Inque Góngora de solas compuso la dedicatoria al duque de Béjar i las dambas dos primeras, inque dexó ensin acabá esta última, dela qual los últimos 43 velsus fueron añedíus abondu tiempu endispués. La estrofa no era nueva, inque sí era la primera ves que s'aplicaba a un poema tan estensu. La su forma, de caláctil aestróficu, era la que daba más libertá al poeta, que desta manera se d'aserca-ba cada ves más al verso libre i hacía marchar palantre la luenga poética ata fites que de solas tocarían los poetas del Parnasianismo i el Simbolismo francés nel sigru XIX.<ref>cita web|url=http://www.uv.es/~ivorca/Gongora/Gongora.htm|título=Poesía de Luis de Góngora|fechaacceso=12 de abril de 2010</ref><ref>cita web|url=http://www.poemasde.net/soledades-luis-de-gongora/|título=Soledades|fechaacceso=12 de abril de 2010|autor=Luis de Góngora y Argote</ref> Al encetu fegura una dedicatoria al duque de Béjar: {{cita|Pasos de un peregrino son, errante, / cuantos me dictó versos dulce Musa, / en soledad confusa, / perdidos unos, otros inspirados. / ¡Oh tú, que de venablos impedido, / muros de abeto, almenas de diamante, / bates los montes que, de nieve armados, / gigantes de cristal los teme el cielo, / donde el cuerno, del eco repetido, / fieras te expone que, al teñido suelo, / muertas, pidiendo términos disformes, / espumoso coral le dan al Tormes. / Arrima a un fresno el freno...}} El ergumentu dela ''Soledad primera'' es abondu pocu tradicional, inque s'atiza nun lance dela ''Odisea'', el de Nausícaa: un náufragu jovi llega a una raya i es arrecojíu por cunos cabrerus. Inque esti ergumentu es de solas una tupa pa un auténticu regorbeju descriptivu: el valol del poema es líricu más que de contal, cumu mentó Dámaso Alonso, inque estudios más recientis ustrucan la su emportancia de contal. Góngora brinda una naturaleça arcádica, ondi tou es maravillosu i ondi el ombri puei sel feli, depurando estéticamenti la su visión, que nostanti es de fita horra materialista i epicúrea (ensaya tocá los sentíus del cuerpu, no de solas el spíritu), pa hazel desagual tou lo feu i desabríu. D'esa manera, pol meyu dela elusión, una perífrasis hazi desagual una pallabra fea i desabríu (la cecina se güervi en «purpúreos hilos de grana fina» i los mantelus en «nieve hilada», pun sabulal).<ref>cita web|url=http://www.poemasde.net/soledades-luis-de-gongora/|título=Soledades|fechaacceso=12 de abril de 2010|autor=Luis de Góngora y Argote</ref> Las ''Soledades'' causarun un gran escandalaçu pol el su atrevimiento estéticu i la su escuriá hiperculta, i a vecis tras de esti descutiniu está el descalientu anti la temática homosexual.Frederick A. de Armas: [http://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/2426182.pdf «Embracing Hercules / Enjoying Ganymede: The Homoerotics of Humanism in Góngora's 'Soledad primera'.»], ''Caliope, Journal of the Society for Renaissance and Baroque Hispanic Poetry'', vol. 8, no. 1, 2002, pp. 125-140, consultado 10 de julio de 2015. Las atacarun [[Francisco de Quevedo]], [[Lope de Vega]], el conde de Salinas i [[Juan de Jáuregui]] (quien compuso un asitiau ''Antídoto contra las Soledades'' i un ''Ejemplar poético'' contra ellas, inque nostanti acabó ejercitando la mesma o mu mugaña dotrina), entri otrus abondus poetas, inque tamién contó con grandis defensoris i siguioris, cumu Francisco Fernández de Córdoba, abad de Rute, el conde de Villamediana, [[Gabriel Bocángel]], [[Miguel Colodrero de Villalobos]], Agustín de Salazar i, más allá del Atlánticu, Juan de Espinosa Medrano, Hernando Domínguez Camargo i sor [[Juana Inés de la Cruz]]. El enfluxu de Góngora s'esparrió entavía más nel tiempu, ata el punto de que el su paisanu José de León y Mansilla compuso i imprentó una ''Soledad tercera'' en 1718 i [[Rafael Alberti]] ("Soledad tercera", nel ''Cal y canto'', 1927) i [[Federico García Lorca]] (''Soledad insegura'') escribierun dambas dos más ya nel sigru XX.Javier Pérez Bazo:[http://cvc.cervantes.es/literatura/criticon/PDF/074/074_127.pdf «Las «Soledades» gongorinas de Rafael Alberti y Federico García Lorca, o la imitación ejemplar.»] ''Criticón'' núm. 74 (1998). Colas ''Soledades'', la lírica castellana se d'arriqueció con nuevos vocablos i nuevos i huertis estruméntus expresivus, forxandu una sintaxis más suelta i libri que ata estonci.<ref>cita web|url=http://148.206.53.230/revistasuam/dialectica/include/getdoc.php?id=22&article=23&mode=pdfsig=AHIEtbTRqn5qROfm_VLzJNFnrJsYzhpiiw|título=Sobre Góngora y "Soledades"|formato=PDF|fechaacceso=12 de abril de 2010|autor=Raúl Dorra|publicación=Revista Dialéctica|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20130927043901/http://148.206.53.230/revistasuam/dialectica/include/getdoc.php?id=22&article=23&mode=pdfsig=AHIEtbTRqn5qROfm_VLzJNFnrJsYzhpiiw|fechaarchivo=27 de septiembre de 2013</ref> Los poemas de Góngora merecierun los onoris de sel comentaus pocu endispués dela su muerti cumu clásicus contemporáneus cumu lo abrían síu tiempu dantis los de [[Juan de Mena]] i [[Garcilaso de la Vega]] nel sigru XVI. Los comentadoris más importantis fueron [[José García de Salcedo Coronel]], autol d'una edición comentá en tres volúminis (1629-1648), [[José Pellicer de Ossau]], quien compuso unas ''Lecciones solemnes a las obras de don Luis de Gongora y Argote'' (1630) o Cristóbal de Salazar Mardones, autol d'una ''Ilustración y defensa de la fábula de Piramo y Tisbe'' (Madrid, 1636). Nel sigru XVIII i sigru XIX, nostanti, se d'arriaccionó contra esti barroquismu estrimu, nun primel momentu gastandu el estilu pa temas baxus i de chanza, cumu hizu Agustín de Salazar, i pocu endispués, nel sigru XVIII, unviandu la segunda fassi dela lírica gongorina i los sus poemas mayoris al olvíu. Nostanti, pol obra dela [[Generación del 27]] i en especial pol su estudiosu Dámaso Alonso, el poeta cordobés passó a constituil-si nun moelu almirau tamién polos sus embolicáus poemas mayoris. A tal fitis llegó la almiración que encorporación se prebó la s'acontinación del poema, con suerti nel casu d'Alberti (''Soledad tercera'').<ref>cita web|url=http://www.residencia.csic.es/bol/num4/donluis.htm|título=¡Viva don Luis!|publicación=Revista Residencia|fechaacceso=12 de abril de 2010|autor=Soria Olmedo, Andrés</ref> === Teatro === Luis de Góngora compuso tamién tres pieças teatralis, ''[[Las firmezas de Isabela]]'' (1613), la ''Comedia venatoria'' i ''El doctor Carlino'', esta última ensin acabá i rehundía posteriormenti pol Antonio de Solís.<ref>cita web|url=http://www.educando.edu.do/sitios/PNC2005/recursos/recursos/lengua_espa%C3%B1ola/literatura/biblioteca%20de%20autores/luis%20de%20gongora.htm|título=Obras de Góngora|editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes Saavedra|fechaacceso=12 de abril de 2010|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090604210754/http://www.educando.edu.do/sitios/PNC2005/recursos/recursos/lengua_espa%C3%B1ola/literatura/biblioteca%20de%20autores/luis%20de%20gongora.htm|fechaarchivo=4 de junio de 2009</ref> == Edicionis antiguas == *''Obras en verso del Homero español, que recogio [[Juan López de Vicuña]]. Al Ilustrísimo y reverendísimo Señor don Antonio Zapata, Cardenal de la santa Iglesia de Roma, Inquisidor general en todos los Reynos de España, y del Consejo de Estado el Rey nuestro señor''. Madrid: Viuda de Luis Sánchez, 1627. Dámaso Alonso hizo una edición de esta obra: Madrid: CSIC, 1963. *''Todas las obras de don Luis de Góngora en varios poemas recogidos por don Gonzalo de Hozes y Córdova, natural de la ciudad de Córdova, diigidas a don Francisco Antonio Fernández de Córdova, marqués de Guadalcázar, etc.'' Madrid: Imprenta del Reino, 1633. *''Obras. Primera parte y Segunda parte'', Lisboa, Oficina de Paulo Craesbeck, 1646-1647. *''Obras'', Bruselas: Francisco Foppens, 1659. *''Delicias del Parnaso, en que se cifran todos los Romances Liricos, Amorosos, Burlescos, glosas, y decimas satiricas del regosijo [sic] de las musas el prodigioso don Luis de Gongora. Recogido todo de sus originales, y corregido de los errores con que estauan corruptos'', Barcelona: 1634. *''El Polifemo'', comentado por García de Salcedo Coronel, Madrid: 1629. *''Lecciones solemnes...'', de José Pellicer de Salas, Madrid: 1630. *''Soledades y Polifemo'', comentados por Salcedo Coronel, Madrid: 1636. *''Ilustración y defensa de la Fábula de Píramo y Tisbe'', de Cristóbal Salazar Mardones, Madrid: 1636. *''Primera parte del segundo tomo de las obras de don Luis de Góngora, comentadas por Salcedo Coronel'', Madrid: 1644. *''Segunda parte del segundo tomo de las obras de don Luis de Góngora, comentadas por Salcedo Coronel'', Madrid: 1648. *''Apologético en favor de don Luis de Góngora, por Juan de Espinosa Medrano'', Lima: 1662. *''Apologético en favor de don Luis de Góngora, por Espinosa Medrano'', Lima: 1694.<ref>Impresos|url=https://arxiu-web.upf.edu/todogongora/_pdf/imp.pdf|obra=Todo Góngora|editorial=Universidad Pompéu Fabrá|fechaacceso=12 de abril de 2023</ref> == Edicionis modernas == Existen varias ediciones modernas de la obra de Luis de Góngora; la primera fue, sin duda, la del [[hispanismo|hispanista]] francés Raymond Foulché Delbosc, de ''Obras poéticas de Góngora'' (1921); después siguieron las de Juan Millé Giménez y su hermana Isabel Millé Giménez, (1943) y las ediciones y estudios de [[Dámaso Alonso]], (edición crítica de las ''Soledades'', 1927; ''La lengua poética de Góngora'', 1935; ''Estudios y ensayos gongorinos''; ''Góngora y el Polifemo'', 1960, tres vols.); ''Sonetos completos'' ed. de Biruté Ciplijauskaité (Madrid, Castalia, 1969); ''Romances'' ed. de Antonio Carreño (Madrid, Cátedra, 1982); ''Soledades'' ediciones de John R. Beverley (Madrid, Cátedra, 1980) y de Robert Jammes (Madrid, Castalia); ''Fábula de Polifemo y Galatea'' ed. de Alexander A. Parker (Madrid, Cátedra, 1983); ''Letrillas'' ed. de Robert Jammes (Madrid, Castalia, 1980); ''Canciones y otros poemas de arte mayor'', ed. de José M.ª Micó (Madrid, Espasa Calpe, 1990), ''Romances'', ed. de Antonio Carreira (Barcelona: Quaderns Crema, 1998) y ''Sonetos'' ed. de Juan Matas Caballero (Madrid, Cátedra, 2019). == Referencias == {{listaref|2}} == Enlaces externos == pbwoyr58uwer8ezfl869k0q5ygerann Salé 0 12013 144251 2026-09-19T12:36:04Z Olarcos 82 Criá página con '{{Ficha de entidad subnacional}}' 144251 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} 5qukelgv7cktzcfg7kl09ortr7ndf7f 144253 144251 2026-09-19T12:39:10Z Olarcos 82 144253 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20250805 SALE (22)-1.jpg|alt=Rincón dela ciá vieja de Salé, colas sus típicas casas blancas|miniaturadeimagen|Rincón dela ciá vieja de Salé, colas sus típicas casas blancas]] [[Archivu:20250805 RABAT DESDE SALE (2)-1.jpg|alt=Puertu de Salé|miniaturadeimagen|Puertu de Salé]] '''Salé''' ({{lang-ar|سلا}}, {{lang-fr|Salé}}) es una ciá de [[Marruecu]] assitiá ena costa [[Océanu Atlánticu|atlántica]], ena oriella norti dela desembocadura del [[ríu Bu Regreg]], que la separa dela ciá de [[Rabat]]. Tien unus {{formatnum|850403}} abitantis (2014). Forma, junta con Rabat, la [[Prefectura de Salé|prefectura de Salé]]. == Estoria == Fue nel su origen una fatoría romana llamá Sala Colonia. La ciá comu tal se fundó nel {{siglo|X||s}}, quandu la tribu [[Bereberis|bereber]] delos [[Beni Ifren]] hizo della la su capital. Se desenvolvió endispués baxu los [[Imperiu almohadi|almohadis]] ({{siglo|XII||s}}) i los [[Sultanatu benimerín|meriníes]] ({{siglo|XIV||s}}), a mercé dela su posición estratégica ena ruta que unía [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Marrakech]] i a mercé del su puertu, principal puntu d’intercambiu marítimu entri [[Marruecu]] i [[Uropa]]. A mercé dela su gran [[mezquita]], construía entri 1163 i 1184, i dela su [[madrasa]] o centru d’estudius [[Islam|islámicus]], fue tamién unu delos centrus religiosus más importantis de Marruecu. En 1260 fue atacá i incendiá puna flota [[Corona de Castilla|castellana]] de [[Alfonso X el Sabio]], lo que propició la construcción duna muralla. === Piratería i escravitú === Al otru lau del ríu se topaba Salé la Nueva, tamién llamá [[Rabat]], construía a prencepius del {{siglo|XII||s}} sobri un antiguu fortín o ''[[Rábida|ribat]]''. En 1605 recaló en Salé la banda del [[Piratería anglo-turca|pirata anglo-otomanu]] [[Jack Ward (pirata)|Jack Ward]], ondi ya s’assitiaban piratas inglesis u olandesis.<ref>{{Cita web|url=https://www.historydefined.net/pirate-john-ward/|título=The Life of the Pirate John Ward|fechaacceso=2023-12-03|apellido=Leer|nombre=Miranda|fecha=2023-10-24|idioma=en-US}}</ref> A partir de 1610 llegan a dambas dos ciais varius milis de refugiaus [[moriscus]] espulsaus d’[[España]], lo que suponi un considerabli aumentu de puebración i d’atividá dela ciá. Estus llegarun en dos oleás: la primera, procedenti de [[Hornachos]], cuyos abitantis eran [[encomienda|encomenderus]] i tenían, por tantu, ciertus previlegius que les permitierun abandonal la [[península ibérica]] con parti delos sus bienis al hazel-lo voluntariamenti. Alos hornachegus siguierun otrus moriscus espulsaus sin bienis i sin onra que buscarun vengança nel bandolerismu marítimu o [[piratería]]; por ejemplu, las [[razia]]s africanas del vranu de 1625 nel sul d’Inglaterra dierun 1,000 escravus inglesis, transportaus pa la su venta en Salé.<ref name=WG>{{cite book |author1=Giles Milton |author1-link=Giles Milton |title=White Gold • The Extraordinary Story of Thomas Pellow and North Africa's One Million European Slaves |date=2005 |publisher=Isis Publishing Ltd |location=Oxford |isbn=0-7531-5647-4 |language=en |chapter=I. A New and Deadly Foe |quote=1625, the mayor of Plymouth reckoned that 1,000 skiffs had been destroyed, and a similar number of villagers carried off into slavery. These miserable captives were taken to Salé |edition=Large Print |page=14 |año-original=2004}}</ref> Mientris que los hornachegus se dedicarun a armal barcus, otrus moriscus formarun las sus primeras tripulacionis. El crecimientu económicu fue tal que, endispués dela espansión de Rabat i la su unión con Salé, en 1627 Rabat i Salé se conviertin nuna [[repúbrica]] independienti, llamá [[Repúbrica de Salé|Repúbrica delas Dos Oriellas]], del [[Ríu Bu Regreg|Bu Regreg]] o, más sencillamenti, [[Repúbrica de Salé]], dirigía por [[corsariu]]s (los «[[Piratería berberisca|piratas berberiscus]]» delas crónicas españolas) i dedicá fundamentalmenti ala piratería, lo que le valió el bombardeu duna [[Armada española|flota española]] comandá por [[Tomás de Larraspuru y Churruca|Tomás de Larraspuru]] en mayu de 1628 i duna [[Marina Nacional francesa|francesa]] el 20 de juliu de 1629.<ref>{{Cita libro|título=Larache: datos para su historia en el siglo XVII|url=https://books.google.es/books?id=cVABAAAAMAAJ&q=sal%C3%A9+bombardeo+1628&dq=sal%C3%A9+bombardeo+1628&hl=es&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi6lI2Ss56VAxVf3wIHHXdJPGMQ6AF6BAgHEAM|editorial=Instituto de Estudios Africanos, Consejo Superior de Investigaciones Científicas|fecha=1973|fechaacceso=2026-06-23|isbn=978-84-500-6144-4|idioma=es|nombre=Tomás García|apellidos=Figueras|nombre2=Carlos Rodríguez Joulia|apellidos2=Saint-Cyr}}</ref> Endispués del asediu de Salé de 1660-1664, el [[rais]] Khadir Ghaïlan tomó Rabat, acabandu cola repúbrica, que quedó baxu la soberanía delos [[Dinastía alauí|alauíes]].<ref>{{Cita web|url=https://en.yabiladi.com/articles/details/97915/ghailan-restless-warlord-northern-morocco.html|título=Ghailan, the restless warlord of northern Morocco|fechaacceso=2023-12-03|apellido=Yabiladi.com|sitioweb=en.yabiladi.com|idioma=en}}</ref> La verdadera decadencia llegó quandu, en 1755, el llamau [[Terramotu de Lisboa de 1755|terramotu de Lisboa]], cuyo [[epicentru]] se topaba ábati ala mesma distancia de [[Lisboa]] que de Rabat, causó un [[tsunami]] que desvió de manera permanenti el Bu Regreg, inutilizandu el puertu que, ata entoncis, se topaba assitiau de manera engeniosa dientru delas murallas. El principal puertu del reinu passó entoncis a [[Esauira]] (Mogador), anque Salé mantuviesi cierta atividá corsaria ata una fecha tan tardía comu 1829. === Protectorau francés === En 1912 s’establi el [[Protectorau Francés en Marruecu]], con Rabat comu capital. La que ata entoncis era una ciá menor se convierti nuna gran ciá administrativa, i Salé queda un tantu relegá, anque se mantién comu centru coltural i religiosu frenti ala su vecina uropeizá. El puertu de Salé perdió toa la su importancia comercial, manteniéndo-si solu comu puertu pesqueru. En 1957 s’inaguró el primer puenti que uni dambas dos ciais. == Coltura == Atualmenti, Salé es una ciá pocu visitá polos turistis i que tien una puebración abondu más conservaora en comparación con Rabat. Estu últimu es, precisamenti, el su atrativu, ya que la convierti nun lugal típicamenti marroquín i con muchu menus influencia ocidental, lo que se pue comprobal ena su [[Medina (barriu)|medina]]. El su monumentu más importanti es la [[Gran Mezquita de Salé|Gran Mezquita]]. La ciá no tien vida noturna i pa muchus es una ciá-dormitoriu de Rabat. Con tó, los sus cafés son un lugal agradabli pa compartil cola genti, siempri junta a un sabrosu té marroquín. Palos aficionaus al fútbol, el equipu local es el ''[[AS Salé|Association Sportive Salé]]'' (ASS), que atualmenti compiti ena [[Liga de Fútbol de Marruecu|primera división del fútbol marroquín]]. == Climi == {{Clima |metric_first= yes |single_line= yes |location = Salé |Jan high C = 16.0 |Feb high C = 16.1 |Mar high C = 18.2 |Apr high C = 20.6 |May high C = 22.4 |Jun high C = 25.5 |Jul high C = 26.9 |Aug high C = 27.5 |Sep high C = 24.8 |Oct high C = 21.8 |Nov high C = 19.7 |Dec high C = 17.3 |year high C = |Jan low C = 8.1 |Feb low C = 9.5 |Mar low C = 11.5 |Apr low C = 13.5 |May low C = 15.0 |Jun low C = 17.6 |Jul low C = 19.5 |Aug low C = 18.8 |Sep low C = 16.1 |Oct low C = 14.0 |Nov low C = 12.1 |Dec low C = 10.1 |year low C = |Jan rain mm = 89 |Feb rain mm = 75 |Mar rain mm = 50 |Apr rain mm = 36 |May rain mm = 10 |Jun rain mm = 0 |Jul rain mm = 3 |Aug rain mm = 0 |Sep rain mm = 16 |Oct rain mm = 44 |Nov rain mm = 77 |Dec rain mm = 86 |year rain mm = |Jan rain days = 12 |Feb rain days = 9.5 |Mar rain days = 6 |Apr rain days = 5 |May rain days = 2 |Jun rain days = 0 |Jul rain days = 0.5 |Aug rain days = 0 |Sep rain days = 3 |Oct rain days = 7 |Nov rain days = 10 |Dec rain days = 11 |year rain days = |Jan sun = 189 |Feb sun = 175 |Mar sun = 230 |Apr sun = 259 |May sun = 270 |Jun sun = 288 |Jul sun = 316 |Aug sun = 301 |Sep sun = 290 |Oct sun = 244 |Nov sun = 216 |Dec sun = 200 }} == Ciais ermanás == <center> {|class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=720px Green style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%" |colspan=6 style="background:#black; color:white; font-size:120%" align=center bgcolor="black"|'''Ciais ermanás''' |- bgcolor=silver ! <center> '''País''' </center> ! <center> '''Ciá''' </center> ! <center> '''Fecha d’ermanamientu''' </center> ! <center> '''Escúu''' </center> ! <center> '''Web dela ciá''' </center> ! <center> '''Imagi dela ciá o lugaris cercanus''' </center> |-bgcolor="#f0f0f0" | align="left"| {{bandera|Túnez}} [[Túnez]] | <center>[[Ariana (Túnez)|Ariana]] </center> | <center>1982<ref>{{cita web|url=http://economiesocialequebec.ca/?module=document&action=getDoc&uid=1523&subject=134|título=Jumelage entre Sale/Ariana|fechaacceso=23 de enero de 2012|editorial=REMESS|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20160305005011/http://economiesocialequebec.ca/?module=document&action=getDoc&uid=1523&subject=134|fechaarchivo=5 de marzo de 2016|deadurl=yes}}</ref></center> | | <center>[https://web.archive.org/web/20130504115557/http://www.commune-ariana.gov.tn/ Municipalité de l'Ariana] ''(en francés)'' </center> | <center>[[Archivu:Ariana 4 - Tunisia.jpg|120px]]</center> |-bgcolor="#f0f0f0" | align="left"| {{bandera|Portugal}} [[Portugal]] | <center>[[Portalegre (Portugal)|Portalegre]] </center> | <center>1997<ref>{{cita web|url=http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php|título=Geminações de Cidades e Vilas|fechaacceso=15 de noviembre de 2009|editorial=Associação Nacional de Municípios|urlarchivo=https://www.webcitation.org/5lIeNKmXK?url=http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php|fechaarchivo=15 de noviembre de 2009}}</ref></center> | <center>[[Archivu:PTG.png|25px]] </center> | <center>[http://www.cm-portalegre.pt/ Municipio de Portalegre ] ''(en portugués)'' </center> | <center>[[Archivu:Sé Catedral de Portalegre.jpg|120px]]</center> |-bgcolor="#f0f0f0" | align="left"| {{Bandera|México}} [[México]] | <center>[[Tlaxcala de Xicohténcatl]] </center> | <center>1998<ref>{{cita web|url=http://www.yabiladi.com/article-politique-162.html|título=Maroc-Mexique: développer une coopération tous azimuts|fechaacceso=23 de noviembre de 2004|editorial=Menara|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20131112003533/http://www.yabiladi.com/article-politique-162.html|fechaarchivo=12 de noviembre de 2013|deadurl=}}</ref></center> | <center>[[Archivu:EscudodeTlaxcala.png|25px]] </center> | <center>[https://web.archive.org/web/20130522214531/http://municipiotlaxcala.gob.mx/ Municipio de Tlaxcala ] ''(en español)'' </center> | <center>[[Archivu:Tlaxcala2.jpg|120px]]</center> |-bgcolor="#f0f0f0" | align="left"| {{bandera|Rusia}} [[Rusia]] | <center>[[Sochi]] </center> | <center>2010<ref name="Ciudades hermanadas">{{cita web|url=http://actualites.marweb.com/maroc/tourisme/le-conseil-communal-de-sale-approuve-plusieurs-accords-de-pa.html|título=Le Conseil communal de Salé approuve plusieurs accords de partenariat|fechaacceso=15/05/10|editorial=Maghreb Arabe Presse (MAR)|urlarchivo=http://actualites.marweb.com|fechaarchivo=15/05/10}}</ref></center> | <center>[[Archivu:Coat of Arms of Sochi (Krasnodar krai).png|25px]] </center> | <center>[http://www.sochiadm.ru/ Администрация города Сочи] ''(en rusianu)'' </center> | <center>[[Archivu:View on Sotsji from black sea.jpg|120px]]</center> |-bgcolor="#f0f0f0" | align="left"| {{bandera|Estados Unidos}} [[Estaus Uníus]] | <center>[[Alexandria (Virginia)|Alexandria]] </center> | <center>2010<ref name="Ciudades hermanadas"/></center> | | <center>[http://www.alexandriava.gov/ City of Alexandria, Virginia] ''(n’inglés)'' </center> | <center>[[Archivu:Old Town Alexandria from George Washington Masonic National Memorial.jpg|120px]]</center> |}</center> == Velaquí tamién == * [[Repúbrica de Salé]] == Referencias == {{Listaref}} 0c5xxhkpoehesh741qmgzeutho95258 144286 144253 2026-09-20T11:36:41Z Olarcos 82 /* Climi */ 144286 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20250805 SALE (22)-1.jpg|alt=Rincón dela ciá vieja de Salé, colas sus típicas casas blancas|miniaturadeimagen|Rincón dela ciá vieja de Salé, colas sus típicas casas blancas]] [[Archivu:20250805 RABAT DESDE SALE (2)-1.jpg|alt=Puertu de Salé|miniaturadeimagen|Puertu de Salé]] '''Salé''' ({{lang-ar|سلا}}, {{lang-fr|Salé}}) es una ciá de [[Marruecu]] assitiá ena costa [[Océanu Atlánticu|atlántica]], ena oriella norti dela desembocadura del [[ríu Bu Regreg]], que la separa dela ciá de [[Rabat]]. Tien unus {{formatnum|850403}} abitantis (2014). Forma, junta con Rabat, la [[Prefectura de Salé|prefectura de Salé]]. == Estoria == Fue nel su origen una fatoría romana llamá Sala Colonia. La ciá comu tal se fundó nel {{siglo|X||s}}, quandu la tribu [[Bereberis|bereber]] delos [[Beni Ifren]] hizo della la su capital. Se desenvolvió endispués baxu los [[Imperiu almohadi|almohadis]] ({{siglo|XII||s}}) i los [[Sultanatu benimerín|meriníes]] ({{siglo|XIV||s}}), a mercé dela su posición estratégica ena ruta que unía [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Marrakech]] i a mercé del su puertu, principal puntu d’intercambiu marítimu entri [[Marruecu]] i [[Uropa]]. A mercé dela su gran [[mezquita]], construía entri 1163 i 1184, i dela su [[madrasa]] o centru d’estudius [[Islam|islámicus]], fue tamién unu delos centrus religiosus más importantis de Marruecu. En 1260 fue atacá i incendiá puna flota [[Corona de Castilla|castellana]] de [[Alfonso X el Sabio]], lo que propició la construcción duna muralla. === Piratería i escravitú === Al otru lau del ríu se topaba Salé la Nueva, tamién llamá [[Rabat]], construía a prencepius del {{siglo|XII||s}} sobri un antiguu fortín o ''[[Rábida|ribat]]''. En 1605 recaló en Salé la banda del [[Piratería anglo-turca|pirata anglo-otomanu]] [[Jack Ward (pirata)|Jack Ward]], ondi ya s’assitiaban piratas inglesis u olandesis.<ref>{{Cita web|url=https://www.historydefined.net/pirate-john-ward/|título=The Life of the Pirate John Ward|fechaacceso=2023-12-03|apellido=Leer|nombre=Miranda|fecha=2023-10-24|idioma=en-US}}</ref> A partir de 1610 llegan a dambas dos ciais varius milis de refugiaus [[moriscus]] espulsaus d’[[España]], lo que suponi un considerabli aumentu de puebración i d’atividá dela ciá. Estus llegarun en dos oleás: la primera, procedenti de [[Hornachos]], cuyos abitantis eran [[encomienda|encomenderus]] i tenían, por tantu, ciertus previlegius que les permitierun abandonal la [[península ibérica]] con parti delos sus bienis al hazel-lo voluntariamenti. Alos hornachegus siguierun otrus moriscus espulsaus sin bienis i sin onra que buscarun vengança nel bandolerismu marítimu o [[piratería]]; por ejemplu, las [[razia]]s africanas del vranu de 1625 nel sul d’Inglaterra dierun 1,000 escravus inglesis, transportaus pa la su venta en Salé.<ref name=WG>{{cite book |author1=Giles Milton |author1-link=Giles Milton |title=White Gold • The Extraordinary Story of Thomas Pellow and North Africa's One Million European Slaves |date=2005 |publisher=Isis Publishing Ltd |location=Oxford |isbn=0-7531-5647-4 |language=en |chapter=I. A New and Deadly Foe |quote=1625, the mayor of Plymouth reckoned that 1,000 skiffs had been destroyed, and a similar number of villagers carried off into slavery. These miserable captives were taken to Salé |edition=Large Print |page=14 |año-original=2004}}</ref> Mientris que los hornachegus se dedicarun a armal barcus, otrus moriscus formarun las sus primeras tripulacionis. El crecimientu económicu fue tal que, endispués dela espansión de Rabat i la su unión con Salé, en 1627 Rabat i Salé se conviertin nuna [[repúbrica]] independienti, llamá [[Repúbrica de Salé|Repúbrica delas Dos Oriellas]], del [[Ríu Bu Regreg|Bu Regreg]] o, más sencillamenti, [[Repúbrica de Salé]], dirigía por [[corsariu]]s (los «[[Piratería berberisca|piratas berberiscus]]» delas crónicas españolas) i dedicá fundamentalmenti ala piratería, lo que le valió el bombardeu duna [[Armada española|flota española]] comandá por [[Tomás de Larraspuru y Churruca|Tomás de Larraspuru]] en mayu de 1628 i duna [[Marina Nacional francesa|francesa]] el 20 de juliu de 1629.<ref>{{Cita libro|título=Larache: datos para su historia en el siglo XVII|url=https://books.google.es/books?id=cVABAAAAMAAJ&q=sal%C3%A9+bombardeo+1628&dq=sal%C3%A9+bombardeo+1628&hl=es&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi6lI2Ss56VAxVf3wIHHXdJPGMQ6AF6BAgHEAM|editorial=Instituto de Estudios Africanos, Consejo Superior de Investigaciones Científicas|fecha=1973|fechaacceso=2026-06-23|isbn=978-84-500-6144-4|idioma=es|nombre=Tomás García|apellidos=Figueras|nombre2=Carlos Rodríguez Joulia|apellidos2=Saint-Cyr}}</ref> Endispués del asediu de Salé de 1660-1664, el [[rais]] Khadir Ghaïlan tomó Rabat, acabandu cola repúbrica, que quedó baxu la soberanía delos [[Dinastía alauí|alauíes]].<ref>{{Cita web|url=https://en.yabiladi.com/articles/details/97915/ghailan-restless-warlord-northern-morocco.html|título=Ghailan, the restless warlord of northern Morocco|fechaacceso=2023-12-03|apellido=Yabiladi.com|sitioweb=en.yabiladi.com|idioma=en}}</ref> La verdadera decadencia llegó quandu, en 1755, el llamau [[Terramotu de Lisboa de 1755|terramotu de Lisboa]], cuyo [[epicentru]] se topaba ábati ala mesma distancia de [[Lisboa]] que de Rabat, causó un [[tsunami]] que desvió de manera permanenti el Bu Regreg, inutilizandu el puertu que, ata entoncis, se topaba assitiau de manera engeniosa dientru delas murallas. El principal puertu del reinu passó entoncis a [[Esauira]] (Mogador), anque Salé mantuviesi cierta atividá corsaria ata una fecha tan tardía comu 1829. === Protectorau francés === En 1912 s’establi el [[Protectorau Francés en Marruecu]], con Rabat comu capital. La que ata entoncis era una ciá menor se convierti nuna gran ciá administrativa, i Salé queda un tantu relegá, anque se mantién comu centru coltural i religiosu frenti ala su vecina uropeizá. El puertu de Salé perdió toa la su importancia comercial, manteniéndo-si solu comu puertu pesqueru. En 1957 s’inaguró el primer puenti que uni dambas dos ciais. == Coltura == Atualmenti, Salé es una ciá pocu visitá polos turistis i que tien una puebración abondu más conservaora en comparación con Rabat. Estu últimu es, precisamenti, el su atrativu, ya que la convierti nun lugal típicamenti marroquín i con muchu menus influencia ocidental, lo que se pue comprobal ena su [[Medina (barriu)|medina]]. El su monumentu más importanti es la [[Gran Mezquita de Salé|Gran Mezquita]]. La ciá no tien vida noturna i pa muchus es una ciá-dormitoriu de Rabat. Con tó, los sus cafés son un lugal agradabli pa compartil cola genti, siempri junta a un sabrosu té marroquín. Palos aficionaus al fútbol, el equipu local es el ''[[AS Salé|Association Sportive Salé]]'' (ASS), que atualmenti compiti ena [[Liga de Fútbol de Marruecu|primera división del fútbol marroquín]]. == Climi == {| class="wikitable mw-collapsible" data-expandtext="mostral" data-collapsetext="escuendel" style="width:60%; margin:1em auto; border:1px solid #A2A9B1; border-collapse:collapse; background:#F8F9FA; color:#202122; text-align:center; font-size:90%;" |- ! colspan="14" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | [[Archivu:Gnome-weather-few-clouds.svg|30px|link=|alt=]]&nbsp; Parámetrus climáticus medius de Salé&nbsp;[[Archivu:WPTC Meteo task force.svg|30px|link=|alt=]] |- ! style="background:#EAECF0; border-right:3px solid #A2A9B1;" | Mes ! style="background:#EAECF0;" | Heneru ! style="background:#EAECF0;" | Hebreru ! style="background:#EAECF0;" | Marçu ! style="background:#EAECF0;" | Abril ! style="background:#EAECF0;" | Mayu ! style="background:#EAECF0;" | Juñu ! style="background:#EAECF0;" | Juliu ! style="background:#EAECF0;" | Abostu ! style="background:#EAECF0;" | Setiembri ! style="background:#EAECF0;" | Otubri ! style="background:#EAECF0;" | Noviembri ! style="background:#EAECF0;" | Diziembri ! style="background:#EAECF0; border-left:3px solid #A2A9B1;" | Añal |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Temp. más. media (°C) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FF9900; color:#000000; font-size:85%;" | 16.0 | style="background:#FF9900; color:#000000; font-size:85%;" | 16.1 | style="background:#FF8C00; color:#000000; font-size:85%;" | 18.2 | style="background:#FF8C00; color:#000000; font-size:85%;" | 20.6 | style="background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 22.4 | style="background:#FF5000; color:#000000; font-size:85%;" | 25.5 | style="background:#FF5000; color:#000000; font-size:85%;" | 26.9 | style="background:#FF3C00; color:#000000; font-size:85%;" | 27.5 | style="background:#FF5000; color:#000000; font-size:85%;" | 24.8 | style="background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 21.8 | style="background:#FF8C00; color:#000000; font-size:85%;" | 19.7 | style="background:#FF9900; color:#000000; font-size:85%;" | 17.3 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 21.4 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Temp. mín. media (°C) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FFFF99; color:#000000; font-size:85%;" | 8.1 | style="background:#FFCC66; color:#000000; font-size:85%;" | 9.5 | style="background:#FFCC66; color:#000000; font-size:85%;" | 11.5 | style="background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 13.5 | style="background:#FF9900; color:#000000; font-size:85%;" | 15.0 | style="background:#FF9900; color:#000000; font-size:85%;" | 17.6 | style="background:#FF8C00; color:#000000; font-size:85%;" | 19.5 | style="background:#FF8C00; color:#000000; font-size:85%;" | 18.8 | style="background:#FF9900; color:#000000; font-size:85%;" | 16.1 | style="background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 14.0 | style="background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 12.1 | style="background:#FFCC66; color:#000000; font-size:85%;" | 10.1 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 13.8 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Lluvias (mm) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#7474FF; font-size:85%;" | 89 | style="background:#8282FF; font-size:85%;" | 75 | style="background:#B0B0FF; font-size:85%;" | 50 | style="background:#C1C1FF; font-size:85%;" | 36 | style="background:#F0F0FF; font-size:85%;" | 10 | style="background:#F9F9FF; font-size:85%;" | 0 | style="background:#F9F9FF; font-size:85%;" | 3 | style="background:#F9F9FF; font-size:85%;" | 0 | style="background:#DEDEFF; font-size:85%;" | 16 | style="background:#C1C1FF; font-size:85%;" | 44 | style="background:#8282FF; font-size:85%;" | 77 | style="background:#7474FF; font-size:85%;" | 86 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#C1C1FF; font-size:85%;" | 486 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Dias de lluvias (≥ 1 mm) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#508CFF; color:#000000; font-size:85%;" | 12 | style="background:#508CFF; color:#000000; font-size:85%;" | 9.5 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 6 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 5 | style="background:#C8DCF0; color:#000000; font-size:85%;" | 2 | style="background:#FFFFFF; color:#000000; font-size:85%;" | 0 | style="background:#C8DCF0; color:#000000; font-size:85%;" | 0.5 | style="background:#FFFFFF; color:#000000; font-size:85%;" | 0 | style="background:#C8DCF0; color:#000000; font-size:85%;" | 3 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 7 | style="background:#508CFF; color:#000000; font-size:85%;" | 10 | style="background:#508CFF; color:#000000; font-size:85%;" | 11 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 66 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Oras de sol | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#E5D357; color:#000000; font-size:85%;" | 189 | style="background:#DCCB61; color:#000000; font-size:85%;" | 175 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 230 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 259 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 270 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 288 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 316 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 301 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 290 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 244 | style="background:#F7E135; color:#000000; font-size:85%;" | 216 | style="background:#EEDA4A; color:#000000; font-size:85%;" | 200 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#E5D357; color:#000000; font-size:85%;" | 2978 |- | colspan="14" style="text-align:center; font-size:88%;" | <sup>[''cita necesaria'']</sup> |} == Ciais ermanás == <center> {|class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=720px Green style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%" |colspan=6 style="background:#black; color:white; font-size:120%" align=center bgcolor="black"|'''Ciais ermanás''' |- bgcolor=silver ! <center> '''País''' </center> ! <center> '''Ciá''' </center> ! <center> '''Fecha d’ermanamientu''' </center> ! <center> '''Escúu''' </center> ! <center> '''Web dela ciá''' </center> ! <center> '''Imagi dela ciá o lugaris cercanus''' </center> |-bgcolor="#f0f0f0" | align="left"| {{bandera|Túnez}} [[Túnez]] | <center>[[Ariana (Túnez)|Ariana]] </center> | <center>1982<ref>{{cita web|url=http://economiesocialequebec.ca/?module=document&action=getDoc&uid=1523&subject=134|título=Jumelage entre Sale/Ariana|fechaacceso=23 de enero de 2012|editorial=REMESS|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20160305005011/http://economiesocialequebec.ca/?module=document&action=getDoc&uid=1523&subject=134|fechaarchivo=5 de marzo de 2016|deadurl=yes}}</ref></center> | | <center>[https://web.archive.org/web/20130504115557/http://www.commune-ariana.gov.tn/ Municipalité de l'Ariana] ''(en francés)'' </center> | <center>[[Archivu:Ariana 4 - Tunisia.jpg|120px]]</center> |-bgcolor="#f0f0f0" | align="left"| {{bandera|Portugal}} [[Portugal]] | <center>[[Portalegre (Portugal)|Portalegre]] </center> | <center>1997<ref>{{cita web|url=http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php|título=Geminações de Cidades e Vilas|fechaacceso=15 de noviembre de 2009|editorial=Associação Nacional de Municípios|urlarchivo=https://www.webcitation.org/5lIeNKmXK?url=http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php|fechaarchivo=15 de noviembre de 2009}}</ref></center> | <center>[[Archivu:PTG.png|25px]] </center> | <center>[http://www.cm-portalegre.pt/ Municipio de Portalegre ] ''(en portugués)'' </center> | <center>[[Archivu:Sé Catedral de Portalegre.jpg|120px]]</center> |-bgcolor="#f0f0f0" | align="left"| {{Bandera|México}} [[México]] | <center>[[Tlaxcala de Xicohténcatl]] </center> | <center>1998<ref>{{cita web|url=http://www.yabiladi.com/article-politique-162.html|título=Maroc-Mexique: développer une coopération tous azimuts|fechaacceso=23 de noviembre de 2004|editorial=Menara|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20131112003533/http://www.yabiladi.com/article-politique-162.html|fechaarchivo=12 de noviembre de 2013|deadurl=}}</ref></center> | <center>[[Archivu:EscudodeTlaxcala.png|25px]] </center> | <center>[https://web.archive.org/web/20130522214531/http://municipiotlaxcala.gob.mx/ Municipio de Tlaxcala ] ''(en español)'' </center> | <center>[[Archivu:Tlaxcala2.jpg|120px]]</center> |-bgcolor="#f0f0f0" | align="left"| {{bandera|Rusia}} [[Rusia]] | <center>[[Sochi]] </center> | <center>2010<ref name="Ciudades hermanadas">{{cita web|url=http://actualites.marweb.com/maroc/tourisme/le-conseil-communal-de-sale-approuve-plusieurs-accords-de-pa.html|título=Le Conseil communal de Salé approuve plusieurs accords de partenariat|fechaacceso=15/05/10|editorial=Maghreb Arabe Presse (MAR)|urlarchivo=http://actualites.marweb.com|fechaarchivo=15/05/10}}</ref></center> | <center>[[Archivu:Coat of Arms of Sochi (Krasnodar krai).png|25px]] </center> | <center>[http://www.sochiadm.ru/ Администрация города Сочи] ''(en rusianu)'' </center> | <center>[[Archivu:View on Sotsji from black sea.jpg|120px]]</center> |-bgcolor="#f0f0f0" | align="left"| {{bandera|Estados Unidos}} [[Estaus Uníus]] | <center>[[Alexandria (Virginia)|Alexandria]] </center> | <center>2010<ref name="Ciudades hermanadas"/></center> | | <center>[http://www.alexandriava.gov/ City of Alexandria, Virginia] ''(n’inglés)'' </center> | <center>[[Archivu:Old Town Alexandria from George Washington Masonic National Memorial.jpg|120px]]</center> |}</center> == Velaquí tamién == * [[Repúbrica de Salé]] == Referencias == {{Listaref}} 0gajglsvxs9ls38z5osoyvzejt9nfxv Marrakech 0 12014 144257 2026-09-19T14:10:12Z Olarcos 82 Criá página con '{{Ficha de entidad subnacional}}' 144257 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} 5qukelgv7cktzcfg7kl09ortr7ndf7f 144259 144257 2026-09-19T14:15:51Z Olarcos 82 144259 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Lenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; en [[Idioma español|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas plazas más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la plaza s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airri libri. == Estoria == {{referencias|t=20090831|África}} Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primer emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzadilla, primeru militar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas hazia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consiguierun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistarun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu.[[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] Marrakech volvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicarun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Instituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': {{AP|Medina de Marrakech}} Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref}} == Enlazis esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). 2ed4offvs9vv5hnyurse1i76icyz8rb 144260 144259 2026-09-19T14:18:20Z Olarcos 82 144260 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Lenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; en [[Idioma español|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Estoria == {{referencias|t=20090831|África}} Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consiguun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistarun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu.[[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] Marrakech volvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicarun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Instituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': {{AP|Medina de Marrakech}} Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref}} == Enlazis esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). o99l4ddb1get3clzeplib0cp3u24e2j 144265 144260 2026-09-20T10:41:41Z Olarcos 82 /* Estoria */ 144265 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Lenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; en [[Idioma español|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Estoria == ===Fundación i Edá média === Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu.[[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech volvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Instituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': {{AP|Medina de Marrakech}} Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref}} == Enlazis esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). p91x4y1ejy53x5g788nf5l6en9i1k6q 144266 144265 2026-09-20T10:42:19Z Olarcos 82 /* Edá Moerna */ 144266 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Lenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; en [[Idioma español|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Estoria == ===Fundación i Edá média === Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu.[[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Instituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': {{AP|Medina de Marrakech}} Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref}} == Enlazis esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). gmiq2gwjy3ieeoqxflgus9b2r7ejy9s 144267 144266 2026-09-20T10:43:08Z Olarcos 82 /* Ogañu */ 144267 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Lenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; en [[Idioma español|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Estoria == ===Fundación i Edá média === Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu.[[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Estituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': {{AP|Medina de Marrakech}} Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref}} == Enlazis esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). f6r1xglg0wneqxybvn9gppdxpw57tih 144268 144267 2026-09-20T10:46:36Z Olarcos 82 /* Fundación i Edá média */ 144268 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Lenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; en [[Idioma español|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Estoria == ===Fundación i Edá média === [[Archivu:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|thumb|Dinar almorávidi d'oru mentris el reinu de[[Ali ibn Yusuf]]|left]] Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu.[[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Estituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': {{AP|Medina de Marrakech}} Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref}} == Enlazis esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). 8ii08bu8jg1i8w6s8dzc6ztfpoe587x 144269 144268 2026-09-20T10:46:54Z Olarcos 82 /* Fundación i Edá média */ 144269 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Lenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; en [[Idioma español|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Estoria == ===Fundación i Edá média === [[Archivu:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|thumb|Dinar almorávidi d'oru mentris el reinu de[[Ali ibn Yusuf]]|left]] Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu. [[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Estituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': {{AP|Medina de Marrakech}} Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref}} == Enlazis esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). 3pv3os8shw74jjxqcz44vmlmokk2kkt 144270 144269 2026-09-20T10:47:38Z Olarcos 82 /* Estoria */ 144270 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Lenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; en [[Idioma español|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Etimología == El significau esatu del nombri es discutíu.{{sfn|Shillington|2005|p=948}} Un possibli origen del nombri Marrakech está enas palabras [[Lenguas bereberis|bereberis]] (amazigh) ''amur n akuc'', que significan «Tierra de Dios».{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} Sigún la estoriaora Susan Searight, nostanti, el nombri dela ciá fue documentau por primera ves nun manuscritu del sigru XI ena biblioteca [[Qarawiyyin]] de [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi el su significau aparecía comu «país delos ijus de Kush».{{sfn|Searight|1999|p=378}} La palabra ''mur''{{Sfn|Egginton|Pitz|2010|p=11}} se gasta ogañu en bereber principalmenti ena forma femenina ''tamurt''. La mesma palabra «mur» apareci en [[Mauretania]], el reinu norteafricanu dela Antigüedá, anque la relación sigui siendu discutía, pos esti nombri possiblimenti procedi de μαύρος ''mauros'', la palabra del [[griegu antiguu]] pa «oscuru».{{sfn|Shillington|2005|p=948}} La grafía habitual n’[[Idioma inglés|inglés]] es «Marrakesh»,{{sfn|de Cenival|1991|p=588}}{{sfn|Cornell|1998|p=15}} anque «Marrakech» (la grafía [[Idioma francés|francesa]]) tamién se gasta ampliamenti.{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} El nombri s’escribi ''Mṛṛakc'' nel [[alfabetu latinu bereber]], ''Marraquexe'' en [[Idioma portugués|portugués]] i ''Marrakech'' n’español.<ref>{{Cite web|last1=RAE|last2=RAE|title=Marrakech {{!}} Diccionario panhispánico de dudas|url=https://www.rae.es/dpd/Marrakech|access-date=2020-09-07|website=«Diccionario panhispánico de dudas»|language=es|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093401/https://www.rae.es/dpd/Marrakech|url-status=live}}</ref> Una pronunciación típica nel [[árabi marroquín]] es ''Marrākš'' ({{IPA|/mərˈraːkʃ/}}), col [[Acentu (lingüística)|acentu]] ena segunda sílaba.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=16DfjwEACAAJ&q=georgetown+moroccan+arabic |title=The Georgetown Dictionary of Moroccan Arabic: Arabic-English, English-Arabic |publisher=Georgetown University Press |year=2018 |isbn=978-1-62616-331-7 |editor-last=Maamouri |editor-first=Mohamed |pages=584 (see xxv-xxvi for discussion of vowels) |language=en}}</ref> Dendi la Edá Media ata alreol del prencepiu del sigru XX, tol país de Marruecu era conocíu comu el «Reinu de Marrakech», pos la ciá que servía de capital [[Estoria de Marruecu|estórica]] del reinu era a menu Marrakech.{{sfn|de Cenival|1991|p=593}}{{sfn|Gottreich|2007|p=10}} El nombri de Marruecu sigui siendu «Marrakech» entavía ogañu en [[Idioma persa|persa]] i [[urdu]], assina comu en muchas otras lenguas del sul d’Asia. Varius nombris uropeus de Marruecu (Marruecos, Marrocos, Maroc, Marokko, etc.) derivan diretamenti del nombri ''Murrākuš''. Al revés, la propia ciá era llamá antiguamenti simplimenti ''Marocco City'' (o formas semelhantis) polos viajerus estranjerus. Los nombris dela ciá i del país se diferenciarun endispués de que el [[Tratáu de Fez]] dividiera Marruecu nun [[Protectorau francés en Marruecu|protectorau francés]] i un [[Protectorau español en Marruecu|protectorau español]], i l’antiguu usu intercambiabli siguió estendíu ata alreol del interregnu de [[Mohammed Ben Aarafa]] (1953–1955).<ref name="IbpUSA2006">{{cite book |title=Morocco Country Study Guide|url=https://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|access-date=29 June 2013|date=1 April 2006|publisher=International Business Publications|isbn=978-0-7397-1514-7|page=23|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185538/http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|url-status=live}}</ref> Esti últimu episodiu puso en marcha el retornu del país ala independencia, quandu Marruecu se convirtió oficialmenti en {{lang|ar|المملكة المغربية}} (''al-Mamlaka al-Maḡribiyya'', «el Reinu del Magreb»), i el su nombri dexó de referil-si ala ciá de Marrakech. Marrakech es conocía por varius sobrenombris, entri ellus la «Ciá Roja» ({{Langx|ar|المدينة الحمراء|translit=al-Madīnat al-Ḥamrāʾ|links=no}}), la «Ciá Ocri» i «la Ija del Desiertu», i tien síu el centru d’analogías poéticas, comu una que compara la ciá con «un tambol que lati una identidá [[África|africana]] ena complexa alma de Marruecu».{{sfn|Rogerson|Lavington|2004|p=xi}} == Estoria == ===Fundación i Edá média === [[Archivu:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|thumb|Dinar almorávidi d'oru mentris el reinu de[[Ali ibn Yusuf]]|left]] Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu. [[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Estituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': {{AP|Medina de Marrakech}} Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref}} == Enlazis esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). 6pv2zj5zv977l9o5956o0hoqx1r5gy8 144271 144270 2026-09-20T10:50:22Z Olarcos 82 /* Topografía */ 144271 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Lenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; en [[Idioma español|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Etimología == El significau esatu del nombri es discutíu.{{sfn|Shillington|2005|p=948}} Un possibli origen del nombri Marrakech está enas palabras [[Lenguas bereberis|bereberis]] (amazigh) ''amur n akuc'', que significan «Tierra de Dios».{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} Sigún la estoriaora Susan Searight, nostanti, el nombri dela ciá fue documentau por primera ves nun manuscritu del sigru XI ena biblioteca [[Qarawiyyin]] de [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi el su significau aparecía comu «país delos ijus de Kush».{{sfn|Searight|1999|p=378}} La palabra ''mur''{{Sfn|Egginton|Pitz|2010|p=11}} se gasta ogañu en bereber principalmenti ena forma femenina ''tamurt''. La mesma palabra «mur» apareci en [[Mauretania]], el reinu norteafricanu dela Antigüedá, anque la relación sigui siendu discutía, pos esti nombri possiblimenti procedi de μαύρος ''mauros'', la palabra del [[griegu antiguu]] pa «oscuru».{{sfn|Shillington|2005|p=948}} La grafía habitual n’[[Idioma inglés|inglés]] es «Marrakesh»,{{sfn|de Cenival|1991|p=588}}{{sfn|Cornell|1998|p=15}} anque «Marrakech» (la grafía [[Idioma francés|francesa]]) tamién se gasta ampliamenti.{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} El nombri s’escribi ''Mṛṛakc'' nel [[alfabetu latinu bereber]], ''Marraquexe'' en [[Idioma portugués|portugués]] i ''Marrakech'' n’español.<ref>{{Cite web|last1=RAE|last2=RAE|title=Marrakech {{!}} Diccionario panhispánico de dudas|url=https://www.rae.es/dpd/Marrakech|access-date=2020-09-07|website=«Diccionario panhispánico de dudas»|language=es|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093401/https://www.rae.es/dpd/Marrakech|url-status=live}}</ref> Una pronunciación típica nel [[árabi marroquín]] es ''Marrākš'' ({{IPA|/mərˈraːkʃ/}}), col [[Acentu (lingüística)|acentu]] ena segunda sílaba.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=16DfjwEACAAJ&q=georgetown+moroccan+arabic |title=The Georgetown Dictionary of Moroccan Arabic: Arabic-English, English-Arabic |publisher=Georgetown University Press |year=2018 |isbn=978-1-62616-331-7 |editor-last=Maamouri |editor-first=Mohamed |pages=584 (see xxv-xxvi for discussion of vowels) |language=en}}</ref> Dendi la Edá Media ata alreol del prencepiu del sigru XX, tol país de Marruecu era conocíu comu el «Reinu de Marrakech», pos la ciá que servía de capital [[Estoria de Marruecu|estórica]] del reinu era a menu Marrakech.{{sfn|de Cenival|1991|p=593}}{{sfn|Gottreich|2007|p=10}} El nombri de Marruecu sigui siendu «Marrakech» entavía ogañu en [[Idioma persa|persa]] i [[urdu]], assina comu en muchas otras lenguas del sul d’Asia. Varius nombris uropeus de Marruecu (Marruecos, Marrocos, Maroc, Marokko, etc.) derivan diretamenti del nombri ''Murrākuš''. Al revés, la propia ciá era llamá antiguamenti simplimenti ''Marocco City'' (o formas semelhantis) polos viajerus estranjerus. Los nombris dela ciá i del país se diferenciarun endispués de que el [[Tratáu de Fez]] dividiera Marruecu nun [[Protectorau francés en Marruecu|protectorau francés]] i un [[Protectorau español en Marruecu|protectorau español]], i l’antiguu usu intercambiabli siguió estendíu ata alreol del interregnu de [[Mohammed Ben Aarafa]] (1953–1955).<ref name="IbpUSA2006">{{cite book |title=Morocco Country Study Guide|url=https://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|access-date=29 June 2013|date=1 April 2006|publisher=International Business Publications|isbn=978-0-7397-1514-7|page=23|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185538/http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|url-status=live}}</ref> Esti últimu episodiu puso en marcha el retornu del país ala independencia, quandu Marruecu se convirtió oficialmenti en {{lang|ar|المملكة المغربية}} (''al-Mamlaka al-Maḡribiyya'', «el Reinu del Magreb»), i el su nombri dexó de referil-si ala ciá de Marrakech. Marrakech es conocía por varius sobrenombris, entri ellus la «Ciá Roja» ({{Langx|ar|المدينة الحمراء|translit=al-Madīnat al-Ḥamrāʾ|links=no}}), la «Ciá Ocri» i «la Ija del Desiertu», i tien síu el centru d’analogías poéticas, comu una que compara la ciá con «un tambol que lati una identidá [[África|africana]] ena complexa alma de Marruecu».{{sfn|Rogerson|Lavington|2004|p=xi}} == Estoria == ===Fundación i Edá média === [[Archivu:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|thumb|Dinar almorávidi d'oru mentris el reinu de[[Ali ibn Yusuf]]|left]] Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu. [[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Estituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == [[Archivu:Pavillon Menaragärten.jpg|thumb|N'inviernu, las montañas del Atlas están cubiertas de nievi i yelu, i son visiblis dendi la ciá en dias clarus.]] Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': {{AP|Medina de Marrakech}} Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref}} == Enlazis esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). g8urbjxbd3o952bxbao21z7686f1fav 144272 144271 2026-09-20T10:53:13Z Olarcos 82 /* Çonas i barrius */ 144272 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Lenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; en [[Idioma español|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Etimología == El significau esatu del nombri es discutíu.{{sfn|Shillington|2005|p=948}} Un possibli origen del nombri Marrakech está enas palabras [[Lenguas bereberis|bereberis]] (amazigh) ''amur n akuc'', que significan «Tierra de Dios».{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} Sigún la estoriaora Susan Searight, nostanti, el nombri dela ciá fue documentau por primera ves nun manuscritu del sigru XI ena biblioteca [[Qarawiyyin]] de [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi el su significau aparecía comu «país delos ijus de Kush».{{sfn|Searight|1999|p=378}} La palabra ''mur''{{Sfn|Egginton|Pitz|2010|p=11}} se gasta ogañu en bereber principalmenti ena forma femenina ''tamurt''. La mesma palabra «mur» apareci en [[Mauretania]], el reinu norteafricanu dela Antigüedá, anque la relación sigui siendu discutía, pos esti nombri possiblimenti procedi de μαύρος ''mauros'', la palabra del [[griegu antiguu]] pa «oscuru».{{sfn|Shillington|2005|p=948}} La grafía habitual n’[[Idioma inglés|inglés]] es «Marrakesh»,{{sfn|de Cenival|1991|p=588}}{{sfn|Cornell|1998|p=15}} anque «Marrakech» (la grafía [[Idioma francés|francesa]]) tamién se gasta ampliamenti.{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} El nombri s’escribi ''Mṛṛakc'' nel [[alfabetu latinu bereber]], ''Marraquexe'' en [[Idioma portugués|portugués]] i ''Marrakech'' n’español.<ref>{{Cite web|last1=RAE|last2=RAE|title=Marrakech {{!}} Diccionario panhispánico de dudas|url=https://www.rae.es/dpd/Marrakech|access-date=2020-09-07|website=«Diccionario panhispánico de dudas»|language=es|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093401/https://www.rae.es/dpd/Marrakech|url-status=live}}</ref> Una pronunciación típica nel [[árabi marroquín]] es ''Marrākš'' ({{IPA|/mərˈraːkʃ/}}), col [[Acentu (lingüística)|acentu]] ena segunda sílaba.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=16DfjwEACAAJ&q=georgetown+moroccan+arabic |title=The Georgetown Dictionary of Moroccan Arabic: Arabic-English, English-Arabic |publisher=Georgetown University Press |year=2018 |isbn=978-1-62616-331-7 |editor-last=Maamouri |editor-first=Mohamed |pages=584 (see xxv-xxvi for discussion of vowels) |language=en}}</ref> Dendi la Edá Media ata alreol del prencepiu del sigru XX, tol país de Marruecu era conocíu comu el «Reinu de Marrakech», pos la ciá que servía de capital [[Estoria de Marruecu|estórica]] del reinu era a menu Marrakech.{{sfn|de Cenival|1991|p=593}}{{sfn|Gottreich|2007|p=10}} El nombri de Marruecu sigui siendu «Marrakech» entavía ogañu en [[Idioma persa|persa]] i [[urdu]], assina comu en muchas otras lenguas del sul d’Asia. Varius nombris uropeus de Marruecu (Marruecos, Marrocos, Maroc, Marokko, etc.) derivan diretamenti del nombri ''Murrākuš''. Al revés, la propia ciá era llamá antiguamenti simplimenti ''Marocco City'' (o formas semelhantis) polos viajerus estranjerus. Los nombris dela ciá i del país se diferenciarun endispués de que el [[Tratáu de Fez]] dividiera Marruecu nun [[Protectorau francés en Marruecu|protectorau francés]] i un [[Protectorau español en Marruecu|protectorau español]], i l’antiguu usu intercambiabli siguió estendíu ata alreol del interregnu de [[Mohammed Ben Aarafa]] (1953–1955).<ref name="IbpUSA2006">{{cite book |title=Morocco Country Study Guide|url=https://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|access-date=29 June 2013|date=1 April 2006|publisher=International Business Publications|isbn=978-0-7397-1514-7|page=23|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185538/http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|url-status=live}}</ref> Esti últimu episodiu puso en marcha el retornu del país ala independencia, quandu Marruecu se convirtió oficialmenti en {{lang|ar|المملكة المغربية}} (''al-Mamlaka al-Maḡribiyya'', «el Reinu del Magreb»), i el su nombri dexó de referil-si ala ciá de Marrakech. Marrakech es conocía por varius sobrenombris, entri ellus la «Ciá Roja» ({{Langx|ar|المدينة الحمراء|translit=al-Madīnat al-Ḥamrāʾ|links=no}}), la «Ciá Ocri» i «la Ija del Desiertu», i tien síu el centru d’analogías poéticas, comu una que compara la ciá con «un tambol que lati una identidá [[África|africana]] ena complexa alma de Marruecu».{{sfn|Rogerson|Lavington|2004|p=xi}} == Estoria == ===Fundación i Edá média === [[Archivu:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|thumb|Dinar almorávidi d'oru mentris el reinu de[[Ali ibn Yusuf]]|left]] Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu. [[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Estituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == [[Archivu:Pavillon Menaragärten.jpg|thumb|N'inviernu, las montañas del Atlas están cubiertas de nievi i yelu, i son visiblis dendi la ciá en dias clarus.]] Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': [[Archivu:Bahia Palace large court.jpg|thumb|Pátiu del Palacio Bahia]] Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref}} == Enlazis esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). 699x4o0oejakgdl26x2ulxw0rq9u7fe 144273 144272 2026-09-20T10:53:53Z Olarcos 82 /* Referéncias literarias */ 144273 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Lenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; en [[Idioma español|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Etimología == El significau esatu del nombri es discutíu.{{sfn|Shillington|2005|p=948}} Un possibli origen del nombri Marrakech está enas palabras [[Lenguas bereberis|bereberis]] (amazigh) ''amur n akuc'', que significan «Tierra de Dios».{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} Sigún la estoriaora Susan Searight, nostanti, el nombri dela ciá fue documentau por primera ves nun manuscritu del sigru XI ena biblioteca [[Qarawiyyin]] de [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi el su significau aparecía comu «país delos ijus de Kush».{{sfn|Searight|1999|p=378}} La palabra ''mur''{{Sfn|Egginton|Pitz|2010|p=11}} se gasta ogañu en bereber principalmenti ena forma femenina ''tamurt''. La mesma palabra «mur» apareci en [[Mauretania]], el reinu norteafricanu dela Antigüedá, anque la relación sigui siendu discutía, pos esti nombri possiblimenti procedi de μαύρος ''mauros'', la palabra del [[griegu antiguu]] pa «oscuru».