Güiquipedia
extwiki
https://ext.wikipedia.org/wiki/G%C3%BCiquipedia:Port%C3%A1
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Mediu
Especial
Caraba
Usuario
Usuario caraba
Güiquipedia
Güiquipedia caraba
Archivu
Archivu caraba
MediaWiki
MediaWiki caraba
Prantilla
Prantilla caraba
Ayua
Ayua caraba
Categoría
Categoría caraba
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo discusión
Evento
Evento discusión
Austrália 31-0 Samoa americana
0
1625
144381
135064
2026-09-24T23:46:08Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144381
wikitext
text/x-wiki
'''Austrália 31-0 Samoa Americana''' hue el resurtau dun partiu [[fubu]], el cual está consierau cumu la deferéncia más grandi e la Estória nun partiu entrinacional oficial. Se hugó en Coffs Harbour, [[Austrália]], nel 11 de Abril de 2001, entri las selecionis d'Austrália i [[Samoa americana]] pa la crassificación pal Mundial de Fubu 2002 en [[Corea]] i [[Japón]]. Inque nel estayu se marcarun 32 [[golis]], finalmenti huerun reconocius 31.<ref name="bbc"/> El porteru australianu sólu tocó el balón una vezi, i enos últimus 4 menutus.<ref>http://www.guardian.co.uk/football/2001/apr/11/newsstory.sport9</ref>
La seleción australiana vinia de hazel tres dias antis un 22-0 a la seleción de [[Tonga]], que se bia convertiu en un nuevu record.<ref>[[BBC|BBC Sport]]: [http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2002/1272294.stm The margin of error?] (en [[luenga ingresa|ingrés]]).</ref><ref>http://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/3002857/Tonga-routed-as-Socceroos-hit-22.html</ref> La de Samoa americana, bia encajau 13 golis contra [[Fiyi]] y 8 contra [[Samoa]].<ref name="lanación">{{Cita web |url=http://mundofutbol.portalmundos.com/australia-vs-samoa-americana-2001-un-partido-record-el-de-mayor-diferencia/ |título=Archive copy |fechaacceso=2009-09-26 |archive-date=2009-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090403144219/http://mundofutbol.portalmundos.com/australia-vs-samoa-americana-2001-un-partido-record-el-de-mayor-diferencia/ |dead-url=yes }}</ref>
{{Almiental|''Rompel el récord del mundu es un sueñu hechu rialiá; esti tipu cosas no passan tolos dias. Peru no ái mas que jechal una visual <br />a los equipus a los que mos enfrentamus pa empençal a prantealsi angunas custionis. No nessecitamus juegal estus partius''. <br /><small>"Breaking the world record is a dream come true for me; that sort of thing doesn't come along every day. But you have to look at the teams we are playing and <br />start asking questions. We don't need to play these games"</small>|Archie Thompson<ref>http://www.cbc.ca/sports/story/2001/04/11/fifa010411.html</ref>.}}
== Equipus ==
Estas huerun las prantillas los equipus:
{| width="100%"
|valign="top" width="50%"|
{| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0"
|colspan="4"|[[File:Flag of Australia.svg|border|110px|Australia]] <br /> '''AUSTRÁLIA:'''
|-
!width=30|
|-
|'''1''' || [[Michael Petkovic]]
|-
|'''2''' || [[Kevin Muscat]]
|-
|'''3''' || [[Craig Moore]]
|-
|'''4''' || [[Tony Popovic]] || || [[File:Sub_off.svg|7px]] 45'
|-
|'''5''' || [[Tony Vidmar]] || || [[File:Sub_off.svg|7px]] 45'
|-
|'''7''' || [[Aurelio Vidmar]]
|-
|