{{sfn|Shillington|2005|p=948}} La grafía habitual n’[[Idioma inglés|inglés]] es «Marrakesh»,{{sfn|de Cenival|1991|p=588}}{{sfn|Cornell|1998|p=15}} anque «Marrakech» (la grafía [[Idioma francés|francesa]]) tamién se gasta ampliamenti.{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} El nombri s’escribi ''Mṛṛakc'' nel [[alfabetu latinu bereber]], ''Marraquexe'' en [[Idioma portugués|portugués]] i ''Marrakech'' n’español.<ref>{{Cite web|last1=RAE|last2=RAE|title=Marrakech {{!}} Diccionario panhispánico de dudas|url=https://www.rae.es/dpd/Marrakech|access-date=2020-09-07|website=«Diccionario panhispánico de dudas»|language=es|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093401/https://www.rae.es/dpd/Marrakech|url-status=live}}</ref> Una pronunciación típica nel [[árabi marroquín]] es ''Marrākš'' ({{IPA|/mərˈraːkʃ/}}), col [[Acentu (lingüística)|acentu]] ena segunda sílaba.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=16DfjwEACAAJ&q=georgetown+moroccan+arabic |title=The Georgetown Dictionary of Moroccan Arabic: Arabic-English, English-Arabic |publisher=Georgetown University Press |year=2018 |isbn=978-1-62616-331-7 |editor-last=Maamouri |editor-first=Mohamed |pages=584 (see xxv-xxvi for discussion of vowels) |language=en}}</ref> Dendi la Edá Media ata alreol del prencepiu del sigru XX, tol país de Marruecu era conocíu comu el «Reinu de Marrakech», pos la ciá que servía de capital [[Estoria de Marruecu|estórica]] del reinu era a menu Marrakech.{{sfn|de Cenival|1991|p=593}}{{sfn|Gottreich|2007|p=10}} El nombri de Marruecu sigui siendu «Marrakech» entavía ogañu en [[Idioma persa|persa]] i [[urdu]], assina comu en muchas otras lenguas del sul d’Asia. Varius nombris uropeus de Marruecu (Marruecos, Marrocos, Maroc, Marokko, etc.) derivan diretamenti del nombri ''Murrākuš''. Al revés, la propia ciá era llamá antiguamenti simplimenti ''Marocco City'' (o formas semelhantis) polos viajerus estranjerus. Los nombris dela ciá i del país se diferenciarun endispués de que el [[Tratáu de Fez]] dividiera Marruecu nun [[Protectorau francés en Marruecu|protectorau francés]] i un [[Protectorau español en Marruecu|protectorau español]], i l’antiguu usu intercambiabli siguió estendíu ata alreol del interregnu de [[Mohammed Ben Aarafa]] (1953–1955).<ref name="IbpUSA2006">{{cite book |title=Morocco Country Study Guide|url=https://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|access-date=29 June 2013|date=1 April 2006|publisher=International Business Publications|isbn=978-0-7397-1514-7|page=23|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185538/http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|url-status=live}}</ref> Esti últimu episodiu puso en marcha el retornu del país ala independencia, quandu Marruecu se convirtió oficialmenti en {{lang|ar|المملكة المغربية}} (''al-Mamlaka al-Maḡribiyya'', «el Reinu del Magreb»), i el su nombri dexó de referil-si ala ciá de Marrakech. Marrakech es conocía por varius sobrenombris, entri ellus la «Ciá Roja» ({{Langx|ar|المدينة الحمراء|translit=al-Madīnat al-Ḥamrāʾ|links=no}}), la «Ciá Ocri» i «la Ija del Desiertu», i tien síu el centru d’analogías poéticas, comu una que compara la ciá con «un tambol que lati una identidá [[África|africana]] ena complexa alma de Marruecu».{{sfn|Rogerson|Lavington|2004|p=xi}} == Estoria == ===Fundación i Edá média === [[Archivu:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|thumb|Dinar almorávidi d'oru mentris el reinu de[[Ali ibn Yusuf]]|left]] Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu. [[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Estituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == [[Archivu:Pavillon Menaragärten.jpg|thumb|N'inviernu, las montañas del Atlas están cubiertas de nievi i yelu, i son visiblis dendi la ciá en dias clarus.]] Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': [[Archivu:Bahia Palace large court.jpg|thumb|Pátiu del Palacio Bahia]] Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Economía == [[Archivu:SOFITEL HOTEL MARRAKECH MOROCCO APRIL 2013 (8709735037).jpg|thumb|right|Hotel Sofitel, abril de 2013]] [[Archivu:Marrakech Place des Ferblantiers (54241742497).jpg|thumb|right|Erbolarius ena plaza delos Caldererus]] Marrakech es un componenti vital dela economía i la coltura de Marruecu.<ref name="BP0906">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-150780063|title=World Travel: Africa's beating heart; Marrakech, no longer a hippy paradise, is still a vital centre of economy and culture in Morocco.|publisher=[[The Birmingham Post]] |url-access=|date=2 September 2006|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Las mejoras delas carreteras dendi Marrakech a Casablanca, Agadir i l’aeropuertu local tienin provocau un aumentu espetacular del turismu ena ciá, que ogañu atrai a más de dos millonis de turistis ca añu. Por causa dela importancia del turismu ena economía de Marruecu, el [[Mohammed VI|rei Mohammed VI]] se comprometió en 2012 a doblal el númiru de turistis i atrail 20&nbsp;millonis al añu a Marruecu pal 2020.<ref name="T12">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|author=Duncan, Fiona|title=The best Marrakesh hotels|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=18 October 2012|archive-date=1 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001000310/http://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|url-status=live}}</ref> La ciá es popular entri los francesis, i muchas celebridais francesas tienin comprau propiedais ena ciá, entri ellas figuras dela moda comu [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves St Laurent]] i [[Jean-Paul Gaultier]].<ref name="AB0305"/> Enos añus 1990 vivían mui pocu estranjerus ena ciá, i los desenvolvimientos inmobiliarius tienin aumentau espetacularmenti enos últimus 15 añus; pal 2005, más de 3.000 estranjerus tenían comprau propiedais ena ciá, atraíus pola su coltura i polos precius relativamenti baratus delas viviendas.<ref name="AB0305">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-130570413|title=Marrakech is the new Costa del Sol: for a host of Western celebrities, Marrakech in Morocco has become the place to be seen at and increasingly, to live in. Where celebrities go, the lesser folk are bound to follow. The result is that Morocco's economy and its culture is changing—but for the better or for the worse?|publisher=[[African Business]] |url-access=|date=1 March 2005|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Tien síu citá ena revista semanal francesa ''[[Le Point]]'' comu la segunda [[St Tropez]]: "No longer simply a destination for a scattering of adventurous elites, bohemians or backpackers seeking Arabian Nights fantasies, Marrakech is becoming a desirable stopover for the European jet set."<ref name="AB0305"/> Nostanti, a pesar del augi del turismu, la mayoría delos abitantis dela ciá sigui siendu pobri i, {{As of|2010|lc=y}}, unus 20.000 fogaris entavía no tienin accesu al agua ni ala eletricidá.<ref name="JA">{{cite magazine|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|title=Fatima Zahra Mansouri, première dame de Marrakech|magazine=[[Jeune Afrique]]|date=25 January 2010|access-date=28 October 2012|language=fr|archive-date=14 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214051421/http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|url-status=live}}</ref> Muchas empresas dela ciá s’enfrentan a enormis problemas de déua.<ref name="JA"/> Endispués dela [[Gran Recesión]] i la [[crisi financiera de 2008]], en 2011 las inversionis nel sector inmobiliariu avanzarun sustancialmenti tantu nel alojamientu turísticu comu ena vivienda social. Los principalis desenvolvimientos se concentrarun en instalacionis palos turistis, incluyendu otelis i centrus d’ociu comu campus de golf i balnearius, con inversionis de 10,9&nbsp;mil millonis de dirhams (1,28&nbsp;mil millonis de US$) en 2011.<ref>{{cite web|url=http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|title=La reprise de la croissance du secteur immobilier à Marrakech|date=28 February 2012|language=fr|access-date=17 October 2012|publisher=Regiepresse.co|archive-url=https://web.archive.org/web/20120911052443/http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|archive-date=11 September 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|title=Marrakech, Morocco Sees Hotel Boom|date=19 July 2012|access-date=17 October 2012|work=Huffington Post|archive-date=28 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131228113841/http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|url-status=live}}</ref> La infraestructura hotelera tien esperimentau un rápidu crecimientu enos últimus añus. Solu en 2012 estaba previstu qu’abrieran 19 nuevus otelis, un augi del desenvolvimiento comparau a menu con [[Dubái]].<ref name="T12"/> [[Royal Ranches Marrakech]], unu delos projetus más importantis de [[Gulf Finance House]] en Marruecu, es un complexu turísticu de {{Convert|380|ha}} en desenvolvimiento enos arrabalis i unu delos primerus complejus ecuestres de cincu estrellas del mundu.<ref name="MR1008">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525140007/http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Royal Ranches Marrakech' closes land sale with Equine Management Services|work=[[Mena Report]] |date=2 October 2008|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> Se espera qu’el complexu contribúa de manera significante ala economía local i nacional, creandu muchus puestus de trabaju i atrayendu milis de visitantis ca añu; n’abril de 2012 estaba completau alreol dun 45&nbsp;%.<ref name="MR0410">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525092337/http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Bahrain : Royal Ranches Marrakech inks MoU with BMCE|work=[[Mena Report]]|date=13 April 2012|via=HighBeam Research|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> La Avenue Mohammed VI, dantis llamá Avenue de France, es una delas principalis vías dela ciá. Tien experimentau un rápidu desenvolvimiento de complejus residencialis i numerosus otelis de luxu. Ena Avenue Mohammed VI está la que s’afirma que es la discoteca más grandi d’África:{{sfn|Humphrys|2010|p=9}} [[Pacha Marrakech]], un local de moda que pon música [[house music|house]] i [[electro house]].<ref name="Misc. 2008">{{cite book|author=Misc.|title=Cool Restaurants Top of the World|url=https://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|access-date=8 October 2012|date=1 June 2008|publisher=teNeues|isbn=978-3-8327-9233-6|page=274|archive-date=25 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525222840/http://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|url-status=live}}</ref> Tien amás dos grandis complejus de cine, Le Colisée à Gueliz i Cinéma Rif, i una nueva çona comercial, Al Mazar.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=XnPJ8_eOp4QC&pg=PA146 |title=Time Out Marrakech: Essaouira and the High Atlas |publisher=Time Out Guides |year=2007 |isbn=978-1-84670-019-4 |pages=146 |language=en}}</ref> [[Archivu:Menara Mall.JPG|thumb|[[Menara Mall]], abiertu en 2015]] El comerciu i la artesanía son estremadamenti importantis pala economía local impulsá pol turismu. Á 18 ''souks'' en Marrakech, qu’empléan a más de 40.000 pressonas ena alfarería, el trabaju del cobri, el cueru i otras artesanías. Los ''souks'' tienin una enorme variedá d’artículus, dendi sandalias de plásticu ata pañuelus d’estilu palestinu importaus dela India o China. Las boutiques localis son mui hábilis haziendu ropa d’estilu ocidental con materialis marroquinis.<ref name="AB0305"/> El ''[[Birmingham Post]]'' comenta: "The ''souk'' offers an incredible shopping experience with a myriad of narrow winding streets that lead through a series of smaller markets clustered by trade. Through the squawking chaos of the poultry market, the gory fascination of the open-air butchers' shops and the uncountable number of small and specialist traders, just wandering around the streets can pass an entire day."<ref name="BP0906"/> Marrakech tien varius supermercaus, entri ellus [[Marjane Acima]], [[Asswak Salam]] i [[Carrefour]], i tres grandis centrus comercialis: Al Mazar Mall, Plaza Marrakech i Marjane Square; una sucursal de Carrefour abrió en Al Mazar Mall en 2010.{{sfn|Humphrys|2010|p=161}}<ref name="Group">{{cite book|title=The Report: Morocco 2011|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|access-date=9 October 2012|publisher=Oxford Business Group|isbn=978-1-907065-30-9|page=100|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185529/http://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|url-status=live}}</ref> La produción industrial dela ciá se concentra nel barriu de Sidi Ghanem Al Massar, ondi á grandis fábricas, talleris, almacenis i salas d’esposición. Ciments Morocco, filial duna importanti empresa italiana de cementu, tien una fábrica en Marrakech.<ref>{{cite web|url=http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|title=Nos usines et centres L'usine de Marrakech|publisher=Ciments du Maroc|language=fr|access-date=18 October 2012|archive-date=1 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201154459/http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|url-status=live}}</ref> Marrakech es unu delos mayoris centrus de comerciu de fauna salvaji del norti d’África, a pesar dela ilegalidá dela mayoría d’esti comerciu.<ref>{{Cite journal|last1=Bergin|first1=Daniel|last2=Nijman|first2=Vincent|date=2014-11-01|title=Open, Unregulated Trade in Wildlife in Morocco's Markets|url=https://www.researchgate.net/publication/267748463|journal=ResearchGate|volume=26|issue=2|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133219/https://www.researchgate.net/publication/267748463|url-status=live}}</ref> Güena parti d’esti comerciu se pue topal ena medina i enas plazas de los alreoris. Las tortugas son especialmenti popularis pala venta comu animalis de compañía, i tamién se puein vel macacus de Berbería i culuebras.<ref>{{Cite journal|last1=Nijman|first1=Vincent|last2=Bergin|first2=Daniel|last3=Lavieren|first3=Els van|date=2015-07-01|title=Barbary macaques exploited as photo-props in Marrakesh's punishment square|url=https://www.researchgate.net/publication/280111452|journal=ResearchGate|volume=Jul-Sep|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133214/https://www.researchgate.net/publication/280111452|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Nijman, V. and Bergin, D.|date=2017|title=Trade in spur-Thighed tortoises Testudo graeca in Morocco: Volumes, value and variation between markets|url=https://www.researchgate.net/publication/318456632|journal=Amphibia-Reptilia|volume=38|issue=3|pages=275–287|doi=10.1163/15685381-00003109|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093404/https://www.researchgate.net/publication/318456632_Trade_in_spur-Thighed_tortoises_Testudo_graeca_in_Morocco_Volumes_value_and_variation_between_markets|url-status=live}}</ref> La mayoría destus animalis sufrin condicionis deficientis de bienestar animal nestus puestus.<ref>{{Cite journal|last=Bergin, D. and Nijman, V.|title=An Assessment of Welfare Conditions in Wildlife Markets across Morocco|url=https://www.researchgate.net/publication/327002300|journal=Journal of Applied Animal Welfare Science|year=2019|volume=22|issue=3|pages=279–288|doi=10.1080/10888705.2018.1492408|pmid=30102072|s2cid=51967901|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093405/https://www.researchgate.net/publication/327002300_An_Assessment_of_Welfare_Conditions_in_Wildlife_Markets_across_Morocco|url-status=live}}</ref> == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref}} == Enlazis esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). 97ij2slmgpzgppselhun56qfx94cnb4 144274 144273 2026-09-20T10:55:08Z Olarcos 82 /* Referéncias */ 144274 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Lenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; en [[Idioma español|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Etimología == El significau esatu del nombri es discutíu.{{sfn|Shillington|2005|p=948}} Un possibli origen del nombri Marrakech está enas palabras [[Lenguas bereberis|bereberis]] (amazigh) ''amur n akuc'', que significan «Tierra de Dios».{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} Sigún la estoriaora Susan Searight, nostanti, el nombri dela ciá fue documentau por primera ves nun manuscritu del sigru XI ena biblioteca [[Qarawiyyin]] de [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi el su significau aparecía comu «país delos ijus de Kush».{{sfn|Searight|1999|p=378}} La palabra ''mur''{{Sfn|Egginton|Pitz|2010|p=11}} se gasta ogañu en bereber principalmenti ena forma femenina ''tamurt''. La mesma palabra «mur» apareci en [[Mauretania]], el reinu norteafricanu dela Antigüedá, anque la relación sigui siendu discutía, pos esti nombri possiblimenti procedi de μαύρος ''mauros'', la palabra del [[griegu antiguu]] pa «oscuru».{{sfn|Shillington|2005|p=948}} La grafía habitual n’[[Idioma inglés|inglés]] es «Marrakesh»,{{sfn|de Cenival|1991|p=588}}{{sfn|Cornell|1998|p=15}} anque «Marrakech» (la grafía [[Idioma francés|francesa]]) tamién se gasta ampliamenti.{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} El nombri s’escribi ''Mṛṛakc'' nel [[alfabetu latinu bereber]], ''Marraquexe'' en [[Idioma portugués|portugués]] i ''Marrakech'' n’español.<ref>{{Cite web|last1=RAE|last2=RAE|title=Marrakech {{!}} Diccionario panhispánico de dudas|url=https://www.rae.es/dpd/Marrakech|access-date=2020-09-07|website=«Diccionario panhispánico de dudas»|language=es|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093401/https://www.rae.es/dpd/Marrakech|url-status=live}}</ref> Una pronunciación típica nel [[árabi marroquín]] es ''Marrākš'' ({{IPA|/mərˈraːkʃ/}}), col [[Acentu (lingüística)|acentu]] ena segunda sílaba.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=16DfjwEACAAJ&q=georgetown+moroccan+arabic |title=The Georgetown Dictionary of Moroccan Arabic: Arabic-English, English-Arabic |publisher=Georgetown University Press |year=2018 |isbn=978-1-62616-331-7 |editor-last=Maamouri |editor-first=Mohamed |pages=584 (see xxv-xxvi for discussion of vowels) |language=en}}</ref> Dendi la Edá Media ata alreol del prencepiu del sigru XX, tol país de Marruecu era conocíu comu el «Reinu de Marrakech», pos la ciá que servía de capital [[Estoria de Marruecu|estórica]] del reinu era a menu Marrakech.{{sfn|de Cenival|1991|p=593}}{{sfn|Gottreich|2007|p=10}} El nombri de Marruecu sigui siendu «Marrakech» entavía ogañu en [[Idioma persa|persa]] i [[urdu]], assina comu en muchas otras lenguas del sul d’Asia. Varius nombris uropeus de Marruecu (Marruecos, Marrocos, Maroc, Marokko, etc.) derivan diretamenti del nombri ''Murrākuš''. Al revés, la propia ciá era llamá antiguamenti simplimenti ''Marocco City'' (o formas semelhantis) polos viajerus estranjerus. Los nombris dela ciá i del país se diferenciarun endispués de que el [[Tratáu de Fez]] dividiera Marruecu nun [[Protectorau francés en Marruecu|protectorau francés]] i un [[Protectorau español en Marruecu|protectorau español]], i l’antiguu usu intercambiabli siguió estendíu ata alreol del interregnu de [[Mohammed Ben Aarafa]] (1953–1955).<ref name="IbpUSA2006">{{cite book |title=Morocco Country Study Guide|url=https://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|access-date=29 June 2013|date=1 April 2006|publisher=International Business Publications|isbn=978-0-7397-1514-7|page=23|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185538/http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|url-status=live}}</ref> Esti últimu episodiu puso en marcha el retornu del país ala independencia, quandu Marruecu se convirtió oficialmenti en {{lang|ar|المملكة المغربية}} (''al-Mamlaka al-Maḡribiyya'', «el Reinu del Magreb»), i el su nombri dexó de referil-si ala ciá de Marrakech. Marrakech es conocía por varius sobrenombris, entri ellus la «Ciá Roja» ({{Langx|ar|المدينة الحمراء|translit=al-Madīnat al-Ḥamrāʾ|links=no}}), la «Ciá Ocri» i «la Ija del Desiertu», i tien síu el centru d’analogías poéticas, comu una que compara la ciá con «un tambol que lati una identidá [[África|africana]] ena complexa alma de Marruecu».{{sfn|Rogerson|Lavington|2004|p=xi}} == Estoria == ===Fundación i Edá média === [[Archivu:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|thumb|Dinar almorávidi d'oru mentris el reinu de[[Ali ibn Yusuf]]|left]] Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu. [[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Estituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == [[Archivu:Pavillon Menaragärten.jpg|thumb|N'inviernu, las montañas del Atlas están cubiertas de nievi i yelu, i son visiblis dendi la ciá en dias clarus.]] Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': [[Archivu:Bahia Palace large court.jpg|thumb|Pátiu del Palacio Bahia]] Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Economía == [[Archivu:SOFITEL HOTEL MARRAKECH MOROCCO APRIL 2013 (8709735037).jpg|thumb|right|Hotel Sofitel, abril de 2013]] [[Archivu:Marrakech Place des Ferblantiers (54241742497).jpg|thumb|right|Erbolarius ena plaza delos Caldererus]] Marrakech es un componenti vital dela economía i la coltura de Marruecu.<ref name="BP0906">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-150780063|title=World Travel: Africa's beating heart; Marrakech, no longer a hippy paradise, is still a vital centre of economy and culture in Morocco.|publisher=[[The Birmingham Post]] |url-access=|date=2 September 2006|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Las mejoras delas carreteras dendi Marrakech a Casablanca, Agadir i l’aeropuertu local tienin provocau un aumentu espetacular del turismu ena ciá, que ogañu atrai a más de dos millonis de turistis ca añu. Por causa dela importancia del turismu ena economía de Marruecu, el [[Mohammed VI|rei Mohammed VI]] se comprometió en 2012 a doblal el númiru de turistis i atrail 20&nbsp;millonis al añu a Marruecu pal 2020.<ref name="T12">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|author=Duncan, Fiona|title=The best Marrakesh hotels|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=18 October 2012|archive-date=1 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001000310/http://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|url-status=live}}</ref> La ciá es popular entri los francesis, i muchas celebridais francesas tienin comprau propiedais ena ciá, entri ellas figuras dela moda comu [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves St Laurent]] i [[Jean-Paul Gaultier]].<ref name="AB0305"/> Enos añus 1990 vivían mui pocu estranjerus ena ciá, i los desenvolvimientos inmobiliarius tienin aumentau espetacularmenti enos últimus 15 añus; pal 2005, más de 3.000 estranjerus tenían comprau propiedais ena ciá, atraíus pola su coltura i polos precius relativamenti baratus delas viviendas.<ref name="AB0305">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-130570413|title=Marrakech is the new Costa del Sol: for a host of Western celebrities, Marrakech in Morocco has become the place to be seen at and increasingly, to live in. Where celebrities go, the lesser folk are bound to follow. The result is that Morocco's economy and its culture is changing—but for the better or for the worse?|publisher=[[African Business]] |url-access=|date=1 March 2005|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Tien síu citá ena revista semanal francesa ''[[Le Point]]'' comu la segunda [[St Tropez]]: "No longer simply a destination for a scattering of adventurous elites, bohemians or backpackers seeking Arabian Nights fantasies, Marrakech is becoming a desirable stopover for the European jet set."<ref name="AB0305"/> Nostanti, a pesar del augi del turismu, la mayoría delos abitantis dela ciá sigui siendu pobri i, {{As of|2010|lc=y}}, unus 20.000 fogaris entavía no tienin accesu al agua ni ala eletricidá.<ref name="JA">{{cite magazine|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|title=Fatima Zahra Mansouri, première dame de Marrakech|magazine=[[Jeune Afrique]]|date=25 January 2010|access-date=28 October 2012|language=fr|archive-date=14 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214051421/http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|url-status=live}}</ref> Muchas empresas dela ciá s’enfrentan a enormis problemas de déua.<ref name="JA"/> Endispués dela [[Gran Recesión]] i la [[crisi financiera de 2008]], en 2011 las inversionis nel sector inmobiliariu avanzarun sustancialmenti tantu nel alojamientu turísticu comu ena vivienda social. Los principalis desenvolvimientos se concentrarun en instalacionis palos turistis, incluyendu otelis i centrus d’ociu comu campus de golf i balnearius, con inversionis de 10,9&nbsp;mil millonis de dirhams (1,28&nbsp;mil millonis de US$) en 2011.<ref>{{cite web|url=http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|title=La reprise de la croissance du secteur immobilier à Marrakech|date=28 February 2012|language=fr|access-date=17 October 2012|publisher=Regiepresse.co|archive-url=https://web.archive.org/web/20120911052443/http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|archive-date=11 September 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|title=Marrakech, Morocco Sees Hotel Boom|date=19 July 2012|access-date=17 October 2012|work=Huffington Post|archive-date=28 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131228113841/http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|url-status=live}}</ref> La infraestructura hotelera tien esperimentau un rápidu crecimientu enos últimus añus. Solu en 2012 estaba previstu qu’abrieran 19 nuevus otelis, un augi del desenvolvimiento comparau a menu con [[Dubái]].<ref name="T12"/> [[Royal Ranches Marrakech]], unu delos projetus más importantis de [[Gulf Finance House]] en Marruecu, es un complexu turísticu de {{Convert|380|ha}} en desenvolvimiento enos arrabalis i unu delos primerus complejus ecuestres de cincu estrellas del mundu.<ref name="MR1008">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525140007/http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Royal Ranches Marrakech' closes land sale with Equine Management Services|work=[[Mena Report]] |date=2 October 2008|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> Se espera qu’el complexu contribúa de manera significante ala economía local i nacional, creandu muchus puestus de trabaju i atrayendu milis de visitantis ca añu; n’abril de 2012 estaba completau alreol dun 45&nbsp;%.<ref name="MR0410">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525092337/http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Bahrain : Royal Ranches Marrakech inks MoU with BMCE|work=[[Mena Report]]|date=13 April 2012|via=HighBeam Research|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> La Avenue Mohammed VI, dantis llamá Avenue de France, es una delas principalis vías dela ciá. Tien experimentau un rápidu desenvolvimiento de complejus residencialis i numerosus otelis de luxu. Ena Avenue Mohammed VI está la que s’afirma que es la discoteca más grandi d’África:{{sfn|Humphrys|2010|p=9}} [[Pacha Marrakech]], un local de moda que pon música [[house music|house]] i [[electro house]].<ref name="Misc. 2008">{{cite book|author=Misc.|title=Cool Restaurants Top of the World|url=https://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|access-date=8 October 2012|date=1 June 2008|publisher=teNeues|isbn=978-3-8327-9233-6|page=274|archive-date=25 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525222840/http://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|url-status=live}}</ref> Tien amás dos grandis complejus de cine, Le Colisée à Gueliz i Cinéma Rif, i una nueva çona comercial, Al Mazar.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=XnPJ8_eOp4QC&pg=PA146 |title=Time Out Marrakech: Essaouira and the High Atlas |publisher=Time Out Guides |year=2007 |isbn=978-1-84670-019-4 |pages=146 |language=en}}</ref> [[Archivu:Menara Mall.JPG|thumb|[[Menara Mall]], abiertu en 2015]] El comerciu i la artesanía son estremadamenti importantis pala economía local impulsá pol turismu. Á 18 ''souks'' en Marrakech, qu’empléan a más de 40.000 pressonas ena alfarería, el trabaju del cobri, el cueru i otras artesanías. Los ''souks'' tienin una enorme variedá d’artículus, dendi sandalias de plásticu ata pañuelus d’estilu palestinu importaus dela India o China. Las boutiques localis son mui hábilis haziendu ropa d’estilu ocidental con materialis marroquinis.<ref name="AB0305"/> El ''[[Birmingham Post]]'' comenta: "The ''souk'' offers an incredible shopping experience with a myriad of narrow winding streets that lead through a series of smaller markets clustered by trade. Through the squawking chaos of the poultry market, the gory fascination of the open-air butchers' shops and the uncountable number of small and specialist traders, just wandering around the streets can pass an entire day."<ref name="BP0906"/> Marrakech tien varius supermercaus, entri ellus [[Marjane Acima]], [[Asswak Salam]] i [[Carrefour]], i tres grandis centrus comercialis: Al Mazar Mall, Plaza Marrakech i Marjane Square; una sucursal de Carrefour abrió en Al Mazar Mall en 2010.{{sfn|Humphrys|2010|p=161}}<ref name="Group">{{cite book|title=The Report: Morocco 2011|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|access-date=9 October 2012|publisher=Oxford Business Group|isbn=978-1-907065-30-9|page=100|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185529/http://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|url-status=live}}</ref> La produción industrial dela ciá se concentra nel barriu de Sidi Ghanem Al Massar, ondi á grandis fábricas, talleris, almacenis i salas d’esposición. Ciments Morocco, filial duna importanti empresa italiana de cementu, tien una fábrica en Marrakech.<ref>{{cite web|url=http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|title=Nos usines et centres L'usine de Marrakech|publisher=Ciments du Maroc|language=fr|access-date=18 October 2012|archive-date=1 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201154459/http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|url-status=live}}</ref> Marrakech es unu delos mayoris centrus de comerciu de fauna salvaji del norti d’África, a pesar dela ilegalidá dela mayoría d’esti comerciu.<ref>{{Cite journal|last1=Bergin|first1=Daniel|last2=Nijman|first2=Vincent|date=2014-11-01|title=Open, Unregulated Trade in Wildlife in Morocco's Markets|url=https://www.researchgate.net/publication/267748463|journal=ResearchGate|volume=26|issue=2|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133219/https://www.researchgate.net/publication/267748463|url-status=live}}</ref> Güena parti d’esti comerciu se pue topal ena medina i enas plazas de los alreoris. Las tortugas son especialmenti popularis pala venta comu animalis de compañía, i tamién se puein vel macacus de Berbería i culuebras.<ref>{{Cite journal|last1=Nijman|first1=Vincent|last2=Bergin|first2=Daniel|last3=Lavieren|first3=Els van|date=2015-07-01|title=Barbary macaques exploited as photo-props in Marrakesh's punishment square|url=https://www.researchgate.net/publication/280111452|journal=ResearchGate|volume=Jul-Sep|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133214/https://www.researchgate.net/publication/280111452|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Nijman, V. and Bergin, D.|date=2017|title=Trade in spur-Thighed tortoises Testudo graeca in Morocco: Volumes, value and variation between markets|url=https://www.researchgate.net/publication/318456632|journal=Amphibia-Reptilia|volume=38|issue=3|pages=275–287|doi=10.1163/15685381-00003109|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093404/https://www.researchgate.net/publication/318456632_Trade_in_spur-Thighed_tortoises_Testudo_graeca_in_Morocco_Volumes_value_and_variation_between_markets|url-status=live}}</ref> La mayoría destus animalis sufrin condicionis deficientis de bienestar animal nestus puestus.<ref>{{Cite journal|last=Bergin, D. and Nijman, V.|title=An Assessment of Welfare Conditions in Wildlife Markets across Morocco|url=https://www.researchgate.net/publication/327002300|journal=Journal of Applied Animal Welfare Science|year=2019|volume=22|issue=3|pages=279–288|doi=10.1080/10888705.2018.1492408|pmid=30102072|s2cid=51967901|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093405/https://www.researchgate.net/publication/327002300_An_Assessment_of_Welfare_Conditions_in_Wildlife_Markets_across_Morocco|url-status=live}}</ref> == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref|2}} == Enlazis esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). hk3hscqcb3dxnnz5hn7br7gzwecphra 144275 144274 2026-09-20T10:55:27Z Olarcos 82 /* Enlazis esternus */ 144275 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Lenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; en [[Idioma español|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Etimología == El significau esatu del nombri es discutíu.{{sfn|Shillington|2005|p=948}} Un possibli origen del nombri Marrakech está enas palabras [[Lenguas bereberis|bereberis]] (amazigh) ''amur n akuc'', que significan «Tierra de Dios».{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} Sigún la estoriaora Susan Searight, nostanti, el nombri dela ciá fue documentau por primera ves nun manuscritu del sigru XI ena biblioteca [[Qarawiyyin]] de [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi el su significau aparecía comu «país delos ijus de Kush».{{sfn|Searight|1999|p=378}} La palabra ''mur''{{Sfn|Egginton|Pitz|2010|p=11}} se gasta ogañu en bereber principalmenti ena forma femenina ''tamurt''. La mesma palabra «mur» apareci en [[Mauretania]], el reinu norteafricanu dela Antigüedá, anque la relación sigui siendu discutía, pos esti nombri possiblimenti procedi de μαύρος ''mauros'', la palabra del [[griegu antiguu]] pa «oscuru».{{sfn|Shillington|2005|p=948}} La grafía habitual n’[[Idioma inglés|inglés]] es «Marrakesh»,{{sfn|de Cenival|1991|p=588}}{{sfn|Cornell|1998|p=15}} anque «Marrakech» (la grafía [[Idioma francés|francesa]]) tamién se gasta ampliamenti.{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} El nombri s’escribi ''Mṛṛakc'' nel [[alfabetu latinu bereber]], ''Marraquexe'' en [[Idioma portugués|portugués]] i ''Marrakech'' n’español.<ref>{{Cite web|last1=RAE|last2=RAE|title=Marrakech {{!}} Diccionario panhispánico de dudas|url=https://www.rae.es/dpd/Marrakech|access-date=2020-09-07|website=«Diccionario panhispánico de dudas»|language=es|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093401/https://www.rae.es/dpd/Marrakech|url-status=live}}</ref> Una pronunciación típica nel [[árabi marroquín]] es ''Marrākš'' ({{IPA|/mərˈraːkʃ/}}), col [[Acentu (lingüística)|acentu]] ena segunda sílaba.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=16DfjwEACAAJ&q=georgetown+moroccan+arabic |title=The Georgetown Dictionary of Moroccan Arabic: Arabic-English, English-Arabic |publisher=Georgetown University Press |year=2018 |isbn=978-1-62616-331-7 |editor-last=Maamouri |editor-first=Mohamed |pages=584 (see xxv-xxvi for discussion of vowels) |language=en}}</ref> Dendi la Edá Media ata alreol del prencepiu del sigru XX, tol país de Marruecu era conocíu comu el «Reinu de Marrakech», pos la ciá que servía de capital [[Estoria de Marruecu|estórica]] del reinu era a menu Marrakech.{{sfn|de Cenival|1991|p=593}}{{sfn|Gottreich|2007|p=10}} El nombri de Marruecu sigui siendu «Marrakech» entavía ogañu en [[Idioma persa|persa]] i [[urdu]], assina comu en muchas otras lenguas del sul d’Asia. Varius nombris uropeus de Marruecu (Marruecos, Marrocos, Maroc, Marokko, etc.) derivan diretamenti del nombri ''Murrākuš''. Al revés, la propia ciá era llamá antiguamenti simplimenti ''Marocco City'' (o formas semelhantis) polos viajerus estranjerus. Los nombris dela ciá i del país se diferenciarun endispués de que el [[Tratáu de Fez]] dividiera Marruecu nun [[Protectorau francés en Marruecu|protectorau francés]] i un [[Protectorau español en Marruecu|protectorau español]], i l’antiguu usu intercambiabli siguió estendíu ata alreol del interregnu de [[Mohammed Ben Aarafa]] (1953–1955).<ref name="IbpUSA2006">{{cite book |title=Morocco Country Study Guide|url=https://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|access-date=29 June 2013|date=1 April 2006|publisher=International Business Publications|isbn=978-0-7397-1514-7|page=23|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185538/http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|url-status=live}}</ref> Esti últimu episodiu puso en marcha el retornu del país ala independencia, quandu Marruecu se convirtió oficialmenti en {{lang|ar|المملكة المغربية}} (''al-Mamlaka al-Maḡribiyya'', «el Reinu del Magreb»), i el su nombri dexó de referil-si ala ciá de Marrakech. Marrakech es conocía por varius sobrenombris, entri ellus la «Ciá Roja» ({{Langx|ar|المدينة الحمراء|translit=al-Madīnat al-Ḥamrāʾ|links=no}}), la «Ciá Ocri» i «la Ija del Desiertu», i tien síu el centru d’analogías poéticas, comu una que compara la ciá con «un tambol que lati una identidá [[África|africana]] ena complexa alma de Marruecu».{{sfn|Rogerson|Lavington|2004|p=xi}} == Estoria == ===Fundación i Edá média === [[Archivu:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|thumb|Dinar almorávidi d'oru mentris el reinu de[[Ali ibn Yusuf]]|left]] Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu. [[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Estituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == [[Archivu:Pavillon Menaragärten.jpg|thumb|N'inviernu, las montañas del Atlas están cubiertas de nievi i yelu, i son visiblis dendi la ciá en dias clarus.]] Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': [[Archivu:Bahia Palace large court.jpg|thumb|Pátiu del Palacio Bahia]] Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Economía == [[Archivu:SOFITEL HOTEL MARRAKECH MOROCCO APRIL 2013 (8709735037).jpg|thumb|right|Hotel Sofitel, abril de 2013]] [[Archivu:Marrakech Place des Ferblantiers (54241742497).jpg|thumb|right|Erbolarius ena plaza delos Caldererus]] Marrakech es un componenti vital dela economía i la coltura de Marruecu.<ref name="BP0906">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-150780063|title=World Travel: Africa's beating heart; Marrakech, no longer a hippy paradise, is still a vital centre of economy and culture in Morocco.|publisher=[[The Birmingham Post]] |url-access=|date=2 September 2006|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Las mejoras delas carreteras dendi Marrakech a Casablanca, Agadir i l’aeropuertu local tienin provocau un aumentu espetacular del turismu ena ciá, que ogañu atrai a más de dos millonis de turistis ca añu. Por causa dela importancia del turismu ena economía de Marruecu, el [[Mohammed VI|rei Mohammed VI]] se comprometió en 2012 a doblal el númiru de turistis i atrail 20&nbsp;millonis al añu a Marruecu pal 2020.<ref name="T12">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|author=Duncan, Fiona|title=The best Marrakesh hotels|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=18 October 2012|archive-date=1 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001000310/http://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|url-status=live}}</ref> La ciá es popular entri los francesis, i muchas celebridais francesas tienin comprau propiedais ena ciá, entri ellas figuras dela moda comu [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves St Laurent]] i [[Jean-Paul Gaultier]].<ref name="AB0305"/> Enos añus 1990 vivían mui pocu estranjerus ena ciá, i los desenvolvimientos inmobiliarius tienin aumentau espetacularmenti enos últimus 15 añus; pal 2005, más de 3.000 estranjerus tenían comprau propiedais ena ciá, atraíus pola su coltura i polos precius relativamenti baratus delas viviendas.<ref name="AB0305">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-130570413|title=Marrakech is the new Costa del Sol: for a host of Western celebrities, Marrakech in Morocco has become the place to be seen at and increasingly, to live in. Where celebrities go, the lesser folk are bound to follow. The result is that Morocco's economy and its culture is changing—but for the better or for the worse?|publisher=[[African Business]] |url-access=|date=1 March 2005|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Tien síu citá ena revista semanal francesa ''[[Le Point]]'' comu la segunda [[St Tropez]]: "No longer simply a destination for a scattering of adventurous elites, bohemians or backpackers seeking Arabian Nights fantasies, Marrakech is becoming a desirable stopover for the European jet set."<ref name="AB0305"/> Nostanti, a pesar del augi del turismu, la mayoría delos abitantis dela ciá sigui siendu pobri i, {{As of|2010|lc=y}}, unus 20.000 fogaris entavía no tienin accesu al agua ni ala eletricidá.<ref name="JA">{{cite magazine|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|title=Fatima Zahra Mansouri, première dame de Marrakech|magazine=[[Jeune Afrique]]|date=25 January 2010|access-date=28 October 2012|language=fr|archive-date=14 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214051421/http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|url-status=live}}</ref> Muchas empresas dela ciá s’enfrentan a enormis problemas de déua.<ref name="JA"/> Endispués dela [[Gran Recesión]] i la [[crisi financiera de 2008]], en 2011 las inversionis nel sector inmobiliariu avanzarun sustancialmenti tantu nel alojamientu turísticu comu ena vivienda social. Los principalis desenvolvimientos se concentrarun en instalacionis palos turistis, incluyendu otelis i centrus d’ociu comu campus de golf i balnearius, con inversionis de 10,9&nbsp;mil millonis de dirhams (1,28&nbsp;mil millonis de US$) en 2011.<ref>{{cite web|url=http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|title=La reprise de la croissance du secteur immobilier à Marrakech|date=28 February 2012|language=fr|access-date=17 October 2012|publisher=Regiepresse.co|archive-url=https://web.archive.org/web/20120911052443/http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|archive-date=11 September 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|title=Marrakech, Morocco Sees Hotel Boom|date=19 July 2012|access-date=17 October 2012|work=Huffington Post|archive-date=28 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131228113841/http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|url-status=live}}</ref> La infraestructura hotelera tien esperimentau un rápidu crecimientu enos últimus añus. Solu en 2012 estaba previstu qu’abrieran 19 nuevus otelis, un augi del desenvolvimiento comparau a menu con [[Dubái]].<ref name="T12"/> [[Royal Ranches Marrakech]], unu delos projetus más importantis de [[Gulf Finance House]] en Marruecu, es un complexu turísticu de {{Convert|380|ha}} en desenvolvimiento enos arrabalis i unu delos primerus complejus ecuestres de cincu estrellas del mundu.<ref name="MR1008">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525140007/http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Royal Ranches Marrakech' closes land sale with Equine Management Services|work=[[Mena Report]] |date=2 October 2008|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> Se espera qu’el complexu contribúa de manera significante ala economía local i nacional, creandu muchus puestus de trabaju i atrayendu milis de visitantis ca añu; n’abril de 2012 estaba completau alreol dun 45&nbsp;%.<ref name="MR0410">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525092337/http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Bahrain : Royal Ranches Marrakech inks MoU with BMCE|work=[[Mena Report]]|date=13 April 2012|via=HighBeam Research|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> La Avenue Mohammed VI, dantis llamá Avenue de France, es una delas principalis vías dela ciá. Tien experimentau un rápidu desenvolvimiento de complejus residencialis i numerosus otelis de luxu. Ena Avenue Mohammed VI está la que s’afirma que es la discoteca más grandi d’África:{{sfn|Humphrys|2010|p=9}} [[Pacha Marrakech]], un local de moda que pon música [[house music|house]] i [[electro house]].<ref name="Misc. 2008">{{cite book|author=Misc.|title=Cool Restaurants Top of the World|url=https://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|access-date=8 October 2012|date=1 June 2008|publisher=teNeues|isbn=978-3-8327-9233-6|page=274|archive-date=25 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525222840/http://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|url-status=live}}</ref> Tien amás dos grandis complejus de cine, Le Colisée à Gueliz i Cinéma Rif, i una nueva çona comercial, Al Mazar.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=XnPJ8_eOp4QC&pg=PA146 |title=Time Out Marrakech: Essaouira and the High Atlas |publisher=Time Out Guides |year=2007 |isbn=978-1-84670-019-4 |pages=146 |language=en}}</ref> [[Archivu:Menara Mall.JPG|thumb|[[Menara Mall]], abiertu en 2015]] El comerciu i la artesanía son estremadamenti importantis pala economía local impulsá pol turismu. Á 18 ''souks'' en Marrakech, qu’empléan a más de 40.000 pressonas ena alfarería, el trabaju del cobri, el cueru i otras artesanías. Los ''souks'' tienin una enorme variedá d’artículus, dendi sandalias de plásticu ata pañuelus d’estilu palestinu importaus dela India o China. Las boutiques localis son mui hábilis haziendu ropa d’estilu ocidental con materialis marroquinis.<ref name="AB0305"/> El ''[[Birmingham Post]]'' comenta: "The ''souk'' offers an incredible shopping experience with a myriad of narrow winding streets that lead through a series of smaller markets clustered by trade. Through the squawking chaos of the poultry market, the gory fascination of the open-air butchers' shops and the uncountable number of small and specialist traders, just wandering around the streets can pass an entire day."<ref name="BP0906"/> Marrakech tien varius supermercaus, entri ellus [[Marjane Acima]], [[Asswak Salam]] i [[Carrefour]], i tres grandis centrus comercialis: Al Mazar Mall, Plaza Marrakech i Marjane Square; una sucursal de Carrefour abrió en Al Mazar Mall en 2010.{{sfn|Humphrys|2010|p=161}}<ref name="Group">{{cite book|title=The Report: Morocco 2011|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|access-date=9 October 2012|publisher=Oxford Business Group|isbn=978-1-907065-30-9|page=100|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185529/http://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|url-status=live}}</ref> La produción industrial dela ciá se concentra nel barriu de Sidi Ghanem Al Massar, ondi á grandis fábricas, talleris, almacenis i salas d’esposición. Ciments Morocco, filial duna importanti empresa italiana de cementu, tien una fábrica en Marrakech.<ref>{{cite web|url=http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|title=Nos usines et centres L'usine de Marrakech|publisher=Ciments du Maroc|language=fr|access-date=18 October 2012|archive-date=1 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201154459/http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|url-status=live}}</ref> Marrakech es unu delos mayoris centrus de comerciu de fauna salvaji del norti d’África, a pesar dela ilegalidá dela mayoría d’esti comerciu.<ref>{{Cite journal|last1=Bergin|first1=Daniel|last2=Nijman|first2=Vincent|date=2014-11-01|title=Open, Unregulated Trade in Wildlife in Morocco's Markets|url=https://www.researchgate.net/publication/267748463|journal=ResearchGate|volume=26|issue=2|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133219/https://www.researchgate.net/publication/267748463|url-status=live}}</ref> Güena parti d’esti comerciu se pue topal ena medina i enas plazas de los alreoris. Las tortugas son especialmenti popularis pala venta comu animalis de compañía, i tamién se puein vel macacus de Berbería i culuebras.<ref>{{Cite journal|last1=Nijman|first1=Vincent|last2=Bergin|first2=Daniel|last3=Lavieren|first3=Els van|date=2015-07-01|title=Barbary macaques exploited as photo-props in Marrakesh's punishment square|url=https://www.researchgate.net/publication/280111452|journal=ResearchGate|volume=Jul-Sep|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133214/https://www.researchgate.net/publication/280111452|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Nijman, V. and Bergin, D.|date=2017|title=Trade in spur-Thighed tortoises Testudo graeca in Morocco: Volumes, value and variation between markets|url=https://www.researchgate.net/publication/318456632|journal=Amphibia-Reptilia|volume=38|issue=3|pages=275–287|doi=10.1163/15685381-00003109|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093404/https://www.researchgate.net/publication/318456632_Trade_in_spur-Thighed_tortoises_Testudo_graeca_in_Morocco_Volumes_value_and_variation_between_markets|url-status=live}}</ref> La mayoría destus animalis sufrin condicionis deficientis de bienestar animal nestus puestus.<ref>{{Cite journal|last=Bergin, D. and Nijman, V.|title=An Assessment of Welfare Conditions in Wildlife Markets across Morocco|url=https://www.researchgate.net/publication/327002300|journal=Journal of Applied Animal Welfare Science|year=2019|volume=22|issue=3|pages=279–288|doi=10.1080/10888705.2018.1492408|pmid=30102072|s2cid=51967901|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093405/https://www.researchgate.net/publication/327002300_An_Assessment_of_Welfare_Conditions_in_Wildlife_Markets_across_Morocco|url-status=live}}</ref> == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref|2}} == Atijus esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). 5ony60wykhjf0woezbaq0t0ia9bumch 144276 144275 2026-09-20T10:56:55Z Olarcos 82 144276 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Lenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; ,n'[[Luenga española|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Etimología == El significau esatu del nombri es discutíu.{{sfn|Shillington|2005|p=948}} Un possibli origen del nombri Marrakech está enas palabras [[Lenguas bereberis|bereberis]] (amazigh) ''amur n akuc'', que significan «Tierra de Dios».{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} Sigún la estoriaora Susan Searight, nostanti, el nombri dela ciá fue documentau por primera ves nun manuscritu del sigru XI ena biblioteca [[Qarawiyyin]] de [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi el su significau aparecía comu «país delos ijus de Kush».{{sfn|Searight|1999|p=378}} La palabra ''mur''{{Sfn|Egginton|Pitz|2010|p=11}} se gasta ogañu en bereber principalmenti ena forma femenina ''tamurt''. La mesma palabra «mur» apareci en [[Mauretania]], el reinu norteafricanu dela Antigüedá, anque la relación sigui siendu discutía, pos esti nombri possiblimenti procedi de μαύρος ''mauros'', la palabra del [[griegu antiguu]] pa «oscuru».{{sfn|Shillington|2005|p=948}} La grafía habitual n’[[Idioma inglés|inglés]] es «Marrakesh»,{{sfn|de Cenival|1991|p=588}}{{sfn|Cornell|1998|p=15}} anque «Marrakech» (la grafía [[Idioma francés|francesa]]) tamién se gasta ampliamenti.{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} El nombri s’escribi ''Mṛṛakc'' nel [[alfabetu latinu bereber]], ''Marraquexe'' en [[Idioma portugués|portugués]] i ''Marrakech'' n’español.<ref>{{Cite web|last1=RAE|last2=RAE|title=Marrakech {{!}} Diccionario panhispánico de dudas|url=https://www.rae.es/dpd/Marrakech|access-date=2020-09-07|website=«Diccionario panhispánico de dudas»|language=es|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093401/https://www.rae.es/dpd/Marrakech|url-status=live}}</ref> Una pronunciación típica nel [[árabi marroquín]] es ''Marrākš'' ({{IPA|/mərˈraːkʃ/}}), col [[Acentu (lingüística)|acentu]] ena segunda sílaba.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=16DfjwEACAAJ&q=georgetown+moroccan+arabic |title=The Georgetown Dictionary of Moroccan Arabic: Arabic-English, English-Arabic |publisher=Georgetown University Press |year=2018 |isbn=978-1-62616-331-7 |editor-last=Maamouri |editor-first=Mohamed |pages=584 (see xxv-xxvi for discussion of vowels) |language=en}}</ref> Dendi la Edá Media ata alreol del prencepiu del sigru XX, tol país de Marruecu era conocíu comu el «Reinu de Marrakech», pos la ciá que servía de capital [[Estoria de Marruecu|estórica]] del reinu era a menu Marrakech.{{sfn|de Cenival|1991|p=593}}{{sfn|Gottreich|2007|p=10}} El nombri de Marruecu sigui siendu «Marrakech» entavía ogañu en [[Idioma persa|persa]] i [[urdu]], assina comu en muchas otras lenguas del sul d’Asia. Varius nombris uropeus de Marruecu (Marruecos, Marrocos, Maroc, Marokko, etc.) derivan diretamenti del nombri ''Murrākuš''. Al revés, la propia ciá era llamá antiguamenti simplimenti ''Marocco City'' (o formas semelhantis) polos viajerus estranjerus. Los nombris dela ciá i del país se diferenciarun endispués de que el [[Tratáu de Fez]] dividiera Marruecu nun [[Protectorau francés en Marruecu|protectorau francés]] i un [[Protectorau español en Marruecu|protectorau español]], i l’antiguu usu intercambiabli siguió estendíu ata alreol del interregnu de [[Mohammed Ben Aarafa]] (1953–1955).<ref name="IbpUSA2006">{{cite book |title=Morocco Country Study Guide|url=https://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|access-date=29 June 2013|date=1 April 2006|publisher=International Business Publications|isbn=978-0-7397-1514-7|page=23|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185538/http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|url-status=live}}</ref> Esti últimu episodiu puso en marcha el retornu del país ala independencia, quandu Marruecu se convirtió oficialmenti en {{lang|ar|المملكة المغربية}} (''al-Mamlaka al-Maḡribiyya'', «el Reinu del Magreb»), i el su nombri dexó de referil-si ala ciá de Marrakech. Marrakech es conocía por varius sobrenombris, entri ellus la «Ciá Roja» ({{Langx|ar|المدينة الحمراء|translit=al-Madīnat al-Ḥamrāʾ|links=no}}), la «Ciá Ocri» i «la Ija del Desiertu», i tien síu el centru d’analogías poéticas, comu una que compara la ciá con «un tambol que lati una identidá [[África|africana]] ena complexa alma de Marruecu».{{sfn|Rogerson|Lavington|2004|p=xi}} == Estoria == ===Fundación i Edá média === [[Archivu:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|thumb|Dinar almorávidi d'oru mentris el reinu de[[Ali ibn Yusuf]]|left]] Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu. [[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Estituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == [[Archivu:Pavillon Menaragärten.jpg|thumb|N'inviernu, las montañas del Atlas están cubiertas de nievi i yelu, i son visiblis dendi la ciá en dias clarus.]] Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': [[Archivu:Bahia Palace large court.jpg|thumb|Pátiu del Palacio Bahia]] Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Economía == [[Archivu:SOFITEL HOTEL MARRAKECH MOROCCO APRIL 2013 (8709735037).jpg|thumb|right|Hotel Sofitel, abril de 2013]] [[Archivu:Marrakech Place des Ferblantiers (54241742497).jpg|thumb|right|Erbolarius ena plaza delos Caldererus]] Marrakech es un componenti vital dela economía i la coltura de Marruecu.<ref name="BP0906">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-150780063|title=World Travel: Africa's beating heart; Marrakech, no longer a hippy paradise, is still a vital centre of economy and culture in Morocco.|publisher=[[The Birmingham Post]] |url-access=|date=2 September 2006|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Las mejoras delas carreteras dendi Marrakech a Casablanca, Agadir i l’aeropuertu local tienin provocau un aumentu espetacular del turismu ena ciá, que ogañu atrai a más de dos millonis de turistis ca añu. Por causa dela importancia del turismu ena economía de Marruecu, el [[Mohammed VI|rei Mohammed VI]] se comprometió en 2012 a doblal el númiru de turistis i atrail 20&nbsp;millonis al añu a Marruecu pal 2020.<ref name="T12">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|author=Duncan, Fiona|title=The best Marrakesh hotels|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=18 October 2012|archive-date=1 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001000310/http://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|url-status=live}}</ref> La ciá es popular entri los francesis, i muchas celebridais francesas tienin comprau propiedais ena ciá, entri ellas figuras dela moda comu [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves St Laurent]] i [[Jean-Paul Gaultier]].<ref name="AB0305"/> Enos añus 1990 vivían mui pocu estranjerus ena ciá, i los desenvolvimientos inmobiliarius tienin aumentau espetacularmenti enos últimus 15 añus; pal 2005, más de 3.000 estranjerus tenían comprau propiedais ena ciá, atraíus pola su coltura i polos precius relativamenti baratus delas viviendas.<ref name="AB0305">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-130570413|title=Marrakech is the new Costa del Sol: for a host of Western celebrities, Marrakech in Morocco has become the place to be seen at and increasingly, to live in. Where celebrities go, the lesser folk are bound to follow. The result is that Morocco's economy and its culture is changing—but for the better or for the worse?|publisher=[[African Business]] |url-access=|date=1 March 2005|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Tien síu citá ena revista semanal francesa ''[[Le Point]]'' comu la segunda [[St Tropez]]: "No longer simply a destination for a scattering of adventurous elites, bohemians or backpackers seeking Arabian Nights fantasies, Marrakech is becoming a desirable stopover for the European jet set."<ref name="AB0305"/> Nostanti, a pesar del augi del turismu, la mayoría delos abitantis dela ciá sigui siendu pobri i, {{As of|2010|lc=y}}, unus 20.000 fogaris entavía no tienin accesu al agua ni ala eletricidá.<ref name="JA">{{cite magazine|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|title=Fatima Zahra Mansouri, première dame de Marrakech|magazine=[[Jeune Afrique]]|date=25 January 2010|access-date=28 October 2012|language=fr|archive-date=14 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214051421/http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|url-status=live}}</ref> Muchas empresas dela ciá s’enfrentan a enormis problemas de déua.<ref name="JA"/> Endispués dela [[Gran Recesión]] i la [[crisi financiera de 2008]], en 2011 las inversionis nel sector inmobiliariu avanzarun sustancialmenti tantu nel alojamientu turísticu comu ena vivienda social. Los principalis desenvolvimientos se concentrarun en instalacionis palos turistis, incluyendu otelis i centrus d’ociu comu campus de golf i balnearius, con inversionis de 10,9&nbsp;mil millonis de dirhams (1,28&nbsp;mil millonis de US$) en 2011.<ref>{{cite web|url=http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|title=La reprise de la croissance du secteur immobilier à Marrakech|date=28 February 2012|language=fr|access-date=17 October 2012|publisher=Regiepresse.co|archive-url=https://web.archive.org/web/20120911052443/http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|archive-date=11 September 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|title=Marrakech, Morocco Sees Hotel Boom|date=19 July 2012|access-date=17 October 2012|work=Huffington Post|archive-date=28 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131228113841/http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|url-status=live}}</ref> La infraestructura hotelera tien esperimentau un rápidu crecimientu enos últimus añus. Solu en 2012 estaba previstu qu’abrieran 19 nuevus otelis, un augi del desenvolvimiento comparau a menu con [[Dubái]].<ref name="T12"/> [[Royal Ranches Marrakech]], unu delos projetus más importantis de [[Gulf Finance House]] en Marruecu, es un complexu turísticu de {{Convert|380|ha}} en desenvolvimiento enos arrabalis i unu delos primerus complejus ecuestres de cincu estrellas del mundu.<ref name="MR1008">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525140007/http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Royal Ranches Marrakech' closes land sale with Equine Management Services|work=[[Mena Report]] |date=2 October 2008|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> Se espera qu’el complexu contribúa de manera significante ala economía local i nacional, creandu muchus puestus de trabaju i atrayendu milis de visitantis ca añu; n’abril de 2012 estaba completau alreol dun 45&nbsp;%.<ref name="MR0410">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525092337/http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Bahrain : Royal Ranches Marrakech inks MoU with BMCE|work=[[Mena Report]]|date=13 April 2012|via=HighBeam Research|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> La Avenue Mohammed VI, dantis llamá Avenue de France, es una delas principalis vías dela ciá. Tien experimentau un rápidu desenvolvimiento de complejus residencialis i numerosus otelis de luxu. Ena Avenue Mohammed VI está la que s’afirma que es la discoteca más grandi d’África:{{sfn|Humphrys|2010|p=9}} [[Pacha Marrakech]], un local de moda que pon música [[house music|house]] i [[electro house]].<ref name="Misc. 2008">{{cite book|author=Misc.|title=Cool Restaurants Top of the World|url=https://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|access-date=8 October 2012|date=1 June 2008|publisher=teNeues|isbn=978-3-8327-9233-6|page=274|archive-date=25 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525222840/http://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|url-status=live}}</ref> Tien amás dos grandis complejus de cine, Le Colisée à Gueliz i Cinéma Rif, i una nueva çona comercial, Al Mazar.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=XnPJ8_eOp4QC&pg=PA146 |title=Time Out Marrakech: Essaouira and the High Atlas |publisher=Time Out Guides |year=2007 |isbn=978-1-84670-019-4 |pages=146 |language=en}}</ref> [[Archivu:Menara Mall.JPG|thumb|[[Menara Mall]], abiertu en 2015]] El comerciu i la artesanía son estremadamenti importantis pala economía local impulsá pol turismu. Á 18 ''souks'' en Marrakech, qu’empléan a más de 40.000 pressonas ena alfarería, el trabaju del cobri, el cueru i otras artesanías. Los ''souks'' tienin una enorme variedá d’artículus, dendi sandalias de plásticu ata pañuelus d’estilu palestinu importaus dela India o China. Las boutiques localis son mui hábilis haziendu ropa d’estilu ocidental con materialis marroquinis.<ref name="AB0305"/> El ''[[Birmingham Post]]'' comenta: "The ''souk'' offers an incredible shopping experience with a myriad of narrow winding streets that lead through a series of smaller markets clustered by trade. Through the squawking chaos of the poultry market, the gory fascination of the open-air butchers' shops and the uncountable number of small and specialist traders, just wandering around the streets can pass an entire day."<ref name="BP0906"/> Marrakech tien varius supermercaus, entri ellus [[Marjane Acima]], [[Asswak Salam]] i [[Carrefour]], i tres grandis centrus comercialis: Al Mazar Mall, Plaza Marrakech i Marjane Square; una sucursal de Carrefour abrió en Al Mazar Mall en 2010.{{sfn|Humphrys|2010|p=161}}<ref name="Group">{{cite book|title=The Report: Morocco 2011|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|access-date=9 October 2012|publisher=Oxford Business Group|isbn=978-1-907065-30-9|page=100|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185529/http://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|url-status=live}}</ref> La produción industrial dela ciá se concentra nel barriu de Sidi Ghanem Al Massar, ondi á grandis fábricas, talleris, almacenis i salas d’esposición. Ciments Morocco, filial duna importanti empresa italiana de cementu, tien una fábrica en Marrakech.<ref>{{cite web|url=http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|title=Nos usines et centres L'usine de Marrakech|publisher=Ciments du Maroc|language=fr|access-date=18 October 2012|archive-date=1 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201154459/http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|url-status=live}}</ref> Marrakech es unu delos mayoris centrus de comerciu de fauna salvaji del norti d’África, a pesar dela ilegalidá dela mayoría d’esti comerciu.<ref>{{Cite journal|last1=Bergin|first1=Daniel|last2=Nijman|first2=Vincent|date=2014-11-01|title=Open, Unregulated Trade in Wildlife in Morocco's Markets|url=https://www.researchgate.net/publication/267748463|journal=ResearchGate|volume=26|issue=2|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133219/https://www.researchgate.net/publication/267748463|url-status=live}}</ref> Güena parti d’esti comerciu se pue topal ena medina i enas plazas de los alreoris. Las tortugas son especialmenti popularis pala venta comu animalis de compañía, i tamién se puein vel macacus de Berbería i culuebras.<ref>{{Cite journal|last1=Nijman|first1=Vincent|last2=Bergin|first2=Daniel|last3=Lavieren|first3=Els van|date=2015-07-01|title=Barbary macaques exploited as photo-props in Marrakesh's punishment square|url=https://www.researchgate.net/publication/280111452|journal=ResearchGate|volume=Jul-Sep|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133214/https://www.researchgate.net/publication/280111452|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Nijman, V. and Bergin, D.|date=2017|title=Trade in spur-Thighed tortoises Testudo graeca in Morocco: Volumes, value and variation between markets|url=https://www.researchgate.net/publication/318456632|journal=Amphibia-Reptilia|volume=38|issue=3|pages=275–287|doi=10.1163/15685381-00003109|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093404/https://www.researchgate.net/publication/318456632_Trade_in_spur-Thighed_tortoises_Testudo_graeca_in_Morocco_Volumes_value_and_variation_between_markets|url-status=live}}</ref> La mayoría destus animalis sufrin condicionis deficientis de bienestar animal nestus puestus.<ref>{{Cite journal|last=Bergin, D. and Nijman, V.|title=An Assessment of Welfare Conditions in Wildlife Markets across Morocco|url=https://www.researchgate.net/publication/327002300|journal=Journal of Applied Animal Welfare Science|year=2019|volume=22|issue=3|pages=279–288|doi=10.1080/10888705.2018.1492408|pmid=30102072|s2cid=51967901|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093405/https://www.researchgate.net/publication/327002300_An_Assessment_of_Welfare_Conditions_in_Wildlife_Markets_across_Morocco|url-status=live}}</ref> == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref|2}} == Atijus esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). 5l12y0iaw7laue9jo8nh25ysx80zybj 144277 144276 2026-09-20T10:57:23Z Olarcos 82 144277 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Lenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; n'[[Luenga española|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Etimología == El significau esatu del nombri es discutíu.{{sfn|Shillington|2005|p=948}} Un possibli origen del nombri Marrakech está enas palabras [[Lenguas bereberis|bereberis]] (amazigh) ''amur n akuc'', que significan «Tierra de Dios».{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} Sigún la estoriaora Susan Searight, nostanti, el nombri dela ciá fue documentau por primera ves nun manuscritu del sigru XI ena biblioteca [[Qarawiyyin]] de [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi el su significau aparecía comu «país delos ijus de Kush».{{sfn|Searight|1999|p=378}} La palabra ''mur''{{Sfn|Egginton|Pitz|2010|p=11}} se gasta ogañu en bereber principalmenti ena forma femenina ''tamurt''. La mesma palabra «mur» apareci en [[Mauretania]], el reinu norteafricanu dela Antigüedá, anque la relación sigui siendu discutía, pos esti nombri possiblimenti procedi de μαύρος ''mauros'', la palabra del [[griegu antiguu]] pa «oscuru».{{sfn|Shillington|2005|p=948}} La grafía habitual n’[[Idioma inglés|inglés]] es «Marrakesh»,{{sfn|de Cenival|1991|p=588}}{{sfn|Cornell|1998|p=15}} anque «Marrakech» (la grafía [[Idioma francés|francesa]]) tamién se gasta ampliamenti.{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} El nombri s’escribi ''Mṛṛakc'' nel [[alfabetu latinu bereber]], ''Marraquexe'' en [[Idioma portugués|portugués]] i ''Marrakech'' n’español.<ref>{{Cite web|last1=RAE|last2=RAE|title=Marrakech {{!}} Diccionario panhispánico de dudas|url=https://www.rae.es/dpd/Marrakech|access-date=2020-09-07|website=«Diccionario panhispánico de dudas»|language=es|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093401/https://www.rae.es/dpd/Marrakech|url-status=live}}</ref> Una pronunciación típica nel [[árabi marroquín]] es ''Marrākš'' ({{IPA|/mərˈraːkʃ/}}), col [[Acentu (lingüística)|acentu]] ena segunda sílaba.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=16DfjwEACAAJ&q=georgetown+moroccan+arabic |title=The Georgetown Dictionary of Moroccan Arabic: Arabic-English, English-Arabic |publisher=Georgetown University Press |year=2018 |isbn=978-1-62616-331-7 |editor-last=Maamouri |editor-first=Mohamed |pages=584 (see xxv-xxvi for discussion of vowels) |language=en}}</ref> Dendi la Edá Media ata alreol del prencepiu del sigru XX, tol país de Marruecu era conocíu comu el «Reinu de Marrakech», pos la ciá que servía de capital [[Estoria de Marruecu|estórica]] del reinu era a menu Marrakech.{{sfn|de Cenival|1991|p=593}}{{sfn|Gottreich|2007|p=10}} El nombri de Marruecu sigui siendu «Marrakech» entavía ogañu en [[Idioma persa|persa]] i [[urdu]], assina comu en muchas otras lenguas del sul d’Asia. Varius nombris uropeus de Marruecu (Marruecos, Marrocos, Maroc, Marokko, etc.) derivan diretamenti del nombri ''Murrākuš''. Al revés, la propia ciá era llamá antiguamenti simplimenti ''Marocco City'' (o formas semelhantis) polos viajerus estranjerus. Los nombris dela ciá i del país se diferenciarun endispués de que el [[Tratáu de Fez]] dividiera Marruecu nun [[Protectorau francés en Marruecu|protectorau francés]] i un [[Protectorau español en Marruecu|protectorau español]], i l’antiguu usu intercambiabli siguió estendíu ata alreol del interregnu de [[Mohammed Ben Aarafa]] (1953–1955).<ref name="IbpUSA2006">{{cite book |title=Morocco Country Study Guide|url=https://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|access-date=29 June 2013|date=1 April 2006|publisher=International Business Publications|isbn=978-0-7397-1514-7|page=23|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185538/http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|url-status=live}}</ref> Esti últimu episodiu puso en marcha el retornu del país ala independencia, quandu Marruecu se convirtió oficialmenti en {{lang|ar|المملكة المغربية}} (''al-Mamlaka al-Maḡribiyya'', «el Reinu del Magreb»), i el su nombri dexó de referil-si ala ciá de Marrakech. Marrakech es conocía por varius sobrenombris, entri ellus la «Ciá Roja» ({{Langx|ar|المدينة الحمراء|translit=al-Madīnat al-Ḥamrāʾ|links=no}}), la «Ciá Ocri» i «la Ija del Desiertu», i tien síu el centru d’analogías poéticas, comu una que compara la ciá con «un tambol que lati una identidá [[África|africana]] ena complexa alma de Marruecu».{{sfn|Rogerson|Lavington|2004|p=xi}} == Estoria == ===Fundación i Edá média === [[Archivu:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|thumb|Dinar almorávidi d'oru mentris el reinu de[[Ali ibn Yusuf]]|left]] Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu. [[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Estituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == [[Archivu:Pavillon Menaragärten.jpg|thumb|N'inviernu, las montañas del Atlas están cubiertas de nievi i yelu, i son visiblis dendi la ciá en dias clarus.]] Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': [[Archivu:Bahia Palace large court.jpg|thumb|Pátiu del Palacio Bahia]] Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Economía == [[Archivu:SOFITEL HOTEL MARRAKECH MOROCCO APRIL 2013 (8709735037).jpg|thumb|right|Hotel Sofitel, abril de 2013]] [[Archivu:Marrakech Place des Ferblantiers (54241742497).jpg|thumb|right|Erbolarius ena plaza delos Caldererus]] Marrakech es un componenti vital dela economía i la coltura de Marruecu.<ref name="BP0906">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-150780063|title=World Travel: Africa's beating heart; Marrakech, no longer a hippy paradise, is still a vital centre of economy and culture in Morocco.|publisher=[[The Birmingham Post]] |url-access=|date=2 September 2006|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Las mejoras delas carreteras dendi Marrakech a Casablanca, Agadir i l’aeropuertu local tienin provocau un aumentu espetacular del turismu ena ciá, que ogañu atrai a más de dos millonis de turistis ca añu. Por causa dela importancia del turismu ena economía de Marruecu, el [[Mohammed VI|rei Mohammed VI]] se comprometió en 2012 a doblal el númiru de turistis i atrail 20&nbsp;millonis al añu a Marruecu pal 2020.<ref name="T12">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|author=Duncan, Fiona|title=The best Marrakesh hotels|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=18 October 2012|archive-date=1 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001000310/http://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|url-status=live}}</ref> La ciá es popular entri los francesis, i muchas celebridais francesas tienin comprau propiedais ena ciá, entri ellas figuras dela moda comu [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves St Laurent]] i [[Jean-Paul Gaultier]].<ref name="AB0305"/> Enos añus 1990 vivían mui pocu estranjerus ena ciá, i los desenvolvimientos inmobiliarius tienin aumentau espetacularmenti enos últimus 15 añus; pal 2005, más de 3.000 estranjerus tenían comprau propiedais ena ciá, atraíus pola su coltura i polos precius relativamenti baratus delas viviendas.<ref name="AB0305">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-130570413|title=Marrakech is the new Costa del Sol: for a host of Western celebrities, Marrakech in Morocco has become the place to be seen at and increasingly, to live in. Where celebrities go, the lesser folk are bound to follow. The result is that Morocco's economy and its culture is changing—but for the better or for the worse?|publisher=[[African Business]] |url-access=|date=1 March 2005|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Tien síu citá ena revista semanal francesa ''[[Le Point]]'' comu la segunda [[St Tropez]]: "No longer simply a destination for a scattering of adventurous elites, bohemians or backpackers seeking Arabian Nights fantasies, Marrakech is becoming a desirable stopover for the European jet set."<ref name="AB0305"/> Nostanti, a pesar del augi del turismu, la mayoría delos abitantis dela ciá sigui siendu pobri i, {{As of|2010|lc=y}}, unus 20.000 fogaris entavía no tienin accesu al agua ni ala eletricidá.<ref name="JA">{{cite magazine|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|title=Fatima Zahra Mansouri, première dame de Marrakech|magazine=[[Jeune Afrique]]|date=25 January 2010|access-date=28 October 2012|language=fr|archive-date=14 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214051421/http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|url-status=live}}</ref> Muchas empresas dela ciá s’enfrentan a enormis problemas de déua.<ref name="JA"/> Endispués dela [[Gran Recesión]] i la [[crisi financiera de 2008]], en 2011 las inversionis nel sector inmobiliariu avanzarun sustancialmenti tantu nel alojamientu turísticu comu ena vivienda social. Los principalis desenvolvimientos se concentrarun en instalacionis palos turistis, incluyendu otelis i centrus d’ociu comu campus de golf i balnearius, con inversionis de 10,9&nbsp;mil millonis de dirhams (1,28&nbsp;mil millonis de US$) en 2011.<ref>{{cite web|url=http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|title=La reprise de la croissance du secteur immobilier à Marrakech|date=28 February 2012|language=fr|access-date=17 October 2012|publisher=Regiepresse.co|archive-url=https://web.archive.org/web/20120911052443/http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|archive-date=11 September 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|title=Marrakech, Morocco Sees Hotel Boom|date=19 July 2012|access-date=17 October 2012|work=Huffington Post|archive-date=28 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131228113841/http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|url-status=live}}</ref> La infraestructura hotelera tien esperimentau un rápidu crecimientu enos últimus añus. Solu en 2012 estaba previstu qu’abrieran 19 nuevus otelis, un augi del desenvolvimiento comparau a menu con [[Dubái]].<ref name="T12"/> [[Royal Ranches Marrakech]], unu delos projetus más importantis de [[Gulf Finance House]] en Marruecu, es un complexu turísticu de {{Convert|380|ha}} en desenvolvimiento enos arrabalis i unu delos primerus complejus ecuestres de cincu estrellas del mundu.<ref name="MR1008">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525140007/http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Royal Ranches Marrakech' closes land sale with Equine Management Services|work=[[Mena Report]] |date=2 October 2008|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> Se espera qu’el complexu contribúa de manera significante ala economía local i nacional, creandu muchus puestus de trabaju i atrayendu milis de visitantis ca añu; n’abril de 2012 estaba completau alreol dun 45&nbsp;%.<ref name="MR0410">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525092337/http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Bahrain : Royal Ranches Marrakech inks MoU with BMCE|work=[[Mena Report]]|date=13 April 2012|via=HighBeam Research|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> La Avenue Mohammed VI, dantis llamá Avenue de France, es una delas principalis vías dela ciá. Tien experimentau un rápidu desenvolvimiento de complejus residencialis i numerosus otelis de luxu. Ena Avenue Mohammed VI está la que s’afirma que es la discoteca más grandi d’África:{{sfn|Humphrys|2010|p=9}} [[Pacha Marrakech]], un local de moda que pon música [[house music|house]] i [[electro house]].<ref name="Misc. 2008">{{cite book|author=Misc.|title=Cool Restaurants Top of the World|url=https://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|access-date=8 October 2012|date=1 June 2008|publisher=teNeues|isbn=978-3-8327-9233-6|page=274|archive-date=25 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525222840/http://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|url-status=live}}</ref> Tien amás dos grandis complejus de cine, Le Colisée à Gueliz i Cinéma Rif, i una nueva çona comercial, Al Mazar.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=XnPJ8_eOp4QC&pg=PA146 |title=Time Out Marrakech: Essaouira and the High Atlas |publisher=Time Out Guides |year=2007 |isbn=978-1-84670-019-4 |pages=146 |language=en}}</ref> [[Archivu:Menara Mall.JPG|thumb|[[Menara Mall]], abiertu en 2015]] El comerciu i la artesanía son estremadamenti importantis pala economía local impulsá pol turismu. Á 18 ''souks'' en Marrakech, qu’empléan a más de 40.000 pressonas ena alfarería, el trabaju del cobri, el cueru i otras artesanías. Los ''souks'' tienin una enorme variedá d’artículus, dendi sandalias de plásticu ata pañuelus d’estilu palestinu importaus dela India o China. Las boutiques localis son mui hábilis haziendu ropa d’estilu ocidental con materialis marroquinis.<ref name="AB0305"/> El ''[[Birmingham Post]]'' comenta: "The ''souk'' offers an incredible shopping experience with a myriad of narrow winding streets that lead through a series of smaller markets clustered by trade. Through the squawking chaos of the poultry market, the gory fascination of the open-air butchers' shops and the uncountable number of small and specialist traders, just wandering around the streets can pass an entire day."<ref name="BP0906"/> Marrakech tien varius supermercaus, entri ellus [[Marjane Acima]], [[Asswak Salam]] i [[Carrefour]], i tres grandis centrus comercialis: Al Mazar Mall, Plaza Marrakech i Marjane Square; una sucursal de Carrefour abrió en Al Mazar Mall en 2010.{{sfn|Humphrys|2010|p=161}}<ref name="Group">{{cite book|title=The Report: Morocco 2011|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|access-date=9 October 2012|publisher=Oxford Business Group|isbn=978-1-907065-30-9|page=100|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185529/http://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|url-status=live}}</ref> La produción industrial dela ciá se concentra nel barriu de Sidi Ghanem Al Massar, ondi á grandis fábricas, talleris, almacenis i salas d’esposición. Ciments Morocco, filial duna importanti empresa italiana de cementu, tien una fábrica en Marrakech.<ref>{{cite web|url=http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|title=Nos usines et centres L'usine de Marrakech|publisher=Ciments du Maroc|language=fr|access-date=18 October 2012|archive-date=1 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201154459/http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|url-status=live}}</ref> Marrakech es unu delos mayoris centrus de comerciu de fauna salvaji del norti d’África, a pesar dela ilegalidá dela mayoría d’esti comerciu.<ref>{{Cite journal|last1=Bergin|first1=Daniel|last2=Nijman|first2=Vincent|date=2014-11-01|title=Open, Unregulated Trade in Wildlife in Morocco's Markets|url=https://www.researchgate.net/publication/267748463|journal=ResearchGate|volume=26|issue=2|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133219/https://www.researchgate.net/publication/267748463|url-status=live}}</ref> Güena parti d’esti comerciu se pue topal ena medina i enas plazas de los alreoris. Las tortugas son especialmenti popularis pala venta comu animalis de compañía, i tamién se puein vel macacus de Berbería i culuebras.<ref>{{Cite journal|last1=Nijman|first1=Vincent|last2=Bergin|first2=Daniel|last3=Lavieren|first3=Els van|date=2015-07-01|title=Barbary macaques exploited as photo-props in Marrakesh's punishment square|url=https://www.researchgate.net/publication/280111452|journal=ResearchGate|volume=Jul-Sep|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133214/https://www.researchgate.net/publication/280111452|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Nijman, V. and Bergin, D.|date=2017|title=Trade in spur-Thighed tortoises Testudo graeca in Morocco: Volumes, value and variation between markets|url=https://www.researchgate.net/publication/318456632|journal=Amphibia-Reptilia|volume=38|issue=3|pages=275–287|doi=10.1163/15685381-00003109|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093404/https://www.researchgate.net/publication/318456632_Trade_in_spur-Thighed_tortoises_Testudo_graeca_in_Morocco_Volumes_value_and_variation_between_markets|url-status=live}}</ref> La mayoría destus animalis sufrin condicionis deficientis de bienestar animal nestus puestus.<ref>{{Cite journal|last=Bergin, D. and Nijman, V.|title=An Assessment of Welfare Conditions in Wildlife Markets across Morocco|url=https://www.researchgate.net/publication/327002300|journal=Journal of Applied Animal Welfare Science|year=2019|volume=22|issue=3|pages=279–288|doi=10.1080/10888705.2018.1492408|pmid=30102072|s2cid=51967901|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093405/https://www.researchgate.net/publication/327002300_An_Assessment_of_Welfare_Conditions_in_Wildlife_Markets_across_Morocco|url-status=live}}</ref> == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref|2}} == Atijus esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). cvuez9ipuo6x10jhaxj3dcpbqty40b7 144278 144277 2026-09-20T10:59:47Z Olarcos 82 144278 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Luenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; n'[[Luenga española|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Etimología == El significau esatu del nombri es discutíu.{{sfn|Shillington|2005|p=948}} Un possibli origen del nombri Marrakech está enas palabras [[Lenguas bereberis|bereberis]] (amazigh) ''amur n akuc'', que significan «Tierra de Dios».{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} Sigún la estoriaora Susan Searight, nostanti, el nombri dela ciá fue documentau por primera ves nun manuscritu del sigru XI ena biblioteca [[Qarawiyyin]] de [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi el su significau aparecía comu «país delos ijus de Kush».{{sfn|Searight|1999|p=378}} La palabra ''mur''{{Sfn|Egginton|Pitz|2010|p=11}} se gasta ogañu en bereber principalmenti ena forma femenina ''tamurt''. La mesma palabra «mur» apareci en [[Mauretania]], el reinu norteafricanu dela Antigüedá, anque la relación sigui siendu discutía, pos esti nombri possiblimenti procedi de μαύρος ''mauros'', la palabra del [[griegu antiguu]] pa «oscuru».{{sfn|Shillington|2005|p=948}} La grafía habitual n’[[Idioma inglés|inglés]] es «Marrakesh»,{{sfn|de Cenival|1991|p=588}}{{sfn|Cornell|1998|p=15}} anque «Marrakech» (la grafía [[Idioma francés|francesa]]) tamién se gasta ampliamenti.{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} El nombri s’escribi ''Mṛṛakc'' nel [[alfabetu latinu bereber]], ''Marraquexe'' en [[Idioma portugués|portugués]] i ''Marrakech'' n’español.<ref>{{Cite web|last1=RAE|last2=RAE|title=Marrakech {{!}} Diccionario panhispánico de dudas|url=https://www.rae.es/dpd/Marrakech|access-date=2020-09-07|website=«Diccionario panhispánico de dudas»|language=es|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093401/https://www.rae.es/dpd/Marrakech|url-status=live}}</ref> Una pronunciación típica nel [[árabi marroquín]] es ''Marrākš'' ({{IPA|/mərˈraːkʃ/}}), col [[Acentu (lingüística)|acentu]] ena segunda sílaba.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=16DfjwEACAAJ&q=georgetown+moroccan+arabic |title=The Georgetown Dictionary of Moroccan Arabic: Arabic-English, English-Arabic |publisher=Georgetown University Press |year=2018 |isbn=978-1-62616-331-7 |editor-last=Maamouri |editor-first=Mohamed |pages=584 (see xxv-xxvi for discussion of vowels) |language=en}}</ref> Dendi la Edá Media ata alreol del prencepiu del sigru XX, tol país de Marruecu era conocíu comu el «Reinu de Marrakech», pos la ciá que servía de capital [[Estoria de Marruecu|estórica]] del reinu era a menu Marrakech.{{sfn|de Cenival|1991|p=593}}{{sfn|Gottreich|2007|p=10}} El nombri de Marruecu sigui siendu «Marrakech» entavía ogañu en [[Idioma persa|persa]] i [[urdu]], assina comu en muchas otras lenguas del sul d’Asia. Varius nombris uropeus de Marruecu (Marruecos, Marrocos, Maroc, Marokko, etc.) derivan diretamenti del nombri ''Murrākuš''. Al revés, la propia ciá era llamá antiguamenti simplimenti ''Marocco City'' (o formas semelhantis) polos viajerus estranjerus. Los nombris dela ciá i del país se diferenciarun endispués de que el [[Tratáu de Fez]] dividiera Marruecu nun [[Protectorau francés en Marruecu|protectorau francés]] i un [[Protectorau español en Marruecu|protectorau español]], i l’antiguu usu intercambiabli siguió estendíu ata alreol del interregnu de [[Mohammed Ben Aarafa]] (1953–1955).<ref name="IbpUSA2006">{{cite book |title=Morocco Country Study Guide|url=https://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|access-date=29 June 2013|date=1 April 2006|publisher=International Business Publications|isbn=978-0-7397-1514-7|page=23|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185538/http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|url-status=live}}</ref> Esti últimu episodiu puso en marcha el retornu del país ala independencia, quandu Marruecu se convirtió oficialmenti en {{lang|ar|المملكة المغربية}} (''al-Mamlaka al-Maḡribiyya'', «el Reinu del Magreb»), i el su nombri dexó de referil-si ala ciá de Marrakech. Marrakech es conocía por varius sobrenombris, entri ellus la «Ciá Roja» ({{Langx|ar|المدينة الحمراء|translit=al-Madīnat al-Ḥamrāʾ|links=no}}), la «Ciá Ocri» i «la Ija del Desiertu», i tien síu el centru d’analogías poéticas, comu una que compara la ciá con «un tambol que lati una identidá [[África|africana]] ena complexa alma de Marruecu».{{sfn|Rogerson|Lavington|2004|p=xi}} == Estoria == ===Fundación i Edá média === [[Archivu:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|thumb|Dinar almorávidi d'oru mentris el reinu de[[Ali ibn Yusuf]]|left]] Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu. [[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Estituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == [[Archivu:Pavillon Menaragärten.jpg|thumb|N'inviernu, las montañas del Atlas están cubiertas de nievi i yelu, i son visiblis dendi la ciá en dias clarus.]] Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': [[Archivu:Bahia Palace large court.jpg|thumb|Pátiu del Palacio Bahia]] Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Economía == [[Archivu:SOFITEL HOTEL MARRAKECH MOROCCO APRIL 2013 (8709735037).jpg|thumb|right|Hotel Sofitel, abril de 2013]] [[Archivu:Marrakech Place des Ferblantiers (54241742497).jpg|thumb|right|Erbolarius ena plaza delos Caldererus]] Marrakech es un componenti vital dela economía i la coltura de Marruecu.<ref name="BP0906">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-150780063|title=World Travel: Africa's beating heart; Marrakech, no longer a hippy paradise, is still a vital centre of economy and culture in Morocco.|publisher=[[The Birmingham Post]] |url-access=|date=2 September 2006|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Las mejoras delas carreteras dendi Marrakech a Casablanca, Agadir i l’aeropuertu local tienin provocau un aumentu espetacular del turismu ena ciá, que ogañu atrai a más de dos millonis de turistis ca añu. Por causa dela importancia del turismu ena economía de Marruecu, el [[Mohammed VI|rei Mohammed VI]] se comprometió en 2012 a doblal el númiru de turistis i atrail 20&nbsp;millonis al añu a Marruecu pal 2020.<ref name="T12">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|author=Duncan, Fiona|title=The best Marrakesh hotels|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=18 October 2012|archive-date=1 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001000310/http://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|url-status=live}}</ref> La ciá es popular entri los francesis, i muchas celebridais francesas tienin comprau propiedais ena ciá, entri ellas figuras dela moda comu [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves St Laurent]] i [[Jean-Paul Gaultier]].<ref name="AB0305"/> Enos añus 1990 vivían mui pocu estranjerus ena ciá, i los desenvolvimientos inmobiliarius tienin aumentau espetacularmenti enos últimus 15 añus; pal 2005, más de 3.000 estranjerus tenían comprau propiedais ena ciá, atraíus pola su coltura i polos precius relativamenti baratus delas viviendas.<ref name="AB0305">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-130570413|title=Marrakech is the new Costa del Sol: for a host of Western celebrities, Marrakech in Morocco has become the place to be seen at and increasingly, to live in. Where celebrities go, the lesser folk are bound to follow. The result is that Morocco's economy and its culture is changing—but for the better or for the worse?|publisher=[[African Business]] |url-access=|date=1 March 2005|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Tien síu citá ena revista semanal francesa ''[[Le Point]]'' comu la segunda [[St Tropez]]: "No longer simply a destination for a scattering of adventurous elites, bohemians or backpackers seeking Arabian Nights fantasies, Marrakech is becoming a desirable stopover for the European jet set."<ref name="AB0305"/> Nostanti, a pesar del augi del turismu, la mayoría delos abitantis dela ciá sigui siendu pobri i, {{As of|2010|lc=y}}, unus 20.000 fogaris entavía no tienin accesu al agua ni ala eletricidá.<ref name="JA">{{cite magazine|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|title=Fatima Zahra Mansouri, première dame de Marrakech|magazine=[[Jeune Afrique]]|date=25 January 2010|access-date=28 October 2012|language=fr|archive-date=14 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214051421/http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|url-status=live}}</ref> Muchas empresas dela ciá s’enfrentan a enormis problemas de déua.<ref name="JA"/> Endispués dela [[Gran Recesión]] i la [[crisi financiera de 2008]], en 2011 las inversionis nel sector inmobiliariu avanzarun sustancialmenti tantu nel alojamientu turísticu comu ena vivienda social. Los principalis desenvolvimientos se concentrarun en instalacionis palos turistis, incluyendu otelis i centrus d’ociu comu campus de golf i balnearius, con inversionis de 10,9&nbsp;mil millonis de dirhams (1,28&nbsp;mil millonis de US$) en 2011.<ref>{{cite web|url=http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|title=La reprise de la croissance du secteur immobilier à Marrakech|date=28 February 2012|language=fr|access-date=17 October 2012|publisher=Regiepresse.co|archive-url=https://web.archive.org/web/20120911052443/http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|archive-date=11 September 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|title=Marrakech, Morocco Sees Hotel Boom|date=19 July 2012|access-date=17 October 2012|work=Huffington Post|archive-date=28 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131228113841/http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|url-status=live}}</ref> La infraestructura hotelera tien esperimentau un rápidu crecimientu enos últimus añus. Solu en 2012 estaba previstu qu’abrieran 19 nuevus otelis, un augi del desenvolvimiento comparau a menu con [[Dubái]].<ref name="T12"/> [[Royal Ranches Marrakech]], unu delos projetus más importantis de [[Gulf Finance House]] en Marruecu, es un complexu turísticu de {{Convert|380|ha}} en desenvolvimiento enos arrabalis i unu delos primerus complejus ecuestres de cincu estrellas del mundu.<ref name="MR1008">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525140007/http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Royal Ranches Marrakech' closes land sale with Equine Management Services|work=[[Mena Report]] |date=2 October 2008|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> Se espera qu’el complexu contribúa de manera significante ala economía local i nacional, creandu muchus puestus de trabaju i atrayendu milis de visitantis ca añu; n’abril de 2012 estaba completau alreol dun 45&nbsp;%.<ref name="MR0410">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525092337/http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Bahrain : Royal Ranches Marrakech inks MoU with BMCE|work=[[Mena Report]]|date=13 April 2012|via=HighBeam Research|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> La Avenue Mohammed VI, dantis llamá Avenue de France, es una delas principalis vías dela ciá. Tien experimentau un rápidu desenvolvimiento de complejus residencialis i numerosus otelis de luxu. Ena Avenue Mohammed VI está la que s’afirma que es la discoteca más grandi d’África:{{sfn|Humphrys|2010|p=9}} [[Pacha Marrakech]], un local de moda que pon música [[house music|house]] i [[electro house]].<ref name="Misc. 2008">{{cite book|author=Misc.|title=Cool Restaurants Top of the World|url=https://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|access-date=8 October 2012|date=1 June 2008|publisher=teNeues|isbn=978-3-8327-9233-6|page=274|archive-date=25 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525222840/http://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|url-status=live}}</ref> Tien amás dos grandis complejus de cine, Le Colisée à Gueliz i Cinéma Rif, i una nueva çona comercial, Al Mazar.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=XnPJ8_eOp4QC&pg=PA146 |title=Time Out Marrakech: Essaouira and the High Atlas |publisher=Time Out Guides |year=2007 |isbn=978-1-84670-019-4 |pages=146 |language=en}}</ref> [[Archivu:Menara Mall.JPG|thumb|[[Menara Mall]], abiertu en 2015]] El comerciu i la artesanía son estremadamenti importantis pala economía local impulsá pol turismu. Á 18 ''souks'' en Marrakech, qu’empléan a más de 40.000 pressonas ena alfarería, el trabaju del cobri, el cueru i otras artesanías. Los ''souks'' tienin una enorme variedá d’artículus, dendi sandalias de plásticu ata pañuelus d’estilu palestinu importaus dela India o China. Las boutiques localis son mui hábilis haziendu ropa d’estilu ocidental con materialis marroquinis.<ref name="AB0305"/> El ''[[Birmingham Post]]'' comenta: "The ''souk'' offers an incredible shopping experience with a myriad of narrow winding streets that lead through a series of smaller markets clustered by trade. Through the squawking chaos of the poultry market, the gory fascination of the open-air butchers' shops and the uncountable number of small and specialist traders, just wandering around the streets can pass an entire day."<ref name="BP0906"/> Marrakech tien varius supermercaus, entri ellus [[Marjane Acima]], [[Asswak Salam]] i [[Carrefour]], i tres grandis centrus comercialis: Al Mazar Mall, Plaza Marrakech i Marjane Square; una sucursal de Carrefour abrió en Al Mazar Mall en 2010.{{sfn|Humphrys|2010|p=161}}<ref name="Group">{{cite book|title=The Report: Morocco 2011|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|access-date=9 October 2012|publisher=Oxford Business Group|isbn=978-1-907065-30-9|page=100|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185529/http://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|url-status=live}}</ref> La produción industrial dela ciá se concentra nel barriu de Sidi Ghanem Al Massar, ondi á grandis fábricas, talleris, almacenis i salas d’esposición. Ciments Morocco, filial duna importanti empresa italiana de cementu, tien una fábrica en Marrakech.<ref>{{cite web|url=http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|title=Nos usines et centres L'usine de Marrakech|publisher=Ciments du Maroc|language=fr|access-date=18 October 2012|archive-date=1 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201154459/http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|url-status=live}}</ref> Marrakech es unu delos mayoris centrus de comerciu de fauna salvaji del norti d’África, a pesar dela ilegalidá dela mayoría d’esti comerciu.<ref>{{Cite journal|last1=Bergin|first1=Daniel|last2=Nijman|first2=Vincent|date=2014-11-01|title=Open, Unregulated Trade in Wildlife in Morocco's Markets|url=https://www.researchgate.net/publication/267748463|journal=ResearchGate|volume=26|issue=2|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133219/https://www.researchgate.net/publication/267748463|url-status=live}}</ref> Güena parti d’esti comerciu se pue topal ena medina i enas plazas de los alreoris. Las tortugas son especialmenti popularis pala venta comu animalis de compañía, i tamién se puein vel macacus de Berbería i culuebras.<ref>{{Cite journal|last1=Nijman|first1=Vincent|last2=Bergin|first2=Daniel|last3=Lavieren|first3=Els van|date=2015-07-01|title=Barbary macaques exploited as photo-props in Marrakesh's punishment square|url=https://www.researchgate.net/publication/280111452|journal=ResearchGate|volume=Jul-Sep|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133214/https://www.researchgate.net/publication/280111452|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Nijman, V. and Bergin, D.|date=2017|title=Trade in spur-Thighed tortoises Testudo graeca in Morocco: Volumes, value and variation between markets|url=https://www.researchgate.net/publication/318456632|journal=Amphibia-Reptilia|volume=38|issue=3|pages=275–287|doi=10.1163/15685381-00003109|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093404/https://www.researchgate.net/publication/318456632_Trade_in_spur-Thighed_tortoises_Testudo_graeca_in_Morocco_Volumes_value_and_variation_between_markets|url-status=live}}</ref> La mayoría destus animalis sufrin condicionis deficientis de bienestar animal nestus puestus.<ref>{{Cite journal|last=Bergin, D. and Nijman, V.|title=An Assessment of Welfare Conditions in Wildlife Markets across Morocco|url=https://www.researchgate.net/publication/327002300|journal=Journal of Applied Animal Welfare Science|year=2019|volume=22|issue=3|pages=279–288|doi=10.1080/10888705.2018.1492408|pmid=30102072|s2cid=51967901|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093405/https://www.researchgate.net/publication/327002300_An_Assessment_of_Welfare_Conditions_in_Wildlife_Markets_across_Morocco|url-status=live}}</ref> == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref|2}} == Atijus esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). fyoe2c783scqeqepjrsp3dgxy71ezcu 144279 144278 2026-09-20T11:00:35Z Olarcos 82 /* Etimología */ 144279 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Luenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; n'[[Luenga española|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Etimología == El significau esatu del nombri es discutíu.{{sfn|Shillington|2005|p=948}} Un possibli origen del nombri Marrakech está enas palabras [[Lenguas bereberis|bereberis]] (amazigh) ''amur n akuc'', que significan «Tierra de Dios».{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} Sigún la estoriaora Susan Searight, nostanti, el nombri dela ciá fue documentau por primera ves nun manuscritu del sigru XI ena biblioteca [[Qarawiyyin]] de [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi el su significau aparecía comu «país delos ijus de Kush».{{sfn|Searight|1999|p=378}} La palabra ''mur''{{Sfn|Egginton|Pitz|2010|p=11}} se gasta ogañu en bereber principalmenti ena forma femenina ''tamurt''. La mesma palabra «mur» apareci en [[Mauretania]], el reinu norteafricanu dela Antigüedá, anque la relación sigui siendu discutía, pos esti nombri possiblimenti procedi de μαύρος ''mauros'', la palabra del [[griegu antiguu]] pa «oscuru».{{sfn|Shillington|2005|p=948}} La grafía habitual n’[[Idioma inglés|inglés]] es «Marrakesh»,{{sfn|de Cenival|1991|p=588}}{{sfn|Cornell|1998|p=15}} anque «Marrakech» (la grafía [[Idioma francés|francesa]]) tamién se gasta ampliamenti.{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} El nombri s’escribi ''Mṛṛakc'' nel [[alfabetu latinu bereber]], ''Marraquexe'' en [[Luenga portuguesa|portugués]] i ''Marrakech'' n’español.<ref>{{Cite web|last1=RAE|last2=RAE|title=Marrakech {{!}} Diccionario panhispánico de dudas|url=https://www.rae.es/dpd/Marrakech|access-date=2020-09-07|website=«Diccionario panhispánico de dudas»|language=es|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093401/https://www.rae.es/dpd/Marrakech|url-status=live}}</ref> Una pronunciación típica nel [[árabi marroquín]] es ''Marrākš'' ({{IPA|/mərˈraːkʃ/}}), col [[Acentu (lingüística)|acentu]] ena segunda sílaba.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=16DfjwEACAAJ&q=georgetown+moroccan+arabic |title=The Georgetown Dictionary of Moroccan Arabic: Arabic-English, English-Arabic |publisher=Georgetown University Press |year=2018 |isbn=978-1-62616-331-7 |editor-last=Maamouri |editor-first=Mohamed |pages=584 (see xxv-xxvi for discussion of vowels) |language=en}}</ref> Dendi la Edá Media ata alreol del prencepiu del sigru XX, tol país de Marruecu era conocíu comu el «Reinu de Marrakech», pos la ciá que servía de capital [[Estoria de Marruecu|estórica]] del reinu era a menu Marrakech.{{sfn|de Cenival|1991|p=593}}{{sfn|Gottreich|2007|p=10}} El nombri de Marruecu sigui siendu «Marrakech» entavía ogañu en [[Idioma persa|persa]] i [[urdu]], assina comu en muchas otras lenguas del sul d’Asia. Varius nombris uropeus de Marruecu (Marruecos, Marrocos, Maroc, Marokko, etc.) derivan diretamenti del nombri ''Murrākuš''. Al revés, la propia ciá era llamá antiguamenti simplimenti ''Marocco City'' (o formas semelhantis) polos viajerus estranjerus. Los nombris dela ciá i del país se diferenciarun endispués de que el [[Tratáu de Fez]] dividiera Marruecu nun [[Protectorau francés en Marruecu|protectorau francés]] i un [[Protectorau español en Marruecu|protectorau español]], i l’antiguu usu intercambiabli siguió estendíu ata alreol del interregnu de [[Mohammed Ben Aarafa]] (1953–1955).<ref name="IbpUSA2006">{{cite book |title=Morocco Country Study Guide|url=https://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|access-date=29 June 2013|date=1 April 2006|publisher=International Business Publications|isbn=978-0-7397-1514-7|page=23|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185538/http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|url-status=live}}</ref> Esti últimu episodiu puso en marcha el retornu del país ala independencia, quandu Marruecu se convirtió oficialmenti en {{lang|ar|المملكة المغربية}} (''al-Mamlaka al-Maḡribiyya'', «el Reinu del Magreb»), i el su nombri dexó de referil-si ala ciá de Marrakech. Marrakech es conocía por varius sobrenombris, entri ellus la «Ciá Roja» ({{Langx|ar|المدينة الحمراء|translit=al-Madīnat al-Ḥamrāʾ|links=no}}), la «Ciá Ocri» i «la Ija del Desiertu», i tien síu el centru d’analogías poéticas, comu una que compara la ciá con «un tambol que lati una identidá [[África|africana]] ena complexa alma de Marruecu».{{sfn|Rogerson|Lavington|2004|p=xi}} == Estoria == ===Fundación i Edá média === [[Archivu:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|thumb|Dinar almorávidi d'oru mentris el reinu de[[Ali ibn Yusuf]]|left]] Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu. [[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Estituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == [[Archivu:Pavillon Menaragärten.jpg|thumb|N'inviernu, las montañas del Atlas están cubiertas de nievi i yelu, i son visiblis dendi la ciá en dias clarus.]] Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {{Ficha de Patrimonio de la Humanidad | Nombre = Medina de Marrakesh | Imagen = Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg | Tamaño = 200 | Pie = Jardín dela Menara. | País = {{bandera2|Marruecos}} | Tipo = '''<span style="color:#F4A460">Coltural</span>''' | Criterios = i, ii, iv,v | ID = 331 | Región = [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] | Año = 1985 | Extensión = | Extensiones = | Peligro = | Coordenadas = no }} * '''Medina''': [[Archivu:Bahia Palace large court.jpg|thumb|Pátiu del Palacio Bahia]] Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Economía == [[Archivu:SOFITEL HOTEL MARRAKECH MOROCCO APRIL 2013 (8709735037).jpg|thumb|right|Hotel Sofitel, abril de 2013]] [[Archivu:Marrakech Place des Ferblantiers (54241742497).jpg|thumb|right|Erbolarius ena plaza delos Caldererus]] Marrakech es un componenti vital dela economía i la coltura de Marruecu.<ref name="BP0906">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-150780063|title=World Travel: Africa's beating heart; Marrakech, no longer a hippy paradise, is still a vital centre of economy and culture in Morocco.|publisher=[[The Birmingham Post]] |url-access=|date=2 September 2006|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Las mejoras delas carreteras dendi Marrakech a Casablanca, Agadir i l’aeropuertu local tienin provocau un aumentu espetacular del turismu ena ciá, que ogañu atrai a más de dos millonis de turistis ca añu. Por causa dela importancia del turismu ena economía de Marruecu, el [[Mohammed VI|rei Mohammed VI]] se comprometió en 2012 a doblal el númiru de turistis i atrail 20&nbsp;millonis al añu a Marruecu pal 2020.<ref name="T12">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|author=Duncan, Fiona|title=The best Marrakesh hotels|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=18 October 2012|archive-date=1 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001000310/http://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|url-status=live}}</ref> La ciá es popular entri los francesis, i muchas celebridais francesas tienin comprau propiedais ena ciá, entri ellas figuras dela moda comu [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves St Laurent]] i [[Jean-Paul Gaultier]].<ref name="AB0305"/> Enos añus 1990 vivían mui pocu estranjerus ena ciá, i los desenvolvimientos inmobiliarius tienin aumentau espetacularmenti enos últimus 15 añus; pal 2005, más de 3.000 estranjerus tenían comprau propiedais ena ciá, atraíus pola su coltura i polos precius relativamenti baratus delas viviendas.<ref name="AB0305">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-130570413|title=Marrakech is the new Costa del Sol: for a host of Western celebrities, Marrakech in Morocco has become the place to be seen at and increasingly, to live in. Where celebrities go, the lesser folk are bound to follow. The result is that Morocco's economy and its culture is changing—but for the better or for the worse?|publisher=[[African Business]] |url-access=|date=1 March 2005|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Tien síu citá ena revista semanal francesa ''[[Le Point]]'' comu la segunda [[St Tropez]]: "No longer simply a destination for a scattering of adventurous elites, bohemians or backpackers seeking Arabian Nights fantasies, Marrakech is becoming a desirable stopover for the European jet set."<ref name="AB0305"/> Nostanti, a pesar del augi del turismu, la mayoría delos abitantis dela ciá sigui siendu pobri i, {{As of|2010|lc=y}}, unus 20.000 fogaris entavía no tienin accesu al agua ni ala eletricidá.<ref name="JA">{{cite magazine|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|title=Fatima Zahra Mansouri, première dame de Marrakech|magazine=[[Jeune Afrique]]|date=25 January 2010|access-date=28 October 2012|language=fr|archive-date=14 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214051421/http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|url-status=live}}</ref> Muchas empresas dela ciá s’enfrentan a enormis problemas de déua.<ref name="JA"/> Endispués dela [[Gran Recesión]] i la [[crisi financiera de 2008]], en 2011 las inversionis nel sector inmobiliariu avanzarun sustancialmenti tantu nel alojamientu turísticu comu ena vivienda social. Los principalis desenvolvimientos se concentrarun en instalacionis palos turistis, incluyendu otelis i centrus d’ociu comu campus de golf i balnearius, con inversionis de 10,9&nbsp;mil millonis de dirhams (1,28&nbsp;mil millonis de US$) en 2011.<ref>{{cite web|url=http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|title=La reprise de la croissance du secteur immobilier à Marrakech|date=28 February 2012|language=fr|access-date=17 October 2012|publisher=Regiepresse.co|archive-url=https://web.archive.org/web/20120911052443/http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|archive-date=11 September 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|title=Marrakech, Morocco Sees Hotel Boom|date=19 July 2012|access-date=17 October 2012|work=Huffington Post|archive-date=28 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131228113841/http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|url-status=live}}</ref> La infraestructura hotelera tien esperimentau un rápidu crecimientu enos últimus añus. Solu en 2012 estaba previstu qu’abrieran 19 nuevus otelis, un augi del desenvolvimiento comparau a menu con [[Dubái]].<ref name="T12"/> [[Royal Ranches Marrakech]], unu delos projetus más importantis de [[Gulf Finance House]] en Marruecu, es un complexu turísticu de {{Convert|380|ha}} en desenvolvimiento enos arrabalis i unu delos primerus complejus ecuestres de cincu estrellas del mundu.<ref name="MR1008">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525140007/http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Royal Ranches Marrakech' closes land sale with Equine Management Services|work=[[Mena Report]] |date=2 October 2008|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> Se espera qu’el complexu contribúa de manera significante ala economía local i nacional, creandu muchus puestus de trabaju i atrayendu milis de visitantis ca añu; n’abril de 2012 estaba completau alreol dun 45&nbsp;%.<ref name="MR0410">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525092337/http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Bahrain : Royal Ranches Marrakech inks MoU with BMCE|work=[[Mena Report]]|date=13 April 2012|via=HighBeam Research|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> La Avenue Mohammed VI, dantis llamá Avenue de France, es una delas principalis vías dela ciá. Tien experimentau un rápidu desenvolvimiento de complejus residencialis i numerosus otelis de luxu. Ena Avenue Mohammed VI está la que s’afirma que es la discoteca más grandi d’África:{{sfn|Humphrys|2010|p=9}} [[Pacha Marrakech]], un local de moda que pon música [[house music|house]] i [[electro house]].<ref name="Misc. 2008">{{cite book|author=Misc.|title=Cool Restaurants Top of the World|url=https://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|access-date=8 October 2012|date=1 June 2008|publisher=teNeues|isbn=978-3-8327-9233-6|page=274|archive-date=25 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525222840/http://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|url-status=live}}</ref> Tien amás dos grandis complejus de cine, Le Colisée à Gueliz i Cinéma Rif, i una nueva çona comercial, Al Mazar.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=XnPJ8_eOp4QC&pg=PA146 |title=Time Out Marrakech: Essaouira and the High Atlas |publisher=Time Out Guides |year=2007 |isbn=978-1-84670-019-4 |pages=146 |language=en}}</ref> [[Archivu:Menara Mall.JPG|thumb|[[Menara Mall]], abiertu en 2015]] El comerciu i la artesanía son estremadamenti importantis pala economía local impulsá pol turismu. Á 18 ''souks'' en Marrakech, qu’empléan a más de 40.000 pressonas ena alfarería, el trabaju del cobri, el cueru i otras artesanías. Los ''souks'' tienin una enorme variedá d’artículus, dendi sandalias de plásticu ata pañuelus d’estilu palestinu importaus dela India o China. Las boutiques localis son mui hábilis haziendu ropa d’estilu ocidental con materialis marroquinis.<ref name="AB0305"/> El ''[[Birmingham Post]]'' comenta: "The ''souk'' offers an incredible shopping experience with a myriad of narrow winding streets that lead through a series of smaller markets clustered by trade. Through the squawking chaos of the poultry market, the gory fascination of the open-air butchers' shops and the uncountable number of small and specialist traders, just wandering around the streets can pass an entire day."<ref name="BP0906"/> Marrakech tien varius supermercaus, entri ellus [[Marjane Acima]], [[Asswak Salam]] i [[Carrefour]], i tres grandis centrus comercialis: Al Mazar Mall, Plaza Marrakech i Marjane Square; una sucursal de Carrefour abrió en Al Mazar Mall en 2010.{{sfn|Humphrys|2010|p=161}}<ref name="Group">{{cite book|title=The Report: Morocco 2011|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|access-date=9 October 2012|publisher=Oxford Business Group|isbn=978-1-907065-30-9|page=100|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185529/http://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|url-status=live}}</ref> La produción industrial dela ciá se concentra nel barriu de Sidi Ghanem Al Massar, ondi á grandis fábricas, talleris, almacenis i salas d’esposición. Ciments Morocco, filial duna importanti empresa italiana de cementu, tien una fábrica en Marrakech.<ref>{{cite web|url=http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|title=Nos usines et centres L'usine de Marrakech|publisher=Ciments du Maroc|language=fr|access-date=18 October 2012|archive-date=1 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201154459/http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|url-status=live}}</ref> Marrakech es unu delos mayoris centrus de comerciu de fauna salvaji del norti d’África, a pesar dela ilegalidá dela mayoría d’esti comerciu.<ref>{{Cite journal|last1=Bergin|first1=Daniel|last2=Nijman|first2=Vincent|date=2014-11-01|title=Open, Unregulated Trade in Wildlife in Morocco's Markets|url=https://www.researchgate.net/publication/267748463|journal=ResearchGate|volume=26|issue=2|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133219/https://www.researchgate.net/publication/267748463|url-status=live}}</ref> Güena parti d’esti comerciu se pue topal ena medina i enas plazas de los alreoris. Las tortugas son especialmenti popularis pala venta comu animalis de compañía, i tamién se puein vel macacus de Berbería i culuebras.<ref>{{Cite journal|last1=Nijman|first1=Vincent|last2=Bergin|first2=Daniel|last3=Lavieren|first3=Els van|date=2015-07-01|title=Barbary macaques exploited as photo-props in Marrakesh's punishment square|url=https://www.researchgate.net/publication/280111452|journal=ResearchGate|volume=Jul-Sep|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133214/https://www.researchgate.net/publication/280111452|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Nijman, V. and Bergin, D.|date=2017|title=Trade in spur-Thighed tortoises Testudo graeca in Morocco: Volumes, value and variation between markets|url=https://www.researchgate.net/publication/318456632|journal=Amphibia-Reptilia|volume=38|issue=3|pages=275–287|doi=10.1163/15685381-00003109|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093404/https://www.researchgate.net/publication/318456632_Trade_in_spur-Thighed_tortoises_Testudo_graeca_in_Morocco_Volumes_value_and_variation_between_markets|url-status=live}}</ref> La mayoría destus animalis sufrin condicionis deficientis de bienestar animal nestus puestus.<ref>{{Cite journal|last=Bergin, D. and Nijman, V.|title=An Assessment of Welfare Conditions in Wildlife Markets across Morocco|url=https://www.researchgate.net/publication/327002300|journal=Journal of Applied Animal Welfare Science|year=2019|volume=22|issue=3|pages=279–288|doi=10.1080/10888705.2018.1492408|pmid=30102072|s2cid=51967901|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093405/https://www.researchgate.net/publication/327002300_An_Assessment_of_Welfare_Conditions_in_Wildlife_Markets_across_Morocco|url-status=live}}</ref> == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref|2}} == Atijus esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). bt0ui72m0r7khe3vhjjh2q9hphfrz1l 144283 144279 2026-09-20T11:27:50Z Olarcos 82 /* Çonas i barrius */ 144283 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Luenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; n'[[Luenga española|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Etimología == El significau esatu del nombri es discutíu.{{sfn|Shillington|2005|p=948}} Un possibli origen del nombri Marrakech está enas palabras [[Lenguas bereberis|bereberis]] (amazigh) ''amur n akuc'', que significan «Tierra de Dios».{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} Sigún la estoriaora Susan Searight, nostanti, el nombri dela ciá fue documentau por primera ves nun manuscritu del sigru XI ena biblioteca [[Qarawiyyin]] de [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi el su significau aparecía comu «país delos ijus de Kush».{{sfn|Searight|1999|p=378}} La palabra ''mur''{{Sfn|Egginton|Pitz|2010|p=11}} se gasta ogañu en bereber principalmenti ena forma femenina ''tamurt''. La mesma palabra «mur» apareci en [[Mauretania]], el reinu norteafricanu dela Antigüedá, anque la relación sigui siendu discutía, pos esti nombri possiblimenti procedi de μαύρος ''mauros'', la palabra del [[griegu antiguu]] pa «oscuru».{{sfn|Shillington|2005|p=948}} La grafía habitual n’[[Idioma inglés|inglés]] es «Marrakesh»,{{sfn|de Cenival|1991|p=588}}{{sfn|Cornell|1998|p=15}} anque «Marrakech» (la grafía [[Idioma francés|francesa]]) tamién se gasta ampliamenti.{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} El nombri s’escribi ''Mṛṛakc'' nel [[alfabetu latinu bereber]], ''Marraquexe'' en [[Luenga portuguesa|portugués]] i ''Marrakech'' n’español.<ref>{{Cite web|last1=RAE|last2=RAE|title=Marrakech {{!}} Diccionario panhispánico de dudas|url=https://www.rae.es/dpd/Marrakech|access-date=2020-09-07|website=«Diccionario panhispánico de dudas»|language=es|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093401/https://www.rae.es/dpd/Marrakech|url-status=live}}</ref> Una pronunciación típica nel [[árabi marroquín]] es ''Marrākš'' ({{IPA|/mərˈraːkʃ/}}), col [[Acentu (lingüística)|acentu]] ena segunda sílaba.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=16DfjwEACAAJ&q=georgetown+moroccan+arabic |title=The Georgetown Dictionary of Moroccan Arabic: Arabic-English, English-Arabic |publisher=Georgetown University Press |year=2018 |isbn=978-1-62616-331-7 |editor-last=Maamouri |editor-first=Mohamed |pages=584 (see xxv-xxvi for discussion of vowels) |language=en}}</ref> Dendi la Edá Media ata alreol del prencepiu del sigru XX, tol país de Marruecu era conocíu comu el «Reinu de Marrakech», pos la ciá que servía de capital [[Estoria de Marruecu|estórica]] del reinu era a menu Marrakech.{{sfn|de Cenival|1991|p=593}}{{sfn|Gottreich|2007|p=10}} El nombri de Marruecu sigui siendu «Marrakech» entavía ogañu en [[Idioma persa|persa]] i [[urdu]], assina comu en muchas otras lenguas del sul d’Asia. Varius nombris uropeus de Marruecu (Marruecos, Marrocos, Maroc, Marokko, etc.) derivan diretamenti del nombri ''Murrākuš''. Al revés, la propia ciá era llamá antiguamenti simplimenti ''Marocco City'' (o formas semelhantis) polos viajerus estranjerus. Los nombris dela ciá i del país se diferenciarun endispués de que el [[Tratáu de Fez]] dividiera Marruecu nun [[Protectorau francés en Marruecu|protectorau francés]] i un [[Protectorau español en Marruecu|protectorau español]], i l’antiguu usu intercambiabli siguió estendíu ata alreol del interregnu de [[Mohammed Ben Aarafa]] (1953–1955).<ref name="IbpUSA2006">{{cite book |title=Morocco Country Study Guide|url=https://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|access-date=29 June 2013|date=1 April 2006|publisher=International Business Publications|isbn=978-0-7397-1514-7|page=23|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185538/http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|url-status=live}}</ref> Esti últimu episodiu puso en marcha el retornu del país ala independencia, quandu Marruecu se convirtió oficialmenti en {{lang|ar|المملكة المغربية}} (''al-Mamlaka al-Maḡribiyya'', «el Reinu del Magreb»), i el su nombri dexó de referil-si ala ciá de Marrakech. Marrakech es conocía por varius sobrenombris, entri ellus la «Ciá Roja» ({{Langx|ar|المدينة الحمراء|translit=al-Madīnat al-Ḥamrāʾ|links=no}}), la «Ciá Ocri» i «la Ija del Desiertu», i tien síu el centru d’analogías poéticas, comu una que compara la ciá con «un tambol que lati una identidá [[África|africana]] ena complexa alma de Marruecu».{{sfn|Rogerson|Lavington|2004|p=xi}} == Estoria == ===Fundación i Edá média === [[Archivu:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|thumb|Dinar almorávidi d'oru mentris el reinu de[[Ali ibn Yusuf]]|left]] Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu. [[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Estituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == [[Archivu:Pavillon Menaragärten.jpg|thumb|N'inviernu, las montañas del Atlas están cubiertas de nievi i yelu, i son visiblis dendi la ciá en dias clarus.]] Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {{Clima| location=Marrakech, Marruecos (1961-1990) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 28.9 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 36.2 |Apr record high C = 39.6 |May record high C = 44.4 |Jun record high C = 45.8 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 38.6 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 28.9 |year record high C = 49.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.9 |Mar high C = 22.3 |Apr high C = 23.7 |May high C = 27.5 |Jun high C = 31.3 |Jul high C = 39.2 |Aug high C = 42.1 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 22.2 |Dec high C = 18.7 |year high C = 26.4 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.8 |Mar mean C = 15.8 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 20.6 |Jun mean C = 23.8 |Jul mean C = 28.3 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 25.3 |Oct mean C = 21.1 |Nov mean C = 16.3 |Dec mean C = 12.6 |year mean C = 19.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 9.4 |Apr low C = 11.0 |May low C = 13.8 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 22.5 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 21.2 |Oct low C = 14.7 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.5 |year low C = 12.8 |Jan record low C = -2.3 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |May record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.4 |Jul record low C = 12.1 |Aug record low C = 12.8 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.0 |Jan precipitation mm = 32.2 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 37.8 |Apr precipitation mm = 38.8 |May precipitation mm = 23.7 |Jun precipitation mm = 4.5 |Jul precipitation mm = 1.2 |Aug precipitation mm = 3.4 |Sep precipitation mm = 5.9 |Oct precipitation mm = 23.9 |Nov precipitation mm = 40.6 |Dec precipitation mm = 31.4 |year precipitation mm = 281.3 |Jan precipitation days = 7.6 |Feb precipitation days = 6.8 |Mar precipitation days = 7.5 |Apr precipitation days = 7.7 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 1.2 |Jul precipitation days = 0.6 |Aug precipitation days = 1.2 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.5 |Nov precipitation days = 6.6 |Dec precipitation days = 6.5 |year precipitation days = 58.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |May humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 220.6 |Feb sun = 209.4 |Mar sun = 247.5 |Apr sun = 254.5 |May sun = 287.2 |Jun sun = 314.5 |Jul sun = 335.2 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 263.6 |Oct sun = 245.3 |Nov sun = 214.1 |Dec sun = 220.6 |year sun = 3128.7 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cita web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT |título=Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961-1990 |editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (extremes and humidity)<ref name = DWD> {{Cita web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf |título=Klimatafel von Marrakech / Marokko |obra=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |editorial=Deutscher Wetterdienst |idioma=alemán |fechaacceso=26 de enero de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 |título=60230: Marrakech (Morocco) |fechaacceso=14 de agosto de 2021 |apellido= |nombre= |fecha=14 de agosto de 2021 |sitioweb=ogimet.com |idioma= |cita= }}</ref> }} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {| style="float:right; clear:right; width:22.7em; margin:0.5em 0 0.7em 1.2em; padding:0.23em; border:1px solid #B4BBC8; border-collapse:separate; border-spacing:2px; background:#F8F9FA; color:#202122; font-size:90%; line-height:1.4em; text-align:left;" |- ! colspan="2" style="position:relative; overflow:hidden; background:#5B92E5; color:#FFFFFF; font-size:140%; font-weight:bold; line-height:1.2em; padding:0.25em; text-align:center; vertical-align:middle;" | <span style="position:absolute; top:0; right:0; pointer-events:none;">[[Archivu:Picto infobox conflict.png|link=|alt=]]</span><span style="position:relative;">Medina de Marrakesh</span> |- | colspan="2" style="padding:1px; text-align:center; vertical-align:top; font-size:smaller; background:#C9EAFB;" | [[Archivu:UNESCO logo.svg|35px|link=Unesco|alt=Unesco]] [[Archivu:Welterbe.svg|35px|link=Patrimoniu dela Umanidá|alt=Patrimoniu dela Umanidá]]<br /><small>[[Patrimoniu dela Umanidá|Patrimoniu dela Umanidá dela Unesco]]</small> |- | colspan="2" style="padding:1px; text-align:center; vertical-align:top;" | [[Archivu:Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg|200px|alt=Jardín dela Menara.]]<br /><span style="font-size:95%;">Jardín dela Menara.</span> |- ! colspan="2" style="padding:1px; background:#5B92E5; color:#FFFFFF; font-weight:bold; text-align:center; vertical-align:top;" | Localización |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | País | style="padding:1px; vertical-align:top;" | [[Archivu:Flag of Morocco.svg|20px|border|alt=Bandera de Marruecus]]&nbsp;[[Marruecus]] |- ! colspan="2" style="padding:1px; background:#5B92E5; color:#FFFFFF; font-weight:bold; text-align:center; vertical-align:top;" | Datus generalis |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | Tipu | style="padding:1px; vertical-align:top;" | '''<span style="color:#F4A460;">Coltural</span>''' |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | [[Patrimoniu dela Umanidá|Criterius]] | style="padding:1px; vertical-align:top;" | i, ii, iv,v |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | Identificación | style="padding:1px; vertical-align:top;" | [https://whc.unesco.org/es/list/331 331] |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | [[Patrimoniu dela Umanidá|Región]] | style="padding:1px; vertical-align:top;" | [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | Inscripción | style="padding:1px; vertical-align:top;" | 1985 (IX [[Patrimoniu dela Umanidá|sessión]]) |- | colspan="2" style="padding:1px; background:#CEE7FF; text-align:center; vertical-align:top;" | [http://www.ville-marrakech.ma Sitiu web oficial] |} * '''Medina''': [[Archivu:Bahia Palace large court.jpg|thumb|Pátiu del Palacio Bahia]] Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Economía == [[Archivu:SOFITEL HOTEL MARRAKECH MOROCCO APRIL 2013 (8709735037).jpg|thumb|right|Hotel Sofitel, abril de 2013]] [[Archivu:Marrakech Place des Ferblantiers (54241742497).jpg|thumb|right|Erbolarius ena plaza delos Caldererus]] Marrakech es un componenti vital dela economía i la coltura de Marruecu.<ref name="BP0906">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-150780063|title=World Travel: Africa's beating heart; Marrakech, no longer a hippy paradise, is still a vital centre of economy and culture in Morocco.|publisher=[[The Birmingham Post]] |url-access=|date=2 September 2006|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Las mejoras delas carreteras dendi Marrakech a Casablanca, Agadir i l’aeropuertu local tienin provocau un aumentu espetacular del turismu ena ciá, que ogañu atrai a más de dos millonis de turistis ca añu. Por causa dela importancia del turismu ena economía de Marruecu, el [[Mohammed VI|rei Mohammed VI]] se comprometió en 2012 a doblal el númiru de turistis i atrail 20&nbsp;millonis al añu a Marruecu pal 2020.<ref name="T12">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|author=Duncan, Fiona|title=The best Marrakesh hotels|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=18 October 2012|archive-date=1 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001000310/http://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|url-status=live}}</ref> La ciá es popular entri los francesis, i muchas celebridais francesas tienin comprau propiedais ena ciá, entri ellas figuras dela moda comu [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves St Laurent]] i [[Jean-Paul Gaultier]].<ref name="AB0305"/> Enos añus 1990 vivían mui pocu estranjerus ena ciá, i los desenvolvimientos inmobiliarius tienin aumentau espetacularmenti enos últimus 15 añus; pal 2005, más de 3.000 estranjerus tenían comprau propiedais ena ciá, atraíus pola su coltura i polos precius relativamenti baratus delas viviendas.<ref name="AB0305">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-130570413|title=Marrakech is the new Costa del Sol: for a host of Western celebrities, Marrakech in Morocco has become the place to be seen at and increasingly, to live in. Where celebrities go, the lesser folk are bound to follow. The result is that Morocco's economy and its culture is changing—but for the better or for the worse?|publisher=[[African Business]] |url-access=|date=1 March 2005|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Tien síu citá ena revista semanal francesa ''[[Le Point]]'' comu la segunda [[St Tropez]]: "No longer simply a destination for a scattering of adventurous elites, bohemians or backpackers seeking Arabian Nights fantasies, Marrakech is becoming a desirable stopover for the European jet set."<ref name="AB0305"/> Nostanti, a pesar del augi del turismu, la mayoría delos abitantis dela ciá sigui siendu pobri i, {{As of|2010|lc=y}}, unus 20.000 fogaris entavía no tienin accesu al agua ni ala eletricidá.<ref name="JA">{{cite magazine|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|title=Fatima Zahra Mansouri, première dame de Marrakech|magazine=[[Jeune Afrique]]|date=25 January 2010|access-date=28 October 2012|language=fr|archive-date=14 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214051421/http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|url-status=live}}</ref> Muchas empresas dela ciá s’enfrentan a enormis problemas de déua.<ref name="JA"/> Endispués dela [[Gran Recesión]] i la [[crisi financiera de 2008]], en 2011 las inversionis nel sector inmobiliariu avanzarun sustancialmenti tantu nel alojamientu turísticu comu ena vivienda social. Los principalis desenvolvimientos se concentrarun en instalacionis palos turistis, incluyendu otelis i centrus d’ociu comu campus de golf i balnearius, con inversionis de 10,9&nbsp;mil millonis de dirhams (1,28&nbsp;mil millonis de US$) en 2011.<ref>{{cite web|url=http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|title=La reprise de la croissance du secteur immobilier à Marrakech|date=28 February 2012|language=fr|access-date=17 October 2012|publisher=Regiepresse.co|archive-url=https://web.archive.org/web/20120911052443/http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|archive-date=11 September 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|title=Marrakech, Morocco Sees Hotel Boom|date=19 July 2012|access-date=17 October 2012|work=Huffington Post|archive-date=28 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131228113841/http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|url-status=live}}</ref> La infraestructura hotelera tien esperimentau un rápidu crecimientu enos últimus añus. Solu en 2012 estaba previstu qu’abrieran 19 nuevus otelis, un augi del desenvolvimiento comparau a menu con [[Dubái]].<ref name="T12"/> [[Royal Ranches Marrakech]], unu delos projetus más importantis de [[Gulf Finance House]] en Marruecu, es un complexu turísticu de {{Convert|380|ha}} en desenvolvimiento enos arrabalis i unu delos primerus complejus ecuestres de cincu estrellas del mundu.<ref name="MR1008">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525140007/http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Royal Ranches Marrakech' closes land sale with Equine Management Services|work=[[Mena Report]] |date=2 October 2008|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> Se espera qu’el complexu contribúa de manera significante ala economía local i nacional, creandu muchus puestus de trabaju i atrayendu milis de visitantis ca añu; n’abril de 2012 estaba completau alreol dun 45&nbsp;%.<ref name="MR0410">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525092337/http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Bahrain : Royal Ranches Marrakech inks MoU with BMCE|work=[[Mena Report]]|date=13 April 2012|via=HighBeam Research|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> La Avenue Mohammed VI, dantis llamá Avenue de France, es una delas principalis vías dela ciá. Tien experimentau un rápidu desenvolvimiento de complejus residencialis i numerosus otelis de luxu. Ena Avenue Mohammed VI está la que s’afirma que es la discoteca más grandi d’África:{{sfn|Humphrys|2010|p=9}} [[Pacha Marrakech]], un local de moda que pon música [[house music|house]] i [[electro house]].<ref name="Misc. 2008">{{cite book|author=Misc.|title=Cool Restaurants Top of the World|url=https://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|access-date=8 October 2012|date=1 June 2008|publisher=teNeues|isbn=978-3-8327-9233-6|page=274|archive-date=25 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525222840/http://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|url-status=live}}</ref> Tien amás dos grandis complejus de cine, Le Colisée à Gueliz i Cinéma Rif, i una nueva çona comercial, Al Mazar.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=XnPJ8_eOp4QC&pg=PA146 |title=Time Out Marrakech: Essaouira and the High Atlas |publisher=Time Out Guides |year=2007 |isbn=978-1-84670-019-4 |pages=146 |language=en}}</ref> [[Archivu:Menara Mall.JPG|thumb|[[Menara Mall]], abiertu en 2015]] El comerciu i la artesanía son estremadamenti importantis pala economía local impulsá pol turismu. Á 18 ''souks'' en Marrakech, qu’empléan a más de 40.000 pressonas ena alfarería, el trabaju del cobri, el cueru i otras artesanías. Los ''souks'' tienin una enorme variedá d’artículus, dendi sandalias de plásticu ata pañuelus d’estilu palestinu importaus dela India o China. Las boutiques localis son mui hábilis haziendu ropa d’estilu ocidental con materialis marroquinis.<ref name="AB0305"/> El ''[[Birmingham Post]]'' comenta: "The ''souk'' offers an incredible shopping experience with a myriad of narrow winding streets that lead through a series of smaller markets clustered by trade. Through the squawking chaos of the poultry market, the gory fascination of the open-air butchers' shops and the uncountable number of small and specialist traders, just wandering around the streets can pass an entire day."<ref name="BP0906"/> Marrakech tien varius supermercaus, entri ellus [[Marjane Acima]], [[Asswak Salam]] i [[Carrefour]], i tres grandis centrus comercialis: Al Mazar Mall, Plaza Marrakech i Marjane Square; una sucursal de Carrefour abrió en Al Mazar Mall en 2010.{{sfn|Humphrys|2010|p=161}}<ref name="Group">{{cite book|title=The Report: Morocco 2011|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|access-date=9 October 2012|publisher=Oxford Business Group|isbn=978-1-907065-30-9|page=100|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185529/http://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|url-status=live}}</ref> La produción industrial dela ciá se concentra nel barriu de Sidi Ghanem Al Massar, ondi á grandis fábricas, talleris, almacenis i salas d’esposición. Ciments Morocco, filial duna importanti empresa italiana de cementu, tien una fábrica en Marrakech.<ref>{{cite web|url=http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|title=Nos usines et centres L'usine de Marrakech|publisher=Ciments du Maroc|language=fr|access-date=18 October 2012|archive-date=1 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201154459/http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|url-status=live}}</ref> Marrakech es unu delos mayoris centrus de comerciu de fauna salvaji del norti d’África, a pesar dela ilegalidá dela mayoría d’esti comerciu.<ref>{{Cite journal|last1=Bergin|first1=Daniel|last2=Nijman|first2=Vincent|date=2014-11-01|title=Open, Unregulated Trade in Wildlife in Morocco's Markets|url=https://www.researchgate.net/publication/267748463|journal=ResearchGate|volume=26|issue=2|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133219/https://www.researchgate.net/publication/267748463|url-status=live}}</ref> Güena parti d’esti comerciu se pue topal ena medina i enas plazas de los alreoris. Las tortugas son especialmenti popularis pala venta comu animalis de compañía, i tamién se puein vel macacus de Berbería i culuebras.<ref>{{Cite journal|last1=Nijman|first1=Vincent|last2=Bergin|first2=Daniel|last3=Lavieren|first3=Els van|date=2015-07-01|title=Barbary macaques exploited as photo-props in Marrakesh's punishment square|url=https://www.researchgate.net/publication/280111452|journal=ResearchGate|volume=Jul-Sep|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133214/https://www.researchgate.net/publication/280111452|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Nijman, V. and Bergin, D.|date=2017|title=Trade in spur-Thighed tortoises Testudo graeca in Morocco: Volumes, value and variation between markets|url=https://www.researchgate.net/publication/318456632|journal=Amphibia-Reptilia|volume=38|issue=3|pages=275–287|doi=10.1163/15685381-00003109|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093404/https://www.researchgate.net/publication/318456632_Trade_in_spur-Thighed_tortoises_Testudo_graeca_in_Morocco_Volumes_value_and_variation_between_markets|url-status=live}}</ref> La mayoría destus animalis sufrin condicionis deficientis de bienestar animal nestus puestus.<ref>{{Cite journal|last=Bergin, D. and Nijman, V.|title=An Assessment of Welfare Conditions in Wildlife Markets across Morocco|url=https://www.researchgate.net/publication/327002300|journal=Journal of Applied Animal Welfare Science|year=2019|volume=22|issue=3|pages=279–288|doi=10.1080/10888705.2018.1492408|pmid=30102072|s2cid=51967901|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093405/https://www.researchgate.net/publication/327002300_An_Assessment_of_Welfare_Conditions_in_Wildlife_Markets_across_Morocco|url-status=live}}</ref> == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref|2}} == Atijus esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). 6kw43vk95mjqd13wtfdbcqxpg908j82 144284 144283 2026-09-20T11:32:11Z Olarcos 82 /* Climi */ 144284 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Luenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; n'[[Luenga española|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Etimología == El significau esatu del nombri es discutíu.{{sfn|Shillington|2005|p=948}} Un possibli origen del nombri Marrakech está enas palabras [[Lenguas bereberis|bereberis]] (amazigh) ''amur n akuc'', que significan «Tierra de Dios».{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} Sigún la estoriaora Susan Searight, nostanti, el nombri dela ciá fue documentau por primera ves nun manuscritu del sigru XI ena biblioteca [[Qarawiyyin]] de [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi el su significau aparecía comu «país delos ijus de Kush».{{sfn|Searight|1999|p=378}} La palabra ''mur''{{Sfn|Egginton|Pitz|2010|p=11}} se gasta ogañu en bereber principalmenti ena forma femenina ''tamurt''. La mesma palabra «mur» apareci en [[Mauretania]], el reinu norteafricanu dela Antigüedá, anque la relación sigui siendu discutía, pos esti nombri possiblimenti procedi de μαύρος ''mauros'', la palabra del [[griegu antiguu]] pa «oscuru».{{sfn|Shillington|2005|p=948}} La grafía habitual n’[[Idioma inglés|inglés]] es «Marrakesh»,{{sfn|de Cenival|1991|p=588}}{{sfn|Cornell|1998|p=15}} anque «Marrakech» (la grafía [[Idioma francés|francesa]]) tamién se gasta ampliamenti.{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} El nombri s’escribi ''Mṛṛakc'' nel [[alfabetu latinu bereber]], ''Marraquexe'' en [[Luenga portuguesa|portugués]] i ''Marrakech'' n’español.<ref>{{Cite web|last1=RAE|last2=RAE|title=Marrakech {{!}} Diccionario panhispánico de dudas|url=https://www.rae.es/dpd/Marrakech|access-date=2020-09-07|website=«Diccionario panhispánico de dudas»|language=es|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093401/https://www.rae.es/dpd/Marrakech|url-status=live}}</ref> Una pronunciación típica nel [[árabi marroquín]] es ''Marrākš'' ({{IPA|/mərˈraːkʃ/}}), col [[Acentu (lingüística)|acentu]] ena segunda sílaba.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=16DfjwEACAAJ&q=georgetown+moroccan+arabic |title=The Georgetown Dictionary of Moroccan Arabic: Arabic-English, English-Arabic |publisher=Georgetown University Press |year=2018 |isbn=978-1-62616-331-7 |editor-last=Maamouri |editor-first=Mohamed |pages=584 (see xxv-xxvi for discussion of vowels) |language=en}}</ref> Dendi la Edá Media ata alreol del prencepiu del sigru XX, tol país de Marruecu era conocíu comu el «Reinu de Marrakech», pos la ciá que servía de capital [[Estoria de Marruecu|estórica]] del reinu era a menu Marrakech.{{sfn|de Cenival|1991|p=593}}{{sfn|Gottreich|2007|p=10}} El nombri de Marruecu sigui siendu «Marrakech» entavía ogañu en [[Idioma persa|persa]] i [[urdu]], assina comu en muchas otras lenguas del sul d’Asia. Varius nombris uropeus de Marruecu (Marruecos, Marrocos, Maroc, Marokko, etc.) derivan diretamenti del nombri ''Murrākuš''. Al revés, la propia ciá era llamá antiguamenti simplimenti ''Marocco City'' (o formas semelhantis) polos viajerus estranjerus. Los nombris dela ciá i del país se diferenciarun endispués de que el [[Tratáu de Fez]] dividiera Marruecu nun [[Protectorau francés en Marruecu|protectorau francés]] i un [[Protectorau español en Marruecu|protectorau español]], i l’antiguu usu intercambiabli siguió estendíu ata alreol del interregnu de [[Mohammed Ben Aarafa]] (1953–1955).<ref name="IbpUSA2006">{{cite book |title=Morocco Country Study Guide|url=https://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|access-date=29 June 2013|date=1 April 2006|publisher=International Business Publications|isbn=978-0-7397-1514-7|page=23|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185538/http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|url-status=live}}</ref> Esti últimu episodiu puso en marcha el retornu del país ala independencia, quandu Marruecu se convirtió oficialmenti en {{lang|ar|المملكة المغربية}} (''al-Mamlaka al-Maḡribiyya'', «el Reinu del Magreb»), i el su nombri dexó de referil-si ala ciá de Marrakech. Marrakech es conocía por varius sobrenombris, entri ellus la «Ciá Roja» ({{Langx|ar|المدينة الحمراء|translit=al-Madīnat al-Ḥamrāʾ|links=no}}), la «Ciá Ocri» i «la Ija del Desiertu», i tien síu el centru d’analogías poéticas, comu una que compara la ciá con «un tambol que lati una identidá [[África|africana]] ena complexa alma de Marruecu».{{sfn|Rogerson|Lavington|2004|p=xi}} == Estoria == ===Fundación i Edá média === [[Archivu:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|thumb|Dinar almorávidi d'oru mentris el reinu de[[Ali ibn Yusuf]]|left]] Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu. [[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Estituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == [[Archivu:Pavillon Menaragärten.jpg|thumb|N'inviernu, las montañas del Atlas están cubiertas de nievi i yelu, i son visiblis dendi la ciá en dias clarus.]] Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {| class="wikitable mw-collapsible" data-expandtext="mostral" data-collapsetext="escuendel" style="width:60%; margin:1em auto; border:1px solid #A2A9B1; border-collapse:collapse; background:#F8F9FA; color:#202122; text-align:center; font-size:90%;" |- ! colspan="14" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | [[Archivu:Gnome-weather-few-clouds.svg|30px|link=|alt=]]&nbsp; Parámetrus climáticus medius de Marrakech, Marruecus (1961-1990)&nbsp;[[Archivu:WPTC Meteo task force.svg|30px|link=|alt=]] |- ! style="background:#EAECF0; border-right:3px solid #A2A9B1;" | Mes ! style="background:#EAECF0;" | Eneru ! style="background:#EAECF0;" | Hebreru ! style="background:#EAECF0;" | Marçu ! style="background:#EAECF0;" | Abril ! style="background:#EAECF0;" | Mayu ! style="background:#EAECF0;" | Juniu ! style="background:#EAECF0;" | Juliu ! style="background:#EAECF0;" | Agostu ! style="background:#EAECF0;" | Setiembri ! style="background:#EAECF0;" | Otubri ! style="background:#EAECF0;" | Noviembri ! style="background:#EAECF0;" | Diziembri ! style="background:#EAECF0; border-left:3px solid #A2A9B1;" | Añal |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Temp. más. abs. (°C) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FF3C00; color:#000000; font-size:85%;" | 28.9 | style="background:#FF1400; color:#000000; font-size:85%;" | 34.3 | style="background:#FF0000; color:#000000; font-size:85%;" | 36.2 | style="background:#DB0000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 39.6 | style="background:#B60000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 44.4 | style="background:#920000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 45.8 | style="background:#6D0000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 49.0 | style="background:#6D0000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 48.6 | style="background:#B60000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 44.8 | style="background:#FF0000; color:#000000; font-size:85%;" | 38.6 | style="background:#FF1400; color:#000000; font-size:85%;" | 35.2 | style="background:#FF3C00; color:#000000; font-size:85%;" | 28.9 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#6D0000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 49.0 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Temp. más. media (°C) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FF8C00; color:#000000; font-size:85%;" | 18.4 | style="background:#FF8C00; color:#000000; font-size:85%;" | 19.9 | style="background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 22.3 | style="background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 23.7 | style="background:#FF3C00; color:#000000; font-size:85%;" | 27.5 | style="background:#FF2800; color:#000000; font-size:85%;" | 31.3 | style="background:#DB0000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 39.2 | style="background:#B60000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 42.1 | style="background:#FF2800; color:#000000; font-size:85%;" | 32.5 | style="background:#FF3C00; color:#000000; font-size:85%;" | 27.5 | style="background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 22.2 | style="background:#FF8C00; color:#000000; font-size:85%;" | 18.7 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FF5000; color:#000000; font-size:85%;" | 26.4 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Temp. media (°C) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 12.2 | style="background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 13.8 | style="background:#FF9900; color:#000000; font-size:85%;" | 15.8 | style="background:#FF9900; color:#000000; font-size:85%;" | 17.3 | style="background:#FF8C00; color:#000000; font-size:85%;" | 20.6 | style="background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 23.8 | style="background:#FF3C00; color:#000000; font-size:85%;" | 28.3 | style="background:#FF3C00; color:#000000; font-size:85%;" | 28.3 | style="background:#FF5000; color:#000000; font-size:85%;" | 25.3 | style="background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 21.1 | style="background:#FF9900; color:#000000; font-size:85%;" | 16.3 | style="background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 12.6 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FF8C00; color:#000000; font-size:85%;" | 19.6 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Temp. mín. media (°C) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FFFFCC; color:#000000; font-size:85%;" | 5.9 | style="background:#FFFF99; color:#000000; font-size:85%;" | 7.6 | style="background:#FFCC66; color:#000000; font-size:85%;" | 9.4 | style="background:#FFCC66; color:#000000; font-size:85%;" | 11.0 | style="background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 13.8 | style="background:#FF9900; color:#000000; font-size:85%;" | 16.3 | style="background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 22.5 | style="background:#FF5000; color:#000000; font-size:85%;" | 26.1 | style="background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 21.2 | style="background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 14.7 | style="background:#FFCC66; color:#000000; font-size:85%;" | 10.4 | style="background:#FFFF99; color:#000000; font-size:85%;" | 6.5 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 12.8 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Temp. mín. abs. (°C) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#F0FFFF; color:#000000; font-size:85%;" | -2.3 | style="background:#F0FFFF; color:#000000; font-size:85%;" | -3.0 | style="background:#FFFFFF; color:#000000; font-size:85%;" | 0.4 | style="background:#FFFFFF; color:#000000; font-size:85%;" | 2.8 | style="background:#FFFF99; color:#000000; font-size:85%;" | 6.8 | style="background:#FFCC66; color:#000000; font-size:85%;" | 9.4 | style="background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 12.1 | style="background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 12.8 | style="background:#FFCC66; color:#000000; font-size:85%;" | 10.0 | style="background:#FFFFFF; color:#000000; font-size:85%;" | 1.1 | style="background:#FFFFFF; color:#000000; font-size:85%;" | 0.0 | style="background:#F0FFFF; color:#000000; font-size:85%;" | -1.6 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#F0FFFF; color:#000000; font-size:85%;" | -3.0 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Precipitación total (mm) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#D0D0FF; font-size:85%;" | 32.2 | style="background:#C1C1FF; font-size:85%;" | 37.9 | style="background:#C1C1FF; font-size:85%;" | 37.8 | style="background:#C1C1FF; font-size:85%;" | 38.8 | style="background:#DEDEFF; font-size:85%;" | 23.7 | style="background:#F9F9FF; font-size:85%;" | 4.5 | style="background:#F9F9FF; font-size:85%;" | 1.2 | style="background:#F9F9FF; font-size:85%;" | 3.4 | style="background:#F0F0FF; font-size:85%;" | 5.9 | style="background:#DEDEFF; font-size:85%;" | 23.9 | style="background:#C1C1FF; font-size:85%;" | 40.6 | style="background:#D0D0FF; font-size:85%;" | 31.4 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#DEDEFF; font-size:85%;" | 281.3 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Dias de precipitacionis (≥ 1 mm) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 7.6 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 6.8 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 7.5 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 7.7 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 4.8 | style="background:#C8DCF0; color:#000000; font-size:85%;" | 1.2 | style="background:#C8DCF0; color:#000000; font-size:85%;" | 0.6 | style="background:#C8DCF0; color:#000000; font-size:85%;" | 1.2 | style="background:#C8DCF0; color:#000000; font-size:85%;" | 2.8 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 5.5 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 6.6 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 6.5 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 58.8 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Oras de sol | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#F7E135; color:#000000; font-size:85%;" | 220.6 | style="background:#EEDA4A; color:#000000; font-size:85%;" | 209.4 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 247.5 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 254.5 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 287.2 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 314.5 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 335.2 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 316.2 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 263.6 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 245.3 | style="background:#F7E135; color:#000000; font-size:85%;" | 214.1 | style="background:#F7E135; color:#000000; font-size:85%;" | 220.6 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#EEDA4A; color:#000000; font-size:85%;" | 3128.7 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Umedá relativa (%) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#1E5AFF; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 65 | style="background:#1E5AFF; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 66 | style="background:#1E5AFF; color:#000000; font-size:85%;" | 61 | style="background:#1E5AFF; color:#000000; font-size:85%;" | 60 | style="background:#1E5AFF; color:#000000; font-size:85%;" | 58 | style="background:#1E5AFF; color:#000000; font-size:85%;" | 55 | style="background:#508CFF; color:#000000; font-size:85%;" | 47 | style="background:#508CFF; color:#000000; font-size:85%;" | 47 | style="background:#508CFF; color:#000000; font-size:85%;" | 52 | style="background:#1E5AFF; color:#000000; font-size:85%;" | 59 | style="background:#1E5AFF; color:#000000; font-size:85%;" | 62 | style="background:#1E5AFF; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 65 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#1E5AFF; color:#000000; font-size:85%;" | 58 |- | colspan="14" style="text-align:center; font-size:88%;" | Huenti n.º 1: NOAA<ref>NOAA. [ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT «Normalis climáticas de Marrakech (Marrakesh), 1961-1990»] (n'inglés). Consultau el 26 d'eneru de 2016.</ref> |- | colspan="14" style="text-align:center; font-size:85%;" | Huenti n.º 2: [[Deutscher Wetterdienst]] (estremus i umedá)<ref>Deutscher Wetterdienst. [http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf «Tabla climática de Marrakech, Marruecus»]. ''Medias climáticas de referencia (1961-1990) d'estacionis de tol mundu'' (n'alemán). Consultau el 26 d'eneru de 2016.</ref><ref>Ogimet. [https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 «60230: Marrakech (Marruecus)»]. 14 d'agostu de 2021. Consultau el 14 d'agostu de 2021.</ref> |} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {| style="float:right; clear:right; width:22.7em; margin:0.5em 0 0.7em 1.2em; padding:0.23em; border:1px solid #B4BBC8; border-collapse:separate; border-spacing:2px; background:#F8F9FA; color:#202122; font-size:90%; line-height:1.4em; text-align:left;" |- ! colspan="2" style="position:relative; overflow:hidden; background:#5B92E5; color:#FFFFFF; font-size:140%; font-weight:bold; line-height:1.2em; padding:0.25em; text-align:center; vertical-align:middle;" | <span style="position:absolute; top:0; right:0; pointer-events:none;">[[Archivu:Picto infobox conflict.png|link=|alt=]]</span><span style="position:relative;">Medina de Marrakesh</span> |- | colspan="2" style="padding:1px; text-align:center; vertical-align:top; font-size:smaller; background:#C9EAFB;" | [[Archivu:UNESCO logo.svg|35px|link=Unesco|alt=Unesco]] [[Archivu:Welterbe.svg|35px|link=Patrimoniu dela Umanidá|alt=Patrimoniu dela Umanidá]]<br /><small>[[Patrimoniu dela Umanidá|Patrimoniu dela Umanidá dela Unesco]]</small> |- | colspan="2" style="padding:1px; text-align:center; vertical-align:top;" | [[Archivu:Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg|200px|alt=Jardín dela Menara.]]<br /><span style="font-size:95%;">Jardín dela Menara.</span> |- ! colspan="2" style="padding:1px; background:#5B92E5; color:#FFFFFF; font-weight:bold; text-align:center; vertical-align:top;" | Localización |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | País | style="padding:1px; vertical-align:top;" | [[Archivu:Flag of Morocco.svg|20px|border|alt=Bandera de Marruecus]]&nbsp;[[Marruecus]] |- ! colspan="2" style="padding:1px; background:#5B92E5; color:#FFFFFF; font-weight:bold; text-align:center; vertical-align:top;" | Datus generalis |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | Tipu | style="padding:1px; vertical-align:top;" | '''<span style="color:#F4A460;">Coltural</span>''' |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | [[Patrimoniu dela Umanidá|Criterius]] | style="padding:1px; vertical-align:top;" | i, ii, iv,v |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | Identificación | style="padding:1px; vertical-align:top;" | [https://whc.unesco.org/es/list/331 331] |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | [[Patrimoniu dela Umanidá|Región]] | style="padding:1px; vertical-align:top;" | [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | Inscripción | style="padding:1px; vertical-align:top;" | 1985 (IX [[Patrimoniu dela Umanidá|sessión]]) |- | colspan="2" style="padding:1px; background:#CEE7FF; text-align:center; vertical-align:top;" | [http://www.ville-marrakech.ma Sitiu web oficial] |} * '''Medina''': [[Archivu:Bahia Palace large court.jpg|thumb|Pátiu del Palacio Bahia]] Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Economía == [[Archivu:SOFITEL HOTEL MARRAKECH MOROCCO APRIL 2013 (8709735037).jpg|thumb|right|Hotel Sofitel, abril de 2013]] [[Archivu:Marrakech Place des Ferblantiers (54241742497).jpg|thumb|right|Erbolarius ena plaza delos Caldererus]] Marrakech es un componenti vital dela economía i la coltura de Marruecu.<ref name="BP0906">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-150780063|title=World Travel: Africa's beating heart; Marrakech, no longer a hippy paradise, is still a vital centre of economy and culture in Morocco.|publisher=[[The Birmingham Post]] |url-access=|date=2 September 2006|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Las mejoras delas carreteras dendi Marrakech a Casablanca, Agadir i l’aeropuertu local tienin provocau un aumentu espetacular del turismu ena ciá, que ogañu atrai a más de dos millonis de turistis ca añu. Por causa dela importancia del turismu ena economía de Marruecu, el [[Mohammed VI|rei Mohammed VI]] se comprometió en 2012 a doblal el númiru de turistis i atrail 20&nbsp;millonis al añu a Marruecu pal 2020.<ref name="T12">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|author=Duncan, Fiona|title=The best Marrakesh hotels|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=18 October 2012|archive-date=1 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001000310/http://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|url-status=live}}</ref> La ciá es popular entri los francesis, i muchas celebridais francesas tienin comprau propiedais ena ciá, entri ellas figuras dela moda comu [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves St Laurent]] i [[Jean-Paul Gaultier]].<ref name="AB0305"/> Enos añus 1990 vivían mui pocu estranjerus ena ciá, i los desenvolvimientos inmobiliarius tienin aumentau espetacularmenti enos últimus 15 añus; pal 2005, más de 3.000 estranjerus tenían comprau propiedais ena ciá, atraíus pola su coltura i polos precius relativamenti baratus delas viviendas.<ref name="AB0305">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-130570413|title=Marrakech is the new Costa del Sol: for a host of Western celebrities, Marrakech in Morocco has become the place to be seen at and increasingly, to live in. Where celebrities go, the lesser folk are bound to follow. The result is that Morocco's economy and its culture is changing—but for the better or for the worse?|publisher=[[African Business]] |url-access=|date=1 March 2005|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Tien síu citá ena revista semanal francesa ''[[Le Point]]'' comu la segunda [[St Tropez]]: "No longer simply a destination for a scattering of adventurous elites, bohemians or backpackers seeking Arabian Nights fantasies, Marrakech is becoming a desirable stopover for the European jet set."<ref name="AB0305"/> Nostanti, a pesar del augi del turismu, la mayoría delos abitantis dela ciá sigui siendu pobri i, {{As of|2010|lc=y}}, unus 20.000 fogaris entavía no tienin accesu al agua ni ala eletricidá.<ref name="JA">{{cite magazine|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|title=Fatima Zahra Mansouri, première dame de Marrakech|magazine=[[Jeune Afrique]]|date=25 January 2010|access-date=28 October 2012|language=fr|archive-date=14 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214051421/http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|url-status=live}}</ref> Muchas empresas dela ciá s’enfrentan a enormis problemas de déua.<ref name="JA"/> Endispués dela [[Gran Recesión]] i la [[crisi financiera de 2008]], en 2011 las inversionis nel sector inmobiliariu avanzarun sustancialmenti tantu nel alojamientu turísticu comu ena vivienda social. Los principalis desenvolvimientos se concentrarun en instalacionis palos turistis, incluyendu otelis i centrus d’ociu comu campus de golf i balnearius, con inversionis de 10,9&nbsp;mil millonis de dirhams (1,28&nbsp;mil millonis de US$) en 2011.<ref>{{cite web|url=http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|title=La reprise de la croissance du secteur immobilier à Marrakech|date=28 February 2012|language=fr|access-date=17 October 2012|publisher=Regiepresse.co|archive-url=https://web.archive.org/web/20120911052443/http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|archive-date=11 September 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|title=Marrakech, Morocco Sees Hotel Boom|date=19 July 2012|access-date=17 October 2012|work=Huffington Post|archive-date=28 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131228113841/http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|url-status=live}}</ref> La infraestructura hotelera tien esperimentau un rápidu crecimientu enos últimus añus. Solu en 2012 estaba previstu qu’abrieran 19 nuevus otelis, un augi del desenvolvimiento comparau a menu con [[Dubái]].<ref name="T12"/> [[Royal Ranches Marrakech]], unu delos projetus más importantis de [[Gulf Finance House]] en Marruecu, es un complexu turísticu de {{Convert|380|ha}} en desenvolvimiento enos arrabalis i unu delos primerus complejus ecuestres de cincu estrellas del mundu.<ref name="MR1008">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525140007/http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Royal Ranches Marrakech' closes land sale with Equine Management Services|work=[[Mena Report]] |date=2 October 2008|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> Se espera qu’el complexu contribúa de manera significante ala economía local i nacional, creandu muchus puestus de trabaju i atrayendu milis de visitantis ca añu; n’abril de 2012 estaba completau alreol dun 45&nbsp;%.<ref name="MR0410">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525092337/http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Bahrain : Royal Ranches Marrakech inks MoU with BMCE|work=[[Mena Report]]|date=13 April 2012|via=HighBeam Research|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> La Avenue Mohammed VI, dantis llamá Avenue de France, es una delas principalis vías dela ciá. Tien experimentau un rápidu desenvolvimiento de complejus residencialis i numerosus otelis de luxu. Ena Avenue Mohammed VI está la que s’afirma que es la discoteca más grandi d’África:{{sfn|Humphrys|2010|p=9}} [[Pacha Marrakech]], un local de moda que pon música [[house music|house]] i [[electro house]].<ref name="Misc. 2008">{{cite book|author=Misc.|title=Cool Restaurants Top of the World|url=https://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|access-date=8 October 2012|date=1 June 2008|publisher=teNeues|isbn=978-3-8327-9233-6|page=274|archive-date=25 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525222840/http://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|url-status=live}}</ref> Tien amás dos grandis complejus de cine, Le Colisée à Gueliz i Cinéma Rif, i una nueva çona comercial, Al Mazar.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=XnPJ8_eOp4QC&pg=PA146 |title=Time Out Marrakech: Essaouira and the High Atlas |publisher=Time Out Guides |year=2007 |isbn=978-1-84670-019-4 |pages=146 |language=en}}</ref> [[Archivu:Menara Mall.JPG|thumb|[[Menara Mall]], abiertu en 2015]] El comerciu i la artesanía son estremadamenti importantis pala economía local impulsá pol turismu. Á 18 ''souks'' en Marrakech, qu’empléan a más de 40.000 pressonas ena alfarería, el trabaju del cobri, el cueru i otras artesanías. Los ''souks'' tienin una enorme variedá d’artículus, dendi sandalias de plásticu ata pañuelus d’estilu palestinu importaus dela India o China. Las boutiques localis son mui hábilis haziendu ropa d’estilu ocidental con materialis marroquinis.<ref name="AB0305"/> El ''[[Birmingham Post]]'' comenta: "The ''souk'' offers an incredible shopping experience with a myriad of narrow winding streets that lead through a series of smaller markets clustered by trade. Through the squawking chaos of the poultry market, the gory fascination of the open-air butchers' shops and the uncountable number of small and specialist traders, just wandering around the streets can pass an entire day."<ref name="BP0906"/> Marrakech tien varius supermercaus, entri ellus [[Marjane Acima]], [[Asswak Salam]] i [[Carrefour]], i tres grandis centrus comercialis: Al Mazar Mall, Plaza Marrakech i Marjane Square; una sucursal de Carrefour abrió en Al Mazar Mall en 2010.{{sfn|Humphrys|2010|p=161}}<ref name="Group">{{cite book|title=The Report: Morocco 2011|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|access-date=9 October 2012|publisher=Oxford Business Group|isbn=978-1-907065-30-9|page=100|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185529/http://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|url-status=live}}</ref> La produción industrial dela ciá se concentra nel barriu de Sidi Ghanem Al Massar, ondi á grandis fábricas, talleris, almacenis i salas d’esposición. Ciments Morocco, filial duna importanti empresa italiana de cementu, tien una fábrica en Marrakech.<ref>{{cite web|url=http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|title=Nos usines et centres L'usine de Marrakech|publisher=Ciments du Maroc|language=fr|access-date=18 October 2012|archive-date=1 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201154459/http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|url-status=live}}</ref> Marrakech es unu delos mayoris centrus de comerciu de fauna salvaji del norti d’África, a pesar dela ilegalidá dela mayoría d’esti comerciu.<ref>{{Cite journal|last1=Bergin|first1=Daniel|last2=Nijman|first2=Vincent|date=2014-11-01|title=Open, Unregulated Trade in Wildlife in Morocco's Markets|url=https://www.researchgate.net/publication/267748463|journal=ResearchGate|volume=26|issue=2|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133219/https://www.researchgate.net/publication/267748463|url-status=live}}</ref> Güena parti d’esti comerciu se pue topal ena medina i enas plazas de los alreoris. Las tortugas son especialmenti popularis pala venta comu animalis de compañía, i tamién se puein vel macacus de Berbería i culuebras.<ref>{{Cite journal|last1=Nijman|first1=Vincent|last2=Bergin|first2=Daniel|last3=Lavieren|first3=Els van|date=2015-07-01|title=Barbary macaques exploited as photo-props in Marrakesh's punishment square|url=https://www.researchgate.net/publication/280111452|journal=ResearchGate|volume=Jul-Sep|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133214/https://www.researchgate.net/publication/280111452|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Nijman, V. and Bergin, D.|date=2017|title=Trade in spur-Thighed tortoises Testudo graeca in Morocco: Volumes, value and variation between markets|url=https://www.researchgate.net/publication/318456632|journal=Amphibia-Reptilia|volume=38|issue=3|pages=275–287|doi=10.1163/15685381-00003109|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093404/https://www.researchgate.net/publication/318456632_Trade_in_spur-Thighed_tortoises_Testudo_graeca_in_Morocco_Volumes_value_and_variation_between_markets|url-status=live}}</ref> La mayoría destus animalis sufrin condicionis deficientis de bienestar animal nestus puestus.<ref>{{Cite journal|last=Bergin, D. and Nijman, V.|title=An Assessment of Welfare Conditions in Wildlife Markets across Morocco|url=https://www.researchgate.net/publication/327002300|journal=Journal of Applied Animal Welfare Science|year=2019|volume=22|issue=3|pages=279–288|doi=10.1080/10888705.2018.1492408|pmid=30102072|s2cid=51967901|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093405/https://www.researchgate.net/publication/327002300_An_Assessment_of_Welfare_Conditions_in_Wildlife_Markets_across_Morocco|url-status=live}}</ref> == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref|2}} == Atijus esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). 9vshb9yy6jh867fioocz289jtwn0b62 144285 144284 2026-09-20T11:32:56Z Olarcos 82 /* Climi */ 144285 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} [[Archivu:20190802 MARRAKECH 62-1.jpg|miniaturadeimagen|Entrada ala terminal del aeropuertu Marrakech-Menara]] '''Marrakech''',<ref name="drae"/> '''Marraquech''' o '''Marrakesh'''<ref group="nota">Más acorde con la pronunciación original y también usado muy extensamente.</ref> ({{lang-ar|مراكش}} [''Murrākush'']; en [[Luenguas bereberis|bereber]], {{lang|ber|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ}}, Meṛṛakc; n'[[Luenga española|español]] antiguamenti, tamién llamá ''Marruecos'') es una delas ciais más importantis de [[Marruecu]]. Tien 1&nbsp;545&nbsp;541 abitantis i s’assitúa al pie del [[Atlas (cordillera)|Atlas]], a 466&nbsp;[[m s. n. m.]] d’altitú. Tien numerosus monumentus patrimoniu dela Umanidá. Es, xuntu con [[Mequinez]], [[Fez (Marruecu)|Fez]] i [[Rabat]], una delas quatro ciais imperialis de Marruecu.<ref name="vision">{{Cita web |url=http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |título=Marrakech: Visión general de la ciudad |editor=Guía Mundial de Ciudades |fechaacceso=29 de abril de 2009 |fechaarchivo=7 de agosto de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090807163610/http://www.guiamundialdeciudades.com/city/76/city_guide/%C1frica/Marrakech.html |deadurl=yes }}</ref> Fue fundá en 1062 polos [[almorávidis]] i fue la capital del Imperiu almorávidi i almohadi. La ciá tien el mercau tradicional ''([[suq]])'' más grandi del país i una delas praças más concurrías d’África i del mundu, ''[[Plaza de Yamaa el Fna|Djemaa el Fna]]''.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Content/displayPrintable.jhtml?xml=/travel/2006/07/08/etmorocco08.xml&site=3&page=0 ''Ready for the masses?''] - [[Daily Telegraph]]</ref> Ena plaza se juntan [[Acrobacia|acróbatas]], contaoris d’estorias, vendeoris d’água, bailaoris i músicus. Pola nochi, la praça s’enchi de puestus de comía, convirtiéndo-si nun gran restauranti al airi libri. == Etimología == El significau esatu del nombri es discutíu.{{sfn|Shillington|2005|p=948}} Un possibli origen del nombri Marrakech está enas palabras [[Lenguas bereberis|bereberis]] (amazigh) ''amur n akuc'', que significan «Tierra de Dios».{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} Sigún la estoriaora Susan Searight, nostanti, el nombri dela ciá fue documentau por primera ves nun manuscritu del sigru XI ena biblioteca [[Qarawiyyin]] de [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi el su significau aparecía comu «país delos ijus de Kush».{{sfn|Searight|1999|p=378}} La palabra ''mur''{{Sfn|Egginton|Pitz|2010|p=11}} se gasta ogañu en bereber principalmenti ena forma femenina ''tamurt''. La mesma palabra «mur» apareci en [[Mauretania]], el reinu norteafricanu dela Antigüedá, anque la relación sigui siendu discutía, pos esti nombri possiblimenti procedi de μαύρος ''mauros'', la palabra del [[griegu antiguu]] pa «oscuru».{{sfn|Shillington|2005|p=948}} La grafía habitual n’[[Idioma inglés|inglés]] es «Marrakesh»,{{sfn|de Cenival|1991|p=588}}{{sfn|Cornell|1998|p=15}} anque «Marrakech» (la grafía [[Idioma francés|francesa]]) tamién se gasta ampliamenti.{{sfn|Nanjira|2010|p=208}} El nombri s’escribi ''Mṛṛakc'' nel [[alfabetu latinu bereber]], ''Marraquexe'' en [[Luenga portuguesa|portugués]] i ''Marrakech'' n’español.<ref>{{Cite web|last1=RAE|last2=RAE|title=Marrakech {{!}} Diccionario panhispánico de dudas|url=https://www.rae.es/dpd/Marrakech|access-date=2020-09-07|website=«Diccionario panhispánico de dudas»|language=es|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093401/https://www.rae.es/dpd/Marrakech|url-status=live}}</ref> Una pronunciación típica nel [[árabi marroquín]] es ''Marrākš'' ({{IPA|/mərˈraːkʃ/}}), col [[Acentu (lingüística)|acentu]] ena segunda sílaba.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=16DfjwEACAAJ&q=georgetown+moroccan+arabic |title=The Georgetown Dictionary of Moroccan Arabic: Arabic-English, English-Arabic |publisher=Georgetown University Press |year=2018 |isbn=978-1-62616-331-7 |editor-last=Maamouri |editor-first=Mohamed |pages=584 (see xxv-xxvi for discussion of vowels) |language=en}}</ref> Dendi la Edá Media ata alreol del prencepiu del sigru XX, tol país de Marruecu era conocíu comu el «Reinu de Marrakech», pos la ciá que servía de capital [[Estoria de Marruecu|estórica]] del reinu era a menu Marrakech.{{sfn|de Cenival|1991|p=593}}{{sfn|Gottreich|2007|p=10}} El nombri de Marruecu sigui siendu «Marrakech» entavía ogañu en [[Idioma persa|persa]] i [[urdu]], assina comu en muchas otras lenguas del sul d’Asia. Varius nombris uropeus de Marruecu (Marruecos, Marrocos, Maroc, Marokko, etc.) derivan diretamenti del nombri ''Murrākuš''. Al revés, la propia ciá era llamá antiguamenti simplimenti ''Marocco City'' (o formas semelhantis) polos viajerus estranjerus. Los nombris dela ciá i del país se diferenciarun endispués de que el [[Tratáu de Fez]] dividiera Marruecu nun [[Protectorau francés en Marruecu|protectorau francés]] i un [[Protectorau español en Marruecu|protectorau español]], i l’antiguu usu intercambiabli siguió estendíu ata alreol del interregnu de [[Mohammed Ben Aarafa]] (1953–1955).<ref name="IbpUSA2006">{{cite book |title=Morocco Country Study Guide|url=https://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|access-date=29 June 2013|date=1 April 2006|publisher=International Business Publications|isbn=978-0-7397-1514-7|page=23|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185538/http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|url-status=live}}</ref> Esti últimu episodiu puso en marcha el retornu del país ala independencia, quandu Marruecu se convirtió oficialmenti en {{lang|ar|المملكة المغربية}} (''al-Mamlaka al-Maḡribiyya'', «el Reinu del Magreb»), i el su nombri dexó de referil-si ala ciá de Marrakech. Marrakech es conocía por varius sobrenombris, entri ellus la «Ciá Roja» ({{Langx|ar|المدينة الحمراء|translit=al-Madīnat al-Ḥamrāʾ|links=no}}), la «Ciá Ocri» i «la Ija del Desiertu», i tien síu el centru d’analogías poéticas, comu una que compara la ciá con «un tambol que lati una identidá [[África|africana]] ena complexa alma de Marruecu».{{sfn|Rogerson|Lavington|2004|p=xi}} == Estoria == ===Fundación i Edá média === [[Archivu:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|thumb|Dinar almorávidi d'oru mentris el reinu de[[Ali ibn Yusuf]]|left]] Marrakech fue fundá en 1062 por [[Yúsuf ibn Tašufín]], primel emir dela dinastía bereber delos almorávidis. La ciá nació comu avanzailla, primeru melitar i endispués comercial, pa garantizal ala tribu la supremacía sobri una región d’importancia estratégica fundamental, pos pola çona passaban las rutas de caravanas azia l’[[África]] negra a través del [[Sahara]]. Dendi la su basa de Marrakech, los almorávidis consigun, ata el {{siglo|XI||s}}, amplial el su dominiu sobri tol Marruecu. Marrakech se convirtió nuna gran capital amurallá con exuberantis jardinis i magníficus palacius i mezquitas, delos qualis ogañu, por desgracia, no queda ná, a esceción dela pequeña Koubba Ba’adiyn. El reinu perduró ata 1147, quandu los [[almohadi]]s —una federación rival de tribus bereberis procedentis delas montañas del [[Atlas (cordillera)|Atlas]]— conquistun la ciá endispués dun largu asediu i la arrasarun, pa reconstruíl-la endispués. L’arquitetura almohadi produjo grandis obras, comu la [[Mezquita Kutubia]] i la mezquita [[Kasbah]], la monumental [[Bab Agnau]] i los jardinis dela Minara. Mientris, la ciá se convertía nun faru dela coltura islámica, atrayendu célebris pensaoris i literatus de tol mundu árabi. Peru endispués dun sigru de dominiu, tamién la luz almohadi s’apagó. Las tropas almohadis fuerun derrotás en varias ocasionis n’España i, al volvel a Marrakech, en 1248, l’exércitu cayó nuna emboscá prepará puna tribu del desiertu, capitaneá polos [[Benimerinis|Banu-Merin]], que acontinó la su marcha victoriosa ata [[Fez (Marruecu)|Fez]], ondi fundó una nueva dinastía, la delos [[benimerinis]]. L’últimu sultán almohadi fue definitivamenti derrotau en 1276, quandu los benimerinis estendierun el su dominiu por tol sul de Marruecu. [[Archivu:MoroccoMarrakech townfromhill2.jpg|thumb|250px|Marrakech.|alt=|izquierda]] ===Edá Moerna=== Marrakech golvió a sel capital tres sigrus más tardis, quandu la tribu delos [[saadíes]], procedenti del sul, destituyó alos benimerinis i, en 1549, trasladó otra ves la corti ala ciá. Le siguió un periodu de gran crecimientu i esplendol, que hizo de Marrakech una delas ciais con más puebración del mundu árabi, llena d’espléndius palacius, entre los qualis destaca el [[Palaciu El Badi]]. Peru esta dinastía tapocu duró muchu nel poel i a prencepius del {{siglo|XVII||s}} el país se sumió nuna guerra civil, que no terminó ata 1668, quandu un príncipi árabi, Moulay Rachid, subió al tronu, del qual los sus descendientis goviernan el país entavía ogañu. Marrakech perdió el títulu de capital i el sucesol de Rachid, Moulay Ismail, la trasladó a [[Mequinez]], espoliandu el palaciu El Badi de toas las sus riquezas. Quandu el monarca murió, el país se vio sumíu nel caos duranti más dun sigru, ata salil d’él comu un reinu ca ves más débil. ===Sigrus XIX i XX=== [[Archivu:Enrique Simonet - Marrakesh.jpg|right|thumb|300px|''Marrakech'' (1894) de [[Enrique Simonet]]]] Mientris, Marrakech encetó los sus primerus contatus i relacionis comercialis con [[Uropa]], en primer lugal con [[Gran Bretaña]], que se multiplicun a lo largu del {{siglo|XIX||s}}. N’aquella época fue ca ves mayol l’interés delas grandis potencias uropeas por apoderal-si del [[norti d’África]]. Assina, el control de Marruecu se dividió entri [[Francia]] i España. El goviernu delos sultanis era ca ves más débil i finalmenti acetó la imposición oficial del goviernu colonial francés, formalizá col [[Tratáu de Fez]] de 1912. Peru enseguía estallarun motinis i revueltas, sobri tó en Marrakech i nel sul. Pa consiguil mantenel el control, l’administración francesa hizo un pactu con [[Thami El Glaoui]], unu delos señoris dela guerra qu’estaba al frenti delas tribus delas montañas del Atlas, i en 1912 lo nombró señol de Marrakech, dándo-li carta blanca sobri la ciá i el Marruecu Meridional. Thami El Glaoui s’estaló nun palaciu dela ciá i dendi allí governó con manu de fierro duranti más de quarenta añus, ata 1955. Déspota cruel, estravaganti i amanti delos escesus, era tamién un omu perspicaz i brillanti, qu’organizaba suntuosus banquetis palos sus convidaus i los cubría de generosus regalus. Enos añus trenta, l’administración francesa construyó la ''ville nouvelle'' fueraparti delas murallas dela Medina, una verdadera ciá con amplias avenías arbolás, edificius moernus d’estilu moriscu, escuelas i ospitalis, mientris la Medina se fue degradandu pocu a pocu. Enos añus trenta tamién se desenvolvió el movimientu nacionalista que topó la su espresión política nel Partido de la Independencia. Endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], el siguimientu del partíu aumentó i inclusu el sultán, [[Mohammed V]], encetó a pressionar pola independencia. Assina, en 1953, los francesis lo esiliarun i lo sustituyerun pun goviernu fantoche, lo qual no sirvió más que p’encendel la chispa dela revolución, qu’en primer momentu intentarun apagal col apoyu de Thami El Glaoui. Peru los francesis ya estaban haziendu frenti ala sangrienta revuelta d’[[Argelia]] i prontu suavizarun las sus posicionis; en 1955 dexarun volvel al sultán. Mientris, a prencepius de 1956, Thami El Glaoui murió i Marrakech se libró del su tiranu. En marçu de 1956 Marruecu obtuvo la independencia. ===Ogañu=== Marrakech es ogañu la ciá enternacional de Marruecu, cuna comunidá d’espatriaus (estranjerus que vivin permanentimenti aquí) vasta i n’acontinal crecimientu. Los pionerus fuerun los millonarius delos añus venti i trenta, siguius por artistas i intelectualis delos añus sessenta entri estravagancias i fiestas psicodélicas. Nació n’aquellus añus el mitu del Marrakech esóticu i bohemiu, que arrastró ala generación siguiienti d’estranjerus, que desembarcó ena ciá a partir delos añus ochenta. Angunus dellus decidierun trasladal-si a vivil ala [[Medina]], recuperandu antiguus edificius en plena decadencia. La puebración marroquina, en cambiu, por lo menus la que se lo pue permitil, vivi nel sueñu duna casa "moerna" ena ''ville nouvelle''. El fenómenu delos uropeus ena Medina nel primer momentu era una cosa esporádica, peru a mediaus delos noventa estalló el ''boom'', cola contribución determinanti dun programa dela televisión francesa qu’esplicaba cómu en Marrakech, col dineru dun pisitu en París, se podía compral un "''riad''", un verdaderu palaceti, i vivil a lo grandi. I assina fue comu en pocu añus ena ciá nació el "''puebru del riad''", una comunidá eterogénea que tien en común las ganas d’invental un nuevu estilu de vida. Ogañu tenel casa en Marrakech es un sueñu ca ves más praticau i caru. Los precius tienin subíu, anque siguin siendu inferioris alos delas grandis ciais uropeas i americanas. I encetan a aparecel las primeras contradicionis, i anque la Medina tien síu declará pola [[Unesco]] [[Patrimoniu dela Umanidá]], no dessistin entavía normativas rígidas pa conserval el patrimoniu estóricu i arquitetónicu. Por ellu, s’está reforçandu un movimientu d’opinión preocupau pol riesgu dun espoliu moernu. I endispués está la cuestión, no menus importanti, del respetu hazia la coltura i la sensibilidá delos residentis del lugal. Peru el caminu pareci marcau i el futuru dela ciá se dirigi ca ves más hazia el turismu i el mundu esterior. Marrakech alberga una sedi del [[Estituto Cervantes]].<ref>{{cita web|url=http://marrakech.cervantes.es/ |título= Instituto Cervantes de Marrakec}}</ref> == Geografía == == Topografía == [[Archivu:Pavillon Menaragärten.jpg|thumb|N'inviernu, las montañas del Atlas están cubiertas de nievi i yelu, i son visiblis dendi la ciá en dias clarus.]] Marrakech se topa nel centru-sul de [[Marruecu]]. Es la capital dela llanura de Haouz i el principal asentamientu. La [[Medina de Marrakech|medina]] se construyó ena oriella izquierda del ríu Issil, cincu quilómetrus al sul del su puntu de confluencia col [[ríu Tensift]].<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1655|título=Haouz|apellidos=E. B|nombre=|apellidos2=Rodrigue|nombre2=A.|fecha=2000|publicación=Encyclopédie berbère|número=22|páginas=3388–3392|fechaacceso=2020-11-07|idioma=fr|issn=1015-7344|doi=10.4000/encyclopedieberbere.1655|pmid=}}</ref> Construía a una altitú media de 450 metrus sobri el nivel del mari, Marrakech es una ciá cun relievi essencialmenti llanu. Solu el [[Jbel Gueliz]], un cerru d’[[arenisca]] de 55 metrus d’altitú, rompi la monotonía dela llanura. === Climi === Marrakech presenta un [[climi semiáridu]], con inviernus suavis i úmeus i vranus calientis i secus. Las temperaturas medias passan de 12 [[Grau Celsius|graus Celsius]] n’inviernu a 28 graus Celsius nel vranu. El esquemi de precipitacionis inviernu úmeu/vranu secu de Marrakech sigui la mesma pauta que se da en [[climi mediterráneu|climis mediterráneus]]. En comparación con estus, nostanti, la ciá recibi menus lluvia, d’ehí que esté classificá comu semiárida. {| class="wikitable mw-collapsible" data-expandtext="mostral" data-collapsetext="escuendel" style="width:60%; margin:1em auto; border:1px solid #A2A9B1; border-collapse:collapse; background:#F8F9FA; color:#202122; text-align:center; font-size:90%;" |- ! colspan="14" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | [[Archivu:Gnome-weather-few-clouds.svg|30px|link=|alt=]]&nbsp; Parámetrus climáticus medius de Marrakech, Marruecus (1961-1990)&nbsp;[[Archivu:WPTC Meteo task force.svg|30px|link=|alt=]] |- ! style="background:#EAECF0; border-right:3px solid #A2A9B1;" | Mes ! style="background:#EAECF0;" | Eneru ! style="background:#EAECF0;" | Hebreru ! style="background:#EAECF0;" | Marçu ! style="background:#EAECF0;" | Abril ! style="background:#EAECF0;" | Mayu ! style="background:#EAECF0;" | Juniu ! style="background:#EAECF0;" | Juliu ! style="background:#EAECF0;" | Abostu ! style="background:#EAECF0;" | Setiembri ! style="background:#EAECF0;" | Otubri ! style="background:#EAECF0;" | Noviembri ! style="background:#EAECF0;" | Diziembri ! style="background:#EAECF0; border-left:3px solid #A2A9B1;" | Añal |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Temp. más. abs. (°C) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FF3C00; color:#000000; font-size:85%;" | 28.9 | style="background:#FF1400; color:#000000; font-size:85%;" | 34.3 | style="background:#FF0000; color:#000000; font-size:85%;" | 36.2 | style="background:#DB0000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 39.6 | style="background:#B60000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 44.4 | style="background:#920000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 45.8 | style="background:#6D0000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 49.0 | style="background:#6D0000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 48.6 | style="background:#B60000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 44.8 | style="background:#FF0000; color:#000000; font-size:85%;" | 38.6 | style="background:#FF1400; color:#000000; font-size:85%;" | 35.2 | style="background:#FF3C00; color:#000000; font-size:85%;" | 28.9 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#6D0000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 49.0 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Temp. más. media (°C) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FF8C00; color:#000000; font-size:85%;" | 18.4 | style="background:#FF8C00; color:#000000; font-size:85%;" | 19.9 | style="background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 22.3 | style="background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 23.7 | style="background:#FF3C00; color:#000000; font-size:85%;" | 27.5 | style="background:#FF2800; color:#000000; font-size:85%;" | 31.3 | style="background:#DB0000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 39.2 | style="background:#B60000; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 42.1 | style="background:#FF2800; color:#000000; font-size:85%;" | 32.5 | style="background:#FF3C00; color:#000000; font-size:85%;" | 27.5 | style="background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 22.2 | style="background:#FF8C00; color:#000000; font-size:85%;" | 18.7 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FF5000; color:#000000; font-size:85%;" | 26.4 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Temp. media (°C) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 12.2 | style="background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 13.8 | style="background:#FF9900; color:#000000; font-size:85%;" | 15.8 | style="background:#FF9900; color:#000000; font-size:85%;" | 17.3 | style="background:#FF8C00; color:#000000; font-size:85%;" | 20.6 | style="background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 23.8 | style="background:#FF3C00; color:#000000; font-size:85%;" | 28.3 | style="background:#FF3C00; color:#000000; font-size:85%;" | 28.3 | style="background:#FF5000; color:#000000; font-size:85%;" | 25.3 | style="background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 21.1 | style="background:#FF9900; color:#000000; font-size:85%;" | 16.3 | style="background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 12.6 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FF8C00; color:#000000; font-size:85%;" | 19.6 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Temp. mín. media (°C) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FFFFCC; color:#000000; font-size:85%;" | 5.9 | style="background:#FFFF99; color:#000000; font-size:85%;" | 7.6 | style="background:#FFCC66; color:#000000; font-size:85%;" | 9.4 | style="background:#FFCC66; color:#000000; font-size:85%;" | 11.0 | style="background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 13.8 | style="background:#FF9900; color:#000000; font-size:85%;" | 16.3 | style="background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 22.5 | style="background:#FF5000; color:#000000; font-size:85%;" | 26.1 | style="background:#FF6400; color:#000000; font-size:85%;" | 21.2 | style="background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 14.7 | style="background:#FFCC66; color:#000000; font-size:85%;" | 10.4 | style="background:#FFFF99; color:#000000; font-size:85%;" | 6.5 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 12.8 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Temp. mín. abs. (°C) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#F0FFFF; color:#000000; font-size:85%;" | -2.3 | style="background:#F0FFFF; color:#000000; font-size:85%;" | -3.0 | style="background:#FFFFFF; color:#000000; font-size:85%;" | 0.4 | style="background:#FFFFFF; color:#000000; font-size:85%;" | 2.8 | style="background:#FFFF99; color:#000000; font-size:85%;" | 6.8 | style="background:#FFCC66; color:#000000; font-size:85%;" | 9.4 | style="background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 12.1 | style="background:#FFA500; color:#000000; font-size:85%;" | 12.8 | style="background:#FFCC66; color:#000000; font-size:85%;" | 10.0 | style="background:#FFFFFF; color:#000000; font-size:85%;" | 1.1 | style="background:#FFFFFF; color:#000000; font-size:85%;" | 0.0 | style="background:#F0FFFF; color:#000000; font-size:85%;" | -1.6 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#F0FFFF; color:#000000; font-size:85%;" | -3.0 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Precipitación total (mm) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#D0D0FF; font-size:85%;" | 32.2 | style="background:#C1C1FF; font-size:85%;" | 37.9 | style="background:#C1C1FF; font-size:85%;" | 37.8 | style="background:#C1C1FF; font-size:85%;" | 38.8 | style="background:#DEDEFF; font-size:85%;" | 23.7 | style="background:#F9F9FF; font-size:85%;" | 4.5 | style="background:#F9F9FF; font-size:85%;" | 1.2 | style="background:#F9F9FF; font-size:85%;" | 3.4 | style="background:#F0F0FF; font-size:85%;" | 5.9 | style="background:#DEDEFF; font-size:85%;" | 23.9 | style="background:#C1C1FF; font-size:85%;" | 40.6 | style="background:#D0D0FF; font-size:85%;" | 31.4 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#DEDEFF; font-size:85%;" | 281.3 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Dias de precipitacionis (≥ 1 mm) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 7.6 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 6.8 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 7.5 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 7.7 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 4.8 | style="background:#C8DCF0; color:#000000; font-size:85%;" | 1.2 | style="background:#C8DCF0; color:#000000; font-size:85%;" | 0.6 | style="background:#C8DCF0; color:#000000; font-size:85%;" | 1.2 | style="background:#C8DCF0; color:#000000; font-size:85%;" | 2.8 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 5.5 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 6.6 | style="background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 6.5 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#A0C8F0; color:#000000; font-size:85%;" | 58.8 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Oras de sol | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#F7E135; color:#000000; font-size:85%;" | 220.6 | style="background:#EEDA4A; color:#000000; font-size:85%;" | 209.4 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 247.5 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 254.5 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 287.2 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 314.5 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 335.2 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 316.2 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 263.6 | style="background:#FFE700; color:#000000; font-size:85%;" | 245.3 | style="background:#F7E135; color:#000000; font-size:85%;" | 214.1 | style="background:#F7E135; color:#000000; font-size:85%;" | 220.6 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#EEDA4A; color:#000000; font-size:85%;" | 3128.7 |- ! scope="row" style="background:#EAECF0; font-weight:bold;" | Umedá relativa (%) | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#1E5AFF; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 65 | style="background:#1E5AFF; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 66 | style="background:#1E5AFF; color:#000000; font-size:85%;" | 61 | style="background:#1E5AFF; color:#000000; font-size:85%;" | 60 | style="background:#1E5AFF; color:#000000; font-size:85%;" | 58 | style="background:#1E5AFF; color:#000000; font-size:85%;" | 55 | style="background:#508CFF; color:#000000; font-size:85%;" | 47 | style="background:#508CFF; color:#000000; font-size:85%;" | 47 | style="background:#508CFF; color:#000000; font-size:85%;" | 52 | style="background:#1E5AFF; color:#000000; font-size:85%;" | 59 | style="background:#1E5AFF; color:#000000; font-size:85%;" | 62 | style="background:#1E5AFF; color:#FFFFFF; font-size:85%;" | 65 | style="border-left:3px solid #A2A9B1; background:#1E5AFF; color:#000000; font-size:85%;" | 58 |- | colspan="14" style="text-align:center; font-size:88%;" | Huenti n.º 1: NOAA<ref>NOAA. [ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT «Normalis climáticas de Marrakech (Marrakesh), 1961-1990»] (n'inglés). Consultau el 26 d'eneru de 2016.</ref> |- | colspan="14" style="text-align:center; font-size:85%;" | Huenti n.º 2: [[Deutscher Wetterdienst]] (estremus i umedá)<ref>Deutscher Wetterdienst. [http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf «Tabla climática de Marrakech, Marruecus»]. ''Medias climáticas de referencia (1961-1990) d'estacionis de tol mundu'' (n'alemán). Consultau el 26 d'eneru de 2016.</ref><ref>Ogimet. [https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=60230&ano=2021&mes=8&day=14&hora=0&min=0&ndays=30 «60230: Marrakech (Marruecus)»]. 14 d'agostu de 2021. Consultau el 14 d'agostu de 2021.</ref> |} == Lugaris d’interés == Comu otras ciais imperialis marroquinas, Marrakech está dividía fundamentalmenti en dos partis: el centru cola gran Medina o ciá vieja, rodeá d’espetacularis bastionis de tierra roja, i, fueraparti delas murallas, la ''ville nouvelle'' o ciá nueva, construía polos francesis enos añus del dominiu colonial i n’acontinal espansión. La ciá vieja i la nueva son entidais administrativas separás, governás en parti por reglas distintas: ena Medina l’alcohol está prohibíu i los edificius no puein superal los tres pisus d’altura. En cambiu, vali pa toa Marrakech la regla sigún la qual l’esterior delos edificius tien que sel roju-ocri, el colol natural dela tierra local, gastá tradicionalmenti comu material de construcción. D’ehí el su sobrenombri de "ciá roja". La Medina de Marrakech está llena d’antiguus palacius i mezquitas, que, comu es costumbri en Marruecu, no están abiertas alos no musulmanis. El su lugal más emblemáticu es la gran plaza de [[Jamaa el Fna]]. Al oesti delos bastionis dela Medina s’estiendi la ''ville nouvelle'', colos barrius de Guéliz i Hivernage; l’arteria principal es la Avenue Mohammed V, una amplia avenida arbolá que desemboca junta a una delas puertas dela ciá vieja. En direción esti, finalmenti, se topa el barriu residencial dela Palmeraie, una çona semidesértica llena de palmeras que enos últimus añus s’á encheu d’edificius. <gallery mode="packed" heights="200"> Archivu:Marrakesh_banner.jpg|Panorámica dela Plaza Yemaa el Fna. </gallery> === Çonas i barrius === {| style="float:right; clear:right; width:22.7em; margin:0.5em 0 0.7em 1.2em; padding:0.23em; border:1px solid #B4BBC8; border-collapse:separate; border-spacing:2px; background:#F8F9FA; color:#202122; font-size:90%; line-height:1.4em; text-align:left;" |- ! colspan="2" style="position:relative; overflow:hidden; background:#5B92E5; color:#FFFFFF; font-size:140%; font-weight:bold; line-height:1.2em; padding:0.25em; text-align:center; vertical-align:middle;" | <span style="position:absolute; top:0; right:0; pointer-events:none;">[[Archivu:Picto infobox conflict.png|link=|alt=]]</span><span style="position:relative;">Medina de Marrakesh</span> |- | colspan="2" style="padding:1px; text-align:center; vertical-align:top; font-size:smaller; background:#C9EAFB;" | [[Archivu:UNESCO logo.svg|35px|link=Unesco|alt=Unesco]] [[Archivu:Welterbe.svg|35px|link=Patrimoniu dela Umanidá|alt=Patrimoniu dela Umanidá]]<br /><small>[[Patrimoniu dela Umanidá|Patrimoniu dela Umanidá dela Unesco]]</small> |- | colspan="2" style="padding:1px; text-align:center; vertical-align:top;" | [[Archivu:Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg|200px|alt=Jardín dela Menara.]]<br /><span style="font-size:95%;">Jardín dela Menara.</span> |- ! colspan="2" style="padding:1px; background:#5B92E5; color:#FFFFFF; font-weight:bold; text-align:center; vertical-align:top;" | Localización |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | País | style="padding:1px; vertical-align:top;" | [[Archivu:Flag of Morocco.svg|20px|border|alt=Bandera de Marruecus]]&nbsp;[[Marruecus]] |- ! colspan="2" style="padding:1px; background:#5B92E5; color:#FFFFFF; font-weight:bold; text-align:center; vertical-align:top;" | Datus generalis |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | Tipu | style="padding:1px; vertical-align:top;" | '''<span style="color:#F4A460;">Coltural</span>''' |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | [[Patrimoniu dela Umanidá|Criterius]] | style="padding:1px; vertical-align:top;" | i, ii, iv,v |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | Identificación | style="padding:1px; vertical-align:top;" | [https://whc.unesco.org/es/list/331 331] |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | [[Patrimoniu dela Umanidá|Región]] | style="padding:1px; vertical-align:top;" | [[Anexu:Patrimoniu dela Umanidá en Estaus árabis|Estaus árabis]] |- ! scope="row" style="padding:1px; font-weight:bold; text-align:left; vertical-align:top;" | Inscripción | style="padding:1px; vertical-align:top;" | 1985 (IX [[Patrimoniu dela Umanidá|sessión]]) |- | colspan="2" style="padding:1px; background:#CEE7FF; text-align:center; vertical-align:top;" | [http://www.ville-marrakech.ma Sitiu web oficial] |} * '''Medina''': [[Archivu:Bahia Palace large court.jpg|thumb|Pátiu del Palacio Bahia]] Es la ciá vieja, protegía pun cordón de bastionis hechus de tierra roja que encierran un laberintu de callejuelas i palacius, mercaus i mezquitas, cúpulas i minaretis. La ''Medina de Marrakech'' tien síu declará comu [[Patrimoniu dela Umanidá]] pola [[Unesco]] nel añu 1985, siendu atualmenti unu delos lugaris de visita obligá. El su coraçón es la gran plaza Jamaa el Fna, al norti dela qual s’abri el laberintu delos Suks (mercaus tradicionalis, a menu descubiertus). Siguiendu hazia el norti se topan la mezquita i [[madraza de Ben Youssef]] i el [[Museu de Marrakech]]. Al sul dela plaza, en cambiu, a lo largu delos sigrus s’an assitiau los governantis dela ciá. Ogañu la çona está dominá pol Palaciu Real, levantau sobri las ruinas delos palacius almohadis precedentis, que ocupa una vastíssima área rodeá de murallas (la llamá kasbah, que significa ciudadela fortificá) i no está abiertu al púbricu. Peru se pue visitar el [[Palaciu dela Bahía]] i [[Museu Dar Si Said|Dar Si Said]], construíus nel {{siglo|XIX||s}} por dos visiris delos sultanis, i las imponentis ruinas del gran [[Palaciu Badi]]. * '''Guéliz''': Es el núcleu principal dela ciá nueva, construíu polos francesis enos añus trenta. El barriu es menus característicu que la Medina, peru tamién animau. Aquí es ondi se concentran los grandis otelis enternacionalis i los restaurantis, las tiendas i los no mui numerosus localis noturnus dela ciá. * '''Hivernage''': Al sul de Guéliz i un pocu al oesti dela Medina se topa esti pequeñu barriu residencial qu’alberga villas particularis i otelis enternacionalis de cincu estrellas, assina comu el nuevu Teatro de la Ópera i el Palaciu de Congresus. * '''Palmeraie''': Esti vastu oasis de tierra pelá i palmeras s’estiendi al noresti dela Medina (más de 100.000 plantas se tienin regau duranti sigrus gracias ala engeniosa red de tuberías soterráneas de barru secu que data del {{siglo|XII||s}}). Es l’última frontera delos millonarius de Marrakech, marroquinis i estranjerus, que se tienin construíu residencias de luxu, con jardinis exuberantis i a menu rodeás d’altus murus pa protegel la privacidá delos residentis i los sus convidaus. Angunas son otelis de luxu, comu l’Hotel Jnane Tamsna, una distinguía infraestructura n’estilu ecléticu qu’alberga alas estrellas de Hollywood que passan pola ciá, o Les Deux Tour, projetau pol arquitetu más famosu dela ciá, [[Charles Boccarà]]. Es una [[especi]] de [[Beverly Hills]] ala marroquina, ondi rigi la norma del respetu total polas palmeras, de manera que nenguna construcción pue dañal o interferil nel crecimientu delas palmeras. * '''Mellah''': Es l’antiguu barriu judíu dela ciá, que da ala muralla esterior del palaciu Badi, ena çona sul dela Medina. N’él á una sinagoga i un gran cemiteriu, amás dun mercau cubiertu. Angunas delas casas del barriu tienin balconis que dan ala calli, una peculiaridá delos judíus de Marrakech. El su nombri, Meliah, un apelativu común a tolos barrius judíus delas ciais marroquinas, significa "lugal dela sal", lo qual se remonta ala época del monopóliu que los mercaoris judíus tenían del comerciu dela sal que s’estrayía delas montañas del Atlas i que se gastaba pa conserval los alimentus. La comunidá judía de Marrakech tien un origen mui antiguu. A prencepius del {{siglo|XX||s}} tenía unus 40.000 biembrus, peru endispués dela Segunda Guerra Mundial, duranti la qual el rei Mohammed V recusó aplical las leis antisemitas promulgás pol goviernu francés colaboracionista de Vichy, la mayoría emigró a Francia, [[Estaus Uníus]] o [[Israel]], o se trasladó a Casablanca. Atualmenti quedan solu angunus cientus de pressonas. === Plazas, callis i suks === [[Archivu:MoroccoMarrakech DjemaaElFna..jpg|miniaturadeimagen|''Plaza [[Jamaa el Fna]]''.]] * '''[[Plaza Jamaa el Fna]]''': Esta gran plaza de forma irregular (ogañu pavimentá, peru ata hazi pocu de tierra batía roja) es el coraçón dela Medina, dendi ondi sal una densa red de callejuelas en toas las direcionis. Tranquila i soñolienta pola mañana, al passal las oras se va enchiendu de vendeoris ambulantis de to tipu i mugeris que pintan las manus i los pies con henna; tamién aparecin los vendeoris d’água, los vendeoris de quincalla o de dentaduras i pocionis afrodisíacas. Peru el momentu culminanti es al anochecel, quandu se convierti nun enormi escenariu al airri libri, ondi una multitud d’espetadoris de toas las edais passea i rodea alos malabaristas, músicus, faquiris, encantaoris de culuebras i juglaris. I nel centru dela plaza s’estalan decenas de tenderetis-restauranti que sirvin pinchus i otrus platus tradicionalis cocinaus nel atu. Es un espetáculu de soníus, goloris i coloris del qual se pue disfrutal sentau nunu delos muchus cafés que á ena plaza, peru lo mehol es mezclal-si cola genti i il de corro en corro, dexándo-si lleval polas sensacionis del momentu. * '''Avenue Mouassine''': Es la calli más refiná dela Medina. Detrás delas pareis desnudas de ladrillus o arcilla roja s’amagan un númiru crecienti de tiendas de moda i galerías, comu Dar Cherifa i el Ministerio del Gusto, assina comu refináus ''riads''. * '''Avenue Mohammed V''': Esta amplia avenida arbolá es l’arteria más importanti de Guéliz, el barriu principal dela ciá nueva, ena que se topan los edificius moernus d’oficinas, bancus, tiendas, restaurantis i cafés con terrazas. El su puntu más destacau, alreol del cruce cola calli dela Liberté, es el Mercau Central, allí ondi la genti del lugal compra comía, floris i produtus de menagi pala casa. El tramu más céntricu dela avenida entra ala Medina a través del Bab Nkob i acaba alos pies del [[Alminar|minareti]] dela Koutoubia. * [[Archivu:Lámparas, Djemaa el Fna -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg|miniaturadeimagen|Lámparas espuestas nuna tienda del barriu delos suks.]]'''Los suks''': El barriu delos suks (mercaus o zocus) se topa junta ala parti norti dela plaza Djemaa el Fna. Las dos callis principalis son Rue Semarine i Rue Mouassine; la primera es una sucesión ininterrumpía de pequeñus bazaris, mientris que la segunda es más tranquila i tien un númiru crecienti de lugaris de calidá. Ca sección del suk lleva el nombri del principal tipu de mercancías qu’ofreci (vestíus, especias, pielis, babuchas, alfombras, lana, maera, vajillas, etc.) o delos talleris delos artesanus (tintorerus, carpinterus, herrerus, etc.). El suk delas alfombras ocupa l’área del vieju mercau delos escravus, el ''criée berbère''. Al noresti delos suks está el barriu delos curtiolis, que s’estiendi a lo largu dela calli Bab Debbagh, llamá assina por desembocal ena puerta que lleva esti mesmu nombri. === Mezquitas, palacius i monumentus === * '''Mezquita i [[Madrasa de Ben Youssef|madrasa Ben Youssef]]''': La mezquita domina la plaza omónima, en metá delos suks que s’estiendin al norti de Jamaa el Fna. L’edificiu atual data del {{siglo|XIX||s}}, peru nel mesmu lugal se construyerun dantis, dendi el {{siglo|XII||s}}, otras dos versionis. Frenti ala mezquita, nel interior dun recintu i más baxa qu’el nivel dela calli, se topa la cúpula Ba’adiyn, la única estrutura que quedó ena ciá del tiempu delos almorávidis, los fundaoris de Marrakech. L’interior está decorau con vivus motivus floralis. Enas cercanías está tamién la madrasa (escuela coránica) Ben Youssef, fundá nel {{siglo|XIV||s}} i más tardis ampliá en diversas ocasionis. En funcionamientu ata los añus sessenta, más tardis fue restaurá i abierta al púbricu. S’accedi a un imponenti patiu sobriamenti decorau con trabajus d’[[estuco]], maera de cedru con incrustacionis i azulejus, cun gran estanqui en metá. Alreol del patiu, en dos nivelis, se topan las abitacionis delos estudiantis i una sala d’oracionis cuna cúpula. Atualmenti cerrá por reformas. [[Archivu:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden.jpg|thumb|''[[Mezquita Kutubia]]'' de Marrakech.]] * '''[[Mezquita Kutubia]]''': Rodeá por magníficus rosalis, se topa nel interior dela Medina, cerca dela Bad Jedid. Se construyó nel {{siglo|XII||s}}, junta a un edificiu construíu hazi pocu, que endispués se derrumbó nel {{siglo|XVIII||s}}, i tomó el nombri del suk el Koutubiyyin (suk delos librerus) qu’antiguamenti ábia ena çona. La mezquita es famosa sobri tó pol su minareti de basa quadrá, que hizo construíl Yacoub el Mansour a finalis del {{siglo|XII||s}}, que representó el modelu de referencia pala [[Giralda]] de [[Sevilla]], i pala [[Torri Hasan]] en [[Rabat]]. La torri es l’edificiu más altu de Marrakech i, colos sus 77 metrus d’altura, domina la Medina, pudiéndo-si vel de lexus quandu se llega ala ciá. Ogañu la silueta destaca desnuda de ladrillus, rematá con globus de bronci, peru antiguamenti toa la superficie del minareti estaba cubierta de decoracionis de cerámica i estucu (los únicus fragmentus que se tienin conservau son los frisus d’azulejus baxu l’almenagi). Nel interior, que no se pue visitarl, á una rampa ascendent, abondu ancha comu pa subil a caballu, que lleva ala cima, dendi ondi los almuédanus llaman alos fielis ala oración ritual cincu vezis al día. Al oesti dela plaza se topan las ruinas duna gran mezquita, que hizun construíl los conquistaoris almohadis. * '''Palaciu Dar el Bacha (o Dar el Glaoui)''': Dar el Bacha significa "palaciu del patró", i era la residencia dun delos personagis más célebris dela estoria de Marrakech, el cruel Thami el Glaoui, qu’ena primera metá del {{siglo|XIX||s}} fue señol dela ciá i de tol Atlas meridional duranti varias décadas. Aquí Thami el Glaoui tenía la su corti i recibía alos convidaus ilústris que lo visitaban, entri los qualis estiverun políticus ocidentalis comu l’inglés Churchill o l’americanu Roosevelt. L’aspetu atual del palaciu seguramenti no está ala altura dela su fama, alimentá puna serie infinita d’anécdotas curiosas i subías de tonu, peru quedan bonitus patius interioris ricamenti decoraus en yesu, maera tallá i azulejus policrómicus. * '''[[Palaciu El Badi]]''': Se edificó con gran luxu ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}} duranti el reinau del sultán Ahmed el Mansour. Las pareis i los techus estaban recubiertus d’oru procedenti de [[Tombuctú]], mítica ciá más allá del desiertu conquistá pol sultán. Ábia pareis de mármol i piedras importás dela India i grandis patius embellecíus con estanquis i fuentis caudalosas. Amás, l’ambienti golía a floris i esencias esóticas. Nostanti, solu cien añus más tardis ya estaba en ruinas, pos el nuevu señol de Marruecu, Moulay Ismail, despojó completamenti el palaciu i se llevó los sus tesorus ala su nueva capital, [[Meknés]]. Ogañu, la grandeza del passau se tien qu’imaginal caminandu entri imponentis ruinas. El patiu principal es un inmensu espaciu vacíu delimitau por imponentis bastionis perforaus, sobri los qualis tienin hechus los sus níus las cigüeñas. El gran estanqui central está secu, peru repartíus pol entornu á restus de mosaicus i columnas esculpías. El lugal revivi duranti los grandis eventus, comu los conciertus i espetáculus del Festival del Arte Popular i las projeccionis nuna gran pantalla duranti el Festival de Cine. * '''[[Palaciu dela Bahía]]''': Nel lau norti de Mellah, l’antiguu barriu judíu, se topa esti gran palaciu, que tien una estensión de 8 ectáreas de superficie i más de 150 abitacionis. Fue mandau construíl a finalis del {{siglo|XIX||s}} pun [[visir]] dela corti real. Los interioris están ricamenti decoraus n’estilu tradicional, con mosaicus i detallis de maera de cedru tallá. Los patius son especialmenti bonitus, con pequeñus peru frondosus jardinis, piscinas i fuentis. Una parti del edificiu estaba reservá alas abitacionis delas 24 concubinas del visir, que tamién tenía quatro esposas. Quandu murió, el sultán vació el palaciu i se llevó los muebris i las alfombras ala residencia real. [[Archivu:Maroc Marrakech Saadiens Luc Viatour 5.jpg|miniaturadeimagen|Tumba individual dela [[Dinastía Saadi]] (1549–1664).]] * '''[[Tumbas saadíes]]''': Las tumbas sagrás delos sultanis se topan junta al muru meridional dela mezquita Kasbah, junta al Palaciu Real, ena çona dela Medina. Duranti sigrus representarun un secretu güen guardau, que los ocidentalis desconocían completamenti. Enos añus venti angunus oficialis francesis se dierun cuenta de qu’ábia angunus tejaus verdis que sobresalían delos barrius más pobris. Envestigarun entri la genti del lugal, obteniendu siempri evasivas, peru unu dellus perseveró ena su envestigación ata destapal una callejuela escondía que llevaba a una minúscula puerta n’arcu. Una ves passau el su umbral, entró nun jardín i vio las tumbas qu’ata entoncis s’ábian manteníu escondías alos infielis. Ogañu las tumbas saadíes son unu delos lugaris más visitaus dela ciá, peru p’accedel a ellas se tien que hazel entavía el mesmu recorríu tortuosu. Muchas tumbas están decorás con mosaicus variopintus. Las más monumentalis son las delos pabellonis construíus duranti el reinau d’Ahmed el Mansour, ena segunda metá del {{siglo|XVI||s}}. A poca distancia delas tumbas está Bab Agnau, la puerta que marca l’accesu ala Kasbah (área fortificá nel interior dela Medina, ena qual se topa el Palaciu Real). Es una delas puertas más bonitas dela ciá, realizá nel {{siglo|XII||s}} en piedra i no en ladrillus de tierra comu el restu. Al otru lau dela calli se topa la puerta Er Rob, invadía por colorías tiendas de loza. === Museus === Marrakech no es una ciá de grandis museus i espázius d’esposición tradicionalis, peru tien interessantis colecionis, púbricas i privás, d’arti i artesanía marroquina antiga i contemporánea. Nel centru d’atención, dá la estoria i la situación geográfica dela ciá alas puertas del Atlas, está sobri tó la coltura bereber. Tó ellu espuestu nun marcu que a menu es por sí mesmu el protagonista: antiguus palacius d’encantu oriental, con refinau mobiliariu i decoración. Tamién es possibli topal lugaris ondi se concentra la vida coltural i mundana del Marrakech d’ogañu: sofisticás galerías d’arti que a menu funcionan comu espázius multifuncionalis, acogen esposicionis temporal del pintura, fotografía, tiendas, librerías i cafés. * '''Dar Cherifa''': Galería-café literariu convertía nunu delos puntus centralis dela escena artística dela ciá. Se topa nunu delos ''riads'' más antiguus de Marrakech, pos data de finalis del {{siglo|XVI||s}}. N’ambientis devueltus al su antiguu esplendol i decoraus cun gustu impecabli, se puein vel esposicionis d’arti contemporáneu o fotografía, assistil a conciertus de música tradicional ([[gnawa]], [[sufí]], etc.) o a presentacionis de librus, o simplimenti palral frenti a un vasu fumanti de té ala menta, la bebida nacional de Marruecu. La idea es de [[Abdellatif Aït Ben Abdallah]], el propietariu de Marrakech Riads, una sociedá encargá dela venta i restauración delos ''riads'' i que tien restaurau, cun gran rigor filológicu, el palaciu qu’alberga el centru coltural i otrus cincu edificius repartíus pola Medina, transformándo-los en ''maison d'hôtes''. * '''Ministerio del Gusto''': Ideau i realizau polos diseñaoris italianus [[Alessandra Lippini]] i [[Fabrizio Bizzarri]], esti escéntricu gran espaciu multifuncional se gasta tamién comu espaciu pa muestras temporal, cambiandu de muestra ca tres mesis aproximadamenti, dedicás tantu a artistas marroquinis comu enternacionalis.[[Archivu:MuseeDeMarrakech.jpg|thumb|Interior del [[Museu de Marrakech]].]] * '''[[Museu Dar Si Said|Musée Dar si Said]]''': Assitiau nun suntuosu palaciu del {{siglo|XIX||s}}, esponi una rica colección d’ogetus d’arti i artesanía tradicional del sul de Marruecu, entri los qualis á pieças de cobri, alfombras, ropa i joyas bereberis, pieças tallás de maera de cedru, puertas, persianas policromas i fragmentus de techus, amás dun "''minbar''", una especi de púlpitu transportabli, que tenía síu gastau ena mezquita Kutubía. El museu fue construíu nel {{siglo|XII||s}} por artesanus de Córdoba i los sus laus están adornaus punus mil panelis decoraus. * '''[[Museu de Marrakech|Musée de Marrakech]]''': Inagurau a finalis delos añus noventa nun palaciu del {{siglo|XIX||s}} meticulosamenti restaurau, el museu se creó col fin de tenel una colección permanenti d’arti marroquín contemporáneu i organizal esposicionis i otrus eventus colturalis. Acogi tamién una preciosa colección de librus i caligrafía islámica i una recopilación de litografías i acuarelas de temas marroquinis. * '''[[Jardín Majorelle|Musée du Jardin Majorelle]]''': La villa Majorelle, que hizo construíl enos añus venti el pintol [[Jacques Majorelle]] i que compró enos añus sessenta el famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], alberga una colección permanenti d’arti islámicu, que ogañu se pue visitarl junta col espléndiu jardín. Á joyas tradicionalis, bordaus, manuscritus miniaus, antiguas pieças de maera tallá i una serie de litografías de Majorelle dedicás al Atlas. * '''Musée Tizkiwin''': Esti pequeñu museu privau, que se topa nel palaciu del antropólogu-colecionista neerlandés [[Bert Flint]], tien una magnífica colección de cerámicas, alfombras, tejíus i ropa bereber. Ca región del país está representá colos sus produtus artesanal más característicus. === Deportis === El su eventu más importanti es el Gran Premio de Marruecos de [[WTCC]] i [[Fórmula 2]], que se disputa nel [[Circuitu de Marrakech]], inagurau nel añu 2009. === Jardinis estramurus === A pesar del su áridu climi, Marrakech tien síu siempri un jardín, gracias alas engeniosas técnicas de canalización i riegu llevás ala prática dendi el {{siglo|XI||s}}, quandu los almorávidis llegarun ala región. L’água fue traía ala ciá dendi el valli d’Ourika (a 60 km.) mediante canalis de riegu de barru secu. Ogañu la ciá tien varius jardinis. * '''[[Jardín Majorelle]]''': Lo realizó enos añus trenta el pintol francés [[Jacques Majorelle]] alreol del su taller. Enos añus sessenta la propiedá passó al famosu estilista francés [[Yves Saint Laurent]], que se hizo construíl una nueva villa i abrió nel antiguu taller de Majoralle una esposición permanenti d’arti islámicu i hizo recuperal el jardín inspirándo-si nun estilu sensual i luxuriosu. Las sus superficies dun intensu açul cobaltu, el llamau ''blu majorelle'', encierran un universu tropical superabundanti de formas i coloris, entri naranjus, plataneras, palmeras enanas, cactus i otras plantas raras, hibiscus i rosalis. Amás, á varius regatus i estanquis llenus de nenúfaris, ondi vivin carpas i tortugas. Un lugal que pue encantarl, comu una estravaganti creación d’alta costura cola firma de Saint Laurent. Ciertamenti, está a añus luz del estilu minimal con influencias orientalis que tien ca ves más adeptus entri los decoraoris i arquitetus que trabajan ogañu ena ciá. * '''[[Jardinis dela Menara|La Menara]]''': Son los jardinis más célebris dela ciá. Se topan fueraparti del centru urbanu, cerca del aeropuertu, i están dominaus pun gran espeju d’água central, de forma retangular, habitau por grandis carpas, dendi ondi sal el sistema d’irrigación. Nel su entornu crecin olivus i árbolis frutalis. Los jardinis fuerun projetaus nel {{siglo|XII||s}}, nel tiempu dela dinastía almohadi, peru endispués cayerun ena ruina, ata que nel {{siglo|XIX||s}} los monarcas alauitas pusierun en marcha un projetu de recuperación. En 1869, el sultán Mohammed V hizo construíl lo qu’ogañu caracteriza el lugal: el pabellón col tejau de tejas verdis que se topa junta al estanqui, reflejándo-si enas sus áugas. == Economía == [[Archivu:SOFITEL HOTEL MARRAKECH MOROCCO APRIL 2013 (8709735037).jpg|thumb|right|Hotel Sofitel, abril de 2013]] [[Archivu:Marrakech Place des Ferblantiers (54241742497).jpg|thumb|right|Erbolarius ena plaza delos Caldererus]] Marrakech es un componenti vital dela economía i la coltura de Marruecu.<ref name="BP0906">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-150780063|title=World Travel: Africa's beating heart; Marrakech, no longer a hippy paradise, is still a vital centre of economy and culture in Morocco.|publisher=[[The Birmingham Post]] |url-access=|date=2 September 2006|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Las mejoras delas carreteras dendi Marrakech a Casablanca, Agadir i l’aeropuertu local tienin provocau un aumentu espetacular del turismu ena ciá, que ogañu atrai a más de dos millonis de turistis ca añu. Por causa dela importancia del turismu ena economía de Marruecu, el [[Mohammed VI|rei Mohammed VI]] se comprometió en 2012 a doblal el númiru de turistis i atrail 20&nbsp;millonis al añu a Marruecu pal 2020.<ref name="T12">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|author=Duncan, Fiona|title=The best Marrakesh hotels|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=18 October 2012|archive-date=1 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001000310/http://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|url-status=live}}</ref> La ciá es popular entri los francesis, i muchas celebridais francesas tienin comprau propiedais ena ciá, entri ellas figuras dela moda comu [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves St Laurent]] i [[Jean-Paul Gaultier]].<ref name="AB0305"/> Enos añus 1990 vivían mui pocu estranjerus ena ciá, i los desenvolvimientos inmobiliarius tienin aumentau espetacularmenti enos últimus 15 añus; pal 2005, más de 3.000 estranjerus tenían comprau propiedais ena ciá, atraíus pola su coltura i polos precius relativamenti baratus delas viviendas.<ref name="AB0305">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-130570413|title=Marrakech is the new Costa del Sol: for a host of Western celebrities, Marrakech in Morocco has become the place to be seen at and increasingly, to live in. Where celebrities go, the lesser folk are bound to follow. The result is that Morocco's economy and its culture is changing—but for the better or for the worse?|publisher=[[African Business]] |url-access=|date=1 March 2005|access-date=}}{{dead link|date=July 2021}}</ref> Tien síu citá ena revista semanal francesa ''[[Le Point]]'' comu la segunda [[St Tropez]]: "No longer simply a destination for a scattering of adventurous elites, bohemians or backpackers seeking Arabian Nights fantasies, Marrakech is becoming a desirable stopover for the European jet set."<ref name="AB0305"/> Nostanti, a pesar del augi del turismu, la mayoría delos abitantis dela ciá sigui siendu pobri i, {{As of|2010|lc=y}}, unus 20.000 fogaris entavía no tienin accesu al agua ni ala eletricidá.<ref name="JA">{{cite magazine|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|title=Fatima Zahra Mansouri, première dame de Marrakech|magazine=[[Jeune Afrique]]|date=25 January 2010|access-date=28 October 2012|language=fr|archive-date=14 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214051421/http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|url-status=live}}</ref> Muchas empresas dela ciá s’enfrentan a enormis problemas de déua.<ref name="JA"/> Endispués dela [[Gran Recesión]] i la [[crisi financiera de 2008]], en 2011 las inversionis nel sector inmobiliariu avanzarun sustancialmenti tantu nel alojamientu turísticu comu ena vivienda social. Los principalis desenvolvimientos se concentrarun en instalacionis palos turistis, incluyendu otelis i centrus d’ociu comu campus de golf i balnearius, con inversionis de 10,9&nbsp;mil millonis de dirhams (1,28&nbsp;mil millonis de US$) en 2011.<ref>{{cite web|url=http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|title=La reprise de la croissance du secteur immobilier à Marrakech|date=28 February 2012|language=fr|access-date=17 October 2012|publisher=Regiepresse.co|archive-url=https://web.archive.org/web/20120911052443/http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|archive-date=11 September 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|title=Marrakech, Morocco Sees Hotel Boom|date=19 July 2012|access-date=17 October 2012|work=Huffington Post|archive-date=28 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131228113841/http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|url-status=live}}</ref> La infraestructura hotelera tien esperimentau un rápidu crecimientu enos últimus añus. Solu en 2012 estaba previstu qu’abrieran 19 nuevus otelis, un augi del desenvolvimiento comparau a menu con [[Dubái]].<ref name="T12"/> [[Royal Ranches Marrakech]], unu delos projetus más importantis de [[Gulf Finance House]] en Marruecu, es un complexu turísticu de {{Convert|380|ha}} en desenvolvimiento enos arrabalis i unu delos primerus complejus ecuestres de cincu estrellas del mundu.<ref name="MR1008">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525140007/http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Royal Ranches Marrakech' closes land sale with Equine Management Services|work=[[Mena Report]] |date=2 October 2008|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> Se espera qu’el complexu contribúa de manera significante ala economía local i nacional, creandu muchus puestus de trabaju i atrayendu milis de visitantis ca añu; n’abril de 2012 estaba completau alreol dun 45&nbsp;%.<ref name="MR0410">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525092337/http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|url-status=usurped|archive-date=25 May 2013|title=Bahrain : Royal Ranches Marrakech inks MoU with BMCE|work=[[Mena Report]]|date=13 April 2012|via=HighBeam Research|url-access=subscription|access-date=18 October 2012}}</ref> La Avenue Mohammed VI, dantis llamá Avenue de France, es una delas principalis vías dela ciá. Tien experimentau un rápidu desenvolvimiento de complejus residencialis i numerosus otelis de luxu. Ena Avenue Mohammed VI está la que s’afirma que es la discoteca más grandi d’África:{{sfn|Humphrys|2010|p=9}} [[Pacha Marrakech]], un local de moda que pon música [[house music|house]] i [[electro house]].<ref name="Misc. 2008">{{cite book|author=Misc.|title=Cool Restaurants Top of the World|url=https://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|access-date=8 October 2012|date=1 June 2008|publisher=teNeues|isbn=978-3-8327-9233-6|page=274|archive-date=25 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525222840/http://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|url-status=live}}</ref> Tien amás dos grandis complejus de cine, Le Colisée à Gueliz i Cinéma Rif, i una nueva çona comercial, Al Mazar.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=XnPJ8_eOp4QC&pg=PA146 |title=Time Out Marrakech: Essaouira and the High Atlas |publisher=Time Out Guides |year=2007 |isbn=978-1-84670-019-4 |pages=146 |language=en}}</ref> [[Archivu:Menara Mall.JPG|thumb|[[Menara Mall]], abiertu en 2015]] El comerciu i la artesanía son estremadamenti importantis pala economía local impulsá pol turismu. Á 18 ''souks'' en Marrakech, qu’empléan a más de 40.000 pressonas ena alfarería, el trabaju del cobri, el cueru i otras artesanías. Los ''souks'' tienin una enorme variedá d’artículus, dendi sandalias de plásticu ata pañuelus d’estilu palestinu importaus dela India o China. Las boutiques localis son mui hábilis haziendu ropa d’estilu ocidental con materialis marroquinis.<ref name="AB0305"/> El ''[[Birmingham Post]]'' comenta: "The ''souk'' offers an incredible shopping experience with a myriad of narrow winding streets that lead through a series of smaller markets clustered by trade. Through the squawking chaos of the poultry market, the gory fascination of the open-air butchers' shops and the uncountable number of small and specialist traders, just wandering around the streets can pass an entire day."<ref name="BP0906"/> Marrakech tien varius supermercaus, entri ellus [[Marjane Acima]], [[Asswak Salam]] i [[Carrefour]], i tres grandis centrus comercialis: Al Mazar Mall, Plaza Marrakech i Marjane Square; una sucursal de Carrefour abrió en Al Mazar Mall en 2010.{{sfn|Humphrys|2010|p=161}}<ref name="Group">{{cite book|title=The Report: Morocco 2011|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|access-date=9 October 2012|publisher=Oxford Business Group|isbn=978-1-907065-30-9|page=100|archive-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185529/http://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|url-status=live}}</ref> La produción industrial dela ciá se concentra nel barriu de Sidi Ghanem Al Massar, ondi á grandis fábricas, talleris, almacenis i salas d’esposición. Ciments Morocco, filial duna importanti empresa italiana de cementu, tien una fábrica en Marrakech.<ref>{{cite web|url=http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|title=Nos usines et centres L'usine de Marrakech|publisher=Ciments du Maroc|language=fr|access-date=18 October 2012|archive-date=1 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201154459/http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|url-status=live}}</ref> Marrakech es unu delos mayoris centrus de comerciu de fauna salvaji del norti d’África, a pesar dela ilegalidá dela mayoría d’esti comerciu.<ref>{{Cite journal|last1=Bergin|first1=Daniel|last2=Nijman|first2=Vincent|date=2014-11-01|title=Open, Unregulated Trade in Wildlife in Morocco's Markets|url=https://www.researchgate.net/publication/267748463|journal=ResearchGate|volume=26|issue=2|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133219/https://www.researchgate.net/publication/267748463|url-status=live}}</ref> Güena parti d’esti comerciu se pue topal ena medina i enas plazas de los alreoris. Las tortugas son especialmenti popularis pala venta comu animalis de compañía, i tamién se puein vel macacus de Berbería i culuebras.<ref>{{Cite journal|last1=Nijman|first1=Vincent|last2=Bergin|first2=Daniel|last3=Lavieren|first3=Els van|date=2015-07-01|title=Barbary macaques exploited as photo-props in Marrakesh's punishment square|url=https://www.researchgate.net/publication/280111452|journal=ResearchGate|volume=Jul-Sep|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133214/https://www.researchgate.net/publication/280111452|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Nijman, V. and Bergin, D.|date=2017|title=Trade in spur-Thighed tortoises Testudo graeca in Morocco: Volumes, value and variation between markets|url=https://www.researchgate.net/publication/318456632|journal=Amphibia-Reptilia|volume=38|issue=3|pages=275–287|doi=10.1163/15685381-00003109|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093404/https://www.researchgate.net/publication/318456632_Trade_in_spur-Thighed_tortoises_Testudo_graeca_in_Morocco_Volumes_value_and_variation_between_markets|url-status=live}}</ref> La mayoría destus animalis sufrin condicionis deficientis de bienestar animal nestus puestus.<ref>{{Cite journal|last=Bergin, D. and Nijman, V.|title=An Assessment of Welfare Conditions in Wildlife Markets across Morocco|url=https://www.researchgate.net/publication/327002300|journal=Journal of Applied Animal Welfare Science|year=2019|volume=22|issue=3|pages=279–288|doi=10.1080/10888705.2018.1492408|pmid=30102072|s2cid=51967901|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093405/https://www.researchgate.net/publication/327002300_An_Assessment_of_Welfare_Conditions_in_Wildlife_Markets_across_Morocco|url-status=live}}</ref> == Referéncias literarias == * ''Las voces de Marrakech'' (1968), de [[Elias Canetti]]. == Deporti == [[Archivu:Stade_de_marrakech.jpg|thumb|[[Estadiu de Marrakech]].]] El deporti más popular ena ciá, al igual que en tol país, es el fútbol. L’equipu de fútbol más popular dela ciá es el [[Kawkab Athlétique Club de Marrakech]] i atualmenti juega ena [[Liga de Fútbol de Marruecu]]; es l’únicu campeón de liga dela ciá de Marrakech. == Pressonas destacás == * [[Abd al-Aziz de Marruecos|Abd al-Aziz Ibn al-Hasan]], nacíu en 1878, sultán de Marruecu. * [[Just Fontaine]], nacíu en 1933, futbolista. * [[Mahi Binebine]] (1959), pintol. * [[Driss Debbagh]], nacíu en 1921, políticu marroquín. == Galería == <gallery> Archivu:Morocco street food.jpg Archivu:Morocco arc.jpg Archivu:Street in morocco.jpg Archivu:Place morocco.jpg Archivu:House morocco.jpg Archivu:Street view morocco.jpg Archivu:Lamp maker, Medina of Marrakech.jpg Archivu:Babuchas 02 -- 2014 -- Marrakech, Marruecos.jpg </gallery> == Ciais ermanás == Las [[ermanamientu de ciais|ciais ermanás]] con Marrakech son: * [[Granada]] ([[España]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tombuctú]] ([[Malí]])<ref name=bbcnews>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6062360.stm |título=Search on for Timbuktu's twin" |autor=[[BBC News]] |año=18 de octubre de 2006 |fechaacceso=10 de noviembre de 2008 |idioma=inglés}}</ref> * [[Tourza]] ([[Marruecu]]) {{sucesión | predecesor = {{bandera|JPN}} [[Kioto]] | título = [[Archivu:World Heritage Logo global.svg|60px]]<br />Sedi delas Sessionis del [[Comité del Patrimoniu dela Umanidá]] | período = 1999 | sucesor = {{bandera|AUS}} [[Cairns]] | predecesor2 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] | título2 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período2 = 2001 | sucesor2 = {{bandera|IND}} [[Nueva Delhi]] | predecesor3 = {{bandera|FRA}} [[París]] | título3 = [[Archivu:UNFCCC logo.svg|60px]]<br />Sedi delas [[Conferencias delas Naciones Unidas sobri el cambiu climáticu]] | período3 = 2016 | sucesor3 = {{bandera|GER}} [[Bonn]] }} == Notas == <references group="nota" /> == Referéncias == {{listaref|2}} == Atijus esternus == {{commonscat}} * [http://www.ville-marrakech.ma/ www.ville-marrakech.ma], sitiu web oficial (n’árabi i francés). ijpb8gvv1zltwcdb2478geyavyfknk2 Luenguas bereberis 0 12015 144280 2026-09-20T11:01:51Z Olarcos 82 Criá página con 'Las '''lunguas bereberis''' o '''luenguas amazigh''' (''Tamaziɣt'' o ''Tamazight''; [[Neo-Tifinagh|Neotifinagh]]: ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ, [[Tifinag]] [[tuareg]]: ⵜⵎⵣⵗⵜ, <small>pronunciau</small> [<nowiki/>[[Alfabetu Fonéticu Enternacional|tæmæˈzɪɣt]]], [<nowiki/>[[Alfabetu Fonéticu Enternacional|θæmæˈzɪɣθ]]]), tamién denominás '''bereber''', '''tamazigt'''<ref>https://books.google.fr/books?id=jLk9AQAAMAAJ&q=%22tamazigt%22+%22lengua%22&dq=%22t…' 144280 wikitext text/x-wiki Las '''lunguas bereberis''' o '''luenguas amazigh''' (''Tamaziɣt'' o ''Tamazight''; [[Neo-Tifinagh|Neotifinagh]]: ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ, [[Tifinag]] [[tuareg]]: ⵜⵎⵣⵗⵜ, <small>pronunciau</small> [<nowiki/>[[Alfabetu Fonéticu Enternacional|tæmæˈzɪɣt]]], [<nowiki/>[[Alfabetu Fonéticu Enternacional|θæmæˈzɪɣθ]]]), tamién denominás '''bereber''', '''tamazigt'''<ref>https://books.google.fr/books?id=jLk9AQAAMAAJ&q=%22tamazigt%22+%22lengua%22&dq=%22tamazigt%22+%22lengua%22&hl=es&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjDnoLtuqyKAxVwVqQEHW6lMu4Q6AF6BAgGEAM#%22tamazigt%22%20%22lengua%22</ref><ref>https://books.google.fr/books?id=eI9PAQAAMAAJ&q=%22tamazigt%22+%22lengua%22&dq=%22tamazigt%22+%22lengua%22&hl=es&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj5tISCu6yKAxVvTaQEHRGdG2U4ChDoAXoECAoQAw#%22tamazigt%22%20%22lengua%22</ref> o '''tamazijt'''<ref>https://elfarodemelilla.es/votan-en-contra-de-reconocer-la-persecucion-de-la-lengua-y-la-cultura-tamazigh/</ref><ref>https://rachidraha.com/PDF/Amazigh-Tamazight%20debate%20abierto.pdf</ref><ref>https://fr.scribd.com/document/435336235/REVISTA-19-pdf</ref> constituyin una rama dela [[Familia de lenguas|familia]] delas [[lenguas afroasiáticas]] integrá por diversas lenguas estrechamenti emparentás entri sí, palrás tradicionalmenti polos [[Bereberis|puebrus amazigh]] del [[norti d’África]]. El su ámbitu geográficu s’estiendi dendi la costa atlántica ata [[Egitu]] i dendi el mari Mediterráneu ata el [[Sahel]]. Con pocas escecionis, estas lenguas forman un continu dialectal, polo que con frecuencia son denominás coletivamenti comu una sola lengua. Tienin más de 25 millonis de pressonas que las palran, concentrás principalmenti en [[Marruecu]] i [[Argelia]], anque tamién se palran en [[Libia]], [[Túnez]], [[Malí]], [[Níger]], [[Burkina Faso]], [[Mauritania]] i el [[Siwa|oasis de Siwa]], n’[[Egitu]].<ref name="Omar Ouakrim_1">Omar Ouakrim (1995), p. 16</ref><ref>[http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp « Langue et littérature berbères »] {{Wayback|url=http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp |date=20180727054457 }}, artículo en francés de Salem Chaker, profesor de bereber en el Inalco y director del ''Centre de Recherche Berbère''. Consultado el 24 de septiembre de 2011.</ref> Entri las variedais más palrás se topan el cabiliu, el tashelhit, el tarifit, el tamazight del Atlas Central i el tamasheq. Estóricamenti s’escribierun por meyu dela [[Escritura líbica|escritura líbicu-bereber]], documentá arqueológicamenti al menus dendi el sigru III a. C. i conservá ogañu ena forma del [[tifinag]].<ref>{{cite journal|last1=Briggs|first1=L. Cabot|title=A Review of the Physical Anthropology of the Sahara and Its Prehistoric Implications|journal=Man|volume=56|pages=20–23|date=February 1957|doi=10.2307/2793877|jstor=2793877}}</ref> Esti sistema fue gastau tradicionalmenti polos tuaregs i tien síu reintroducíu ena época contemporánea por institucionis colturalis i organizacionis amazigh, comu el [[Congresu Mundial Amazigh]]. Tamién se gastan el [[alfabetu bereber latinu]], especialmenti n’Argelia, i l’alfabetu árabi en distintas regionis del norti d’África. En Marruecu, el tifinag fue adotau oficialmenti pala enseñança del amazigh. Tamién formaban parti delas lenguas bereberis las distintas variedais guanchis palrás enas islas [[Canarias]] dantis dela [[Conquista delas islas Canarias|conquista castellana]] del archipiélagu. == Distribución geográfica == [[Archivu:WIKITONGUES- Anass speaking Tarifit.webm|thumb|Omu marroquín palrandu [[idioma rifeñu|rifeñu]].]] [[Archivu:WIKITONGUES- Abderrahman speaking Tachelhit.webm|thumb|Omu marroquín palrandu [[Idioma tashelhit]].]] [[Archivu:Berber map.svg|miniaturadeimagen|280x280px|Mapa delas lenguas bereberis nel norti d’África]] Dantis dela [[Espansión musulmana|espansión islámica]] nel {{siglo|VIII||s}}, las diversas variantis de bereber eran la lengua principal del norti d’África, dendi las islas Canarias ata el valli del Nilu (n’esti últimu la lengua principal era el [[idioma coptu|coptu]], anque al oesti del Valli s’abríe palrau la varianti tasiwit del bereber). La posterior [[arabización]] que siguió ala espansión del islam produjo una situación de sustitución lingüística en favor del árabi. Nostanti, en muchas áreas, particularmenti en Marruecu i Argelia, quedan entavía ogañu importantíssimas minorías que palran bereber. === Marruecu === {{AP|Lenguas de Marruecos}}No dessisti consensu sobri el númiru esatu de pressonas que palran lenguas bereberis en [[Marruecu]], ya que las estimacionis varían sigún las fuentis i la metodología gastá. Marruecu es el país con mayol númiru de pressonas que palran lenguas bereberis.<ref name="Deroche">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X-j--CwFAVwC|title=Les peuples autochtones et leur relation originale à la terre: un questionnement pour l'ordre mondial|last=Deroche|first=Frédéric|date=2008-01-01|publisher=L'Harmattan|isbn=9782296055858|language=fr}}</ref> Sigún las estimacionis d’Ethnologue basás en datus de 2016 i 2017, alreol de 13,8 millonis de pressonas palraban anguna lengua bereber nel país.<ref name="clio">[http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp « Langue et littérature berbères »] {{Wayback|url=http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp |date=20180727054457 }}, artículo de Salem Chaker, profesor de bereber en el [[Institut national des langues et civilisations orientales|Inalco]] de París, y director del Centro de investigación bereber (''Centre de recherche berbère'').</ref> Los censos marroquinis tienin registrau porcentagis variablis de palrantis. El censu de 2004 indicó que el 28,2 % dela puebración palraba anguna delas tres principalis lenguas bereberis del país; el de 2014 registró un 26 %, mientris qu’el de 2024 assitió esta cifra nel 24,8 %. L’amazigh es una delas lenguas oficialis de Marruecu junta col [[Árabi marroquín|árabi]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110816020305/http://www.sgg.gov.ma/bo5952F.pdf?cle=42 Véase la Constitución del Estado marroquí] (en francés).</ref> El su reconocimientu institucional se reforçó cola reforma constitucional de 2011 i dendi entoncis s’á ampliau progressivamenti la su presencia ena enseñança i ena administración púbrica. Las principalis lenguas bereberis palrás en Marruecu son: * [[Idioma tashelhit|Tashelhit]] (o chleuh). * [[Idioma rifeñu|Tarifit]] (o rifeñu), palrau principalmenti ena región del Rif i tamién puna parti dela puebración de Melilla. * [[Tamazight del Marruecu Central|Tamazight del Atlas Central]]. Amás, dessistin otras variedais de menol estensión, entri ellas el [[Idioma iznasen|iznasen]], el [[Idioma sanhaya de Srair|sanhaya de Srair]] i el [[Idioma bereber ghomari|ghomari]]. === Argelia === Endispués dela [[Guerra d’Independencia d’Argelia|independencia]] de Francia en 1962, Argelia adotó una política d’arabización que, especialmenti a partir dela Circular de juliu de 1976, s’estendió ala educación, l’administración púbrica, la señalización, las publicacionis i el sistema judicial. Anque estas midías estaban dirigías principalmenti a reducil el gastu del [[Idioma francés|francés]], tamién afetarun alas lenguas bereberis, lo que provocó protestas i movilizacionis en angunas regionis de palra amazigh, especialmenti en [[Cabilia]], ondi se concentra una parti significativa delas pressonas que las palran. S’estima qu’entri el 25 % i el 30 % dela puebración argelina tien comu lengua materna anguna varianti bereber.<ref name="clio" /> Endispués del boicot escolar de 1994–1995 en Cabilia, el tamazight fue reconocíu por primera ves comu lengua nacional. En 2002, endispués delos disturbios conocíus comu la [[Primavera Negra (Argelia)|Primavera Negra]], volvió a sel reconocíu comu lengua nacional, anque sin condición de lengua oficial. En 2005 s’introdujo la su enseñança nel sistema educativu, cuna carga aproximá de tres oras semanalis enos primerus añus dela educación secundaria. Finalmenti, en 2016 el tamazight fue reconocíu comu lengua nacional i oficial ena Constitución argelina. Las principalis variedais bereberis palrás n’Argelia son: * [[Idioma cabiliu|Cabiliu]] (taqbaylit), palrau principalmenti ena región de Cabilia. * [[Idioma chaoui|Chaoui]] (tacawit), nel noresti del país. * [[Idioma shenwa|Shenwa]] (chenoua), ena región del [[Chenoua (montaña)|monti Chenoua]], al oesti d’[[Argel]]. * [[Idioma mozabita|Mozabita]] (tumzabt), nel [[Valli de M'Zab|valli del M'zab]], nel centru del país. === Túnez === En Túnez las lenguas bereberis están representás solu por relictos localis, comu el dela isla de [[Djerba]], ena que se palra [[Idioma djerbi|djerbi]],<ref>Lugan, Bernard (2009). ''Histoire de l'Afrique des origines à nos jours'', Editeur Ellipses Marketing. ISBN 2729842683</ref> o la localidá de [[Matmata]], ondi se palra [[Idioma bereber de Matmata|bereber de Matmata]]. El [[idioma sened|sened]] es una lengua bereber que se palró ata prencepius delos añus 1970 ena ciá de [[Sened (Túnez)|Sened]]. En 1911 toa la puebración desta ciá palraba la lengua; alreol de 1968, solu angunus viejus. === Libia === En Libia se palran entavía quatro lenguas habitualmenti classificás dientru delas [[lenguas bereberis orientalis]]: # El [[idioma nafusi]] o ''tanfusit'', palrau polos nafusa, el mayol grupu bereber de Libia, nel [[Yebel Nefusa]] (puebrus de [[Jadu]], [[Nalut]] (Lalut), [[Yafran|Yefren]]) i ena ciá costera de [[Zuara]] nel noroesti ([[Tripolitania]]). # El [[idioma sawknah]] o ''sokna'' tenía unus 5000 palrantis repartíus en dos localidais, en [[Tripolitania]] i [[Fezzan]]. # El [[idioma awjila]] tien unus 3000 palrantis en [[Cirenaica]], muchas dellas mugeris monolingüis. # El [[idioma ghadamés]] es palrau punas 4000 pressonas cerca dela [[raya]] con [[Túnez]] i [[Argelia]]. === Sáhara (tuaregs) === Tantu nel Sáhara comu en [[Nigeria]], [[Senegal]] i [[Burkina Faso]] á pressonas que palran [[lenguas tuareg]]. Estas lenguas constituyin una rama diferenti del bereber setentrional; entri las variedais de tuareg están: # [[Idioma tamahaq|Tamahaq]] (Argelia) # [[Idioma tamashek|Tamashek]] (Argelia) # [[Idioma tamajeq de Air|Tamajeq de Air]] (Níger) # [[Idioma tahoua|Tawallammat]] (Níger) === Mauritania === El [[idioma zenaga]] es la lengua tradicional delos [[zenaga]]s de [[Mauritania]]; ogañu la lengua tien solu unus 200 palrantis. === Egitu === N’[[Egitu]] dessisti una pequeña comunidá de palrantis, formá punus 30{{esd}}000 abitantis del [[oasis]] de [[Siwa]] i aldeas cercanas, assitiau nel [[Desiertu Líbicu|desiertu de Libia]], cerca dela raya con [[Libia]]. Siwa constitúi l’enclavi berberófonu más oriental, i ena conservación dela su lengua (llamá [[idioma siwi|''tasiwit'']] —''sīwī'' en [[idioma árabi|árabi]]—) probablimenti inflúi el largu aislamientu del puebru, assitiau a más de 300&nbsp;km dela puebración más cercana i duranti añus cerrau alos visitantis debíu al control militar dela çona pola su condición rayana. El tasiwit no tien dengún reconocimientu oficial, i tapocu pareci que dessistan movimientus reivindicativus al respeutu. La [[Ilesia copta]] gasta ena [[liturgia]] el [[idioma coptu|coptu]], varianti derivá delas [[lenguas egicias|lenguas del antiguu Egitu]]. === Canarias (lenguas preispánicas) === {{Artículo principal|Lenguas guanchis}} Nel tiempu dela [[Conquista de Canarias|conquista uropea delas islas Canarias]], nel {{siglo|XV||s}}, las islas estaban ocupás por grupus étnicus d’origen bereber, organizaos en [[:Categoría:Menceyatos de Tenerife|menceyatus]], [[:Categoría:Guanartematos de Gran Canaria|guanartematus]] o cantonis. La lengua de ca isla era mui semelhanti, i se gastaban nativus dunas islas comu intérpretis ena conquista delas siguiientis; á abondu documentación sobri estus hechus. Los abitantis d’angunas islas vivían relativamenti aislaus unus d’otrus, sin contatu cotidianu. Por essa razón la [[idioma guanche|lengua guanchi]] se tien que consideral un [[compleju dialectal]] formau por diversas variantis parcialmenti intelgiblis entri sí. El procesu d’aculturación que tuvo lugal endispués dela conquista ({{siglo|XV||s}}) llevó ala desaparición delas palras amazigh del archipiélagu nel {{siglo|XVIII||s}}, quedandu angunas palabras relacionás cola atividá ganaera, la flora, [[Etnónimu|etnónimus]] i numerosus topónimus. Á mui pocu testimonios escritus destas lenguas recoyíus duranti el {{siglo|XVI||s}}, i no dessisti denguna compilación sistemática ni gramática dellas. Los términus que ogañu se conservan dessa palra antiga, assina comu los recoyíus polos cronistas, permitin la identificación dessas lenguas col bereber. Muchus delos topónimus canarius son reconociblis i interpretabilis en bereber; por ejemplu, la marca de femeninu típica en ''t- ... (-t)'' apareci en numerosus topónimus. Una frasi en guanchi podría sel: ''Tanaga guayoch archimenseu nahaya dir hanido sahet chunga pelut'', que significa: «El valerosu pairi dela patria murió i dexó los naturalis güérfanus». {{Cr|fecha=octubre 2024}} == Classificación == Las lenguas amazigh son una rama dela [[lenguas afroasiáticas|familia afroasiática]]. Tradicionalmenti se classificó comu una [[Lenguas camíticas|lengua camítica]], anque ogañu s’á abandonau dicha classificación al comprobal-si que las lenguas camíticas no constituyin una división filogenética válida dientru delas [[lenguas camíticu-semíticas]]. De hechu, la propia noción original de familia camíticu-semítica tien síu reclasificá comu familia afroasiática, introduziendu cambius importantis enos grupus que se consideran parti della. === Classificación interna === No dessisti consensu total sobri la classificación interna delas lenguas bereberis. Tradicionalmenti s’identifican los siguiientis grupus i subgrupus: # [[Lenguas guanchis]] # [[Lenguas bereberis orientalis]] #: A. Egitu: [[Idioma siwi]]. #: B. Libia: [[Idioma awjila]], [[idioma sawknah]], [[idioma nafusi]], [[idioma ghadamés]]. # [[Lenguas bereberis setentrionalis]] #: A. [[Lenguas bereberis del Atlas]] ([[Tamazight del Marruecu Central]], [[Tashelhit]], [[Judeo-Bereber]]). #: B. [[Lenguas zenati]]; ([[idioma bereber ghomari]], [[Lenguas mzab-wargla]], [[idioma chaoui]], [[idioma tidikelt]], [[idioma shenwa]], [[idioma rifeñu]]). #: C. [[Idioma cabiliu]] # [[lenguas tuareg]]. #: [[Tuareg setentrional]] (Argelia): [[Tamahaq]]. #:[[Tuareg meridional]] (Malí): [[Idioma tamashek|Tamashek]], [[Idioma tamajeq de Air|Tamajeq de Air]], [[Tawallammat]] (Níger). # [[Lenguas bereberis ocidentalis]] #: [[Idioma zenaga|Lengua zenaga]] (Mauritania). #: [[Idioma tetserret|Lengua tetserret]] (Níger). Los últimus dos grupus son unidais filogenéticas universalmenti reconocías por tolos autoris, concentrándo-si las discrepancias ena classificación delas lenguas bereberis setentrionalis i orientalis. Pa angunus autoris la división oriental es un subgrupu del grupu setentrional. Angunus autoris consideran qu’angunas lenguas incluías nel grupu zenati debin sel assignás al grupu Atlas (ghomara). Pa otrus, el grupu oriental i el grupu zenati forman una rama del bereber. El projetu comparativu [[Programa Automatizado de Juicio de Similitud|ASJP]]<ref>[https://asjp.clld.org/ ASJP offical page]</ref>, basau ena cercanía léxica midía pola [[distancia de Levenshtein]], constrúi un arvu ondi el grupu zenati i l’oriental aparecin entremesturaus. Una classificación que corrigi angunus puntus dela classificación tradicional: :{{clade |label1=Bereber |1 = {{clade |1={{clade |label1 = Nuclear |1={{clade |label1= [[Lenguas bereberis del Atlas|Atlas]]-Cabiliu |1={{clade |1= {{clade |1= [[idioma ghomara|Ghomara]] |2= [[Idioma Sanhaja de Srair|Senhaya de Srair]] }} |2= {{clade |1= [[Tamazight del Marruecu Central|Tamazight (Marruecu)]] |2= [[Tashelhit|Tashelhit (Marruecu)]] |3= [[Judeo-Bereber]] }} |3= {{clade |1= [[Tarifit|Rifeñu (Marruecu)]] |2= [[idioma cabiliu|Cabiliu]] |3= [[Idioma bereber de Matmata|Matmata]] }} }} |label2= [[Lenguas zenati|Zenati]]-[[Lenguas bereberis orientalis|Oriental]] |2= {{clade |1= {{clade |1= {{clade |1= [[Lenguas mzab-wargla|Mzab-Wargla]] |2= [[idioma tumzabt|Tumzabt]] |3= [[Bereber de Orán Sur|Figuig]] }} |2= [[idioma siwa|Siwa]]-[[idioma Sokna|sokna]]-[[idioma nafusi|Nafusi]] }} |2= [[Idioma awjila|Awjihla]]-[[idioma ghadamès|Ghadamès]] }} }} |2= [[lenguas tuareg|Tuareg]]: Tahaggart, Tamahaq, Tamasheg, Tayart (Níger) }} |2= [[Lenguas bereberis ocidentalis]]: [[Idioma zenaga]], [[idioma tetserret]] }} }} === El bereber i las lenguas afroasiáticas === [[Archivu:Afro-asiatic tree.png|right|450px|thumb|Principalis divisionis dientru delas lenguas afroasiáticas sigún Ehret (1995); otrus autoris proponin arvus diferentis (vel [[lenguas afroasiáticas#Estoria dela su classificación|afroasiáticu]]).]] Las lenguas bereberis forman parti dela [[lenguas afroasiáticas|macrofamilia afroasiática]]. Esta macrofamilia se dividi habitualmenti enos siguiientis grupus: # Las lenguas bereberis. # Las [[lenguas semíticas]], que incluyin el [[idioma árabi|árabi]] i el [[idioma ebreu|ebreu]] comu biembrus más conocíus. # Las [[lenguas egicias]], que incluyin l’egiciu antiguu enas sus diversas variedais i el [[Idioma coptu|coptu]]. # Las [[lenguas cusitas]], geográficamenti assitiás alreol del llamau [[Cuernu d’África]], i que incluyin el [[idioma somalí|somalí]] comu lengua más conocía. # Las [[Lenguas chádicas]] del [[Sudán]] oriental i [[África subsahariana]], col [[idioma hausa|hausa]] comu lengua principal. # Las [[lenguas omóticas]] del suresti d’[[Etiopía]]. La relación esata destas familias es materia de controversia. Angunus autoris consideran qu’el bereber estaría más cerca del semíticu i del egiciu, mientris qu’otrus lo acercan al chádicu. Angunus rasgus típicus delas lenguas semíticas i otras lenguas afroasiáticas se topan tamién enas lenguas bereberis: * Fonéticamenti, dambas dos tienin [[consonanti enfática|consonantis enfáticas]]. * Los lexemas son essencialmenti consonánticus i las vocalis s’infijan nellus. * Los elementus pronominalis se parecín alos del [[semíticu]], especialmenti alos del [[acadiu]]. * La conjugación del verbu es semelhanti. * El femeninu del nombri se forma añadiendu una ''-t''. * Entri los númirus del 1 al 10, 6 tienin semelhanzas. * Un centenal de palabras son comunis entri el bereber i el semíticu, ''asin'' (Djerba) 'dienti': sinn; ''isen'' 'nombri': ''ism'' etc. == Características comunis == === Fonología === {{VT|idioma protobereber#Fonología}} Las lenguas bereberis se caracterizan por tenel una estrutura fonológica que no requieri núcleu silábicu. En quantu al inventariu consonánticu, dependi dela varianti i no dessisti consensu completu entri los diferentis autoris. Ouakrim proponi, basándo-si en midicionis empíricas delas cualidais fonéticas de varius soníus, el siguiienti inventariu:<ref>Omar Ouakrim (1995): ''Fonética y Fonología del Bereber'', ed. [[Universidad Autónoma de Barcelona|UAB]], Barcelona, ISBN 84-490-0280-X</ref> {| class="wikitable" ! ![[consonanti labial|Labial]] ![[consonanti dental|Dental]] ![[consonanti alveolar|Alveolar]] ![[consonanti postalveolar|Pst. Alv]] ![[consonanti palatal|Palatal]] ![[consonanti velar|Velar]] ![[consonanti uvular|Uvular]] ![[consonanti faringal|Faringal]] ![[consonanti glotal|Glotal]] |- ! [[oclusiva]]s | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|- / b}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|t / d}} | | | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|k / g}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|q / -}} | | |- ! [[Alfabetu Fonéticu Enternacional#Coarticulación|coarticulás]] | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|tˁ / dˁ}}<br />. | style="text-align:center; font-size:larger;" |<br />{{IPA|sˁ / zˁ}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |<br />{{IPA|- / ʒˁ}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|kʷ / gʷ}}<br />{{IPA|xʷ / -}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|qʷ / -}}<br />{{IPA|- / ʁʷ}} | | |- ! [[fricativa]]s | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|- / f}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|s / z}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ʃ / ʒ}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|x / -}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|- / ʁ}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ħ / ʕ}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|- / ɦ}} |- ! [[consonanti nasal|nasalis]] | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|m}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|n}} | | | | | | | |- ! [[sonoranti]]s | | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|l, ɾ}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|j}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|w}} | | | |- |} Enas consonantis coarticulás el signu /{{IPA|ʷ}}/ denota [[labialización|consonantis labializás]], mientris qu’el signu /{{IPA|ˁ}}/ denota las [[laringealización|consonantis laringalizás]]. Amás delos contrastis anterioris, una consonanti pue tenel una articulación «tensa» i una «laxa» (tradicionalmenti las tensas s’escribin comu consonantis doblis o «geminás»). === Morfología === Las raígis en bereber, comu n’otras [[lenguas afroasiáticas]], están formás pun «esqueletu» consonánticu fixu, nel qual s’[[infijo|infijan]] las vocalis, gracias a lo qual se puein obtenel formas flexivas diferentis, tantu nel nombri comu nel verbu. Esti procedimientu morfológicu dela [[Infijo|infijación]], raru n’otras familias de lenguas, se complementa abundantimenti cola sufijación i la prefijación. La mayoría delas raígis tienin 2 o 3 consonantis, anque tamién dessistin raígis de 1 i 4 consonantis. Morfológicamenti tamién es común el debilitamientu de consonantis o el su reforçamientu comu procedimientu morfológicu, i se recurri con frecuencia ala infijación comu procedimientu morfológicu. Esta última característica es abondu típica delas lenguas afroasiáticas. Nel nombri se distinguin génerus gramaticalis con dos valoris possiblis: masculinu i femeninu. Los nombris masculinus frecuentementi encetan por vocal, mientris qu’el géneru femeninu se marca por meyu del sufiju ''-t'' o el prefiju ''t-'' i, ocasionalmenti, el [[circunfiju]] ''t-...-t'', derivau del protoafroasiáticu ''*t''. Los verbus, a diferencia delas lenguas [[Indouropeu|indouropeas]], tienin marcas qu’indican tamién el géneru del sujetu.<ref>[https://web.archive.org/web/20091026064953/http://geocities.com/linguaeimperii/Libyan/berber_es.html Bereber común(Linguae imperii)]</ref> ==== Inflexión nominal ==== Las lenguas bereberis tienin [[géneru gramatical]] marcau tantu por afijus comu por alteración delas vocalis, i [[númiru gramatical]] marcau por procedimientus semelhantis. La siguiienti tabla muestra las formas típicas dela inflexión de géneru i númiru: {| class="wikitable" |- style="background:#efefef;" ! <small>GLOSA</small> !! masculinu<br />singular !! masculinu<br />plural !! femeninu<br />singular !! femeninu<br />plural |- | 'amarillu'|| '''a'''waraɣ|| '''i'''waraɣ'''en'''|| '''ta'''waraɣ'''t'''|| '''ti'''waraɣ'''in''' |- | 'grandi'|| '''a'''meqqran|| '''i'''meqqran'''en'''|| '''ta'''meqqran'''t'''|| '''ti'''meqqran'''in''' |- | 'pequeñu'|| '''a'''mezˁyan|| '''i'''mezˁyan'''en'''|| '''ta'''mezˁyan'''t'''|| '''ti'''mezˁyan'''in''' |- | 'largu'|| '''a'''zegral|| '''i'''zegral'''en'''|| '''ta'''zegral'''t'''|| '''ti'''zegral'''in''' |- | 'fríu'|| '''a'''sˁemmadˁ|| '''i'''sˁemmadˁ'''en'''|| '''ta'''sˁemmadˁ'''t'''|| '''ti'''sˁemmadˁ'''in''' |} Nesta tabla s’aprecia otra delas características típicas delas lenguas afroasiáticas: las marcas ''t-'' / ''-t'' comu marcas de femeninu. ==== Pronombris ==== ==== Inflexión verbal ==== ''-k'' comu marca de segunda [[pressona gramatical|pressona]], oposición nel paradigma verbal de conjugación prefijá frenti a otra sufijá o pluralis internus por meyu de patronis vocálicus. === Sintasis === Las lenguas bereberis tienin un orden de constituyentis VSO, anque tamién se pue topal SVO. La lengua gasta predominantimenti el marcaje del complementu o del adjuntu con preferencia al [[marcaje de núcleu]]. La lengua tien preposicionis. Un hechu interessanti es que dessisti una forma morfológica especial duna partícula o «estau d’anexión» pa indical que la palabra está regía por otra palabra. Estu se fai evidenti, por ejemplu, quandu el sujetu sigui al verbu: :(1a) ''War teqqar '''twessart''' ca i ḥad'' : No dizil vieja algu a arguién : 'La vieja no diz ná a dengún' :(1b) '''''Tawessart''' war teqqar ca i ḥad'' : vieja no dizil algu a arguién : 'La vieja no diz ná a dengún' Enas dos oracionis anterioris del tarifit s’aprecia que la palabra pa «vieja» toma una forma diferenti sigún se topi o no n’estau d’anexión, estandu regulau el tipu de forma pola posición relativa al verbu. === Comparación léxica === Los [[Numeral (lingüística)|numeralis]] del 1 al 10 reconstruíus pa diferentis grupus de lenguas bereberis son: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! <small>GLOSA</small> ! [[Lenguas guanchis#Evidencia del parentescu|bereber<br>canariu]] ! [[lenguas bereberis setentrionalis#Comparación léxica|bereber<br>setentr.]] ! [[lenguas tuareg#Comparación léxica|bereber<br>tuareg]] ! [[idioma zenaga|bereber<br>zenaga]] ! [[lenguas bereberis orientalis|bereber<br>ghadamés]] ! <small>[[Idioma protobereber|PROTO-<br>bereber]]</small> |- | '1' || *wən || *iggən || *iyːən || (nʌy)yu n || yuːn || *iwan |- | '2' || *siːn-/<br>*ɬin- || *siːn || *əsːin || ʃin(ʌn) || sən || *sin-<br>(<*θin-?) |- | '3' || *amiat || *qrɑdˤ || *kɐrɑdˤ || ka a- || kaːrəd || *karadˁ |- | '4' || *akod || *kuzˤ || *əkːuzˤ || akku- || aqquz || *(h)akkuzˤ |- | '5' || *sɨmus- || *səmːus || *səmːus || ʃʌmmuʃ || semːəs || *səmːus |- | '6' || *sed || *sdˤis || *sədˤis || ʃuiʃ || suz || *sədˤis |- | '7' || *sa || *sa || *əsːa || iʃʃʌh || saː || *(his)-sa:h |- | '8' || *tam(a) || *tˤam || *ətːɑm || ittʌm || taːm || *i-ta:m |- | '9' || *aldamɑraw || *tzˤa || *təzˤa || tuah || təsuː || *tizzˤaː |- | '10' || *mɑraw(a) || *maraw || *mǎrɑw || mʌrʌɡ || maraw || *maraːw |} == Bibliografía == * Omar Ouakrim (1995). ''Fonética y Fonología del Bereber'', ed. [[Universidad Autónoma de Barcelona|UAB]], Barcelona, ISBN 84-490-0280-X. * Chía Giráldez Tinoco & Mohamed Sarhan (2011). ''Debajo de tu lengua'' (único poemario en castellano traducido al Bereber), ed. 4Águas. == Referéncias == {{listaref|2}} == Atijus esternus == {{commonscat|Berber language|la lengua bereber}} * [http://www.oocities.com/linguaeimperii Lingvæ•imperii]en{{Wayback|url=http://www.oocities.com/linguaeimperii |date=20101115204805 }} * [http://www.proel.org/index.php?pagina=alfabetos/tifinagh Tifinagh] en [http://www.proel.org Proel.org] * [http://www.tawalt.com Gramática, testus i grabacionis en lengua bereber] * [https://web.archive.org/web/20130806122913/http://lrwiki.ldc.upenn.edu/mediawiki/index.php/Berber/Berber Bereber en LDC Language Resource Wiki] 7nv7me02p3nsx75accvk0fhzkkupm00 144281 144280 2026-09-20T11:08:14Z Olarcos 82 144281 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; clear:right; width:22.7em; margin:0.5em 0 0.7em 1.2em; padding:0.23em; border:1px solid #B4BBC8; border-collapse:separate; border-spacing:2px; background:#f9f9f9; color:#202122; font-size:90%; line-height:1.4em; text-align:left;" |- ! colspan="2" style="background:#FBFFAE; color:#000; font-size:140%; font-weight:bolder; line-height:1.2em; padding:0.25em; text-align:center; vertical-align:middle;" | Bereber |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | Región | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | Norti d'[[África]] |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | Paísis | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Archivu:Flag of Morocco.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Marruecus]]<br /> [[Archivu:Flag of Algeria.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Argelia]]<br /> [[Archivu:Flag of Libya.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Libia]]<br /> [[Archivu:Flag of Tunisia.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Túnez]]<br /> [[Archivu:Flag of Mauritania.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Mauritania]]<br /> [[Archivu:Flag of Sudan.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Sudán]]<br /> [[Archivu:Flag of Niger.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Níger]]<br /> [[Archivu:Flag of Burkina Faso.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Burkina Fasu]]<br /> [[Archivu:Flag of Mali.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Malí]]<br /> [[Archivu:Flag of Senegal.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Senegal]]<br /> [[Archivu:Flag of Spain.svg|20px|border|alt=|link=]] [[España]] (ena ciá de [[Melilla]]) |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | Hablantis | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | Más de 25 millonis<ref>Omar Ouakrim (1995), p. 16.</ref> |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | [[Familia de luengas|Familia]] | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Luengas afroasiáticas|Afroasiáticu]]<ul style="line-height:100%; margin-left:8px; padding-left:0; list-style:none;"><li>'''Bereber'''</li></ul> |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | Protoluenga | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Protobereber]] |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | Subdivisionis | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Luengas bereberis setentrionalis|Setentrional]]<br />[[Luengas bereberis ocidentalис|Ocidentalis]]<br />[[Luengas bereberis orientalis|Oriental]]<br />[[Luengas tuareg|Tuareg]]<br />? [[Luenga númida|Líbicu-númida]] †<br />? [[Luengas guanchis|Guanchis]] † |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | [[ISO 639-2]] | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | ber |- | colspan="2" style="vertical-align:top; text-align:center; padding:0.2em 0;" | [[Archivu:Map of Berber languages.svg|280px|alt=Repartición delas luengas bereberis nel norti d'África.]]<br />Las zonas de colol, nel norti d'África d'ogañu, señalan las áreas aondi las pobracionis de habla bereber son mayoría. {| style="display:table; width:100%; text-align:left; border:0; margin:0; padding:0; font-size:92%; background:transparent; border-collapse:separate; border-spacing:2px;" |- | style="width:50%; vertical-align:top;" | <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#F57F17;"> </span>&nbsp;[[Luenga rifeña|Tarifit]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#E53935;"> </span>&nbsp;[[Tamazight del Atlas Central|Atlas Central]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#F06292;"> </span>&nbsp;[[Luenga tashelhit|Tashelhit]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#546E7A;"> </span>&nbsp;[[Luenga zenaga|Zenaga]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#5C6BC0;"> </span>&nbsp;[[Luengas tuareg|Tuareg]]</span> | style="width:50%; vertical-align:top; padding-left:5px; border-left:1px dotted #aaa;" | <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#E65100;"> </span>&nbsp;[[Luenga shenwa|Shenwa]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#BA68C8;"> </span>&nbsp;[[Luenga cabilia|Cabiliu]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#FF5722;"> </span>&nbsp;[[Luenga shawiya|Shawiya]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#00E676;"> </span>&nbsp;[[Luenga nafusi|Nafusi]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#FFFF00;"> </span>&nbsp;Otras (Wargla, Mzab, Siwa, etc.)</span> |} |} Las '''luenguas bereberis''' o '''luenguas amazigh''' (''Tamaziɣt'' o ''Tamazight''; [[Neo-Tifinagh|Neotifinagh]]: ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ, [[Tifinag]] [[tuareg]]: ⵜⵎⵣⵗⵜ, <small>pronunciau</small> [<nowiki/>[[Alfabetu Fonéticu Enternacional|tæmæˈzɪɣt]]], [<nowiki/>[[Alfabetu Fonéticu Enternacional|θæmæˈzɪɣθ]]]), tamién denominás '''bereber''', '''tamazigt'''<ref>https://books.google.fr/books?id=jLk9AQAAMAAJ&q=%22tamazigt%22+%22luenga%22&dq=%22tamazigt%22+%22luenga%22&hl=es&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjDnoLtuqyKAxVwVqQEHW6lMu4Q6AF6BAgGEAM#%22tamazigt%22%20%22luenga%22</ref><ref>https://books.google.fr/books?id=eI9PAQAAMAAJ&q=%22tamazigt%22+%22luenga%22&dq=%22tamazigt%22+%22luenga%22&hl=es&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj5tISCu6yKAxVvTaQEHRGdG2U4ChDoAXoECAoQAw#%22tamazigt%22%20%22luenga%22</ref> o '''tamazijt'''<ref>https://elfarodemelilla.es/votan-en-contra-de-reconocer-la-persecucion-de-la-luenga-y-la-cultura-tamazigh/</ref><ref>https://rachidraha.com/PDF/Amazigh-Tamazight%20debate%20abierto.pdf</ref><ref>https://fr.scribd.com/document/435336235/REVISTA-19-pdf</ref> constituyin una rama dela [[Familia de luengas|familia]] delas [[luengas afroasiáticas]] integrá por diversas luenguas estrechamenti emparentás entri sí, palrás tradicionalmenti polos [[Bereberis|puebrus amazigh]] del [[norti d’África]]. El su ámbitu geográficu s’estiendi dendi la costa atlántica ata [[Egitu]] i dendi el mari Mediterráneu ata el [[Sahel]]. Con pocas escecionis, estas luengas forman un continu dialectal, polo que con frecuencia son denominás coletivamenti comu una sola luenga. Tienin más de 25 millonis de pressonas que las palran, concentrás principalmenti en [[Marruecu]] i [[Argelia]], anque tamién se palran en [[Libia]], [[Túnez]], [[Malí]], [[Níger]], [[Burkina Faso]], [[Mauritania]] i el [[Siwa|oasis de Siwa]], n’[[Egitu]].<ref name="Omar Ouakrim_1">Omar Ouakrim (1995), p. 16</ref><ref>[http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp « Langue et littérature berbères »] {{Wayback|url=http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp |date=20180727054457 }}, artículo en francés de Salem Chaker, profesor de bereber en el Inalco y director del ''Centre de Recherche Berbère''. Consultado el 24 de septiembre de 2011.</ref> Entri las variedais más palrás se topan el cabiliu, el tashelhit, el tarifit, el tamazight del Atlas Central i el tamasheq. Estóricamenti s’escribun por meyu dela [[Escritura líbica|escritura líbicu-bereber]], documentá arqueológicamenti al menus dendi el sigru III a. C. i conservá ogañu ena forma del [[tifinag]].<ref>{{cite journal|last1=Briggs|first1=L. Cabot|title=A Review of the Physical Anthropology of the Sahara and Its Prehistoric Implications|journal=Man|volume=56|pages=20–23|date=February 1957|doi=10.2307/2793877|jstor=2793877}}</ref> Esti sistema fue gastau tradicionalmenti polos tuaregs i tien síu reintroducíu ena época contemporánea por institucionis colturalis i organizacionis amazigh, comu el [[Congresu Mundial Amazigh]]. Tamién se gastan el [[alfabetu bereber latinu]], especialmenti n’Argelia, i l’alfabetu árabi en destintas regionis del norti d’África. En Marruecu, el tifinag fue adotau oficialmenti pala enseñança del amazigh. Tamién formaban parti delas luenguas bereberis las distintas variedais guanchis palrás enas islas [[Canarias]] dantis dela [[Conquista delas islas Canarias|conquista castellana]] del archipiélagu. == Distribución geográfica == [[Archivu:WIKITONGUES- Anass speaking Tarifit.webm|thumb|Omu marroquín palrandu [[idioma rifeñu|rifeñu]].]] [[Archivu:WIKITONGUES- Abderrahman speaking Tachelhit.webm|thumb|Omu marroquín palrandu [[Idioma tashelhit]].]] [[Archivu:Berber map.svg|miniaturadeimagen|280x280px|Mapa delas luenguas bereberis nel norti d’África]] Dantis dela [[Espansión musulmana|espansión islámica]] nel {{siglo|VIII||s}}, las diversas variantis de bereber eran la luengua principal del norti d’África, dendi las islas Canarias ata el valli del Nilu (n’esti últimu la luengua principal era el [[idioma coptu|coptu]], anque al oesti del Valli s’abríe palrau la varianti tasiwit del bereber). La posterior [[arabización]] que siguió ala espansión del islam produjo una situación de sustitución lingüística en favor del árabi. Nostanti, en muchas áreas, particularmenti en Marruecu i Argelia, quedan entavía ogañu importantíssimas minorías que palran bereber. === Marruecu === No dessisti consensu sobri el númiru esatu de pressonas que palran luenguas bereberis en [[Marruecu]], ya que las estimacionis varían sigún las fuentis i la metodología gastá. Marruecu es el país con mayol númiru de pressonas que palran luenguas bereberis.<ref name="Deroche">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X-j--CwFAVwC|title=Les peuples autochtones et leur relation originale à la terre: un questionnement pour l'ordre mondial|last=Deroche|first=Frédéric|date=2008-01-01|publisher=L'Harmattan|isbn=9782296055858|language=fr}}</ref> Sigún las estimacionis d’Ethnologue basás en datus de 2016 i 2017, alreol de 13,8 millonis de pressonas palraban anguna luenga bereber nel país.<ref name="clio">[http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp « Langue et littérature berbères »] {{Wayback|url=http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp |date=20180727054457 }}, artículo de Salem Chaker, profesor de bereber en el [[Institut national des langues et civilisations orientales|Inalco]] de París, y director del Centro de investigación bereber (''Centre de recherche berbère'').</ref> Los census marroquinis tienin registrau porcentagis variablis de palrantis. El censu de 2004 indicó que el 28,2 % dela puebración palraba anguna delas tres prencipalis luenguas bereberis del país; el de 2014 registró un 26 %, mientris qu’el de 2024 assitió esta cifra nel 24,8 %. L’amazigh es una delas luengas oficialis de Marruecu junta col [[Árabi marroquín|árabi]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110816020305/http://www.sgg.gov.ma/bo5952F.pdf?cle=42 Véase la Constitución del Estado marroquí] (en francés).</ref> El su reconocimientu institucional se reforçó cola reforma constitucional de 2011 i dendi entoncis s’á ampliau progressivamenti la su presencia ena enseñança i ena administración púbrica. Las principalis luengas bereberis palrás en Marruecu son: * [[Idioma tashelhit|Tashelhit]] (o chleuh). * [[Idioma rifeñu|Tarifit]] (o rifeñu), palrau principalmenti ena región del Rif i tamién puna parti dela puebración de Melilla. * [[Tamazight del Marruecu Central|Tamazight del Atlas Central]]. Amás, dessistin otras variedais de menol estensión, entri ellas el [[Idioma iznasen|iznasen]], el [[Idioma sanhaya de Srair|sanhaya de Srair]] i el [[Idioma bereber ghomari|ghomari]]. === Argelia === Endispués dela [[Guerra d’Independencia d’Argelia|independencia]] de Francia en 1962, Argelia adotó una política d’arabización que, especialmenti a partir dela Circular de juliu de 1976, s’estendió ala educación, l’administración púbrica, la señalización, las publicacionis i el sistema judicial. Anque estas midías estaban dirigías principalmenti a reducil el gastu del [[Idioma francés|francés]], tamién afetarun alas luengas bereberis, lo que provocó protestas i movilizacionis en angunas regionis de palra amazigh, especialmenti en [[Cabilia]], ondi se concentra una parti significativa delas pressonas que las palran. S’estima qu’entri el 25 % i el 30 % dela puebración argelina tien comu luenga materna anguna varianti bereber.<ref name="clio" /> Endispués del boicot escolar de 1994–1995 en Cabilia, el tamazight fue reconocíu por primera ves comu luenga nacional. En 2002, endispués delos disturbios conocíus comu la [[Primavera Negra (Argelia)|Primavera Negra]], volvió a sel reconocíu comu luenga nacional, anque sin condición de luenga oficial. En 2005 s’introdujo la su enseñança nel sistema educativu, cuna carga aproximá de tres oras semanalis enos primerus añus dela educación secundaria. Finalmenti, en 2016 el tamazight fue reconocíu comu luenga nacional i oficial ena Constitución argelina. Las principalis variedais bereberis palrás n’Argelia son: * [[Idioma cabiliu|Cabiliu]] (taqbaylit), palrau principalmenti ena región de Cabilia. * [[Idioma chaoui|Chaoui]] (tacawit), nel noresti del país. * [[Idioma shenwa|Shenwa]] (chenoua), ena región del [[Chenoua (montaña)|monti Chenoua]], al oesti d’[[Argel]]. * [[Idioma mozabita|Mozabita]] (tumzabt), nel [[Valli de M'Zab|valli del M'zab]], nel centru del país. === Túnez === En Túnez las luengas bereberis están representás solu por relictos localis, comu el dela isla de [[Djerba]], ena que se palra [[Idioma djerbi|djerbi]],<ref>Lugan, Bernard (2009). ''Histoire de l'Afrique des origines à nos jours'', Editeur Ellipses Marketing. ISBN 2729842683</ref> o la localidá de [[Matmata]], ondi se palra [[Idioma bereber de Matmata|bereber de Matmata]]. El [[idioma sened|sened]] es una luenga bereber que se palró ata prencepius delos añus 1970 ena ciá de [[Sened (Túnez)|Sened]]. En 1911 toa la puebración desta ciá palraba la luenga; alreol de 1968, solu angunus viejus. === Libia === En Libia se palran entavía quatro luengas habitualmenti classificás dientru delas [[luengas bereberis orientalis]]: # El [[idioma nafusi]] o ''tanfusit'', palrau polos nafusa, el mayol grupu bereber de Libia, nel [[Yebel Nefusa]] (puebrus de [[Jadu]], [[Nalut]] (Lalut), [[Yafran|Yefren]]) i ena ciá costera de [[Zuara]] nel noroesti ([[Tripolitania]]). # El [[idioma sawknah]] o ''sokna'' tenía unus 5000 palrantis repartíus en dos localidais, en [[Tripolitania]] i [[Fezzan]]. # El [[idioma awjila]] tien unus 3000 palrantis en [[Cirenaica]], muchas dellas mugeris monolingüis. # El [[idioma ghadamés]] es palrau punas 4000 pressonas cerca dela [[raya]] con [[Túnez]] i [[Argelia]]. === Sáhara (tuaregs) === Tantu nel Sáhara comu en [[Nigeria]], [[Senegal]] i [[Burkina Faso]] á pressonas que palran [[luengas tuareg]]. Estas luengas constituyin una rama diferenti del bereber setentrional; entri las variedais de tuareg están: # [[Idioma tamahaq|Tamahaq]] (Argelia) # [[Idioma tamashek|Tamashek]] (Argelia) # [[Idioma tamajeq de Air|Tamajeq de Air]] (Níger) # [[Idioma tahoua|Tawallammat]] (Níger) === Mauritania === El [[idioma zenaga]] es la luenga tradicional delos [[zenaga]]s de [[Mauritania]]; ogañu la luenga tien solu unus 200 palrantis. === Egitu === N’[[Egitu]] dessisti una pequeña comunidá de palrantis, formá punus 30{{esd}}000 abitantis del [[oasis]] de [[Siwa]] i aldeas cercanas, assitiau nel [[Desiertu Líbicu|desiertu de Libia]], cerca dela raya con [[Libia]]. Siwa constitúi l’enclavi berberófonu más oriental, i ena conservación dela su luenga (llamá [[idioma siwi|''tasiwit'']] —''sīwī'' en [[idioma árabi|árabi]]—) probablimenti inflúi el largu aislamientu del puebru, assitiau a más de 300&nbsp;km dela puebración más cercana i duranti añus cerrau alos visitantis debíu al control militar dela çona pola su condición rayana. El tasiwit no tien dengún reconocimientu oficial, i tapocu pareci que dessistan movimientus reivindicativus al respeutu. La [[Ilesia copta]] gasta ena [[liturgia]] el [[idioma coptu|coptu]], varianti derivá delas [[luengas egicias|luengas del antiguu Egitu]]. === Canarias (luengas preispánicas) === {{Artículo principal|luengas guanchis}} Nel tiempu dela [[Conquista de Canarias|conquista uropea delas islas Canarias]], nel {{siglo|XV||s}}, las islas estaban ocupás por grupus étnicus d’origen bereber, organizaos en [[:Categoría:Menceyatos de Tenerife|menceyatus]], [[:Categoría:Guanartematos de Gran Canaria|guanartematus]] o cantonis. La luenga de ca isla era mui semelhanti, i se gastaban nativus dunas islas comu intérpretis ena conquista delas siguiientis; á abondu documentación sobri estus hechus. Los abitantis d’angunas islas vivían relativamenti aislaus unus d’otrus, sin contatu cotidianu. Por essa razón la [[idioma guanche|luenga guanchi]] se tien que consideral un [[compleju dialectal]] formau por diversas variantis parcialmenti intelgiblis entri sí. El procesu d’aculturación que tuvo lugal endispués dela conquista ({{siglo|XV||s}}) llevó ala desaparición delas palras amazigh del archipiélagu nel {{siglo|XVIII||s}}, quedandu angunas palabras relacionás cola atividá ganaera, la flora, [[Etnónimu|etnónimus]] i numerosus topónimus. Á mui pocu testimonios escritus destas luengas recoyíus duranti el {{siglo|XVI||s}}, i no dessisti denguna compilación sistemática ni gramática dellas. Los términus que ogañu se conservan dessa palra antiga, assina comu los recoyíus polos cronistas, permitin la identificación dessas luengas col bereber. Muchus delos topónimus canarius son reconociblis i interpretabilis en bereber; por ejemplu, la marca de femeninu típica en ''t- ... (-t)'' apareci en numerosus topónimus. Una frasi en guanchi podría sel: ''Tanaga guayoch archimenseu nahaya dir hanido sahet chunga pelut'', que significa: «El valerosu pairi dela patria murió i dexó los naturalis güérfanus». {{Cr|fecha=octubre 2024}} == Classificación == Las luengas amazigh son una rama dela [[luengas afroasiáticas|familia afroasiática]]. Tradicionalmenti se classificó comu una [[luengas camíticas|luenga camítica]], anque ogañu s’á abandonau dicha classificación al comprobal-si que las luengas camíticas no constituyin una división filogenética válida dientru delas [[luengas camíticu-semíticas]]. De hechu, la propia noción original de familia camíticu-semítica tien síu reclasificá comu familia afroasiática, introduziendu cambius importantis enos grupus que se consideran parti della. === Classificación interna === No dessisti consensu total sobri la classificación interna delas luengas bereberis. Tradicionalmenti s’identifican los siguiientis grupus i subgrupus: # [[luengas guanchis]] # [[luengas bereberis orientalis]] #: A. Egitu: [[Idioma siwi]]. #: B. Libia: [[Idioma awjila]], [[idioma sawknah]], [[idioma nafusi]], [[idioma ghadamés]]. # [[luengas bereberis setentrionalis]] #: A. [[luengas bereberis del Atlas]] ([[Tamazight del Marruecu Central]], [[Tashelhit]], [[Judeo-Bereber]]). #: B. [[luengas zenati]]; ([[idioma bereber ghomari]], [[luengas mzab-wargla]], [[idioma chaoui]], [[idioma tidikelt]], [[idioma shenwa]], [[idioma rifeñu]]). #: C. [[Idioma cabiliu]] # [[luengas tuareg]]. #: [[Tuareg setentrional]] (Argelia): [[Tamahaq]]. #:[[Tuareg meridional]] (Malí): [[Idioma tamashek|Tamashek]], [[Idioma tamajeq de Air|Tamajeq de Air]], [[Tawallammat]] (Níger). # [[luengas bereberis ocidentalis]] #: [[Idioma zenaga|luenga zenaga]] (Mauritania). #: [[Idioma tetserret|luenga tetserret]] (Níger). Los últimus dos grupus son unidais filogenéticas universalmenti reconocías por tolos autoris, concentrándo-si las discrepancias ena classificación delas luengas bereberis setentrionalis i orientalis. Pa angunus autoris la división oriental es un subgrupu del grupu setentrional. Angunus autoris consideran qu’angunas luengas incluías nel grupu zenati debin sel assignás al grupu Atlas (ghomara). Pa otrus, el grupu oriental i el grupu zenati forman una rama del bereber. El projetu comparativu [[Programa Automatizado de Juicio de Similitud|ASJP]]<ref>[https://asjp.clld.org/ ASJP offical page]</ref>, basau ena cercanía léxica midía pola [[distancia de Levenshtein]], constrúi un arvu ondi el grupu zenati i l’oriental aparecin entremesturaus. Una classificación que corrigi angunus puntus dela classificación tradicional: :{{clade |label1=Bereber |1 = {{clade |1={{clade |label1 = Nuclear |1={{clade |label1= [[luengas bereberis del Atlas|Atlas]]-Cabiliu |1={{clade |1= {{clade |1= [[idioma ghomara|Ghomara]] |2= [[Idioma Sanhaja de Srair|Senhaya de Srair]] }} |2= {{clade |1= [[Tamazight del Marruecu Central|Tamazight (Marruecu)]] |2= [[Tashelhit|Tashelhit (Marruecu)]] |3= [[Judeo-Bereber]] }} |3= {{clade |1= [[Tarifit|Rifeñu (Marruecu)]] |2= [[idioma cabiliu|Cabiliu]] |3= [[Idioma bereber de Matmata|Matmata]] }} }} |label2= [[luengas zenati|Zenati]]-[[luengas bereberis orientalis|Oriental]] |2= {{clade |1= {{clade |1= {{clade |1= [[luengas mzab-wargla|Mzab-Wargla]] |2= [[idioma tumzabt|Tumzabt]] |3= [[Bereber de Orán Sur|Figuig]] }} |2= [[idioma siwa|Siwa]]-[[idioma Sokna|sokna]]-[[idioma nafusi|Nafusi]] }} |2= [[Idioma awjila|Awjihla]]-[[idioma ghadamès|Ghadamès]] }} }} |2= [[luengas tuareg|Tuareg]]: Tahaggart, Tamahaq, Tamasheg, Tayart (Níger) }} |2= [[luengas bereberis ocidentalis]]: [[Idioma zenaga]], [[idioma tetserret]] }} }} === El bereber i las luengas afroasiáticas === [[Archivu:Afro-asiatic tree.png|right|450px|thumb|Principalis divisionis dientru delas luengas afroasiáticas sigún Ehret (1995); otrus autoris proponin arvus diferentis (vel [[luengas afroasiáticas#Estoria dela su classificación|afroasiáticu]]).]] Las luengas bereberis forman parti dela [[luengas afroasiáticas|macrofamilia afroasiática]]. Esta macrofamilia se dividi habitualmenti enos siguiientis grupus: # Las luengas bereberis. # Las [[luengas semíticas]], que incluyin el [[idioma árabi|árabi]] i el [[idioma ebreu|ebreu]] comu biembrus más conocíus. # Las [[luengas egicias]], que incluyin l’egiciu antiguu enas sus diversas variedais i el [[Idioma coptu|coptu]]. # Las [[luengas cusitas]], geográficamenti assitiás alreol del llamau [[Cuernu d’África]], i que incluyin el [[idioma somalí|somalí]] comu luenga más conocía. # Las [[luengas chádicas]] del [[Sudán]] oriental i [[África subsahariana]], col [[idioma hausa|hausa]] comu luenga principal. # Las [[luengas omóticas]] del suresti d’[[Etiopía]]. La relación esata destas familias es materia de controversia. Angunus autoris consideran qu’el bereber estaría más cerca del semíticu i del egiciu, mientris qu’otrus lo acercan al chádicu. Angunus rasgus típicus delas luengas semíticas i otras luengas afroasiáticas se topan tamién enas luengas bereberis: * Fonéticamenti, dambas dos tienin [[consonanti enfática|consonantis enfáticas]]. * Los lexemas son essencialmenti consonánticus i las vocalis s’infijan nellus. * Los elementus pronominalis se parecín alos del [[semíticu]], especialmenti alos del [[acadiu]]. * La conjugación del verbu es semelhanti. * El femeninu del nombri se forma añadiendu una ''-t''. * Entri los númirus del 1 al 10, 6 tienin semelhanzas. * Un centenal de palabras son comunis entri el bereber i el semíticu, ''asin'' (Djerba) 'dienti': sinn; ''isen'' 'nombri': ''ism'' etc. == Características comunis == === Fonología === {{VT|idioma protobereber#Fonología}} Las luengas bereberis se caracterizan por tenel una estrutura fonológica que no requieri núcleu silábicu. En quantu al inventariu consonánticu, dependi dela varianti i no dessisti consensu completu entri los diferentis autoris. Ouakrim proponi, basándo-si en midicionis empíricas delas cualidais fonéticas de varius soníus, el siguiienti inventariu:<ref>Omar Ouakrim (1995): ''Fonética y Fonología del Bereber'', ed. [[Universidad Autónoma de Barcelona|UAB]], Barcelona, ISBN 84-490-0280-X</ref> {| class="wikitable" ! ![[consonanti labial|Labial]] ![[consonanti dental|Dental]] ![[consonanti alveolar|Alveolar]] ![[consonanti postalveolar|Pst. Alv]] ![[consonanti palatal|Palatal]] ![[consonanti velar|Velar]] ![[consonanti uvular|Uvular]] ![[consonanti faringal|Faringal]] ![[consonanti glotal|Glotal]] |- ! [[oclusiva]]s | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|- / b}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|t / d}} | | | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|k / g}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|q / -}} | | |- ! [[Alfabetu Fonéticu Enternacional#Coarticulación|coarticulás]] | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|tˁ / dˁ}}<br />. | style="text-align:center; font-size:larger;" |<br />{{IPA|sˁ / zˁ}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |<br />{{IPA|- / ʒˁ}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|kʷ / gʷ}}<br />{{IPA|xʷ / -}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|qʷ / -}}<br />{{IPA|- / ʁʷ}} | | |- ! [[fricativa]]s | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|- / f}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|s / z}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ʃ / ʒ}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|x / -}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|- / ʁ}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ħ / ʕ}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|- / ɦ}} |- ! [[consonanti nasal|nasalis]] | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|m}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|n}} | | | | | | | |- ! [[sonoranti]]s | | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|l, ɾ}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|j}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|w}} | | | |- |} Enas consonantis coarticulás el signu /{{IPA|ʷ}}/ denota [[labialización|consonantis labializás]], mientris qu’el signu /{{IPA|ˁ}}/ denota las [[laringealización|consonantis laringalizás]]. Amás delos contrastis anterioris, una consonanti pue tenel una articulación «tensa» i una «laxa» (tradicionalmenti las tensas s’escribin comu consonantis doblis o «geminás»). === Morfología === Las raígis en bereber, comu n’otras [[luengas afroasiáticas]], están formás pun «esqueletu» consonánticu fixu, nel qual s’[[infijo|infijan]] las vocalis, gracias a lo qual se puein obtenel formas flexivas diferentis, tantu nel nombri comu nel verbu. Esti procedimientu morfológicu dela [[Infijo|infijación]], raru n’otras familias de luengas, se complementa abundantimenti cola sufijación i la prefijación. La mayoría delas raígis tienin 2 o 3 consonantis, anque tamién dessistin raígis de 1 i 4 consonantis. Morfológicamenti tamién es común el debilitamientu de consonantis o el su reforçamientu comu procedimientu morfológicu, i se recurri con frecuencia ala infijación comu procedimientu morfológicu. Esta última característica es abondu típica delas luengas afroasiáticas. Nel nombri se distinguin génerus gramaticalis con dos valoris possiblis: masculinu i femeninu. Los nombris masculinus frecuentementi encetan por vocal, mientris qu’el géneru femeninu se marca por meyu del sufiju ''-t'' o el prefiju ''t-'' i, ocasionalmenti, el [[circunfiju]] ''t-...-t'', derivau del protoafroasiáticu ''*t''. Los verbus, a diferencia delas luengas [[Indouropeu|indouropeas]], tienin marcas qu’indican tamién el géneru del sujetu.<ref>[https://web.archive.org/web/20091026064953/http://geocities.com/linguaeimperii/Libyan/berber_es.html Bereber común(Linguae imperii)]</ref> ==== Inflexión nominal ==== Las luengas bereberis tienin [[géneru gramatical]] marcau tantu por afijus comu por alteración delas vocalis, i [[númiru gramatical]] marcau por procedimientus semelhantis. La siguiienti tabla muestra las formas típicas dela inflexión de géneru i númiru: {| class="wikitable" |- style="background:#efefef;" ! <small>GLOSA</small> !! masculinu<br />singular !! masculinu<br />plural !! femeninu<br />singular !! femeninu<br />plural |- | 'amarillu'|| '''a'''waraɣ|| '''i'''waraɣ'''en'''|| '''ta'''waraɣ'''t'''|| '''ti'''waraɣ'''in''' |- | 'grandi'|| '''a'''meqqran|| '''i'''meqqran'''en'''|| '''ta'''meqqran'''t'''|| '''ti'''meqqran'''in''' |- | 'pequeñu'|| '''a'''mezˁyan|| '''i'''mezˁyan'''en'''|| '''ta'''mezˁyan'''t'''|| '''ti'''mezˁyan'''in''' |- | 'largu'|| '''a'''zegral|| '''i'''zegral'''en'''|| '''ta'''zegral'''t'''|| '''ti'''zegral'''in''' |- | 'fríu'|| '''a'''sˁemmadˁ|| '''i'''sˁemmadˁ'''en'''|| '''ta'''sˁemmadˁ'''t'''|| '''ti'''sˁemmadˁ'''in''' |} Nesta tabla s’aprecia otra delas características típicas delas luengas afroasiáticas: las marcas ''t-'' / ''-t'' comu marcas de femeninu. ==== Pronombris ==== ==== Inflexión verbal ==== ''-k'' comu marca de segunda [[pressona gramatical|pressona]], oposición nel paradigma verbal de conjugación prefijá frenti a otra sufijá o pluralis internus por meyu de patronis vocálicus. === Sintasis === Las luengas bereberis tienin un orden de constituyentis VSO, anque tamién se pue topal SVO. La luenga gasta predominantimenti el marcaje del complementu o del adjuntu con preferencia al [[marcaje de núcleu]]. La luenga tien preposicionis. Un hechu interessanti es que dessisti una forma morfológica especial duna partícula o «estau d’anexión» pa indical que la palabra está regía por otra palabra. Estu se fai evidenti, por ejemplu, quandu el sujetu sigui al verbu: :(1a) ''War teqqar '''twessart''' ca i ḥad'' : No dizil vieja algu a arguién : 'La vieja no diz ná a dengún' :(1b) '''''Tawessart''' war teqqar ca i ḥad'' : vieja no dizil algu a arguién : 'La vieja no diz ná a dengún' Enas dos oracionis anterioris del tarifit s’aprecia que la palabra pa «vieja» toma una forma diferenti sigún se topi o no n’estau d’anexión, estandu regulau el tipu de forma pola posición relativa al verbu. === Comparación léxica === Los [[Numeral (lingüística)|numeralis]] del 1 al 10 reconstruíus pa diferentis grupus de luengas bereberis son: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! <small>GLOSA</small> ! [[luengas guanchis#Evidencia del parentescu|bereber<br>canariu]] ! [[luengas bereberis setentrionalis#Comparación léxica|bereber<br>setentr.]] ! [[luengas tuareg#Comparación léxica|bereber<br>tuareg]] ! [[idioma zenaga|bereber<br>zenaga]] ! [[luengas bereberis orientalis|bereber<br>ghadamés]] ! <small>[[Idioma protobereber|PROTO-<br>bereber]]</small> |- | '1' || *wən || *iggən || *iyːən || (nʌy)yu n || yuːn || *iwan |- | '2' || *siːn-/<br>*ɬin- || *siːn || *əsːin || ʃin(ʌn) || sən || *sin-<br>(<*θin-?) |- | '3' || *amiat || *qrɑdˤ || *kɐrɑdˤ || ka a- || kaːrəd || *karadˁ |- | '4' || *akod || *kuzˤ || *əkːuzˤ || akku- || aqquz || *(h)akkuzˤ |- | '5' || *sɨmus- || *səmːus || *səmːus || ʃʌmmuʃ || semːəs || *səmːus |- | '6' || *sed || *sdˤis || *sədˤis || ʃuiʃ || suz || *sədˤis |- | '7' || *sa || *sa || *əsːa || iʃʃʌh || saː || *(his)-sa:h |- | '8' || *tam(a) || *tˤam || *ətːɑm || ittʌm || taːm || *i-ta:m |- | '9' || *aldamɑraw || *tzˤa || *təzˤa || tuah || təsuː || *tizzˤaː |- | '10' || *mɑraw(a) || *maraw || *mǎrɑw || mʌrʌɡ || maraw || *maraːw |} == Bibliografía == * Omar Ouakrim (1995). ''Fonética y Fonología del Bereber'', ed. [[Universidad Autónoma de Barcelona|UAB]], Barcelona, ISBN 84-490-0280-X. * Chía Giráldez Tinoco & Mohamed Sarhan (2011). ''Debajo de tu luenga'' (único poemario en castellano traducido al Bereber), ed. 4Águas. == Referéncias == {{listaref|2}} == Atijus esternus == {{commonscat|Berber language|la luenga bereber}} * [http://www.oocities.com/linguaeimperii Lingvæ•imperii]en{{Wayback|url=http://www.oocities.com/linguaeimperii |date=20101115204805 }} * [http://www.proel.org/index.php?pagina=alfabetos/tifinagh Tifinagh] en [http://www.proel.org Proel.org] * [http://www.tawalt.com Gramática, testus i grabacionis en luenga bereber] * [https://web.archive.org/web/20130806122913/http://lrwiki.ldc.upenn.edu/mediawiki/index.php/Berber/Berber Bereber en LDC Language Resource Wiki] nb8isoxrtdmi14smxaj7dbv41ucid4c 144287 144281 2026-09-20T11:38:23Z Olarcos 82 /* Características comunis */ 144287 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; clear:right; width:22.7em; margin:0.5em 0 0.7em 1.2em; padding:0.23em; border:1px solid #B4BBC8; border-collapse:separate; border-spacing:2px; background:#f9f9f9; color:#202122; font-size:90%; line-height:1.4em; text-align:left;" |- ! colspan="2" style="background:#FBFFAE; color:#000; font-size:140%; font-weight:bolder; line-height:1.2em; padding:0.25em; text-align:center; vertical-align:middle;" | Bereber |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | Región | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | Norti d'[[África]] |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | Paísis | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Archivu:Flag of Morocco.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Marruecus]]<br /> [[Archivu:Flag of Algeria.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Argelia]]<br /> [[Archivu:Flag of Libya.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Libia]]<br /> [[Archivu:Flag of Tunisia.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Túnez]]<br /> [[Archivu:Flag of Mauritania.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Mauritania]]<br /> [[Archivu:Flag of Sudan.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Sudán]]<br /> [[Archivu:Flag of Niger.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Níger]]<br /> [[Archivu:Flag of Burkina Faso.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Burkina Fasu]]<br /> [[Archivu:Flag of Mali.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Malí]]<br /> [[Archivu:Flag of Senegal.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Senegal]]<br /> [[Archivu:Flag of Spain.svg|20px|border|alt=|link=]] [[España]] (ena ciá de [[Melilla]]) |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | Hablantis | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | Más de 25 millonis<ref>Omar Ouakrim (1995), p. 16.</ref> |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | [[Familia de luengas|Familia]] | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Luengas afroasiáticas|Afroasiáticu]]<ul style="line-height:100%; margin-left:8px; padding-left:0; list-style:none;"><li>'''Bereber'''</li></ul> |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | Protoluenga | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Protobereber]] |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | Subdivisionis | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Luengas bereberis setentrionalis|Setentrional]]<br />[[Luengas bereberis ocidentalис|Ocidentalis]]<br />[[Luengas bereberis orientalis|Oriental]]<br />[[Luengas tuareg|Tuareg]]<br />? [[Luenga númida|Líbicu-númida]] †<br />? [[Luengas guanchis|Guanchis]] † |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | [[ISO 639-2]] | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | ber |- | colspan="2" style="vertical-align:top; text-align:center; padding:0.2em 0;" | [[Archivu:Map of Berber languages.svg|280px|alt=Repartición delas luengas bereberis nel norti d'África.]]<br />Las zonas de colol, nel norti d'África d'ogañu, señalan las áreas aondi las pobracionis de habla bereber son mayoría. {| style="display:table; width:100%; text-align:left; border:0; margin:0; padding:0; font-size:92%; background:transparent; border-collapse:separate; border-spacing:2px;" |- | style="width:50%; vertical-align:top;" | <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#F57F17;"> </span>&nbsp;[[Luenga rifeña|Tarifit]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#E53935;"> </span>&nbsp;[[Tamazight del Atlas Central|Atlas Central]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#F06292;"> </span>&nbsp;[[Luenga tashelhit|Tashelhit]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#546E7A;"> </span>&nbsp;[[Luenga zenaga|Zenaga]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#5C6BC0;"> </span>&nbsp;[[Luengas tuareg|Tuareg]]</span> | style="width:50%; vertical-align:top; padding-left:5px; border-left:1px dotted #aaa;" | <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#E65100;"> </span>&nbsp;[[Luenga shenwa|Shenwa]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#BA68C8;"> </span>&nbsp;[[Luenga cabilia|Cabiliu]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#FF5722;"> </span>&nbsp;[[Luenga shawiya|Shawiya]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#00E676;"> </span>&nbsp;[[Luenga nafusi|Nafusi]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#FFFF00;"> </span>&nbsp;Otras (Wargla, Mzab, Siwa, etc.)</span> |} |} Las '''luenguas bereberis''' o '''luenguas amazigh''' (''Tamaziɣt'' o ''Tamazight''; [[Neo-Tifinagh|Neotifinagh]]: ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ, [[Tifinag]] [[tuareg]]: ⵜⵎⵣⵗⵜ, <small>pronunciau</small> [<nowiki/>[[Alfabetu Fonéticu Enternacional|tæmæˈzɪɣt]]], [<nowiki/>[[Alfabetu Fonéticu Enternacional|θæmæˈzɪɣθ]]]), tamién denominás '''bereber''', '''tamazigt'''<ref>https://books.google.fr/books?id=jLk9AQAAMAAJ&q=%22tamazigt%22+%22luenga%22&dq=%22tamazigt%22+%22luenga%22&hl=es&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjDnoLtuqyKAxVwVqQEHW6lMu4Q6AF6BAgGEAM#%22tamazigt%22%20%22luenga%22</ref><ref>https://books.google.fr/books?id=eI9PAQAAMAAJ&q=%22tamazigt%22+%22luenga%22&dq=%22tamazigt%22+%22luenga%22&hl=es&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj5tISCu6yKAxVvTaQEHRGdG2U4ChDoAXoECAoQAw#%22tamazigt%22%20%22luenga%22</ref> o '''tamazijt'''<ref>https://elfarodemelilla.es/votan-en-contra-de-reconocer-la-persecucion-de-la-luenga-y-la-cultura-tamazigh/</ref><ref>https://rachidraha.com/PDF/Amazigh-Tamazight%20debate%20abierto.pdf</ref><ref>https://fr.scribd.com/document/435336235/REVISTA-19-pdf</ref> constituyin una rama dela [[Familia de luengas|familia]] delas [[luengas afroasiáticas]] integrá por diversas luenguas estrechamenti emparentás entri sí, palrás tradicionalmenti polos [[Bereberis|puebrus amazigh]] del [[norti d’África]]. El su ámbitu geográficu s’estiendi dendi la costa atlántica ata [[Egitu]] i dendi el mari Mediterráneu ata el [[Sahel]]. Con pocas escecionis, estas luengas forman un continu dialectal, polo que con frecuencia son denominás coletivamenti comu una sola luenga. Tienin más de 25 millonis de pressonas que las palran, concentrás principalmenti en [[Marruecu]] i [[Argelia]], anque tamién se palran en [[Libia]], [[Túnez]], [[Malí]], [[Níger]], [[Burkina Faso]], [[Mauritania]] i el [[Siwa|oasis de Siwa]], n’[[Egitu]].<ref name="Omar Ouakrim_1">Omar Ouakrim (1995), p. 16</ref><ref>[http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp « Langue et littérature berbères »] {{Wayback|url=http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp |date=20180727054457 }}, artículo en francés de Salem Chaker, profesor de bereber en el Inalco y director del ''Centre de Recherche Berbère''. Consultado el 24 de septiembre de 2011.</ref> Entri las variedais más palrás se topan el cabiliu, el tashelhit, el tarifit, el tamazight del Atlas Central i el tamasheq. Estóricamenti s’escribun por meyu dela [[Escritura líbica|escritura líbicu-bereber]], documentá arqueológicamenti al menus dendi el sigru III a. C. i conservá ogañu ena forma del [[tifinag]].<ref>{{cite journal|last1=Briggs|first1=L. Cabot|title=A Review of the Physical Anthropology of the Sahara and Its Prehistoric Implications|journal=Man|volume=56|pages=20–23|date=February 1957|doi=10.2307/2793877|jstor=2793877}}</ref> Esti sistema fue gastau tradicionalmenti polos tuaregs i tien síu reintroducíu ena época contemporánea por institucionis colturalis i organizacionis amazigh, comu el [[Congresu Mundial Amazigh]]. Tamién se gastan el [[alfabetu bereber latinu]], especialmenti n’Argelia, i l’alfabetu árabi en destintas regionis del norti d’África. En Marruecu, el tifinag fue adotau oficialmenti pala enseñança del amazigh. Tamién formaban parti delas luenguas bereberis las distintas variedais guanchis palrás enas islas [[Canarias]] dantis dela [[Conquista delas islas Canarias|conquista castellana]] del archipiélagu. == Distribución geográfica == [[Archivu:WIKITONGUES- Anass speaking Tarifit.webm|thumb|Omu marroquín palrandu [[idioma rifeñu|rifeñu]].]] [[Archivu:WIKITONGUES- Abderrahman speaking Tachelhit.webm|thumb|Omu marroquín palrandu [[Idioma tashelhit]].]] [[Archivu:Berber map.svg|miniaturadeimagen|280x280px|Mapa delas luenguas bereberis nel norti d’África]] Dantis dela [[Espansión musulmana|espansión islámica]] nel {{siglo|VIII||s}}, las diversas variantis de bereber eran la luengua principal del norti d’África, dendi las islas Canarias ata el valli del Nilu (n’esti últimu la luengua principal era el [[idioma coptu|coptu]], anque al oesti del Valli s’abríe palrau la varianti tasiwit del bereber). La posterior [[arabización]] que siguió ala espansión del islam produjo una situación de sustitución lingüística en favor del árabi. Nostanti, en muchas áreas, particularmenti en Marruecu i Argelia, quedan entavía ogañu importantíssimas minorías que palran bereber. === Marruecu === No dessisti consensu sobri el númiru esatu de pressonas que palran luenguas bereberis en [[Marruecu]], ya que las estimacionis varían sigún las fuentis i la metodología gastá. Marruecu es el país con mayol númiru de pressonas que palran luenguas bereberis.<ref name="Deroche">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X-j--CwFAVwC|title=Les peuples autochtones et leur relation originale à la terre: un questionnement pour l'ordre mondial|last=Deroche|first=Frédéric|date=2008-01-01|publisher=L'Harmattan|isbn=9782296055858|language=fr}}</ref> Sigún las estimacionis d’Ethnologue basás en datus de 2016 i 2017, alreol de 13,8 millonis de pressonas palraban anguna luenga bereber nel país.<ref name="clio">[http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp « Langue et littérature berbères »] {{Wayback|url=http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp |date=20180727054457 }}, artículo de Salem Chaker, profesor de bereber en el [[Institut national des langues et civilisations orientales|Inalco]] de París, y director del Centro de investigación bereber (''Centre de recherche berbère'').</ref> Los census marroquinis tienin registrau porcentagis variablis de palrantis. El censu de 2004 indicó que el 28,2 % dela puebración palraba anguna delas tres prencipalis luenguas bereberis del país; el de 2014 registró un 26 %, mientris qu’el de 2024 assitió esta cifra nel 24,8 %. L’amazigh es una delas luengas oficialis de Marruecu junta col [[Árabi marroquín|árabi]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110816020305/http://www.sgg.gov.ma/bo5952F.pdf?cle=42 Véase la Constitución del Estado marroquí] (en francés).</ref> El su reconocimientu institucional se reforçó cola reforma constitucional de 2011 i dendi entoncis s’á ampliau progressivamenti la su presencia ena enseñança i ena administración púbrica. Las principalis luengas bereberis palrás en Marruecu son: * [[Idioma tashelhit|Tashelhit]] (o chleuh). * [[Idioma rifeñu|Tarifit]] (o rifeñu), palrau principalmenti ena región del Rif i tamién puna parti dela puebración de Melilla. * [[Tamazight del Marruecu Central|Tamazight del Atlas Central]]. Amás, dessistin otras variedais de menol estensión, entri ellas el [[Idioma iznasen|iznasen]], el [[Idioma sanhaya de Srair|sanhaya de Srair]] i el [[Idioma bereber ghomari|ghomari]]. === Argelia === Endispués dela [[Guerra d’Independencia d’Argelia|independencia]] de Francia en 1962, Argelia adotó una política d’arabización que, especialmenti a partir dela Circular de juliu de 1976, s’estendió ala educación, l’administración púbrica, la señalización, las publicacionis i el sistema judicial. Anque estas midías estaban dirigías principalmenti a reducil el gastu del [[Idioma francés|francés]], tamién afetarun alas luengas bereberis, lo que provocó protestas i movilizacionis en angunas regionis de palra amazigh, especialmenti en [[Cabilia]], ondi se concentra una parti significativa delas pressonas que las palran. S’estima qu’entri el 25 % i el 30 % dela puebración argelina tien comu luenga materna anguna varianti bereber.<ref name="clio" /> Endispués del boicot escolar de 1994–1995 en Cabilia, el tamazight fue reconocíu por primera ves comu luenga nacional. En 2002, endispués delos disturbios conocíus comu la [[Primavera Negra (Argelia)|Primavera Negra]], volvió a sel reconocíu comu luenga nacional, anque sin condición de luenga oficial. En 2005 s’introdujo la su enseñança nel sistema educativu, cuna carga aproximá de tres oras semanalis enos primerus añus dela educación secundaria. Finalmenti, en 2016 el tamazight fue reconocíu comu luenga nacional i oficial ena Constitución argelina. Las principalis variedais bereberis palrás n’Argelia son: * [[Idioma cabiliu|Cabiliu]] (taqbaylit), palrau principalmenti ena región de Cabilia. * [[Idioma chaoui|Chaoui]] (tacawit), nel noresti del país. * [[Idioma shenwa|Shenwa]] (chenoua), ena región del [[Chenoua (montaña)|monti Chenoua]], al oesti d’[[Argel]]. * [[Idioma mozabita|Mozabita]] (tumzabt), nel [[Valli de M'Zab|valli del M'zab]], nel centru del país. === Túnez === En Túnez las luengas bereberis están representás solu por relictos localis, comu el dela isla de [[Djerba]], ena que se palra [[Idioma djerbi|djerbi]],<ref>Lugan, Bernard (2009). ''Histoire de l'Afrique des origines à nos jours'', Editeur Ellipses Marketing. ISBN 2729842683</ref> o la localidá de [[Matmata]], ondi se palra [[Idioma bereber de Matmata|bereber de Matmata]]. El [[idioma sened|sened]] es una luenga bereber que se palró ata prencepius delos añus 1970 ena ciá de [[Sened (Túnez)|Sened]]. En 1911 toa la puebración desta ciá palraba la luenga; alreol de 1968, solu angunus viejus. === Libia === En Libia se palran entavía quatro luengas habitualmenti classificás dientru delas [[luengas bereberis orientalis]]: # El [[idioma nafusi]] o ''tanfusit'', palrau polos nafusa, el mayol grupu bereber de Libia, nel [[Yebel Nefusa]] (puebrus de [[Jadu]], [[Nalut]] (Lalut), [[Yafran|Yefren]]) i ena ciá costera de [[Zuara]] nel noroesti ([[Tripolitania]]). # El [[idioma sawknah]] o ''sokna'' tenía unus 5000 palrantis repartíus en dos localidais, en [[Tripolitania]] i [[Fezzan]]. # El [[idioma awjila]] tien unus 3000 palrantis en [[Cirenaica]], muchas dellas mugeris monolingüis. # El [[idioma ghadamés]] es palrau punas 4000 pressonas cerca dela [[raya]] con [[Túnez]] i [[Argelia]]. === Sáhara (tuaregs) === Tantu nel Sáhara comu en [[Nigeria]], [[Senegal]] i [[Burkina Faso]] á pressonas que palran [[luengas tuareg]]. Estas luengas constituyin una rama diferenti del bereber setentrional; entri las variedais de tuareg están: # [[Idioma tamahaq|Tamahaq]] (Argelia) # [[Idioma tamashek|Tamashek]] (Argelia) # [[Idioma tamajeq de Air|Tamajeq de Air]] (Níger) # [[Idioma tahoua|Tawallammat]] (Níger) === Mauritania === El [[idioma zenaga]] es la luenga tradicional delos [[zenaga]]s de [[Mauritania]]; ogañu la luenga tien solu unus 200 palrantis. === Egitu === N’[[Egitu]] dessisti una pequeña comunidá de palrantis, formá punus 30{{esd}}000 abitantis del [[oasis]] de [[Siwa]] i aldeas cercanas, assitiau nel [[Desiertu Líbicu|desiertu de Libia]], cerca dela raya con [[Libia]]. Siwa constitúi l’enclavi berberófonu más oriental, i ena conservación dela su luenga (llamá [[idioma siwi|''tasiwit'']] —''sīwī'' en [[idioma árabi|árabi]]—) probablimenti inflúi el largu aislamientu del puebru, assitiau a más de 300&nbsp;km dela puebración más cercana i duranti añus cerrau alos visitantis debíu al control militar dela çona pola su condición rayana. El tasiwit no tien dengún reconocimientu oficial, i tapocu pareci que dessistan movimientus reivindicativus al respeutu. La [[Ilesia copta]] gasta ena [[liturgia]] el [[idioma coptu|coptu]], varianti derivá delas [[luengas egicias|luengas del antiguu Egitu]]. === Canarias (luengas preispánicas) === {{Artículo principal|luengas guanchis}} Nel tiempu dela [[Conquista de Canarias|conquista uropea delas islas Canarias]], nel {{siglo|XV||s}}, las islas estaban ocupás por grupus étnicus d’origen bereber, organizaos en [[:Categoría:Menceyatos de Tenerife|menceyatus]], [[:Categoría:Guanartematos de Gran Canaria|guanartematus]] o cantonis. La luenga de ca isla era mui semelhanti, i se gastaban nativus dunas islas comu intérpretis ena conquista delas siguiientis; á abondu documentación sobri estus hechus. Los abitantis d’angunas islas vivían relativamenti aislaus unus d’otrus, sin contatu cotidianu. Por essa razón la [[idioma guanche|luenga guanchi]] se tien que consideral un [[compleju dialectal]] formau por diversas variantis parcialmenti intelgiblis entri sí. El procesu d’aculturación que tuvo lugal endispués dela conquista ({{siglo|XV||s}}) llevó ala desaparición delas palras amazigh del archipiélagu nel {{siglo|XVIII||s}}, quedandu angunas palabras relacionás cola atividá ganaera, la flora, [[Etnónimu|etnónimus]] i numerosus topónimus. Á mui pocu testimonios escritus destas luengas recoyíus duranti el {{siglo|XVI||s}}, i no dessisti denguna compilación sistemática ni gramática dellas. Los términus que ogañu se conservan dessa palra antiga, assina comu los recoyíus polos cronistas, permitin la identificación dessas luengas col bereber. Muchus delos topónimus canarius son reconociblis i interpretabilis en bereber; por ejemplu, la marca de femeninu típica en ''t- ... (-t)'' apareci en numerosus topónimus. Una frasi en guanchi podría sel: ''Tanaga guayoch archimenseu nahaya dir hanido sahet chunga pelut'', que significa: «El valerosu pairi dela patria murió i dexó los naturalis güérfanus». {{Cr|fecha=octubre 2024}} == Classificación == Las luengas amazigh son una rama dela [[luengas afroasiáticas|familia afroasiática]]. Tradicionalmenti se classificó comu una [[luengas camíticas|luenga camítica]], anque ogañu s’á abandonau dicha classificación al comprobal-si que las luengas camíticas no constituyin una división filogenética válida dientru delas [[luengas camíticu-semíticas]]. De hechu, la propia noción original de familia camíticu-semítica tien síu reclasificá comu familia afroasiática, introduziendu cambius importantis enos grupus que se consideran parti della. === Classificación interna === No dessisti consensu total sobri la classificación interna delas luengas bereberis. Tradicionalmenti s’identifican los siguiientis grupus i subgrupus: # [[luengas guanchis]] # [[luengas bereberis orientalis]] #: A. Egitu: [[Idioma siwi]]. #: B. Libia: [[Idioma awjila]], [[idioma sawknah]], [[idioma nafusi]], [[idioma ghadamés]]. # [[luengas bereberis setentrionalis]] #: A. [[luengas bereberis del Atlas]] ([[Tamazight del Marruecu Central]], [[Tashelhit]], [[Judeo-Bereber]]). #: B. [[luengas zenati]]; ([[idioma bereber ghomari]], [[luengas mzab-wargla]], [[idioma chaoui]], [[idioma tidikelt]], [[idioma shenwa]], [[idioma rifeñu]]). #: C. [[Idioma cabiliu]] # [[luengas tuareg]]. #: [[Tuareg setentrional]] (Argelia): [[Tamahaq]]. #:[[Tuareg meridional]] (Malí): [[Idioma tamashek|Tamashek]], [[Idioma tamajeq de Air|Tamajeq de Air]], [[Tawallammat]] (Níger). # [[luengas bereberis ocidentalis]] #: [[Idioma zenaga|luenga zenaga]] (Mauritania). #: [[Idioma tetserret|luenga tetserret]] (Níger). Los últimus dos grupus son unidais filogenéticas universalmenti reconocías por tolos autoris, concentrándo-si las discrepancias ena classificación delas luengas bereberis setentrionalis i orientalis. Pa angunus autoris la división oriental es un subgrupu del grupu setentrional. Angunus autoris consideran qu’angunas luengas incluías nel grupu zenati debin sel assignás al grupu Atlas (ghomara). Pa otrus, el grupu oriental i el grupu zenati forman una rama del bereber. El projetu comparativu [[Programa Automatizado de Juicio de Similitud|ASJP]]<ref>[https://asjp.clld.org/ ASJP offical page]</ref>, basau ena cercanía léxica midía pola [[distancia de Levenshtein]], constrúi un arvu ondi el grupu zenati i l’oriental aparecin entremesturaus. Una classificación que corrigi angunus puntus dela classificación tradicional: :{{clade |label1=Bereber |1 = {{clade |1={{clade |label1 = Nuclear |1={{clade |label1= [[luengas bereberis del Atlas|Atlas]]-Cabiliu |1={{clade |1= {{clade |1= [[idioma ghomara|Ghomara]] |2= [[Idioma Sanhaja de Srair|Senhaya de Srair]] }} |2= {{clade |1= [[Tamazight del Marruecu Central|Tamazight (Marruecu)]] |2= [[Tashelhit|Tashelhit (Marruecu)]] |3= [[Judeo-Bereber]] }} |3= {{clade |1= [[Tarifit|Rifeñu (Marruecu)]] |2= [[idioma cabiliu|Cabiliu]] |3= [[Idioma bereber de Matmata|Matmata]] }} }} |label2= [[luengas zenati|Zenati]]-[[luengas bereberis orientalis|Oriental]] |2= {{clade |1= {{clade |1= {{clade |1= [[luengas mzab-wargla|Mzab-Wargla]] |2= [[idioma tumzabt|Tumzabt]] |3= [[Bereber de Orán Sur|Figuig]] }} |2= [[idioma siwa|Siwa]]-[[idioma Sokna|sokna]]-[[idioma nafusi|Nafusi]] }} |2= [[Idioma awjila|Awjihla]]-[[idioma ghadamès|Ghadamès]] }} }} |2= [[luengas tuareg|Tuareg]]: Tahaggart, Tamahaq, Tamasheg, Tayart (Níger) }} |2= [[luengas bereberis ocidentalis]]: [[Idioma zenaga]], [[idioma tetserret]] }} }} === El bereber i las luengas afroasiáticas === [[Archivu:Afro-asiatic tree.png|right|450px|thumb|Principalis divisionis dientru delas luengas afroasiáticas sigún Ehret (1995); otrus autoris proponin arvus diferentis (vel [[luengas afroasiáticas#Estoria dela su classificación|afroasiáticu]]).]] Las luengas bereberis forman parti dela [[luengas afroasiáticas|macrofamilia afroasiática]]. Esta macrofamilia se dividi habitualmenti enos siguiientis grupus: # Las luengas bereberis. # Las [[luengas semíticas]], que incluyin el [[idioma árabi|árabi]] i el [[idioma ebreu|ebreu]] comu biembrus más conocíus. # Las [[luengas egicias]], que incluyin l’egiciu antiguu enas sus diversas variedais i el [[Idioma coptu|coptu]]. # Las [[luengas cusitas]], geográficamenti assitiás alreol del llamau [[Cuernu d’África]], i que incluyin el [[idioma somalí|somalí]] comu luenga más conocía. # Las [[luengas chádicas]] del [[Sudán]] oriental i [[África subsahariana]], col [[idioma hausa|hausa]] comu luenga principal. # Las [[luengas omóticas]] del suresti d’[[Etiopía]]. La relación esata destas familias es materia de controversia. Angunus autoris consideran qu’el bereber estaría más cerca del semíticu i del egiciu, mientris qu’otrus lo acercan al chádicu. Angunus rasgus típicus delas luengas semíticas i otras luengas afroasiáticas se topan tamién enas luengas bereberis: * Fonéticamenti, dambas dos tienin [[consonanti enfática|consonantis enfáticas]]. * Los lexemas son essencialmenti consonánticus i las vocalis s’infijan nellus. * Los elementus pronominalis se parecín alos del [[semíticu]], especialmenti alos del [[acadiu]]. * La conjugación del verbu es semelhanti. * El femeninu del nombri se forma añadiendu una ''-t''. * Entri los númirus del 1 al 10, 6 tienin semelhanzas. * Un centenal de palabras son comunis entri el bereber i el semíticu, ''asin'' (Djerba) 'dienti': sinn; ''isen'' 'nombri': ''ism'' etc. == Características comunis == === Fonología === Las luengas bereberis se caracterizan por tenel una estrutura fonológica que no requieri núcleu silábicu. En quantu al inventariu consonánticu, dependi dela varianti i no dessisti consensu completu entri los diferentis autoris. Ouakrim proponi, basándo-si en midicionis empíricas delas cualidais fonéticas de varius soníus, el siguiienti inventariu:<ref>Omar Ouakrim (1995): ''Fonética y Fonología del Bereber'', ed. [[Universidad Autónoma de Barcelona|UAB]], Barcelona, ISBN 84-490-0280-X</ref> {| class="wikitable" ! ![[consonanti labial|Labial]] ![[consonanti dental|Dental]] ![[consonanti alveolar|Alveolar]] ![[consonanti postalveolar|Pst. Alv]] ![[consonanti palatal|Palatal]] ![[consonanti velar|Velar]] ![[consonanti uvular|Uvular]] ![[consonanti faringal|Faringal]] ![[consonanti glotal|Glotal]] |- ! [[oclusiva]]s | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|- / b}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|t / d}} | | | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|k / g}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|q / -}} | | |- ! [[Alfabetu Fonéticu Enternacional#Coarticulación|coarticulás]] | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|tˁ / dˁ}}<br />. | style="text-align:center; font-size:larger;" |<br />{{IPA|sˁ / zˁ}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |<br />{{IPA|- / ʒˁ}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|kʷ / gʷ}}<br />{{IPA|xʷ / -}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|qʷ / -}}<br />{{IPA|- / ʁʷ}} | | |- ! [[fricativa]]s | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|- / f}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|s / z}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ʃ / ʒ}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|x / -}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|- / ʁ}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ħ / ʕ}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|- / ɦ}} |- ! [[consonanti nasal|nasalis]] | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|m}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|n}} | | | | | | | |- ! [[sonoranti]]s | | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|l, ɾ}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|j}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|w}} | | | |- |} Enas consonantis coarticulás el signu /{{IPA|ʷ}}/ denota [[labialización|consonantis labializás]], mientris qu’el signu /{{IPA|ˁ}}/ denota las [[laringealización|consonantis laringalizás]]. Amás delos contrastis anterioris, una consonanti pue tenel una articulación «tensa» i una «laxa» (tradicionalmenti las tensas s’escribin comu consonantis doblis o «geminás»). === Morfología === Las raígis en bereber, comu n’otras [[luengas afroasiáticas]], están formás pun «esqueletu» consonánticu fixu, nel qual s’[[infijo|infijan]] las vocalis, gracias a lo qual se puein obtenel formas flexivas diferentis, tantu nel nombri comu nel verbu. Esti procedimientu morfológicu dela [[Infijo|infijación]], raru n’otras familias de luengas, se complementa abundantimenti cola sufijación i la prefijación. La mayoría delas raígis tienin 2 o 3 consonantis, anque tamién dessistin raígis de 1 i 4 consonantis. Morfológicamenti tamién es común el debilitamientu de consonantis o el su reforçamientu comu procedimientu morfológicu, i se recurri con frecuencia ala infijación comu procedimientu morfológicu. Esta última característica es abondu típica delas luengas afroasiáticas. Nel nombri se distinguin génerus gramaticalis con dos valoris possiblis: masculinu i femeninu. Los nombris masculinus frecuentementi encetan por vocal, mientris qu’el géneru femeninu se marca por meyu del sufiju ''-t'' o el prefiju ''t-'' i, ocasionalmenti, el [[circunfiju]] ''t-...-t'', derivau del protoafroasiáticu ''*t''. Los verbus, a diferencia delas luengas [[Indouropeu|indouropeas]], tienin marcas qu’indican tamién el géneru del sujetu.<ref>[https://web.archive.org/web/20091026064953/http://geocities.com/linguaeimperii/Libyan/berber_es.html Bereber común(Linguae imperii)]</ref> ==== Inflexión nominal ==== Las luengas bereberis tienin [[géneru gramatical]] marcau tantu por afijus comu por alteración delas vocalis, i [[númiru gramatical]] marcau por procedimientus semelhantis. La siguiienti tabla muestra las formas típicas dela inflexión de géneru i númiru: {| class="wikitable" |- style="background:#efefef;" ! <small>GLOSA</small> !! masculinu<br />singular !! masculinu<br />plural !! femeninu<br />singular !! femeninu<br />plural |- | 'amarillu'|| '''a'''waraɣ|| '''i'''waraɣ'''en'''|| '''ta'''waraɣ'''t'''|| '''ti'''waraɣ'''in''' |- | 'grandi'|| '''a'''meqqran|| '''i'''meqqran'''en'''|| '''ta'''meqqran'''t'''|| '''ti'''meqqran'''in''' |- | 'pequeñu'|| '''a'''mezˁyan|| '''i'''mezˁyan'''en'''|| '''ta'''mezˁyan'''t'''|| '''ti'''mezˁyan'''in''' |- | 'largu'|| '''a'''zegral|| '''i'''zegral'''en'''|| '''ta'''zegral'''t'''|| '''ti'''zegral'''in''' |- | 'fríu'|| '''a'''sˁemmadˁ|| '''i'''sˁemmadˁ'''en'''|| '''ta'''sˁemmadˁ'''t'''|| '''ti'''sˁemmadˁ'''in''' |} Nesta tabla s’aprecia otra delas características típicas delas luengas afroasiáticas: las marcas ''t-'' / ''-t'' comu marcas de femeninu. ==== Pronombris ==== ==== Inflexión verbal ==== ''-k'' comu marca de segunda [[pressona gramatical|pressona]], oposición nel paradigma verbal de conjugación prefijá frenti a otra sufijá o pluralis internus por meyu de patronis vocálicus. === Sintasis === Las luengas bereberis tienin un orden de constituyentis VSO, anque tamién se pue topal SVO. La luenga gasta predominantimenti el marcaje del complementu o del adjuntu con preferencia al [[marcaje de núcleu]]. La luenga tien preposicionis. Un hechu interessanti es que dessisti una forma morfológica especial duna partícula o «estau d’anexión» pa indical que la palabra está regía por otra palabra. Estu se fai evidenti, por ejemplu, quandu el sujetu sigui al verbu: :(1a) ''War teqqar '''twessart''' ca i ḥad'' : No dizil vieja algu a arguién : 'La vieja no diz ná a dengún' :(1b) '''''Tawessart''' war teqqar ca i ḥad'' : vieja no dizil algu a arguién : 'La vieja no diz ná a dengún' Enas dos oracionis anterioris del tarifit s’aprecia que la palabra pa «vieja» toma una forma diferenti sigún se topi o no n’estau d’anexión, estandu regulau el tipu de forma pola posición relativa al verbu. === Comparación léxica === Los [[Numeral (lingüística)|numeralis]] del 1 al 10 reconstruíus pa diferentis grupus de luengas bereberis son: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! <small>GLOSA</small> ! [[luengas guanchis#Evidencia del parentescu|bereber<br>canariu]] ! [[luengas bereberis setentrionalis#Comparación léxica|bereber<br>setentr.]] ! [[luengas tuareg#Comparación léxica|bereber<br>tuareg]] ! [[idioma zenaga|bereber<br>zenaga]] ! [[luengas bereberis orientalis|bereber<br>ghadamés]] ! <small>[[Idioma protobereber|PROTO-<br>bereber]]</small> |- | '1' || *wən || *iggən || *iyːən || (nʌy)yu n || yuːn || *iwan |- | '2' || *siːn-/<br>*ɬin- || *siːn || *əsːin || ʃin(ʌn) || sən || *sin-<br>(<*θin-?) |- | '3' || *amiat || *qrɑdˤ || *kɐrɑdˤ || ka a- || kaːrəd || *karadˁ |- | '4' || *akod || *kuzˤ || *əkːuzˤ || akku- || aqquz || *(h)akkuzˤ |- | '5' || *sɨmus- || *səmːus || *səmːus || ʃʌmmuʃ || semːəs || *səmːus |- | '6' || *sed || *sdˤis || *sədˤis || ʃuiʃ || suz || *sədˤis |- | '7' || *sa || *sa || *əsːa || iʃʃʌh || saː || *(his)-sa:h |- | '8' || *tam(a) || *tˤam || *ətːɑm || ittʌm || taːm || *i-ta:m |- | '9' || *aldamɑraw || *tzˤa || *təzˤa || tuah || təsuː || *tizzˤaː |- | '10' || *mɑraw(a) || *maraw || *mǎrɑw || mʌrʌɡ || maraw || *maraːw |} == Bibliografía == * Omar Ouakrim (1995). ''Fonética y Fonología del Bereber'', ed. [[Universidad Autónoma de Barcelona|UAB]], Barcelona, ISBN 84-490-0280-X. * Chía Giráldez Tinoco & Mohamed Sarhan (2011). ''Debajo de tu luenga'' (único poemario en castellano traducido al Bereber), ed. 4Águas. == Referéncias == {{listaref|2}} == Atijus esternus == {{commonscat|Berber language|la luenga bereber}} * [http://www.oocities.com/linguaeimperii Lingvæ•imperii]en{{Wayback|url=http://www.oocities.com/linguaeimperii |date=20101115204805 }} * [http://www.proel.org/index.php?pagina=alfabetos/tifinagh Tifinagh] en [http://www.proel.org Proel.org] * [http://www.tawalt.com Gramática, testus i grabacionis en luenga bereber] * [https://web.archive.org/web/20130806122913/http://lrwiki.ldc.upenn.edu/mediawiki/index.php/Berber/Berber Bereber en LDC Language Resource Wiki] 59izfg22ga2pikuehk9i0zbujlrc7ds 144288 144287 2026-09-20T11:39:17Z Olarcos 82 144288 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; clear:right; width:22.7em; margin:0.5em 0 0.7em 1.2em; padding:0.23em; border:1px solid #B4BBC8; border-collapse:separate; border-spacing:2px; background:#f9f9f9; color:#202122; font-size:90%; line-height:1.4em; text-align:left;" |- ! colspan="2" style="background:#FBFFAE; color:#000; font-size:140%; font-weight:bolder; line-height:1.2em; padding:0.25em; text-align:center; vertical-align:middle;" | Bereber |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | Región | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | Norti d'[[África]] |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | Paísis | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Archivu:Flag of Morocco.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Marruecus]]<br /> [[Archivu:Flag of Algeria.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Argelia]]<br /> [[Archivu:Flag of Libya.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Libia]]<br /> [[Archivu:Flag of Tunisia.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Túnez]]<br /> [[Archivu:Flag of Mauritania.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Mauritania]]<br /> [[Archivu:Flag of Sudan.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Sudán]]<br /> [[Archivu:Flag of Niger.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Níger]]<br /> [[Archivu:Flag of Burkina Faso.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Burkina Fasu]]<br /> [[Archivu:Flag of Mali.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Malí]]<br /> [[Archivu:Flag of Senegal.svg|20px|border|alt=|link=]] [[Senegal]]<br /> [[Archivu:Flag of Spain.svg|20px|border|alt=|link=]] [[España]] (ena ciá de [[Melilla]]) |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | Hablantis | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | Más de 25 millonis<ref>Omar Ouakrim (1995), p. 16.</ref> |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | [[Familia de luengas|Familia]] | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Luengas afroasiáticas|Afroasiáticu]]<ul style="line-height:100%; margin-left:8px; padding-left:0; list-style:none;"><li>'''Bereber'''</li></ul> |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | Protoluenga | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Protobereber]] |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | Subdivisionis | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Luengas bereberis setentrionalis|Setentrional]]<br />[[Luengas bereberis ocidentalис|Ocidentalis]]<br />[[Luengas bereberis orientalis|Oriental]]<br />[[Luengas tuareg|Tuareg]]<br />? [[Luenga númida|Líbicu-númida]] †<br />? [[Luengas guanchis|Guanchis]] † |- ! scope="row" style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em; font-weight:bold; text-align:left;" | [[ISO 639-2]] | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | ber |- | colspan="2" style="vertical-align:top; text-align:center; padding:0.2em 0;" | [[Archivu:Map of Berber languages.svg|280px|alt=Repartición delas luengas bereberis nel norti d'África.]]<br />Las zonas de colol, nel norti d'África d'ogañu, señalan las áreas aondi las pobracionis de habla bereber son mayoría. {| style="display:table; width:100%; text-align:left; border:0; margin:0; padding:0; font-size:92%; background:transparent; border-collapse:separate; border-spacing:2px;" |- | style="width:50%; vertical-align:top;" | <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#F57F17;"> </span>&nbsp;[[Luenga rifeña|Tarifit]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#E53935;"> </span>&nbsp;[[Tamazight del Atlas Central|Atlas Central]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#F06292;"> </span>&nbsp;[[Luenga tashelhit|Tashelhit]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#546E7A;"> </span>&nbsp;[[Luenga zenaga|Zenaga]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#5C6BC0;"> </span>&nbsp;[[Luengas tuareg|Tuareg]]</span> | style="width:50%; vertical-align:top; padding-left:5px; border-left:1px dotted #aaa;" | <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#E65100;"> </span>&nbsp;[[Luenga shenwa|Shenwa]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#BA68C8;"> </span>&nbsp;[[Luenga cabilia|Cabiliu]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#FF5722;"> </span>&nbsp;[[Luenga shawiya|Shawiya]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#00E676;"> </span>&nbsp;[[Luenga nafusi|Nafusi]]</span> <span style="display:block; margin:0; padding-bottom:1px; padding-right:1em; font-size:90%;"><span style="padding:0.1em 0.5em 0; border:1px solid #202122; background:#FFFF00;"> </span>&nbsp;Otras (Wargla, Mzab, Siwa, etc.)</span> |} |} Las '''luenguas bereberis''' o '''luenguas amazigh''' (''Tamaziɣt'' o ''Tamazight''; [[Neo-Tifinagh|Neotifinagh]]: ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ, [[Tifinag]] [[tuareg]]: ⵜⵎⵣⵗⵜ, <small>pronunciau</small> [<nowiki/>[[Alfabetu Fonéticu Enternacional|tæmæˈzɪɣt]]], [<nowiki/>[[Alfabetu Fonéticu Enternacional|θæmæˈzɪɣθ]]]), tamién denominás '''bereber''', '''tamazigt'''<ref>https://books.google.fr/books?id=jLk9AQAAMAAJ&q=%22tamazigt%22+%22luenga%22&dq=%22tamazigt%22+%22luenga%22&hl=es&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjDnoLtuqyKAxVwVqQEHW6lMu4Q6AF6BAgGEAM#%22tamazigt%22%20%22luenga%22</ref><ref>https://books.google.fr/books?id=eI9PAQAAMAAJ&q=%22tamazigt%22+%22luenga%22&dq=%22tamazigt%22+%22luenga%22&hl=es&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj5tISCu6yKAxVvTaQEHRGdG2U4ChDoAXoECAoQAw#%22tamazigt%22%20%22luenga%22</ref> o '''tamazijt'''<ref>https://elfarodemelilla.es/votan-en-contra-de-reconocer-la-persecucion-de-la-luenga-y-la-cultura-tamazigh/</ref><ref>https://rachidraha.com/PDF/Amazigh-Tamazight%20debate%20abierto.pdf</ref><ref>https://fr.scribd.com/document/435336235/REVISTA-19-pdf</ref> constituyin una rama dela [[Familia de luengas|familia]] delas [[luengas afroasiáticas]] integrá por diversas luenguas estrechamenti emparentás entri sí, palrás tradicionalmenti polos [[Bereberis|puebrus amazigh]] del [[norti d’África]]. El su ámbitu geográficu s’estiendi dendi la costa atlántica ata [[Egitu]] i dendi el mari Mediterráneu ata el [[Sahel]]. Con pocas escecionis, estas luengas forman un continu dialectal, polo que con frecuencia son denominás coletivamenti comu una sola luenga. Tienin más de 25 millonis de pressonas que las palran, concentrás principalmenti en [[Marruecu]] i [[Argelia]], anque tamién se palran en [[Libia]], [[Túnis]], [[Malí]], [[Níger]], [[Burkina Faso]], [[Mauritania]] i el [[Siwa|oasis de Siwa]], n’[[Egitu]].<ref name="Omar Ouakrim_1">Omar Ouakrim (1995), p. 16</ref><ref>[http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp « Langue et littérature berbères »] {{Wayback|url=http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp |date=20180727054457 }}, artículo en francés de Salem Chaker, profesor de bereber en el Inalco y director del ''Centre de Recherche Berbère''. Consultado el 24 de septiembre de 2011.</ref> Entri las variedais más palrás se topan el cabiliu, el tashelhit, el tarifit, el tamazight del Atlas Central i el tamasheq. Estóricamenti s’escribun por meyu dela [[Escritura líbica|escritura líbicu-bereber]], documentá arqueológicamenti al menus dendi el sigru III a. C. i conservá ogañu ena forma del [[tifinag]].<ref>{{cite journal|last1=Briggs|first1=L. Cabot|title=A Review of the Physical Anthropology of the Sahara and Its Prehistoric Implications|journal=Man|volume=56|pages=20–23|date=February 1957|doi=10.2307/2793877|jstor=2793877}}</ref> Esti sistema fue gastau tradicionalmenti polos tuaregs i tien síu reintroducíu ena época contemporánea por institucionis colturalis i organizacionis amazigh, comu el [[Congresu Mundial Amazigh]]. Tamién se gastan el [[alfabetu bereber latinu]], especialmenti n’Argelia, i l’alfabetu árabi en destintas regionis del norti d’África. En Marruecu, el tifinag fue adotau oficialmenti pala enseñança del amazigh. Tamién formaban parti delas luenguas bereberis las distintas variedais guanchis palrás enas islas [[Canarias]] dantis dela [[Conquista delas islas Canarias|conquista castellana]] del archipiélagu. == Distribución geográfica == [[Archivu:WIKITONGUES- Anass speaking Tarifit.webm|thumb|Omu marroquín palrandu [[idioma rifeñu|rifeñu]].]] [[Archivu:WIKITONGUES- Abderrahman speaking Tachelhit.webm|thumb|Omu marroquín palrandu [[Idioma tashelhit]].]] [[Archivu:Berber map.svg|miniaturadeimagen|280x280px|Mapa delas luenguas bereberis nel norti d’África]] Dantis dela [[Espansión musulmana|espansión islámica]] nel {{siglo|VIII||s}}, las diversas variantis de bereber eran la luengua principal del norti d’África, dendi las islas Canarias ata el valli del Nilu (n’esti últimu la luengua principal era el [[idioma coptu|coptu]], anque al oesti del Valli s’abríe palrau la varianti tasiwit del bereber). La posterior [[arabización]] que siguió ala espansión del islam produjo una situación de sustitución lingüística en favor del árabi. Nostanti, en muchas áreas, particularmenti en Marruecu i Argelia, quedan entavía ogañu importantíssimas minorías que palran bereber. === Marruecu === No dessisti consensu sobri el númiru esatu de pressonas que palran luenguas bereberis en [[Marruecu]], ya que las estimacionis varían sigún las fuentis i la metodología gastá. Marruecu es el país con mayol númiru de pressonas que palran luenguas bereberis.<ref name="Deroche">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X-j--CwFAVwC|title=Les peuples autochtones et leur relation originale à la terre: un questionnement pour l'ordre mondial|last=Deroche|first=Frédéric|date=2008-01-01|publisher=L'Harmattan|isbn=9782296055858|language=fr}}</ref> Sigún las estimacionis d’Ethnologue basás en datus de 2016 i 2017, alreol de 13,8 millonis de pressonas palraban anguna luenga bereber nel país.<ref name="clio">[http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp « Langue et littérature berbères »] {{Wayback|url=http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/langue_et_litterature_berberes.asp |date=20180727054457 }}, artículo de Salem Chaker, profesor de bereber en el [[Institut national des langues et civilisations orientales|Inalco]] de París, y director del Centro de investigación bereber (''Centre de recherche berbère'').</ref> Los census marroquinis tienin registrau porcentagis variablis de palrantis. El censu de 2004 indicó que el 28,2 % dela puebración palraba anguna delas tres prencipalis luenguas bereberis del país; el de 2014 registró un 26 %, mientris qu’el de 2024 assitió esta cifra nel 24,8 %. L’amazigh es una delas luengas oficialis de Marruecu junta col [[Árabi marroquín|árabi]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110816020305/http://www.sgg.gov.ma/bo5952F.pdf?cle=42 Véase la Constitución del Estado marroquí] (en francés).</ref> El su reconocimientu institucional se reforçó cola reforma constitucional de 2011 i dendi entoncis s’á ampliau progressivamenti la su presencia ena enseñança i ena administración púbrica. Las principalis luengas bereberis palrás en Marruecu son: * [[Idioma tashelhit|Tashelhit]] (o chleuh). * [[Idioma rifeñu|Tarifit]] (o rifeñu), palrau principalmenti ena región del Rif i tamién puna parti dela puebración de Melilla. * [[Tamazight del Marruecu Central|Tamazight del Atlas Central]]. Amás, dessistin otras variedais de menol estensión, entri ellas el [[Idioma iznasen|iznasen]], el [[Idioma sanhaya de Srair|sanhaya de Srair]] i el [[Idioma bereber ghomari|ghomari]]. === Argelia === Endispués dela [[Guerra d’Independencia d’Argelia|independencia]] de Francia en 1962, Argelia adotó una política d’arabización que, especialmenti a partir dela Circular de juliu de 1976, s’estendió ala educación, l’administración púbrica, la señalización, las publicacionis i el sistema judicial. Anque estas midías estaban dirigías principalmenti a reducil el gastu del [[Idioma francés|francés]], tamién afetarun alas luengas bereberis, lo que provocó protestas i movilizacionis en angunas regionis de palra amazigh, especialmenti en [[Cabilia]], ondi se concentra una parti significativa delas pressonas que las palran. S’estima qu’entri el 25 % i el 30 % dela puebración argelina tien comu luenga materna anguna varianti bereber.<ref name="clio" /> Endispués del boicot escolar de 1994–1995 en Cabilia, el tamazight fue reconocíu por primera ves comu luenga nacional. En 2002, endispués delos disturbios conocíus comu la [[Primavera Negra (Argelia)|Primavera Negra]], volvió a sel reconocíu comu luenga nacional, anque sin condición de luenga oficial. En 2005 s’introdujo la su enseñança nel sistema educativu, cuna carga aproximá de tres oras semanalis enos primerus añus dela educación secundaria. Finalmenti, en 2016 el tamazight fue reconocíu comu luenga nacional i oficial ena Constitución argelina. Las principalis variedais bereberis palrás n’Argelia son: * [[Idioma cabiliu|Cabiliu]] (taqbaylit), palrau principalmenti ena región de Cabilia. * [[Idioma chaoui|Chaoui]] (tacawit), nel noresti del país. * [[Idioma shenwa|Shenwa]] (chenoua), ena región del [[Chenoua (montaña)|monti Chenoua]], al oesti d’[[Argel]]. * [[Idioma mozabita|Mozabita]] (tumzabt), nel [[Valli de M'Zab|valli del M'zab]], nel centru del país. === Túnez === En Túnez las luengas bereberis están representás solu por relictos localis, comu el dela isla de [[Djerba]], ena que se palra [[Idioma djerbi|djerbi]],<ref>Lugan, Bernard (2009). ''Histoire de l'Afrique des origines à nos jours'', Editeur Ellipses Marketing. ISBN 2729842683</ref> o la localidá de [[Matmata]], ondi se palra [[Idioma bereber de Matmata|bereber de Matmata]]. El [[idioma sened|sened]] es una luenga bereber que se palró ata prencepius delos añus 1970 ena ciá de [[Sened (Túnez)|Sened]]. En 1911 toa la puebración desta ciá palraba la luenga; alreol de 1968, solu angunus viejus. === Libia === En Libia se palran entavía quatro luengas habitualmenti classificás dientru delas [[luengas bereberis orientalis]]: # El [[idioma nafusi]] o ''tanfusit'', palrau polos nafusa, el mayol grupu bereber de Libia, nel [[Yebel Nefusa]] (puebrus de [[Jadu]], [[Nalut]] (Lalut), [[Yafran|Yefren]]) i ena ciá costera de [[Zuara]] nel noroesti ([[Tripolitania]]). # El [[idioma sawknah]] o ''sokna'' tenía unus 5000 palrantis repartíus en dos localidais, en [[Tripolitania]] i [[Fezzan]]. # El [[idioma awjila]] tien unus 3000 palrantis en [[Cirenaica]], muchas dellas mugeris monolingüis. # El [[idioma ghadamés]] es palrau punas 4000 pressonas cerca dela [[raya]] con [[Túnez]] i [[Argelia]]. === Sáhara (tuaregs) === Tantu nel Sáhara comu en [[Nigeria]], [[Senegal]] i [[Burkina Faso]] á pressonas que palran [[luengas tuareg]]. Estas luengas constituyin una rama diferenti del bereber setentrional; entri las variedais de tuareg están: # [[Idioma tamahaq|Tamahaq]] (Argelia) # [[Idioma tamashek|Tamashek]] (Argelia) # [[Idioma tamajeq de Air|Tamajeq de Air]] (Níger) # [[Idioma tahoua|Tawallammat]] (Níger) === Mauritania === El [[idioma zenaga]] es la luenga tradicional delos [[zenaga]]s de [[Mauritania]]; ogañu la luenga tien solu unus 200 palrantis. === Egitu === N’[[Egitu]] dessisti una pequeña comunidá de palrantis, formá punus 30{{esd}}000 abitantis del [[oasis]] de [[Siwa]] i aldeas cercanas, assitiau nel [[Desiertu Líbicu|desiertu de Libia]], cerca dela raya con [[Libia]]. Siwa constitúi l’enclavi berberófonu más oriental, i ena conservación dela su luenga (llamá [[idioma siwi|''tasiwit'']] —''sīwī'' en [[idioma árabi|árabi]]—) probablimenti inflúi el largu aislamientu del puebru, assitiau a más de 300&nbsp;km dela puebración más cercana i duranti añus cerrau alos visitantis debíu al control militar dela çona pola su condición rayana. El tasiwit no tien dengún reconocimientu oficial, i tapocu pareci que dessistan movimientus reivindicativus al respeutu. La [[Ilesia copta]] gasta ena [[liturgia]] el [[idioma coptu|coptu]], varianti derivá delas [[luengas egicias|luengas del antiguu Egitu]]. === Canarias (luengas preispánicas) === {{Artículo principal|luengas guanchis}} Nel tiempu dela [[Conquista de Canarias|conquista uropea delas islas Canarias]], nel {{siglo|XV||s}}, las islas estaban ocupás por grupus étnicus d’origen bereber, organizaos en [[:Categoría:Menceyatos de Tenerife|menceyatus]], [[:Categoría:Guanartematos de Gran Canaria|guanartematus]] o cantonis. La luenga de ca isla era mui semelhanti, i se gastaban nativus dunas islas comu intérpretis ena conquista delas siguiientis; á abondu documentación sobri estus hechus. Los abitantis d’angunas islas vivían relativamenti aislaus unus d’otrus, sin contatu cotidianu. Por essa razón la [[idioma guanche|luenga guanchi]] se tien que consideral un [[compleju dialectal]] formau por diversas variantis parcialmenti intelgiblis entri sí. El procesu d’aculturación que tuvo lugal endispués dela conquista ({{siglo|XV||s}}) llevó ala desaparición delas palras amazigh del archipiélagu nel {{siglo|XVIII||s}}, quedandu angunas palabras relacionás cola atividá ganaera, la flora, [[Etnónimu|etnónimus]] i numerosus topónimus. Á mui pocu testimonios escritus destas luengas recoyíus duranti el {{siglo|XVI||s}}, i no dessisti denguna compilación sistemática ni gramática dellas. Los términus que ogañu se conservan dessa palra antiga, assina comu los recoyíus polos cronistas, permitin la identificación dessas luengas col bereber. Muchus delos topónimus canarius son reconociblis i interpretabilis en bereber; por ejemplu, la marca de femeninu típica en ''t- ... (-t)'' apareci en numerosus topónimus. Una frasi en guanchi podría sel: ''Tanaga guayoch archimenseu nahaya dir hanido sahet chunga pelut'', que significa: «El valerosu pairi dela patria murió i dexó los naturalis güérfanus». {{Cr|fecha=octubre 2024}} == Classificación == Las luengas amazigh son una rama dela [[luengas afroasiáticas|familia afroasiática]]. Tradicionalmenti se classificó comu una [[luengas camíticas|luenga camítica]], anque ogañu s’á abandonau dicha classificación al comprobal-si que las luengas camíticas no constituyin una división filogenética válida dientru delas [[luengas camíticu-semíticas]]. De hechu, la propia noción original de familia camíticu-semítica tien síu reclasificá comu familia afroasiática, introduziendu cambius importantis enos grupus que se consideran parti della. === Classificación interna === No dessisti consensu total sobri la classificación interna delas luengas bereberis. Tradicionalmenti s’identifican los siguiientis grupus i subgrupus: # [[luengas guanchis]] # [[luengas bereberis orientalis]] #: A. Egitu: [[Idioma siwi]]. #: B. Libia: [[Idioma awjila]], [[idioma sawknah]], [[idioma nafusi]], [[idioma ghadamés]]. # [[luengas bereberis setentrionalis]] #: A. [[luengas bereberis del Atlas]] ([[Tamazight del Marruecu Central]], [[Tashelhit]], [[Judeo-Bereber]]). #: B. [[luengas zenati]]; ([[idioma bereber ghomari]], [[luengas mzab-wargla]], [[idioma chaoui]], [[idioma tidikelt]], [[idioma shenwa]], [[idioma rifeñu]]). #: C. [[Idioma cabiliu]] # [[luengas tuareg]]. #: [[Tuareg setentrional]] (Argelia): [[Tamahaq]]. #:[[Tuareg meridional]] (Malí): [[Idioma tamashek|Tamashek]], [[Idioma tamajeq de Air|Tamajeq de Air]], [[Tawallammat]] (Níger). # [[luengas bereberis ocidentalis]] #: [[Idioma zenaga|luenga zenaga]] (Mauritania). #: [[Idioma tetserret|luenga tetserret]] (Níger). Los últimus dos grupus son unidais filogenéticas universalmenti reconocías por tolos autoris, concentrándo-si las discrepancias ena classificación delas luengas bereberis setentrionalis i orientalis. Pa angunus autoris la división oriental es un subgrupu del grupu setentrional. Angunus autoris consideran qu’angunas luengas incluías nel grupu zenati debin sel assignás al grupu Atlas (ghomara). Pa otrus, el grupu oriental i el grupu zenati forman una rama del bereber. El projetu comparativu [[Programa Automatizado de Juicio de Similitud|ASJP]]<ref>[https://asjp.clld.org/ ASJP offical page]</ref>, basau ena cercanía léxica midía pola [[distancia de Levenshtein]], constrúi un arvu ondi el grupu zenati i l’oriental aparecin entremesturaus. Una classificación que corrigi angunus puntus dela classificación tradicional: :{{clade |label1=Bereber |1 = {{clade |1={{clade |label1 = Nuclear |1={{clade |label1= [[luengas bereberis del Atlas|Atlas]]-Cabiliu |1={{clade |1= {{clade |1= [[idioma ghomara|Ghomara]] |2= [[Idioma Sanhaja de Srair|Senhaya de Srair]] }} |2= {{clade |1= [[Tamazight del Marruecu Central|Tamazight (Marruecu)]] |2= [[Tashelhit|Tashelhit (Marruecu)]] |3= [[Judeo-Bereber]] }} |3= {{clade |1= [[Tarifit|Rifeñu (Marruecu)]] |2= [[idioma cabiliu|Cabiliu]] |3= [[Idioma bereber de Matmata|Matmata]] }} }} |label2= [[luengas zenati|Zenati]]-[[luengas bereberis orientalis|Oriental]] |2= {{clade |1= {{clade |1= {{clade |1= [[luengas mzab-wargla|Mzab-Wargla]] |2= [[idioma tumzabt|Tumzabt]] |3= [[Bereber de Orán Sur|Figuig]] }} |2= [[idioma siwa|Siwa]]-[[idioma Sokna|sokna]]-[[idioma nafusi|Nafusi]] }} |2= [[Idioma awjila|Awjihla]]-[[idioma ghadamès|Ghadamès]] }} }} |2= [[luengas tuareg|Tuareg]]: Tahaggart, Tamahaq, Tamasheg, Tayart (Níger) }} |2= [[luengas bereberis ocidentalis]]: [[Idioma zenaga]], [[idioma tetserret]] }} }} === El bereber i las luengas afroasiáticas === [[Archivu:Afro-asiatic tree.png|right|450px|thumb|Principalis divisionis dientru delas luengas afroasiáticas sigún Ehret (1995); otrus autoris proponin arvus diferentis (vel [[luengas afroasiáticas#Estoria dela su classificación|afroasiáticu]]).]] Las luengas bereberis forman parti dela [[luengas afroasiáticas|macrofamilia afroasiática]]. Esta macrofamilia se dividi habitualmenti enos siguiientis grupus: # Las luengas bereberis. # Las [[luengas semíticas]], que incluyin el [[idioma árabi|árabi]] i el [[idioma ebreu|ebreu]] comu biembrus más conocíus. # Las [[luengas egicias]], que incluyin l’egiciu antiguu enas sus diversas variedais i el [[Idioma coptu|coptu]]. # Las [[luengas cusitas]], geográficamenti assitiás alreol del llamau [[Cuernu d’África]], i que incluyin el [[idioma somalí|somalí]] comu luenga más conocía. # Las [[luengas chádicas]] del [[Sudán]] oriental i [[África subsahariana]], col [[idioma hausa|hausa]] comu luenga principal. # Las [[luengas omóticas]] del suresti d’[[Etiopía]]. La relación esata destas familias es materia de controversia. Angunus autoris consideran qu’el bereber estaría más cerca del semíticu i del egiciu, mientris qu’otrus lo acercan al chádicu. Angunus rasgus típicus delas luengas semíticas i otras luengas afroasiáticas se topan tamién enas luengas bereberis: * Fonéticamenti, dambas dos tienin [[consonanti enfática|consonantis enfáticas]]. * Los lexemas son essencialmenti consonánticus i las vocalis s’infijan nellus. * Los elementus pronominalis se parecín alos del [[semíticu]], especialmenti alos del [[acadiu]]. * La conjugación del verbu es semelhanti. * El femeninu del nombri se forma añadiendu una ''-t''. * Entri los númirus del 1 al 10, 6 tienin semelhanzas. * Un centenal de palabras son comunis entri el bereber i el semíticu, ''asin'' (Djerba) 'dienti': sinn; ''isen'' 'nombri': ''ism'' etc. == Características comunis == === Fonología === Las luengas bereberis se caracterizan por tenel una estrutura fonológica que no requieri núcleu silábicu. En quantu al inventariu consonánticu, dependi dela varianti i no dessisti consensu completu entri los diferentis autoris. Ouakrim proponi, basándo-si en midicionis empíricas delas cualidais fonéticas de varius soníus, el siguiienti inventariu:<ref>Omar Ouakrim (1995): ''Fonética y Fonología del Bereber'', ed. [[Universidad Autónoma de Barcelona|UAB]], Barcelona, ISBN 84-490-0280-X</ref> {| class="wikitable" ! ![[consonanti labial|Labial]] ![[consonanti dental|Dental]] ![[consonanti alveolar|Alveolar]] ![[consonanti postalveolar|Pst. Alv]] ![[consonanti palatal|Palatal]] ![[consonanti velar|Velar]] ![[consonanti uvular|Uvular]] ![[consonanti faringal|Faringal]] ![[consonanti glotal|Glotal]] |- ! [[oclusiva]]s | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|- / b}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|t / d}} | | | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|k / g}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|q / -}} | | |- ! [[Alfabetu Fonéticu Enternacional#Coarticulación|coarticulás]] | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|tˁ / dˁ}}<br />. | style="text-align:center; font-size:larger;" |<br />{{IPA|sˁ / zˁ}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |<br />{{IPA|- / ʒˁ}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|kʷ / gʷ}}<br />{{IPA|xʷ / -}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|qʷ / -}}<br />{{IPA|- / ʁʷ}} | | |- ! [[fricativa]]s | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|- / f}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|s / z}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ʃ / ʒ}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|x / -}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|- / ʁ}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ħ / ʕ}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|- / ɦ}} |- ! [[consonanti nasal|nasalis]] | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|m}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|n}} | | | | | | | |- ! [[sonoranti]]s | | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|l, ɾ}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|j}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|w}} | | | |- |} Enas consonantis coarticulás el signu /{{IPA|ʷ}}/ denota [[labialización|consonantis labializás]], mientris qu’el signu /{{IPA|ˁ}}/ denota las [[laringealización|consonantis laringalizás]]. Amás delos contrastis anterioris, una consonanti pue tenel una articulación «tensa» i una «laxa» (tradicionalmenti las tensas s’escribin comu consonantis doblis o «geminás»). === Morfología === Las raígis en bereber, comu n’otras [[luengas afroasiáticas]], están formás pun «esqueletu» consonánticu fixu, nel qual s’[[infijo|infijan]] las vocalis, gracias a lo qual se puein obtenel formas flexivas diferentis, tantu nel nombri comu nel verbu. Esti procedimientu morfológicu dela [[Infijo|infijación]], raru n’otras familias de luengas, se complementa abundantimenti cola sufijación i la prefijación. La mayoría delas raígis tienin 2 o 3 consonantis, anque tamién dessistin raígis de 1 i 4 consonantis. Morfológicamenti tamién es común el debilitamientu de consonantis o el su reforçamientu comu procedimientu morfológicu, i se recurri con frecuencia ala infijación comu procedimientu morfológicu. Esta última característica es abondu típica delas luengas afroasiáticas. Nel nombri se distinguin génerus gramaticalis con dos valoris possiblis: masculinu i femeninu. Los nombris masculinus frecuentementi encetan por vocal, mientris qu’el géneru femeninu se marca por meyu del sufiju ''-t'' o el prefiju ''t-'' i, ocasionalmenti, el [[circunfiju]] ''t-...-t'', derivau del protoafroasiáticu ''*t''. Los verbus, a diferencia delas luengas [[Indouropeu|indouropeas]], tienin marcas qu’indican tamién el géneru del sujetu.<ref>[https://web.archive.org/web/20091026064953/http://geocities.com/linguaeimperii/Libyan/berber_es.html Bereber común(Linguae imperii)]</ref> ==== Inflexión nominal ==== Las luengas bereberis tienin [[géneru gramatical]] marcau tantu por afijus comu por alteración delas vocalis, i [[númiru gramatical]] marcau por procedimientus semelhantis. La siguiienti tabla muestra las formas típicas dela inflexión de géneru i númiru: {| class="wikitable" |- style="background:#efefef;" ! <small>GLOSA</small> !! masculinu<br />singular !! masculinu<br />plural !! femeninu<br />singular !! femeninu<br />plural |- | 'amarillu'|| '''a'''waraɣ|| '''i'''waraɣ'''en'''|| '''ta'''waraɣ'''t'''|| '''ti'''waraɣ'''in''' |- | 'grandi'|| '''a'''meqqran|| '''i'''meqqran'''en'''|| '''ta'''meqqran'''t'''|| '''ti'''meqqran'''in''' |- | 'pequeñu'|| '''a'''mezˁyan|| '''i'''mezˁyan'''en'''|| '''ta'''mezˁyan'''t'''|| '''ti'''mezˁyan'''in''' |- | 'largu'|| '''a'''zegral|| '''i'''zegral'''en'''|| '''ta'''zegral'''t'''|| '''ti'''zegral'''in''' |- | 'fríu'|| '''a'''sˁemmadˁ|| '''i'''sˁemmadˁ'''en'''|| '''ta'''sˁemmadˁ'''t'''|| '''ti'''sˁemmadˁ'''in''' |} Nesta tabla s’aprecia otra delas características típicas delas luengas afroasiáticas: las marcas ''t-'' / ''-t'' comu marcas de femeninu. ==== Pronombris ==== ==== Inflexión verbal ==== ''-k'' comu marca de segunda [[pressona gramatical|pressona]], oposición nel paradigma verbal de conjugación prefijá frenti a otra sufijá o pluralis internus por meyu de patronis vocálicus. === Sintasis === Las luengas bereberis tienin un orden de constituyentis VSO, anque tamién se pue topal SVO. La luenga gasta predominantimenti el marcaje del complementu o del adjuntu con preferencia al [[marcaje de núcleu]]. La luenga tien preposicionis. Un hechu interessanti es que dessisti una forma morfológica especial duna partícula o «estau d’anexión» pa indical que la palabra está regía por otra palabra. Estu se fai evidenti, por ejemplu, quandu el sujetu sigui al verbu: :(1a) ''War teqqar '''twessart''' ca i ḥad'' : No dizil vieja algu a arguién : 'La vieja no diz ná a dengún' :(1b) '''''Tawessart''' war teqqar ca i ḥad'' : vieja no dizil algu a arguién : 'La vieja no diz ná a dengún' Enas dos oracionis anterioris del tarifit s’aprecia que la palabra pa «vieja» toma una forma diferenti sigún se topi o no n’estau d’anexión, estandu regulau el tipu de forma pola posición relativa al verbu. === Comparación léxica === Los [[Numeral (lingüística)|numeralis]] del 1 al 10 reconstruíus pa diferentis grupus de luengas bereberis son: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! <small>GLOSA</small> ! [[luengas guanchis#Evidencia del parentescu|bereber<br>canariu]] ! [[luengas bereberis setentrionalis#Comparación léxica|bereber<br>setentr.]] ! [[luengas tuareg#Comparación léxica|bereber<br>tuareg]] ! [[idioma zenaga|bereber<br>zenaga]] ! [[luengas bereberis orientalis|bereber<br>ghadamés]] ! <small>[[Idioma protobereber|PROTO-<br>bereber]]</small> |- | '1' || *wən || *iggən || *iyːən || (nʌy)yu n || yuːn || *iwan |- | '2' || *siːn-/<br>*ɬin- || *siːn || *əsːin || ʃin(ʌn) || sən || *sin-<br>(<*θin-?) |- | '3' || *amiat || *qrɑdˤ || *kɐrɑdˤ || ka a- || kaːrəd || *karadˁ |- | '4' || *akod || *kuzˤ || *əkːuzˤ || akku- || aqquz || *(h)akkuzˤ |- | '5' || *sɨmus- || *səmːus || *səmːus || ʃʌmmuʃ || semːəs || *səmːus |- | '6' || *sed || *sdˤis || *sədˤis || ʃuiʃ || suz || *sədˤis |- | '7' || *sa || *sa || *əsːa || iʃʃʌh || saː || *(his)-sa:h |- | '8' || *tam(a) || *tˤam || *ətːɑm || ittʌm || taːm || *i-ta:m |- | '9' || *aldamɑraw || *tzˤa || *təzˤa || tuah || təsuː || *tizzˤaː |- | '10' || *mɑraw(a) || *maraw || *mǎrɑw || mʌrʌɡ || maraw || *maraːw |} == Bibliografía == * Omar Ouakrim (1995). ''Fonética y Fonología del Bereber'', ed. [[Universidad Autónoma de Barcelona|UAB]], Barcelona, ISBN 84-490-0280-X. * Chía Giráldez Tinoco & Mohamed Sarhan (2011). ''Debajo de tu luenga'' (único poemario en castellano traducido al Bereber), ed. 4Águas. == Referéncias == {{listaref|2}} == Atijus esternus == {{commonscat|Berber language|la luenga bereber}} * [http://www.oocities.com/linguaeimperii Lingvæ•imperii]en{{Wayback|url=http://www.oocities.com/linguaeimperii |date=20101115204805 }} * [http://www.proel.org/index.php?pagina=alfabetos/tifinagh Tifinagh] en [http://www.proel.org Proel.org] * [http://www.tawalt.com Gramática, testus i grabacionis en luenga bereber] * [https://web.archive.org/web/20130806122913/http://lrwiki.ldc.upenn.edu/mediawiki/index.php/Berber/Berber Bereber en LDC Language Resource Wiki] cjdyt4wonbua9yw7l3go9tygcpl4qtd Garcilaso de la Vega 0 12016 144291 2026-09-20T11:47:17Z Olarcos 82 Criá página con '{{Ficha de pressona}}' 144291 wikitext text/x-wiki {{Ficha de pressona}} p5iaxwzp065osfi533qfzmwi4uoyrre 144293 144291 2026-09-20T11:50:35Z Olarcos 82 144293 wikitext text/x-wiki {{Ficha de pressona}} '''Garcilaso de la Vega''' ([[Toledo]], 1491/1503{{nowrap|<ref name=Fecha>José Luis Pérez López, [http://cvc.cervantes.es/literatura/criticon/pdf/078/078_047.pdf «La fecha de nacimiento de Garcilaso de la Vega a la luz de un nuevo documento biográfico»], ''Criticón'', n.º 78, 2000, pp. 45-57.</ref><ref>[http://cvc.cervantes.es/ACTCULT/garcilaso/biografia/biografia.htm Biografía de Garcilaso de la Vega]. 500 años de Garcilaso. Razones de una exposición. Centro Virtual Cervantes.</ref>}}-[[Niza]], 14 d’otubri de 1536)<ref> Keniston, Hayward. ''Garcilaso de la Vega. A critical study of his life and works'', New York, Hispanic Society of America, 1922, p. 158.</ref> fue un [[poeta]] i [[militar]] [[España|español]] del [[Sigru d’Oru]].<ref name="Sin-nombre-p2Jq-1"/><ref name="Sin-nombre-p2Jq-2"/> Es reconocíu comu unu delos poetas españolus más destacaus del [[Renacimientu español|Renacimientu]], cun gran influencia n’autoris posterioris, i responsabli dela difusión dela lírica italiana n’España.<ref>Reader's Digest (Ed.). (1964). Antología de la literatura española: Desde sus orígenes hasta la Generación del 98 (Vol. 1). Selecciones del Reader's Digest.</ref> == Biografía == Nacíu en Toledo entri 1491 i 1503,<ref name=Fecha/><ref>{{cita libro|autor = Calvo López, Mariano|título = «Calle de Esteban Illán (la casa natal del poeta). Ruta de Garcilaso de a Vega», en Rutas literarias de Toledo| año = 1992| editorial = Toledo: Cuarto Centenario, pp. 64-65. ISBN 978-84-940811-2-5}} Con mucha probabilidad Garcilaso debió nacer en las casas toledanas de sus padres, que ocupaban casi enteramente la acera de los pares de la actual [[Calle de Esteban Illán]]. La casa principal, situada hacia la mitad de la calle (nºs 6 y 8), se complementaba con otras accesorias a sus costados, y, en su conjunto, ocupaban prácticamente toda la manzana que hoy integra la Facultad de Humanidades. En estas casas vivió el poeta hasta dos años y medio después de su boda, cuando adquirió muy cerca su propio hogar en 1528. </ref> Garcilaso de la Vega fue el tercel iju de [[Garcilaso de la Vega (embajador)|Garcilaso de la Vega]] (espenau el 8 de setiembri de 1512, tres días endispués d’otorgal el su [[codicilu]]), señol d’Arcos i comendaol mayol de León ena [[Orden de Santiago]], i de Sancha de Guzmán, señora de [[Batres]] i de [[Cuerva]]. Los sus agüelus paternus fuerun [[Pedro Suárez de Figueroa]], iju de [[Gómez I Suárez de Figueroa]] i [[Elvira Lasso de Mendoza]], ermana del primer [[marqués de Santillana]], i Blanca de Sotomayor (ija de Fernando de Sotomayor i Mencía Vázquez de Goes, a través dela qual eredó el señoríu d’Arcos). La su madri, Sancha de Guzmán, fue ija de Pedro de Guzmán, señol de [[Batres]] (iju del cronista [[Fernán Pérez de Guzmán]]) i de María de Rivera.<ref>El poeta Garcilaso no vistió el hábito de Alcántara. Errónea atribución de su retrato. ''Boletín de la Real Academia de la Historia'', pág. 532 y ss. Laurencín, Francisco Rafael de Uhagón, Marqués de, Edición digital: Alicante: Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, 2008. Edición digital a partir de ''Boletín de la Real Academia de la Historia'', tomo 65 (1914), pp. 532-556.</ref> Quedó güérfanu de pairi i s’educó esmeradamenti ena Corti, ondi conoció en 1519 al su gran amigu, el caballeru [[Juan Boscán]]. Seguramenti a esti debía el toleanu el su gran apreciu pola lírica del valencianu [[Ausiàs March]],<ref>{{cita web|fecha=1979|apellido=McNerney|nombre=Kathleen|título=Ausiàs March and Juan Boscán|url=http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/ausias-march-and-juan-boscan/html/73f45770-502c-4bfa-b1b8-c0c8ea3b4b92_3.html#I_0_|fechaacceso=14 de julio de 2014|obra=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes}}</ref> que dexó anguna güella ena su obra.<ref>{{cita web|url=http://cvc.cervantes.es/actcult/garcilaso/anotaciones/rivers.htm|autor=Rivers, Elías L. |título=Garcilaso leído por Lapesa|fechaacceso=14 de julio de 2014|obra=500 años de Garcilaso|editorial=Centro Virtual Cervantes}}</ref> Garcilaso entró a servil en 1520 al [[Monarca|rei]] [[Carlos I de España|Carlos I]] en calidá de [[Continos (Hombres de armas)|continu]] real.<ref>Es decir, servidor ''continuo'' del rey, como dice {{cita web|editorial=Centro Virtual Cervantes|apellido=Gonzalo Sánchez-Molero|nombre=José Luis|título=Garcilaso y Carlos V|url=http://cvc.cervantes.es/actcult/garcilaso/anotaciones/sanchez_molero.htm|fechaacceso=11 de julio de 2012|obra=500 años de Garcilaso}}. Muy probablemente, su cargo fue ''contino hombre de armas'', o sea, miembro permanente de la guardia real: vid. {{cita publicación|apellido=Montero Tejada|nombre=Rosa María|título=Los continos "hombres de armas" de la Casa Real castellana (1495-1516): una aproximación de conjunto|publicación=Boletín de la Real Academia de la Historia|fecha=enero-abril de 2001|año=2001|volumen=198|número=cuaderno 1|páginas=103-130|url=http://books.google.es/books?id=0gtps18ZJQ4C|fechaacceso=11 de julio de 2012|editorial=Real Academia de la Historia|ubicación=Madrid|issn=0034-0626}}</ref> Deprendió [[Idioma griego|griegu]], [[latín]], [[Idioma italiano|italianu]] i [[Idioma francés|francés]], assina comu l’arti dela [[esgrima]] i a tocal la [[cítara]], l’[[arpa]] i el [[laúd]]. Formaba parti del séquitu de [[Fadrique Álvarez de Toledo y Enríquez]], II [[Ducado de Alba de Tormes|duqui d’Alba de Tormes]], quandu Carlos I desembarcó en [[Santander (España)|Santander]] en 1522. Al añu siguiienti fue ogetu otra ves del favor real al sel designau biembru dela Orden de Santiago i [[gentilhombre]] dela [[casa de Borgoña]],<ref name=Molero>{{cita web|autor=Sánchez Molero, José Luis Gonzalo |título=Garcilaso y Carlos V|url=http://cvc.cervantes.es/actcult/garcilaso/anotaciones/sanchez_molero.htm|fechaacceso=11 de julio de 2012|obra=500 años de Garcilaso|editorial=Centro Virtual Cervantes}}</ref> organización al serviciu dela corona que, junta ala [[Casa de Castilla]], agrupaba a quienis trabajaban más cerca del monarca. Garcilaso no olvidó reforçal las sus relacionis cola [[casa de Alba]] i en 1523 participó, junta a [[Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel]], el futuru gran duqui d’Alba (qu’en essi momentu tenía 16 añus), ena [[Asediu dela fortaleza de Fuenterrabía (1521-1524)|campaña de Fuenterrabía]]. Esti fue l’origen duna amistá entri ellus, que se vio probá más alanti cola intervención del d’Alba a favor de Garcilaso ante el propiu emperaol en varias ocasionis.<ref name=Molero /> Enos añus siguiientis, Garcilaso luchó ena [[guerra delas Comunidais de Castilla]] i fue heríu ena aición d’[[Olías del Rey]];<ref>{{cita libro|autor = Calvo López, Mariano|título = «La Guerra de las Comunidades (1520-1522), en Garcilaso de la Vega. Entre el verso y la espada| año = 1992| editorial = Toledo: Servicio de Publicaciones, Junta de Comunidades de Castilla-La Mancha, pp. 63-80. ISBN 84-7788-969-4}} Tanto Garcilaso como su hermano, [[Pedro Laso de la Vega]], tuvieron una participación activa en la guerra de las Comunidades de Castilla. El poeta, del lado de Carlos V, en su condición de cortesano del emperador, en tanto que su hermano mayor ostentaba el liderazgo de los rebeldes. Pedro abandonó la causa comunera tan pronto como la lucha tomo carácter de reivindicación popular, ajena a sus intereses aristocráticos, y huyó junto a otros nobles a Portugal. Por su parte, Garcilaso, cuyo destinó de segundón le orientó desde muy joven al servicio real, pasará gran parte de su vida en los campos de batalla, muy a su pesar: “conducido mercenario” se describirá el propio poeta-soldado. En la batalla de Olías, que tuvo lugar el 17 de agosto de 1521, Garcilaso se reúne en el Castillo del Águila con los leales al emperador a las órdenes de Juan de Ribera, y desde allí se dedican a hostigar el avituallamiento de los rebeldes toledanos. En las condiciones establecidas en el armisticio entre sitiadores imperiales y toledanos sitiados, [[María Pacheco]] solicitaba que Garcilaso, entre otros caballeros imperiales, no entrasen en la ciudad hasta el regreso del emperador. Tres días después de la huida de María a Portugal (3 de febrero de 1522), Garcilaso entrará en Toledo y todo se apresurará a recomponer el patrimonio familiar y conseguir el perdón para su hermano.</ref> tamién participó nel cercu ala su ciá natal (1522). A finalis dessi mesmu añu s’embarcó, en compañía de [[Juan Boscán]] i [[Pedro de Toledo (1484-1553)|Pedro de Toledo]], futuru [[Virreinato de Nápoles|virrei de Nápoles]], nuna espedición de socorru que quiso (i no pudo) evital la caída de [[Rodas]] nel poel delos [[Turquía|turcus]]; otra ves resultó heríu, esta ves de gravedá. Angunus autoris, nostanti, discutín la possibilidá de que Garcilaso participara ena espedición a Rodas por topal-si a finalis de 1522 i parti de 1523 acompañandu al emperaol por tierras de [[Burgos]], [[Logroño]], [[Pamplona]] i [[Fuenterrabía]].<ref>''Cf''. Mariano Calvo López, ˈˈLa leyenda de Rodasˈˈ, en Garcilaso de la Vega. Entre el verso y la espada, pp. 94-96.</ref> [[Archivu:Lapida Garcilaso de la Vega-Pamplona.jpg|miniaturadeimagen|280x280px|Lápida ena fachada de San Agustín, en Pamplona, que recuerda que Garcilaso fue armau allí caballeru de Santiago el 11 de noviembri de 1523]] De vuelta n’España fue armau caballeru dela [[Orden de Santiago]] el 11 de noviembri de 1523, ena ilesia de San Agustín de [[Pamplona]],<ref>{{cita web|autor=Centro Virtual Cervantes|título=Garcilaso, caballero de Santiago|url=http://cvc.cervantes.es/actcult/garcilaso/biografia/biografia01.htm|fechaacceso=19 de mayo de 2012|obra=500 años de Garcilaso}}</ref> i en 1524 s’enfrentó alos francesis nel cercu de Fuenterrabía. === Matrimoniu i descendencia === Al su retornu a Toledo, contrajo matrimoniu en 1525 con [[Elena de Zúñiga]],<ref>Garcilaso tuvo con Elena de Zúñiga cinco hijos, según consta en su testamento, redactado en Barcelona el 25 de julio de 1529: Garcilaso, muerto a temprana edad, en 1537; Íñigo de Zúñiga, fallecido en 1555 a la edad de 25 años; Pedro de Guzmán, nacido en 1529; Sancha, casada con Antonio de Puertocarrero; y Francisco, fallecido también cuando aún era un niño.[http://cvc.cervantes.es/ACTCULT/garcilaso/biografia/biografia03.htm]</ref> dama de [[Leonor de Austria|Leonor]], ermana de Carlos I d’España; por ellu Garcilaso entró a formal parti del séquitu desta. Tó apunta a qu’el su matrimoniu con Garcilaso fue unu de tantus enlazis aristocráticus basaús nun conveniu d’interesis. Alos dos añus i meyu dela su boda, dambos dos siguían residiendu nel lugal maternu delos Laso de la Vega ena atual [[calli de Esteban Illán]], por causa dela escasez de viviendas que provocaba la presencia dela corti ena ciá, peru el 11 de marçu de 1528 por fin pudierun adquiril unas casas ena calli delos Aljibes n.ºs 2-4, a poca distancia dela mansión familiar. Nesti espaciu domésticu el matrimoniu no pudo passal muchu tiempu juntus, pos al añu dela su adquisición el gentilhombri encetó a viajal ena su condición de cortesanu de [[Carlos I de España]]; anque Elena siguió viviendu nesta casa ata la su muerti en 1563, ventisieti añus endispués del su maríu.<ref>''Cf''. Mariano Calvo López, «Calle de los Aljibes (la casa matrimonial). Ruta de Garcilaso de a Vega», en Rutas literarias de Toledo, pp. 68-69. </ref> Desti matrimoniu tuvierun nacencia cincu ijus<ref>{{Cita web|url=https://parnaseo.uv.es/lemir/Revista/Revista15/04_Vaquero_Carmen.pdf|título=«El desdichado [poeta] Don Lorenzo Laso» Vida del primogénito de Garcilaso de la Vega}}</ref>: * Garcilaso, espenau ena infancia. * Íñigo de Zúñiga, espenau en 1555 ena toma de Volpiano, cerca de Turín. * Pedro de Guzmán, fraili dominicu comu frai Domingo de Guzmán. * Sancha de Guzmán, casá col su primu, Antonio Fernández Portocarrero, iju del condi de Palma. * Francisco de la Vega, espenau ena infancia. Fue pairi dun iju ilegítimu cuna dama comunera toleana, [[Guiomar Carrillo]],<ref>{{cita web| url= https://www.abc.es/espana/castilla-la-mancha/toledo/abci-mujeres-garcilaso-201101280000_noticia.html|título = Las mujeres de Garcilaso|fecha=29 de enero de 2011|fechaacceso=13 de agosto de 2021|obra=abc}}</ref> al qual reconoció de manera póstuma, Lorenzo Suárez de Figueroa,<ref>{{cita publicación|apellido=Vaquero Serrano|nombre=María del Carmen|apellido2=López de la Fuente|nombre2=Juan José|título=El desdichado (poeta) Don Lorenzo Laso. Vida del primogénito de Garcilaso de la Vega|publicación=Lemir|año=2011|volumen=15|páginas=59-134|url=http://parnaseo.uv.es/lemir/Revista/Revista15/04_Vaquero_Carmen.pdf|formato=PDF|fechaacceso=23 de enero de 2012}}</ref> nacíu alreol de 1521.<ref>También mencionado en su testamento: «Don Lorenzo, mi hijo, sea sustentado en alguna buena universidad y aprenda ciencias de Humanidad hasta que sepa bien en esta facultad; y después, si tuviere inclinación a ser clérigo, estudie Cánones, a y si no, dése a las Leyes; y siempre sea sustentado hasta que tenga alguna cosa de suyo».</ref> === Vida posterior === Sigún la más recienti, documentá i completa delas biografías del poeta,<ref>''Cf''. María del Carmen Vaquero Serrano, ''Garcilaso, príncipe de poetas. Una biografía''. Madrid: Centro de Estudios Europa Hispánica y Marcial Pons Historia, 2013.</ref> más allá d’amoris efímerus (con Elvira —una aldeana estremeña— i una dama napolitana), tres amoris marcarun la vida del poeta: [[Magdalena de Guzmán]], prima monja i ija ilegítima dela su tía María de Ribera, identificá comu la Camila dela Égloga II; [[Guiomar Carrillo]], la Galatea dela Égloga I; i [[Beatriz de Sá]], segunda esposa de Pedro Laso i cuñá de Garcilaso, conocía comu «a mais fermosa molher que se achou em Portugal» (p. 599), a quien, de manera discutibli, podría identificá-si cola Elisa delos versu de Garcilaso. Por entoncis encetó a escrevil los sus primerus poemas sigún la estética dela [[lírica cancioneril]], que prontu abandonaría; amás, exerció un tiempu comu [[Regidor (Corona de Castilla)|regidor]] dela su ciá natal. El puntu d’inflexión ena su lírica se debi a un día de 1526 en Granada, enos jardinis del [[Generalife]] i cerca del palaciu del emperaol, comu conta Juan Boscán: {{cita|Estando un día en Granada con el [[Andrea Navagero|Navagero]], tratando con él en cosas de ingenio y de letras, me dijo por qué no probaba en lengua castellana sonetos y otras artes de trovas usadas por los buenos autores de Italia: y no solamente me lo dijo así livianamente, mas aún me rogó que lo hiciere... Así comencé a tentar este género de verso, en el cual hallé alguna dificultad por ser muy artificioso y tener muchas particularidades diferentes del nuestro. Pero fui poco a poco metiéndome con calor en ello. Mas esto no bastara a hacerme pasar muy adelante, si Garcilaso, con su juicio —el cual, no solamente en mi opinión, mas en la de todo el mundo ha sido tenido por cosa cierta— no me confirmara en esta mi demanda. Y así, alabándome muchas veces este propósito y acabándome de aprobar con su ejemplo, porque quiso él también llevar este camino, al cabo me hizo ocupar mis ratos en esto más fundadamente.}} Nessi mesmu añu de 1526, con motivu delas bodas de [[Carlos I de España|Carlos I]] con [[Isabel de Portugal]], Garcilaso acompañó ala Corti nun viagi por varias ciais españolas i s’enamoró platónicamenti duna dama portuguesa dela reina, [[Isabel Freyre]], que se quier identificál cola ''Elisa'' delos sus versu. Esta dama fue cantá tamién pol poeta i diplomáticu portugués [[Francisco Sa de Miranda]] baxu el nombri de ''Celia''. Una teoría dela garcilasista María del Carmen Vaquero apunta, nostanti, a qu’esta Elisa podría tenel síu en realidá la segunda muger del su ermanu Pedro Laso, la mui fermosa [[Beatriz de Sá]], descendienti del idalgu francés [[Maciot de Bettencourt]] i duna princesa [[Aborígenes canarios|guanchi]], celebrá por numerosus poetas portuguesis.<ref>Vaquero Serrano, María del Carmen. «[http://parnaseo.uv.es/Lemir/Revista/Revista15/11_Vaquero_Carmen.pdf La fecha de muerte de Beatriz de Sá, la más que posible Elisa de Garcilaso]», en ''Lemir'' 15 (2011): pp. 235-244. Consultado el 18 de enero de 2012.</ref> En 1528 ditó el su [[testamentu]] en Barcelona, ondi reconoció la paternidá del su iju ilegítimu i asignó una pequeña suma de dineru pala su educación; pocu endispués dio una colección delas sus obras a Boscán pa que la revisara, i siguíamente partió hazia Roma, en 1529. Participó ena [[Sitio de Florencia (1529-1530)|campaña contra Florencia]]{{Harvnp|Fernández de Navarrete|1850|pp=26-27}} i asistió ala investidura del rei d’España comu [[Carlos I de España|Carlos V]] del [[Sacru Imperiu Romanu Germánicu]], llevá a cabu en [[Bolonia]] en hebreru de 1530, acompañándo-lu endispués a [[Mantua]]. Dendi esta ciá, el 17 d’abril, l’emperaol autorizó a Garcilaso a volvel a España i le otorgó {{formatnum|80000}} [[maravedí]]s anualis pa toa la su vida en recompensa polos servicius prestaus «sin obligación de servir ni residir en nuestra corte».<ref name=biog2>{{cita web|autor=Centro Virtual Cervantes|título=Entre Illescas y Sevilla: dos bodas reales|url=http://cvc.cervantes.es/ACTCULT/garcilaso/biografia/biografia02.htm|fechaacceso=24 de octubre de 2014|obra=500 años de Garcilaso}}</ref> Endispués del su regresu a Toledo, l’emperaol le encargó nel vranu de 1530, por mediación dela emperatriz Isabel, la tarea de viajal a Francia pa comprobal el tratu qu’el rei [[Francisco I de Francia]] estaba dandu ala su ermana [[Leonor de Austria]], con quien s’ábia casau en cumplimientu dela [[paz delas Damas]] i, de passu, espial los possiblis movimientus de tropas ena raya.<ref name=biog2 /> Al añu siguiienti, Garcilaso fue testigu ena boda del su sobrinu, un iju del su ermanu el comuneru [[Pedro Lasso]]. L’emperaol se disgustó pola participación de Garcilaso nun enlaci que no tenía el su beneplácitu i mandó arrestá-lu. Fue apresau en [[Tolosa (Guipúzcoa)|Tolosa]] i s’acordó confiná-lu nuna isla del [[Danubiu]] cerca de [[Ratisbona]], descrita pol poeta ena su ''Canción III''. La intervención de Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel, III duqui d’Alba de Tormes, a favor de Garcilaso resultó crucial: aprovechandu qu’essi añu los turcus encetaban a amenazal [[Viena]], hizo vel al emperaol que se necesitaba a Garcilaso, de manera que fue movilizau n’ayúa del duqui d’Alba. El poeta abandonó, pos, en 1532 el Danubiu, ondi ya prácticamenti era convidau del condi [[György Cseszneky|György Cseszneky de Milvány]], castellanu de [[Győr]], i s’estaló en [[Nápoles]]. S’integró mui prontu ena vida intelectual dela ciá, qu’entoncis giraba alreol dela [[Academia Pontaniana]], i trabó amistá con poetas comu [[Bernardo Tasso]] o [[Luigi Tansillo]], assina comu colos umanistas [[Antonio Silesio]] i el futuru cardenal [[Jerónimo Seripando]], destinatarius d’angunus delos sus testus, i teóricus dela literatura comu [[Antonio Sebastiani Minturno]] i, especialmenti, [[Mario Galeota]], poeta enamorau duna ostil napolitana, Violante Sanseverino, «la flor de Gnido», pa quien escribió las [[Lira (poesía)|liras]] dela su quinta canción; tamién topó allí al escrivienti [[Erasmismo|erasmista]] [[Juan de Valdés]], quien pareci aludil a él junta a otrus caballerus nun passagi delos últimus del su ''Diálogo de la lengua''. Amás, [[Luis Zapata de Chaves]] conta una anécdota ena su ''Miscelánea'' (1592) que revela cuán integrau se topaba nel mundu cortesanu de Nápoles: {{cita|Era toda la gala y toda la damería de Italia, entre los cuales estaba Garcilaso, y ya a puesta de sol, que es la hora en que se ceban los halcones y azores de mejor gana, y entre dos luces la en que se visitan con más comodidad las damas, los criados celosos acudieron con velas muy temprano, de que todas y todos muy mucho se enfadaron y la señora misma, y dijo: "¡Oh ciega y sorda gente!" Acudió luego Garcilaso con el fin del mismo verso de Petrarca (que cuadró allí) "...''qui si fà notte inanzi sera''".<ref>Es una cita del ''Trionfo della Morte'' del Petrarca: ''Io son colei che sì importuna e fera, / chiamata son da voi, e sorda e cieca / gente, a cui si fa notte innanzi sera''.</ref><ref>''Vid''. [[Luis Zapata de Chaves]], ''Miscelánea. Silva de curiosos casos''. Selección y ed. de [[Antonio Rodríguez Moñino]], Madrid: CIAP S. A. s. a., p. 71.</ref>}} En 1533 visitó [[Barcelona]] i entregó a Juan Boscán una carta ''A la muy manífica señora doña Jerónima Palova de Almogávar''<ref>{{cita libro|url=http://books.google.es/books?id=-BP_Wn0LGzcC&pg=PA379|página=379|editor=Guillermo Suazo Pascual|título=Garcilaso de la Vega: Obra completa|año=2004|editorial=Edaf|ubicación=Madrid|isbn=84-414-1506-4|fechaacceso=22 de abril de 2014}}</ref> qu’apaeció en 1534 i, en calidá de prólogu, ena su traducción española de ''El Cortesano'' de [[Baldassare Castiglione]]. Las innovacionis poéticas de Garcilaso i Boscán fuerun imitás ena Corti, i partidarius delos antiguus metrus castellanus comu [[Cristóbal de Castillejo]], anque tamién col mesmu espíritu del Renacimientu, se quejaban respetuosamenti delas novedais: {{cita|Bien se pueden castigar<br />a cuenta de anabaptistas<br />pues por ley particular<br />se tornan a baptizar<br />y se llaman petrarquistas.<br />Han renegado la fee<br />de las trovas castellanas,<br />y tras las italïanas<br />se pierden, diciendo que<br />son más ricas y lozanas [...]<br />Dios dé su gloria a Boscán<br />y a Garci Laso, poeta,<br />que, con no pequeño afán<br />y por estilo galán<br />sostuvieron esta seta [...]<br />Contentados se mostraban<br />y claramente burlaban<br />de las trovas españolas:<br />canciones y villancicos |col2= romances y cosa tal<br />arte mayor y real<br />y pies quebrados y chicos<br />y todo nuestro caudal.<br />Y en lugar de estas maneras<br />de vocablos ya sabidos<br />en nuestras trovas caseras<br />cantan otras forasteras<br />nuevas a nuestros oídos:<br />sonetos de grande estima,<br />madrigales y canciones<br />de diferentes renglones<br />octava y tercera rima<br />y otras nuevas invenciones.<br />Desprecian cualquiera cosa<br />de coplas compuestas de antes<br />por baja de ley y astrosa;<br />usan ya de cierta prosa<br />medida sin consonantes [...]|Cristóbal de Castillejo<ref>Cristóbal de Castillejo, ''Obra completa'', ed. de Rogelio Reyes Cano, Madrid: Turner, 1999, pp. 263-269.</ref>}} Garcilaso de la Vega, endispués de tenel síu nombráu en 1534 alcáidi de [[Regio de Calabria|Ríjoles]], participó en 1535 ena [[Jornada de Túnez]], i endispués dela toma de [[La Goleta]], nun combati de caballería cerca delos murus de Túnez, resultó heríu de dos lançaás ena boca i nel braçu derechu.{{Harvnp|Fernández de Navarrete|1850|pp=65-66}}<ref name=biog3>{{cita web|autor=Centro Virtual Cervantes|título=Garcilaso desterrado|url=http://cvc.cervantes.es/ACTCULT/garcilaso/biografia/biografia03.htm|fechaacceso=24 de octubre de 2014|obra=500 años de Garcilaso}}</ref> [[Archivu:Convento de San Pedro Mártir.jpg|thumb|Tumba de Garcilaso de la Vega nel [[Convento de San Pedro Mártir]], en Toledo.]] Pocu endispués estalló la [[Guerra italiana de 1536-1538]], la tercera guerra de Francisco I de Francia contra Carlos V, i la espedición contra Francia de 1536 a través de [[Provenza]] fue la última esperiencia militar de Garcilaso. El poeta fue nombráu [[maestri de campu]] dun [[terciu]] d’infantería, embarcándo-si en [[Málaga]] al cargu delos 3000 infantis que lo componían. Duranti el temerariu asaltu a una fortaleza a finalis de setiembri de 1536, acudiendu al combati sin armas defensivas a esceción duna [[rodela]],{{Harvnp|Fernández de Navarrete|1850|pp=83-85}} en [[Le Muy]], cerca de [[Fréjus]], fue el primer omu en subil pola escala i, alcanzau puna piedra lançá polos defensoris, cayó al fossu gravementi heríu.{{Harvnp|Fernández de Navarrete|1850|pp=177-180}}<ref name=biog4>{{cita web|autor=Centro Virtual Cervantes|título=La última batalla|url=http://cvc.cervantes.es/ACTCULT/garcilaso/biografia/biografia04.htm|fechaacceso=24 de octubre de 2014|obra=500 años de Garcilaso}}</ref> L’Emperaol, presu dela ira pola su futura i segura muerti, mandó ahorcal ala guarnición una ves tomá la fortificación. Trasladau a [[Niza]], murió nesta ciá alos pocu días, el 14 d’otubri, asistíu pol su amigu [[Francisco de Borja]], [[Ducado de Gandía|duqui de Gandía]].<ref>Años más tarde, Francisco de Borja ingresó en la [[Compañía de Jesús]] y hoy es más conocido por su condición de santo.</ref> Anque Garcilaso fue enterráu primeramenti nel monasteriu de Santo Domingo de Niza, el su cuerpu fue mandau trael a [[Toledo]] pola su viúda Elena dos añus endispués, en 1538, depositándo-si ena capilla del Rosario del [[conventu de San Pedro Mártir]]. Allí figura la su estatua oranti n’alabastru junta ala del su iju Íñigo de Guzmán, únicu retratu suyu que se pue consideral fidedignu. En 1869 los restus fuerun esumaus pa la su conducción al [[Panteón d’Ombris Ilústris]], i restituyíus ala capilla familiar en 1900.<ref>''Cf''. Mariano Calvo López, « Epílogo. Más allá de la muerte», en ˈˈGarcilaso de la Vega. Entre el verso y la espadaˈˈ, pp. 249-253. </ref> == Traetoria poética == La poesía de Garcilaso de la Vega está dividía pola su estancia en [[Nápoles]] (primeru en 1522-1523 i endispués en 1533). Dantis d’il a Nápoles la su poesía no estaba marcá por rasgus [[Petrarquismo|petrarquistas]]; fue en Nápoles ondi destapó alos autoris italianus. Endispués dela su estancia abondó en rasgus dela lírica italiana, influíu tantu por autoris anterioris, comu [[Francesco Petrarca]], comu por autoris contemporáneus, comu [[Jacopo Sannazaro]], que fue l’autor en 1504 de ''[[Arcadia (Sannazaro)|La Arcadia]]''. Garcilaso hizo suyu el mundu dela [[Arcadia]], nel qual soníus, coloris, etc., convidan ala reflexión acompañandu alos sentimientus. Tamién influyó en Garcilaso [[Ludovico Ariosto]], de quien tomó el tema dela locura d’amol. N’Italia Garcilaso reforçó el su [[clasicismu]], ya deprendíu colos umanistas castellanus ena Corti, i redestapó a [[Virgilio]] i las sus ''Bucólicas'', a [[Ovidio]] i las sus ''Metamorfosis'' i a [[Horacio]] i las sus ''Odas'', sin olvidal otrus autoris [[Antigua Grecia|griegus]] que tamién estudió. [[Archivu:Apolo y Dafne, soneto XIII, Garcilaso de la Vega.ogg|miniatura|250px|Lectura del soneto XIII "A Dafne ya los brazos le crecían"]] La obra poética de Garcilaso de la Vega, compuesta por quarenta sonetus, cincu cancionis, una [[oda]] en [[Lira (poesía)|liras]], dos [[elegía]]s, una [[epístola]], tres [[égloga]]s i ochu coplas castellanas, i tres odas i un epigrama en latín,<ref>{{Cita publicación|url=https://rodin.uca.es/handle/10498/17370|título=El epigrama latino de Garcilaso de la Vega a Hernando de Acuña: edición crítica y traducción, autoría y comentario literario|apellidos=Pascual Barea|nombre=Joaquín|fecha=2002|publicación=Humanismo y pervivencia del Mundo Clásico: homenaje al profesor Antonio Fontán|editorial=IEH-CSIC|volumen=3|páginas=1049-1096|fechaacceso=|ubicación=Alcañiz-Madrid|doi=|pmid=}}</ref> se publicó por primera ves en 1543, a manera d’apéndici delas ''Obras'' de Juan Boscán.{{cita requerida}} La produción lírica de Garcilaso de la Vega, máxima espresión dela [[Literatura renacentista|literatura del Renacimientu]] [[Castilla|castellanu]], se convirtió, dendi mui prontu, nuna referencia inesclusabli palos poetas españolus, que dendi entoncis no pudierun ignoral la revolución [[métrica]] i [[estética]] obrada por él ena lírica española al introduzil, con Juan Boscán i [[Diego Hurtado de Mendoza (poeta y diplomático)|Diego Hurtado de Mendoza]], una serie d’[[estrofa]]s ([[tercetu]], [[sonetu]], [[lira (poesía)|lira]], [[octava real]], endecasílabus sueltus, canción en [[estancia]]s), el versu [[endecasílabu]] i el su ritmu tritónicu, muchu más flexibli qu’el rígidiu i monótonu del [[dodecasílabu]], i el repertoriu de temas, estruturas i recursus estilísticus del [[petrarquismu]]. El lenguagi de Garcilaso es claru i nítidu, conformi alos idealis del su amigu [[Juan de Valdés]]: selección, precisión i naturalidá i palabra oral más que «escrita»; prefieri las palabras usualis i castizas alos [[cultismu]]s estrañus ala lengua, busca l’equilibriu clásicu, la estilización del ''nobilitare'' renacentista duna lengua vulgar i la precisión ante tó. Comu afirma ena su ''Égloga tercera'': {{cita|Más a las veces son mejor oídos<br />el puro ingenio y lengua casi muda,<br />testigos limpios de ánimo inocente,<br />que la curiosidad del elocuente.}} Estu es, es preferibli evital la retórica pomposa i la espresión forçá i culta pa que la poesía puea apaecel comu sincera, genuina i espontánea; l’ogetivu dela poesía es sel oyía, es la comunicación delos sentimientus, no el cortesanu destapal d’admiración. Garcilaso, pos, prefieri el tonu íntimu, personal i confidencial ena poesía ala retórica i pompa de tonus más marcialis o ala culta esibición cortesana del ingeniu, con lo que puso la primera piedra duna corrienti lírica ispánica qu’entavía latió ena poesía de [[Gustavo Adolfo Bécquer]]. Haziendu ecu del ideal lingüísticu i estilísticu del su amigu Juan de Valdés, escribió nel prólogu ala traducción del su amigu Juan Boscán de ''[[El cortesano]]'', de [[Baltasar de Castiglione]]: {{cita|Guardó una cosa en la lengua castellana que muy pocos la han alcanzado, que fue huir del afectación sin dar consigo en ninguna sequedad; y con gran limpieza de estilo usó de términos muy cortesanos y muy admitidos de los buenos oídos, y no nuevos ni al parecer desusados de la gente.}} L’estilu de Garcilaso es mui característicu: cuida especialmenti la musicalidá del versu por meyu del gastu dela [[aliteración]] i un ritmu alreol delos tres ejis principalis del endecasílabu. Gasta de manera habitual el [[epítetu]] cola intención de creal un mundu idealizau ondi los ogetus resultan arquetípicus i estilizaus ala manera del [[Platonismo (literatura)|platonismu]]. Por otra parti, es mui hábil ena descripción delo fugitivu i esquivu; la su poesía produci una viva sensación de tiempu i s’impregna de melancolía pol passu dela vida, lo qu’él llamó el su «dolorido sentir»: [[Archivu:Obras de Boscán y Garcilaso de la Vega.jpeg|miniatura|250px|Portá de ''Las obras de Boscán y algunas de Garcilaso de la Vega repartidas en cuatro libros'', Barcelona, Carlos Amorós, 1543.]] {{cita|No me podrán quitar el dolorido<br />sentir, si ya primero<br />no me quitan el sentido.}} El paisagi resulta arcádicu, peru assitiau rigorosamenti enos sus territoriús de Toledo, ala vera del ríu [[Tajo]].<ref>''Cf''. Mariano Calvo López, « Mural junto al río (las ninfas del Tajo). Ruta de Garcilaso de la Vega», en Rutas literarias de Toledo, pp. 76-77. En un paraje elevado sobre la hoz del [[Tajo]], junto al [[Puente de San Martín (Toledo)]] y sobre un tapial de la vieja muralla de la Judería se exhibe un mural en el que pueden leerse unas octavas de la Égloga III de Garcilaso: “Pintado el caudaloso rio se vía/que, en áspera estrecheza reducido,/un monte casi alrededor ceñía,/con ímpetu corriendo y con rüido;[…]Estaba puesta en la sublime cumbre/del monte, y desde allí por el sembrado, aquella ilustre y clara pesadumbre/de antiguos edificios adornada.[…]”. El mundo bucólico y mitológico de esta égloga será evocado en el capítulo VIII de la Segunda Parte del Quijote cervantino, cuando Don Quijote le contradiga a Sancho su visión de una Dulcinea labradora u no señora principal: “ Mal se te acuerdan a ti, ¡oh Sancho!, aquellos versos de nuestro poeta donde nos pinta las labores que hacían allá en sus moradas de cristal aquellas cuatro ninfas que del Tajo amado sacaron las cabezas y se sentaron a labrar en el prado verde aquellas ricas telas que allí el ingenioso poeta nos describe, que todas eran de oro, sirgo y perlas contestas y tejidas.</ref> Aparecin los temas mitológicus comu alternativa alos temas religiosus: Garcilaso no escribió ni un versu de tema religiosu. La [[mitología]] suscitaba n’él una gran emoción artística i s’identificaba plenamenti con angunus mitus comu el d’[[Apolo (mitología)|Apolo]] i [[Dafne (mitología)|Dafne]]. Comu señala [[Margot Arce Blanco]],<ref>Margot Arce Blanco, ''Garcilaso de la Vega'', Madrid: Casa editorial Hernando, 1930.</ref> los sus temas preferíus son los sentimientus d’ausencia, el conflitu entri razón i pasión, el passu del tiempu i el cantu duna naturaleza idílica que sirvi de contrastu alos doloríus sentimientus del poeta. Crei nun trasmundu que no es el religiosu cristianu, sinó el [[paganismu|paganu]]: {{cita|Contigo, mano a mano<br />busquemos otros prados y otros ríos,<br />otros valles floridos y sombríos,<br />donde descanse, y siempre pueda verte<br />ante los ojos míos,<br />sin miedo y sobresalto de perderte.|''Égloga primera''}} == Edicionis tempranas == En marçu de 1542, Boscán i la su muger firmarun un contratu pala publicación dun tomu titulau ''Las obras de Boscán y algunas de Garcilaso de la Vega''. Al añu siguiienti, baxu la direción dela viúda, s’acabó la impresión [Barcelona: Carles Amorós, 1543], i se publicó el libru. Dos reimpressionis furtivas apaecierun enseguía, una en Barcelona i la otra en Lisboa. En 1544 apaecierun dos reimpressionis autorizás, una en Medina del Campo i la otra n’Amberes; duranti los treci añus siguiientis apaecía polo menus una reimpressión ca añu. Endispués de 1557 la edición conjunta ya no s’esgotaba tan rápidamenti. No es estraniu, pos, qu’en 1569 un libreru salmantinu tuviera la idea de publical nun tomu aparti solu la poesía de Garcilaso. Esta impresión es el puntu de partida dela importanti edición comentá del Brocense. Salió en 1574, con seis sonetus i cincu coplas inéditus, el tomitu delas «Obras del excelente Garci Lasso de la Vega, con anotaciones y enmiendas del licenciado [[Francisco Sánchez de las Brozas|Francisco Sánchez]], catedrático de retórica en Salamanca». Esta edición corregía i comentá sería la mehol i la más divulgá i conocía de toas, reimprimiéndo-si en 1577 (revisá), 1581, 1589 (revisá), 1600, 1604 i 1612. Amás delos testus añadíus (tres sonetus más en 1577) i las sucintas i eruditas anotacionis, la edición del Brocense tien el gran valol de conserval-nos las variantis más significativas dun güen manuscritu qu’endispués s’á perdíu. En 1580 se publicó en Sevilla otra edición comentá, colas anotacionis muchu más amplias del eruditu poeta [[Fernando de Herrera]]. == Reconocimientu posteriol == Dendi los poetas del [[Sigru d’Oru]] ata [[Rafael Alberti]] ena su “Elegía a Garcilaso” (Si Garcilaso volviera, / yo sería su escudero; / que buen caballero era…) o [[Miguel Hernández]] ena su "Égloga a Garcilaso" (Un claro caballero de rocío, / un pastor, un guerrero de relente, / eterno es bajo el Tajo; bajo el río / de bronce decidido y transparente…), passandu pola "Égloga, elegía, oda" de [[Luis Cernuda]], quien le dedicó un profundu ensayu, múltiplis escrivientis tienin reconocíu la gran obra de Garcilaso, contribuyendu ala su esaltación comu “príncipe de los poetas castellanos” i ala su configuración comu paradigma del poeta-soldau, en particular ena poesía de posguerra agrupá baxu la denominación de [[Garcilasismu]]. El propiu Garcilaso es el primeru en definil-si atrapau nesta dualidá entri los oficius de [[las armas i las letras]], desdoblamientu visibli a lo largu de toa la su obra, peru espresau nel versu “tomando ora la espada, ora la pluma”. [[Gustavo Adolfo Bécquer]] lo describió comu “Tipo completo del siglo más brillante de nuestra historia” (“Enterramientos de Garcilaso de la Vega y su padre en [[Toledo]]).<ref> ''Cf''. Mariano Calvo López, Prólogo."Entre el verso y la espadaˈˈ, p. 15 </ref> I [[Miguel de Cervantes]] lo consideró el modelu perfeutu de poeta, tal i comu espresa en ''[[La Galatea]]'' i ''[[Los trabajos de Persiles y Sigismunda]]''. Nesta última pon ena boca del protagonista Periandro estas palabras d’elógio al ''jamás alabado como se debe poeta Garcilaso de la Vega'', afirmandu que las tenía ''visto, leído, mirado y admirado, así como vio al claro río, dijo: -No diremos: Aquí dio fin a su cantar Salicio, sino: Aquí dio principio a su cantar Salicio; aquí sobrepujó en sus églogas a sí mismo; aquí resonó su zampoña, a cuyo son se detuvieron las aguas deste río, no se movieron las hojas de los árboles, y, parándose los vientos, dieron lugar a que la admiración de su canto fuese de lengua en lengua y de gente en gente por todas las de la tierra''.<ref>{{cita web| url= https://www.abc.es/espana/castilla-la-mancha/toledo/abci-toledo-cervantes-y-garcilaso-201610141232_noticia.html|título = Toledo, Cervantes y Garcilaso|fecha=14 de enero de 2016|fechaacceso=24 de septiembre de 2021|obra=ABC, Artes &Letras Castilla La Mancha}}</ref> == Velequí tamién == * [[Literatura española del Renacimientu]] * [[Renacimientu]] == Referéncias == {{Listaref|2}} == Bibliografía == * Fernández de Navarrete, Eustaquio (1850). ''Vida del célebre poeta Garcilaso de la Vega'' en [https://archive.org/details/coleccindedocu16madruoft Colección de documentos inéditos para la historia de España, vol.XVI], Madrid. * Mele, Eugenio (1923) [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/hispa_0007-4640_1923_num_25_2_2133 ''Las poesías latinas de Garcilaso de la Vega y su permanencia en Italia'' ], en ''Bulletin Hispanique'', 25. == Atijus esternus == * [http://cvc.cervantes.es/actcult/garcilaso/ ''500 años de Garcilaso de la Vega''] en el Centro Virtual Cervantes. * [http://www.cervantesvirtual.com/bib/bib_autor/garcilaso/ Garcilaso de la Vega] ena Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes. * [http://bdh.bne.es/bnesearch/Search.do?text=&field1val=%22Garcilaso+de+la+Vega%22&field1Op=AND&numfields=1&exact=on&advanced=true&field1=autor&language=esEn Obras digitalizadas de Garcilaso de la Vega] ena [[Biblioteca Digital Hispánica]] dela [[Biblioteca Nacional de España]]. * [https://www.gutenberg.org/ebooks/68131 Obras de Garcilaso], n’edición de [[Tomás Navarro Tomás]], Madrid, 1911. Edición eletrónica, en varius formatus, alojá nel [[Projetu Gutenberg]]. p2b4btt30c6bnn5ukkrpaim8zcv8f4l 144294 144293 2026-09-20T11:52:29Z Olarcos 82 /* Vida posterior */ 144294 wikitext text/x-wiki {{Ficha de pressona}} '''Garcilaso de la Vega''' ([[Toledo]], 1491/1503{{nowrap|<ref name=Fecha>José Luis Pérez López, [http://cvc.cervantes.es/literatura/criticon/pdf/078/078_047.pdf «La fecha de nacimiento de Garcilaso de la Vega a la luz de un nuevo documento biográfico»], ''Criticón'', n.º 78, 2000, pp. 45-57.</ref><ref>[http://cvc.cervantes.es/ACTCULT/garcilaso/biografia/biografia.htm Biografía de Garcilaso de la Vega]. 500 años de Garcilaso. Razones de una exposición. Centro Virtual Cervantes.</ref>}}-[[Niza]], 14 d’otubri de 1536)<ref> Keniston, Hayward. ''Garcilaso de la Vega. A critical study of his life and works'', New York, Hispanic Society of America, 1922, p. 158.</ref> fue un [[poeta]] i [[militar]] [[España|español]] del [[Sigru d’Oru]].<ref name="Sin-nombre-p2Jq-1"/><ref name="Sin-nombre-p2Jq-2"/> Es reconocíu comu unu delos poetas españolus más destacaus del [[Renacimientu español|Renacimientu]], cun gran influencia n’autoris posterioris, i responsabli dela difusión dela lírica italiana n’España.<ref>Reader's Digest (Ed.). (1964). Antología de la literatura española: Desde sus orígenes hasta la Generación del 98 (Vol. 1). Selecciones del Reader's Digest.</ref> == Biografía == Nacíu en Toledo entri 1491 i 1503,<ref name=Fecha/><ref>{{cita libro|autor = Calvo López, Mariano|título = «Calle de Esteban Illán (la casa natal del poeta). Ruta de Garcilaso de a Vega», en Rutas literarias de Toledo| año = 1992| editorial = Toledo: Cuarto Centenario, pp. 64-65. ISBN 978-84-940811-2-5}} Con mucha probabilidad Garcilaso debió nacer en las casas toledanas de sus padres, que ocupaban casi enteramente la acera de los pares de la actual [[Calle de Esteban Illán]]. La casa principal, situada hacia la mitad de la calle (nºs 6 y 8), se complementaba con otras accesorias a sus costados, y, en su conjunto, ocupaban prácticamente toda la manzana que hoy integra la Facultad de Humanidades. En estas casas vivió el poeta hasta dos años y medio después de su boda, cuando adquirió muy cerca su propio hogar en 1528. </ref> Garcilaso de la Vega fue el tercel iju de [[Garcilaso de la Vega (embajador)|Garcilaso de la Vega]] (espenau el 8 de setiembri de 1512, tres días endispués d’otorgal el su [[codicilu]]), señol d’Arcos i comendaol mayol de León ena [[Orden de Santiago]], i de Sancha de Guzmán, señora de [[Batres]] i de [[Cuerva]]. Los sus agüelus paternus fuerun [[Pedro Suárez de Figueroa]], iju de [[Gómez I Suárez de Figueroa]] i [[Elvira Lasso de Mendoza]], ermana del primer [[marqués de Santillana]], i Blanca de Sotomayor (ija de Fernando de Sotomayor i Mencía Vázquez de Goes, a través dela qual eredó el señoríu d’Arcos). La su madri, Sancha de Guzmán, fue ija de Pedro de Guzmán, señol de [[Batres]] (iju del cronista [[Fernán Pérez de Guzmán]]) i de María de Rivera.<ref>El poeta Garcilaso no vistió el hábito de Alcántara. Errónea atribución de su retrato. ''Boletín de la Real Academia de la Historia'', pág. 532 y ss. Laurencín, Francisco Rafael de Uhagón, Marqués de, Edición digital: Alicante: Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, 2008. Edición digital a partir de ''Boletín de la Real Academia de la Historia'', tomo 65 (1914), pp. 532-556.</ref> Quedó güérfanu de pairi i s’educó esmeradamenti ena Corti, ondi conoció en 1519 al su gran amigu, el caballeru [[Juan Boscán]]. Seguramenti a esti debía el toleanu el su gran apreciu pola lírica del valencianu [[Ausiàs March]],<ref>{{cita web|fecha=1979|apellido=McNerney|nombre=Kathleen|título=Ausiàs March and Juan Boscán|url=http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/ausias-march-and-juan-boscan/html/73f45770-502c-4bfa-b1b8-c0c8ea3b4b92_3.html#I_0_|fechaacceso=14 de julio de 2014|obra=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes}}</ref> que dexó anguna güella ena su obra.<ref>{{cita web|url=http://cvc.cervantes.es/actcult/garcilaso/anotaciones/rivers.htm|autor=Rivers, Elías L. |título=Garcilaso leído por Lapesa|fechaacceso=14 de julio de 2014|obra=500 años de Garcilaso|editorial=Centro Virtual Cervantes}}</ref> Garcilaso entró a servil en 1520 al [[Monarca|rei]] [[Carlos I de España|Carlos I]] en calidá de [[Continos (Hombres de armas)|continu]] real.<ref>Es decir, servidor ''continuo'' del rey, como dice {{cita web|editorial=Centro Virtual Cervantes|apellido=Gonzalo Sánchez-Molero|nombre=José Luis|título=Garcilaso y Carlos V|url=http://cvc.cervantes.es/actcult/garcilaso/anotaciones/sanchez_molero.htm|fechaacceso=11 de julio de 2012|obra=500 años de Garcilaso}}. Muy probablemente, su cargo fue ''contino hombre de armas'', o sea, miembro permanente de la guardia real: vid. {{cita publicación|apellido=Montero Tejada|nombre=Rosa María|título=Los continos "hombres de armas" de la Casa Real castellana (1495-1516): una aproximación de conjunto|publicación=Boletín de la Real Academia de la Historia|fecha=enero-abril de 2001|año=2001|volumen=198|número=cuaderno 1|páginas=103-130|url=http://books.google.es/books?id=0gtps18ZJQ4C|fechaacceso=11 de julio de 2012|editorial=Real Academia de la Historia|ubicación=Madrid|issn=0034-0626}}</ref> Deprendió [[Idioma griego|griegu]], [[latín]], [[Idioma italiano|italianu]] i [[Idioma francés|francés]], assina comu l’arti dela [[esgrima]] i a tocal la [[cítara]], l’[[arpa]] i el [[laúd]]. Formaba parti del séquitu de [[Fadrique Álvarez de Toledo y Enríquez]], II [[Ducado de Alba de Tormes|duqui d’Alba de Tormes]], quandu Carlos I desembarcó en [[Santander (España)|Santander]] en 1522. Al añu siguiienti fue ogetu otra ves del favor real al sel designau biembru dela Orden de Santiago i [[gentilhombre]] dela [[casa de Borgoña]],<ref name=Molero>{{cita web|autor=Sánchez Molero, José Luis Gonzalo |título=Garcilaso y Carlos V|url=http://cvc.cervantes.es/actcult/garcilaso/anotaciones/sanchez_molero.htm|fechaacceso=11 de julio de 2012|obra=500 años de Garcilaso|editorial=Centro Virtual Cervantes}}</ref> organización al serviciu dela corona que, junta ala [[Casa de Castilla]], agrupaba a quienis trabajaban más cerca del monarca. Garcilaso no olvidó reforçal las sus relacionis cola [[casa de Alba]] i en 1523 participó, junta a [[Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel]], el futuru gran duqui d’Alba (qu’en essi momentu tenía 16 añus), ena [[Asediu dela fortaleza de Fuenterrabía (1521-1524)|campaña de Fuenterrabía]]. Esti fue l’origen duna amistá entri ellus, que se vio probá más alanti cola intervención del d’Alba a favor de Garcilaso ante el propiu emperaol en varias ocasionis.<ref name=Molero /> Enos añus siguiientis, Garcilaso luchó ena [[guerra delas Comunidais de Castilla]] i fue heríu ena aición d’[[Olías del Rey]];<ref>{{cita libro|autor = Calvo López, Mariano|título = «La Guerra de las Comunidades (1520-1522), en Garcilaso de la Vega. Entre el verso y la espada| año = 1992| editorial = Toledo: Servicio de Publicaciones, Junta de Comunidades de Castilla-La Mancha, pp. 63-80. ISBN 84-7788-969-4}} Tanto Garcilaso como su hermano, [[Pedro Laso de la Vega]], tuvieron una participación activa en la guerra de las Comunidades de Castilla. El poeta, del lado de Carlos V, en su condición de cortesano del emperador, en tanto que su hermano mayor ostentaba el liderazgo de los rebeldes. Pedro abandonó la causa comunera tan pronto como la lucha tomo carácter de reivindicación popular, ajena a sus intereses aristocráticos, y huyó junto a otros nobles a Portugal. Por su parte, Garcilaso, cuyo destinó de segundón le orientó desde muy joven al servicio real, pasará gran parte de su vida en los campos de batalla, muy a su pesar: “conducido mercenario” se describirá el propio poeta-soldado. En la batalla de Olías, que tuvo lugar el 17 de agosto de 1521, Garcilaso se reúne en el Castillo del Águila con los leales al emperador a las órdenes de Juan de Ribera, y desde allí se dedican a hostigar el avituallamiento de los rebeldes toledanos. En las condiciones establecidas en el armisticio entre sitiadores imperiales y toledanos sitiados, [[María Pacheco]] solicitaba que Garcilaso, entre otros caballeros imperiales, no entrasen en la ciudad hasta el regreso del emperador. Tres días después de la huida de María a Portugal (3 de febrero de 1522), Garcilaso entrará en Toledo y todo se apresurará a recomponer el patrimonio familiar y conseguir el perdón para su hermano.</ref> tamién participó nel cercu ala su ciá natal (1522). A finalis dessi mesmu añu s’embarcó, en compañía de [[Juan Boscán]] i [[Pedro de Toledo (1484-1553)|Pedro de Toledo]], futuru [[Virreinato de Nápoles|virrei de Nápoles]], nuna espedición de socorru que quiso (i no pudo) evital la caída de [[Rodas]] nel poel delos [[Turquía|turcus]]; otra ves resultó heríu, esta ves de gravedá. Angunus autoris, nostanti, discutín la possibilidá de que Garcilaso participara ena espedición a Rodas por topal-si a finalis de 1522 i parti de 1523 acompañandu al emperaol por tierras de [[Burgos]], [[Logroño]], [[Pamplona]] i [[Fuenterrabía]].<ref>''Cf''. Mariano Calvo López, ˈˈLa leyenda de Rodasˈˈ, en Garcilaso de la Vega. Entre el verso y la espada, pp. 94-96.</ref> [[Archivu:Lapida Garcilaso de la Vega-Pamplona.jpg|miniaturadeimagen|280x280px|Lápida ena fachada de San Agustín, en Pamplona, que recuerda que Garcilaso fue armau allí caballeru de Santiago el 11 de noviembri de 1523]] De vuelta n’España fue armau caballeru dela [[Orden de Santiago]] el 11 de noviembri de 1523, ena ilesia de San Agustín de [[Pamplona]],<ref>{{cita web|autor=Centro Virtual Cervantes|título=Garcilaso, caballero de Santiago|url=http://cvc.cervantes.es/actcult/garcilaso/biografia/biografia01.htm|fechaacceso=19 de mayo de 2012|obra=500 años de Garcilaso}}</ref> i en 1524 s’enfrentó alos francesis nel cercu de Fuenterrabía. === Matrimoniu i descendencia === Al su retornu a Toledo, contrajo matrimoniu en 1525 con [[Elena de Zúñiga]],<ref>Garcilaso tuvo con Elena de Zúñiga cinco hijos, según consta en su testamento, redactado en Barcelona el 25 de julio de 1529: Garcilaso, muerto a temprana edad, en 1537; Íñigo de Zúñiga, fallecido en 1555 a la edad de 25 años; Pedro de Guzmán, nacido en 1529; Sancha, casada con Antonio de Puertocarrero; y Francisco, fallecido también cuando aún era un niño.[http://cvc.cervantes.es/ACTCULT/garcilaso/biografia/biografia03.htm]</ref> dama de [[Leonor de Austria|Leonor]], ermana de Carlos I d’España; por ellu Garcilaso entró a formal parti del séquitu desta. Tó apunta a qu’el su matrimoniu con Garcilaso fue unu de tantus enlazis aristocráticus basaús nun conveniu d’interesis. Alos dos añus i meyu dela su boda, dambos dos siguían residiendu nel lugal maternu delos Laso de la Vega ena atual [[calli de Esteban Illán]], por causa dela escasez de viviendas que provocaba la presencia dela corti ena ciá, peru el 11 de marçu de 1528 por fin pudierun adquiril unas casas ena calli delos Aljibes n.ºs 2-4, a poca distancia dela mansión familiar. Nesti espaciu domésticu el matrimoniu no pudo passal muchu tiempu juntus, pos al añu dela su adquisición el gentilhombri encetó a viajal ena su condición de cortesanu de [[Carlos I de España]]; anque Elena siguió viviendu nesta casa ata la su muerti en 1563, ventisieti añus endispués del su maríu.<ref>''Cf''. Mariano Calvo López, «Calle de los Aljibes (la casa matrimonial). Ruta de Garcilaso de a Vega», en Rutas literarias de Toledo, pp. 68-69. </ref> Desti matrimoniu tuvierun nacencia cincu ijus<ref>{{Cita web|url=https://parnaseo.uv.es/lemir/Revista/Revista15/04_Vaquero_Carmen.pdf|título=«El desdichado [poeta] Don Lorenzo Laso» Vida del primogénito de Garcilaso de la Vega}}</ref>: * Garcilaso, espenau ena infancia. * Íñigo de Zúñiga, espenau en 1555 ena toma de Volpiano, cerca de Turín. * Pedro de Guzmán, fraili dominicu comu frai Domingo de Guzmán. * Sancha de Guzmán, casá col su primu, Antonio Fernández Portocarrero, iju del condi de Palma. * Francisco de la Vega, espenau ena infancia. Fue pairi dun iju ilegítimu cuna dama comunera toleana, [[Guiomar Carrillo]],<ref>{{cita web| url= https://www.abc.es/espana/castilla-la-mancha/toledo/abci-mujeres-garcilaso-201101280000_noticia.html|título = Las mujeres de Garcilaso|fecha=29 de enero de 2011|fechaacceso=13 de agosto de 2021|obra=abc}}</ref> al qual reconoció de manera póstuma, Lorenzo Suárez de Figueroa,<ref>{{cita publicación|apellido=Vaquero Serrano|nombre=María del Carmen|apellido2=López de la Fuente|nombre2=Juan José|título=El desdichado (poeta) Don Lorenzo Laso. Vida del primogénito de Garcilaso de la Vega|publicación=Lemir|año=2011|volumen=15|páginas=59-134|url=http://parnaseo.uv.es/lemir/Revista/Revista15/04_Vaquero_Carmen.pdf|formato=PDF|fechaacceso=23 de enero de 2012}}</ref> nacíu alreol de 1521.<ref>También mencionado en su testamento: «Don Lorenzo, mi hijo, sea sustentado en alguna buena universidad y aprenda ciencias de Humanidad hasta que sepa bien en esta facultad; y después, si tuviere inclinación a ser clérigo, estudie Cánones, a y si no, dése a las Leyes; y siempre sea sustentado hasta que tenga alguna cosa de suyo».</ref> === Via posteriol === Sigún la más recienti, documentá i completa delas biografías del poeta,<ref>''Cf''. María del Carmen Vaquero Serrano, ''Garcilaso, príncipe de poetas. Una biografía''. Madrid: Centro de Estudios Europa Hispánica y Marcial Pons Historia, 2013.</ref> más allá d’amoris efímerus (con Elvira —una aldeana estremeña— i una dama napolitana), tres amoris marcarun la vida del poeta: [[Magdalena de Guzmán]], prima monja i ija ilegítima dela su tía María de Ribera, identificá comu la Camila dela Égloga II; [[Guiomar Carrillo]], la Galatea dela Égloga I; i [[Beatriz de Sá]], segunda esposa de Pedro Laso i cuñá de Garcilaso, conocía comu «a mais fermosa molher que se achou em Portugal» (p. 599), a quien, de manera discutibli, podría identificá-si cola Elisa delos versu de Garcilaso. Por entoncis encetó a escrevil los sus primerus poemas sigún la estética dela [[lírica cancioneril]], que prontu abandonaría; amás, exerció un tiempu comu [[Regidor (Corona de Castilla)|regidor]] dela su ciá natal. El puntu d’inflexión ena su lírica se debi a un día de 1526 en Granada, enos jardinis del [[Generalife]] i cerca del palaciu del emperaol, comu conta Juan Boscán: {{cita|Estando un día en Granada con el [[Andrea Navagero|Navagero]], tratando con él en cosas de ingenio y de letras, me dijo por qué no probaba en lengua castellana sonetos y otras artes de trovas usadas por los buenos autores de Italia: y no solamente me lo dijo así livianamente, mas aún me rogó que lo hiciere... Así comencé a tentar este género de verso, en el cual hallé alguna dificultad por ser muy artificioso y tener muchas particularidades diferentes del nuestro. Pero fui poco a poco metiéndome con calor en ello. Mas esto no bastara a hacerme pasar muy adelante, si Garcilaso, con su juicio —el cual, no solamente en mi opinión, mas en la de todo el mundo ha sido tenido por cosa cierta— no me confirmara en esta mi demanda. Y así, alabándome muchas veces este propósito y acabándome de aprobar con su ejemplo, porque quiso él también llevar este camino, al cabo me hizo ocupar mis ratos en esto más fundadamente.}} Nessi mesmu añu de 1526, con motivu delas bodas de [[Carlos I de España|Carlos I]] con [[Isabel de Portugal]], Garcilaso acompañó ala Corti nun viagi por varias ciais españolas i s’enamoró platónicamenti duna dama portuguesa dela reina, [[Isabel Freyre]], que se quier identificál cola ''Elisa'' delos sus versu. Esta dama fue cantá tamién pol poeta i diplomáticu portugués [[Francisco Sa de Miranda]] baxu el nombri de ''Celia''. Una teoría dela garcilasista María del Carmen Vaquero apunta, nostanti, a qu’esta Elisa podría tenel síu en realidá la segunda muger del su ermanu Pedro Laso, la mui fermosa [[Beatriz de Sá]], descendienti del idalgu francés [[Maciot de Bettencourt]] i duna princesa [[Aborígenes canarios|guanchi]], celebrá por numerosus poetas portuguesis.<ref>Vaquero Serrano, María del Carmen. «[http://parnaseo.uv.es/Lemir/Revista/Revista15/11_Vaquero_Carmen.pdf La fecha de muerte de Beatriz de Sá, la más que posible Elisa de Garcilaso]», en ''Lemir'' 15 (2011): pp. 235-244. Consultado el 18 de enero de 2012.</ref> En 1528 ditó el su [[testamentu]] en Barcelona, ondi reconoció la paternidá del su iju ilegítimu i asignó una pequeña suma de dineru pala su educación; pocu endispués dio una colección delas sus obras a Boscán pa que la revisara, i siguíamente partió hazia Roma, en 1529. Participó ena [[Sitio de Florencia (1529-1530)|campaña contra Florencia]]{{Harvnp|Fernández de Navarrete|1850|pp=26-27}} i asistió ala investidura del rei d’España comu [[Carlos I de España|Carlos V]] del [[Sacru Imperiu Romanu Germánicu]], llevá a cabu en [[Bolonia]] en hebreru de 1530, acompañándo-lu endispués a [[Mantua]]. Dendi esta ciá, el 17 d’abril, l’emperaol autorizó a Garcilaso a volvel a España i le otorgó {{formatnum|80000}} [[maravedí]]s anualis pa toa la su vida en recompensa polos servicius prestaus «sin obligación de servir ni residir en nuestra corte».<ref name=biog2>{{cita web|autor=Centro Virtual Cervantes|título=Entre Illescas y Sevilla: dos bodas reales|url=http://cvc.cervantes.es/ACTCULT/garcilaso/biografia/biografia02.htm|fechaacceso=24 de octubre de 2014|obra=500 años de Garcilaso}}</ref> Endispués del su regresu a Toledo, l’emperaol le encargó nel vranu de 1530, por mediación dela emperatriz Isabel, la tarea de viajal a Francia pa comprobal el tratu qu’el rei [[Francisco I de Francia]] estaba dandu ala su ermana [[Leonor de Austria]], con quien s’ábia casau en cumplimientu dela [[paz delas Damas]] i, de passu, espial los possiblis movimientus de tropas ena raya.<ref name=biog2 /> Al añu siguiienti, Garcilaso fue testigu ena boda del su sobrinu, un iju del su ermanu el comuneru [[Pedro Lasso]]. L’emperaol se disgustó pola participación de Garcilaso nun enlaci que no tenía el su beneplácitu i mandó arrestá-lu. Fue apresau en [[Tolosa (Guipúzcoa)|Tolosa]] i s’acordó confiná-lu nuna isla del [[Danubiu]] cerca de [[Ratisbona]], descrita pol poeta ena su ''Canción III''. La intervención de Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel, III duqui d’Alba de Tormes, a favor de Garcilaso resultó crucial: aprovechandu qu’essi añu los turcus encetaban a amenazal [[Viena]], hizo vel al emperaol que se necesitaba a Garcilaso, de manera que fue movilizau n’ayúa del duqui d’Alba. El poeta abandonó, pos, en 1532 el Danubiu, ondi ya prácticamenti era convidau del condi [[György Cseszneky|György Cseszneky de Milvány]], castellanu de [[Győr]], i s’estaló en [[Nápoles]]. S’integró mui prontu ena vida intelectual dela ciá, qu’entoncis giraba alreol dela [[Academia Pontaniana]], i trabó amistá con poetas comu [[Bernardo Tasso]] o [[Luigi Tansillo]], assina comu colos umanistas [[Antonio Silesio]] i el futuru cardenal [[Jerónimo Seripando]], destinatarius d’angunus delos sus testus, i teóricus dela literatura comu [[Antonio Sebastiani Minturno]] i, especialmenti, [[Mario Galeota]], poeta enamorau duna ostil napolitana, Violante Sanseverino, «la flor de Gnido», pa quien escribió las [[Lira (poesía)|liras]] dela su quinta canción; tamién topó allí al escrivienti [[Erasmismo|erasmista]] [[Juan de Valdés]], quien pareci aludil a él junta a otrus caballerus nun passagi delos últimus del su ''Diálogo de la lengua''. Amás, [[Luis Zapata de Chaves]] conta una anécdota ena su ''Miscelánea'' (1592) que revela cuán integrau se topaba nel mundu cortesanu de Nápoles: {{cita|Era toda la gala y toda la damería de Italia, entre los cuales estaba Garcilaso, y ya a puesta de sol, que es la hora en que se ceban los halcones y azores de mejor gana, y entre dos luces la en que se visitan con más comodidad las damas, los criados celosos acudieron con velas muy temprano, de que todas y todos muy mucho se enfadaron y la señora misma, y dijo: "¡Oh ciega y sorda gente!" Acudió luego Garcilaso con el fin del mismo verso de Petrarca (que cuadró allí) "...''qui si fà notte inanzi sera''".<ref>Es una cita del ''Trionfo della Morte'' del Petrarca: ''Io son colei che sì importuna e fera, / chiamata son da voi, e sorda e cieca / gente, a cui si fa notte innanzi sera''.</ref><ref>''Vid''. [[Luis Zapata de Chaves]], ''Miscelánea. Silva de curiosos casos''. Selección y ed. de [[Antonio Rodríguez Moñino]], Madrid: CIAP S. A. s. a., p. 71.</ref>}} En 1533 visitó [[Barcelona]] i entregó a Juan Boscán una carta ''A la muy manífica señora doña Jerónima Palova de Almogávar''<ref>{{cita libro|url=http://books.google.es/books?id=-BP_Wn0LGzcC&pg=PA379|página=379|editor=Guillermo Suazo Pascual|título=Garcilaso de la Vega: Obra completa|año=2004|editorial=Edaf|ubicación=Madrid|isbn=84-414-1506-4|fechaacceso=22 de abril de 2014}}</ref> qu’apaeció en 1534 i, en calidá de prólogu, ena su traducción española de ''El Cortesano'' de [[Baldassare Castiglione]]. Las innovacionis poéticas de Garcilaso i Boscán fuerun imitás ena Corti, i partidarius delos antiguus metrus castellanus comu [[Cristóbal de Castillejo]], anque tamién col mesmu espíritu del Renacimientu, se quejaban respetuosamenti delas novedais: {{cita|Bien se pueden castigar<br />a cuenta de anabaptistas<br />pues por ley particular<br />se tornan a baptizar<br />y se llaman petrarquistas.<br />Han renegado la fee<br />de las trovas castellanas,<br />y tras las italïanas<br />se pierden, diciendo que<br />son más ricas y lozanas [...]<br />Dios dé su gloria a Boscán<br />y a Garci Laso, poeta,<br />que, con no pequeño afán<br />y por estilo galán<br />sostuvieron esta seta [...]<br />Contentados se mostraban<br />y claramente burlaban<br />de las trovas españolas:<br />canciones y villancicos |col2= romances y cosa tal<br />arte mayor y real<br />y pies quebrados y chicos<br />y todo nuestro caudal.<br />Y en lugar de estas maneras<br />de vocablos ya sabidos<br />en nuestras trovas caseras<br />cantan otras forasteras<br />nuevas a nuestros oídos:<br />sonetos de grande estima,<br />madrigales y canciones<br />de diferentes renglones<br />octava y tercera rima<br />y otras nuevas invenciones.<br />Desprecian cualquiera cosa<br />de coplas compuestas de antes<br />por baja de ley y astrosa;<br />usan ya de cierta prosa<br />medida sin consonantes [...]|Cristóbal de Castillejo<ref>Cristóbal de Castillejo, ''Obra completa'', ed. de Rogelio Reyes Cano, Madrid: Turner, 1999, pp. 263-269.</ref>}} Garcilaso de la Vega, endispués de tenel síu nombráu en 1534 alcáidi de [[Regio de Calabria|Ríjoles]], participó en 1535 ena [[Jornada de Túnez]], i endispués dela toma de [[La Goleta]], nun combati de caballería cerca delos murus de Túnez, resultó heríu de dos lançaás ena boca i nel braçu derechu.{{Harvnp|Fernández de Navarrete|1850|pp=65-66}}<ref name=biog3>{{cita web|autor=Centro Virtual Cervantes|título=Garcilaso desterrado|url=http://cvc.cervantes.es/ACTCULT/garcilaso/biografia/biografia03.htm|fechaacceso=24 de octubre de 2014|obra=500 años de Garcilaso}}</ref> [[Archivu:Convento de San Pedro Mártir.jpg|thumb|Tumba de Garcilaso de la Vega nel [[Convento de San Pedro Mártir]], en Toledo.]] Pocu endispués estalló la [[Guerra italiana de 1536-1538]], la tercera guerra de Francisco I de Francia contra Carlos V, i la espedición contra Francia de 1536 a través de [[Provenza]] fue la última esperiencia militar de Garcilaso. El poeta fue nombráu [[maestri de campu]] dun [[terciu]] d’infantería, embarcándo-si en [[Málaga]] al cargu delos 3000 infantis que lo componían. Duranti el temerariu asaltu a una fortaleza a finalis de setiembri de 1536, acudiendu al combati sin armas defensivas a esceción duna [[rodela]],{{Harvnp|Fernández de Navarrete|1850|pp=83-85}} en [[Le Muy]], cerca de [[Fréjus]], fue el primer omu en subil pola escala i, alcanzau puna piedra lançá polos defensoris, cayó al fossu gravementi heríu.{{Harvnp|Fernández de Navarrete|1850|pp=177-180}}<ref name=biog4>{{cita web|autor=Centro Virtual Cervantes|título=La última batalla|url=http://cvc.cervantes.es/ACTCULT/garcilaso/biografia/biografia04.htm|fechaacceso=24 de octubre de 2014|obra=500 años de Garcilaso}}</ref> L’Emperaol, presu dela ira pola su futura i segura muerti, mandó ahorcal ala guarnición una ves tomá la fortificación. Trasladau a [[Niza]], murió nesta ciá alos pocu días, el 14 d’otubri, asistíu pol su amigu [[Francisco de Borja]], [[Ducado de Gandía|duqui de Gandía]].<ref>Años más tarde, Francisco de Borja ingresó en la [[Compañía de Jesús]] y hoy es más conocido por su condición de santo.</ref> Anque Garcilaso fue enterráu primeramenti nel monasteriu de Santo Domingo de Niza, el su cuerpu fue mandau trael a [[Toledo]] pola su viúda Elena dos añus endispués, en 1538, depositándo-si ena capilla del Rosario del [[conventu de San Pedro Mártir]]. Allí figura la su estatua oranti n’alabastru junta ala del su iju Íñigo de Guzmán, únicu retratu suyu que se pue consideral fidedignu. En 1869 los restus fuerun esumaus pa la su conducción al [[Panteón d’Ombris Ilústris]], i restituyíus ala capilla familiar en 1900.<ref>''Cf''. Mariano Calvo López, « Epílogo. Más allá de la muerte», en ˈˈGarcilaso de la Vega. Entre el verso y la espadaˈˈ, pp. 249-253. </ref> == Traetoria poética == La poesía de Garcilaso de la Vega está dividía pola su estancia en [[Nápoles]] (primeru en 1522-1523 i endispués en 1533). Dantis d’il a Nápoles la su poesía no estaba marcá por rasgus [[Petrarquismo|petrarquistas]]; fue en Nápoles ondi destapó alos autoris italianus. Endispués dela su estancia abondó en rasgus dela lírica italiana, influíu tantu por autoris anterioris, comu [[Francesco Petrarca]], comu por autoris contemporáneus, comu [[Jacopo Sannazaro]], que fue l’autor en 1504 de ''[[Arcadia (Sannazaro)|La Arcadia]]''. Garcilaso hizo suyu el mundu dela [[Arcadia]], nel qual soníus, coloris, etc., convidan ala reflexión acompañandu alos sentimientus. Tamién influyó en Garcilaso [[Ludovico Ariosto]], de quien tomó el tema dela locura d’amol. N’Italia Garcilaso reforçó el su [[clasicismu]], ya deprendíu colos umanistas castellanus ena Corti, i redestapó a [[Virgilio]] i las sus ''Bucólicas'', a [[Ovidio]] i las sus ''Metamorfosis'' i a [[Horacio]] i las sus ''Odas'', sin olvidal otrus autoris [[Antigua Grecia|griegus]] que tamién estudió. [[Archivu:Apolo y Dafne, soneto XIII, Garcilaso de la Vega.ogg|miniatura|250px|Lectura del soneto XIII "A Dafne ya los brazos le crecían"]] La obra poética de Garcilaso de la Vega, compuesta por quarenta sonetus, cincu cancionis, una [[oda]] en [[Lira (poesía)|liras]], dos [[elegía]]s, una [[epístola]], tres [[égloga]]s i ochu coplas castellanas, i tres odas i un epigrama en latín,<ref>{{Cita publicación|url=https://rodin.uca.es/handle/10498/17370|título=El epigrama latino de Garcilaso de la Vega a Hernando de Acuña: edición crítica y traducción, autoría y comentario literario|apellidos=Pascual Barea|nombre=Joaquín|fecha=2002|publicación=Humanismo y pervivencia del Mundo Clásico: homenaje al profesor Antonio Fontán|editorial=IEH-CSIC|volumen=3|páginas=1049-1096|fechaacceso=|ubicación=Alcañiz-Madrid|doi=|pmid=}}</ref> se publicó por primera ves en 1543, a manera d’apéndici delas ''Obras'' de Juan Boscán.{{cita requerida}} La produción lírica de Garcilaso de la Vega, máxima espresión dela [[Literatura renacentista|literatura del Renacimientu]] [[Castilla|castellanu]], se convirtió, dendi mui prontu, nuna referencia inesclusabli palos poetas españolus, que dendi entoncis no pudierun ignoral la revolución [[métrica]] i [[estética]] obrada por él ena lírica española al introduzil, con Juan Boscán i [[Diego Hurtado de Mendoza (poeta y diplomático)|Diego Hurtado de Mendoza]], una serie d’[[estrofa]]s ([[tercetu]], [[sonetu]], [[lira (poesía)|lira]], [[octava real]], endecasílabus sueltus, canción en [[estancia]]s), el versu [[endecasílabu]] i el su ritmu tritónicu, muchu más flexibli qu’el rígidiu i monótonu del [[dodecasílabu]], i el repertoriu de temas, estruturas i recursus estilísticus del [[petrarquismu]]. El lenguagi de Garcilaso es claru i nítidu, conformi alos idealis del su amigu [[Juan de Valdés]]: selección, precisión i naturalidá i palabra oral más que «escrita»; prefieri las palabras usualis i castizas alos [[cultismu]]s estrañus ala lengua, busca l’equilibriu clásicu, la estilización del ''nobilitare'' renacentista duna lengua vulgar i la precisión ante tó. Comu afirma ena su ''Égloga tercera'': {{cita|Más a las veces son mejor oídos<br />el puro ingenio y lengua casi muda,<br />testigos limpios de ánimo inocente,<br />que la curiosidad del elocuente.}} Estu es, es preferibli evital la retórica pomposa i la espresión forçá i culta pa que la poesía puea apaecel comu sincera, genuina i espontánea; l’ogetivu dela poesía es sel oyía, es la comunicación delos sentimientus, no el cortesanu destapal d’admiración. Garcilaso, pos, prefieri el tonu íntimu, personal i confidencial ena poesía ala retórica i pompa de tonus más marcialis o ala culta esibición cortesana del ingeniu, con lo que puso la primera piedra duna corrienti lírica ispánica qu’entavía latió ena poesía de [[Gustavo Adolfo Bécquer]]. Haziendu ecu del ideal lingüísticu i estilísticu del su amigu Juan de Valdés, escribió nel prólogu ala traducción del su amigu Juan Boscán de ''[[El cortesano]]'', de [[Baltasar de Castiglione]]: {{cita|Guardó una cosa en la lengua castellana que muy pocos la han alcanzado, que fue huir del afectación sin dar consigo en ninguna sequedad; y con gran limpieza de estilo usó de términos muy cortesanos y muy admitidos de los buenos oídos, y no nuevos ni al parecer desusados de la gente.}} L’estilu de Garcilaso es mui característicu: cuida especialmenti la musicalidá del versu por meyu del gastu dela [[aliteración]] i un ritmu alreol delos tres ejis principalis del endecasílabu. Gasta de manera habitual el [[epítetu]] cola intención de creal un mundu idealizau ondi los ogetus resultan arquetípicus i estilizaus ala manera del [[Platonismo (literatura)|platonismu]]. Por otra parti, es mui hábil ena descripción delo fugitivu i esquivu; la su poesía produci una viva sensación de tiempu i s’impregna de melancolía pol passu dela vida, lo qu’él llamó el su «dolorido sentir»: [[Archivu:Obras de Boscán y Garcilaso de la Vega.jpeg|miniatura|250px|Portá de ''Las obras de Boscán y algunas de Garcilaso de la Vega repartidas en cuatro libros'', Barcelona, Carlos Amorós, 1543.]] {{cita|No me podrán quitar el dolorido<br />sentir, si ya primero<br />no me quitan el sentido.}} El paisagi resulta arcádicu, peru assitiau rigorosamenti enos sus territoriús de Toledo, ala vera del ríu [[Tajo]].<ref>''Cf''. Mariano Calvo López, « Mural junto al río (las ninfas del Tajo). Ruta de Garcilaso de la Vega», en Rutas literarias de Toledo, pp. 76-77. En un paraje elevado sobre la hoz del [[Tajo]], junto al [[Puente de San Martín (Toledo)]] y sobre un tapial de la vieja muralla de la Judería se exhibe un mural en el que pueden leerse unas octavas de la Égloga III de Garcilaso: “Pintado el caudaloso rio se vía/que, en áspera estrecheza reducido,/un monte casi alrededor ceñía,/con ímpetu corriendo y con rüido;[…]Estaba puesta en la sublime cumbre/del monte, y desde allí por el sembrado, aquella ilustre y clara pesadumbre/de antiguos edificios adornada.[…]”. El mundo bucólico y mitológico de esta égloga será evocado en el capítulo VIII de la Segunda Parte del Quijote cervantino, cuando Don Quijote le contradiga a Sancho su visión de una Dulcinea labradora u no señora principal: “ Mal se te acuerdan a ti, ¡oh Sancho!, aquellos versos de nuestro poeta donde nos pinta las labores que hacían allá en sus moradas de cristal aquellas cuatro ninfas que del Tajo amado sacaron las cabezas y se sentaron a labrar en el prado verde aquellas ricas telas que allí el ingenioso poeta nos describe, que todas eran de oro, sirgo y perlas contestas y tejidas.</ref> Aparecin los temas mitológicus comu alternativa alos temas religiosus: Garcilaso no escribió ni un versu de tema religiosu. La [[mitología]] suscitaba n’él una gran emoción artística i s’identificaba plenamenti con angunus mitus comu el d’[[Apolo (mitología)|Apolo]] i [[Dafne (mitología)|Dafne]]. Comu señala [[Margot Arce Blanco]],<ref>Margot Arce Blanco, ''Garcilaso de la Vega'', Madrid: Casa editorial Hernando, 1930.</ref> los sus temas preferíus son los sentimientus d’ausencia, el conflitu entri razón i pasión, el passu del tiempu i el cantu duna naturaleza idílica que sirvi de contrastu alos doloríus sentimientus del poeta. Crei nun trasmundu que no es el religiosu cristianu, sinó el [[paganismu|paganu]]: {{cita|Contigo, mano a mano<br />busquemos otros prados y otros ríos,<br />otros valles floridos y sombríos,<br />donde descanse, y siempre pueda verte<br />ante los ojos míos,<br />sin miedo y sobresalto de perderte.|''Égloga primera''}} == Edicionis tempranas == En marçu de 1542, Boscán i la su muger firmarun un contratu pala publicación dun tomu titulau ''Las obras de Boscán y algunas de Garcilaso de la Vega''. Al añu siguiienti, baxu la direción dela viúda, s’acabó la impresión [Barcelona: Carles Amorós, 1543], i se publicó el libru. Dos reimpressionis furtivas apaecierun enseguía, una en Barcelona i la otra en Lisboa. En 1544 apaecierun dos reimpressionis autorizás, una en Medina del Campo i la otra n’Amberes; duranti los treci añus siguiientis apaecía polo menus una reimpressión ca añu. Endispués de 1557 la edición conjunta ya no s’esgotaba tan rápidamenti. No es estraniu, pos, qu’en 1569 un libreru salmantinu tuviera la idea de publical nun tomu aparti solu la poesía de Garcilaso. Esta impresión es el puntu de partida dela importanti edición comentá del Brocense. Salió en 1574, con seis sonetus i cincu coplas inéditus, el tomitu delas «Obras del excelente Garci Lasso de la Vega, con anotaciones y enmiendas del licenciado [[Francisco Sánchez de las Brozas|Francisco Sánchez]], catedrático de retórica en Salamanca». Esta edición corregía i comentá sería la mehol i la más divulgá i conocía de toas, reimprimiéndo-si en 1577 (revisá), 1581, 1589 (revisá), 1600, 1604 i 1612. Amás delos testus añadíus (tres sonetus más en 1577) i las sucintas i eruditas anotacionis, la edición del Brocense tien el gran valol de conserval-nos las variantis más significativas dun güen manuscritu qu’endispués s’á perdíu. En 1580 se publicó en Sevilla otra edición comentá, colas anotacionis muchu más amplias del eruditu poeta [[Fernando de Herrera]]. == Reconocimientu posteriol == Dendi los poetas del [[Sigru d’Oru]] ata [[Rafael Alberti]] ena su “Elegía a Garcilaso” (Si Garcilaso volviera, / yo sería su escudero; / que buen caballero era…) o [[Miguel Hernández]] ena su "Égloga a Garcilaso" (Un claro caballero de rocío, / un pastor, un guerrero de relente, / eterno es bajo el Tajo; bajo el río / de bronce decidido y transparente…), passandu pola "Égloga, elegía, oda" de [[Luis Cernuda]], quien le dedicó un profundu ensayu, múltiplis escrivientis tienin reconocíu la gran obra de Garcilaso, contribuyendu ala su esaltación comu “príncipe de los poetas castellanos” i ala su configuración comu paradigma del poeta-soldau, en particular ena poesía de posguerra agrupá baxu la denominación de [[Garcilasismu]]. El propiu Garcilaso es el primeru en definil-si atrapau nesta dualidá entri los oficius de [[las armas i las letras]], desdoblamientu visibli a lo largu de toa la su obra, peru espresau nel versu “tomando ora la espada, ora la pluma”. [[Gustavo Adolfo Bécquer]] lo describió comu “Tipo completo del siglo más brillante de nuestra historia” (“Enterramientos de Garcilaso de la Vega y su padre en [[Toledo]]).<ref> ''Cf''. Mariano Calvo López, Prólogo."Entre el verso y la espadaˈˈ, p. 15 </ref> I [[Miguel de Cervantes]] lo consideró el modelu perfeutu de poeta, tal i comu espresa en ''[[La Galatea]]'' i ''[[Los trabajos de Persiles y Sigismunda]]''. Nesta última pon ena boca del protagonista Periandro estas palabras d’elógio al ''jamás alabado como se debe poeta Garcilaso de la Vega'', afirmandu que las tenía ''visto, leído, mirado y admirado, así como vio al claro río, dijo: -No diremos: Aquí dio fin a su cantar Salicio, sino: Aquí dio principio a su cantar Salicio; aquí sobrepujó en sus églogas a sí mismo; aquí resonó su zampoña, a cuyo son se detuvieron las aguas deste río, no se movieron las hojas de los árboles, y, parándose los vientos, dieron lugar a que la admiración de su canto fuese de lengua en lengua y de gente en gente por todas las de la tierra''.<ref>{{cita web| url= https://www.abc.es/espana/castilla-la-mancha/toledo/abci-toledo-cervantes-y-garcilaso-201610141232_noticia.html|título = Toledo, Cervantes y Garcilaso|fecha=14 de enero de 2016|fechaacceso=24 de septiembre de 2021|obra=ABC, Artes &Letras Castilla La Mancha}}</ref> == Velequí tamién == * [[Literatura española del Renacimientu]] * [[Renacimientu]] == Referéncias == {{Listaref|2}} == Bibliografía == * Fernández de Navarrete, Eustaquio (1850). ''Vida del célebre poeta Garcilaso de la Vega'' en [https://archive.org/details/coleccindedocu16madruoft Colección de documentos inéditos para la historia de España, vol.XVI], Madrid. * Mele, Eugenio (1923) [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/hispa_0007-4640_1923_num_25_2_2133 ''Las poesías latinas de Garcilaso de la Vega y su permanencia en Italia'' ], en ''Bulletin Hispanique'', 25. == Atijus esternus == * [http://cvc.cervantes.es/actcult/garcilaso/ ''500 años de Garcilaso de la Vega''] en el Centro Virtual Cervantes. * [http://www.cervantesvirtual.com/bib/bib_autor/garcilaso/ Garcilaso de la Vega] ena Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes. * [http://bdh.bne.es/bnesearch/Search.do?text=&field1val=%22Garcilaso+de+la+Vega%22&field1Op=AND&numfields=1&exact=on&advanced=true&field1=autor&language=esEn Obras digitalizadas de Garcilaso de la Vega] ena [[Biblioteca Digital Hispánica]] dela [[Biblioteca Nacional de España]]. * [https://www.gutenberg.org/ebooks/68131 Obras de Garcilaso], n’edición de [[Tomás Navarro Tomás]], Madrid, 1911. Edición eletrónica, en varius formatus, alojá nel [[Projetu Gutenberg]]. 6exricti91lt83drskte7oqynuf9l9s Miguel Hernández 0 12017 144295 2026-09-20T11:54:02Z Olarcos 82 Criá página con '{{ficha de pressona}}' 144295 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} 5kq4ww9y2asp9g9316a4867e4nevmlt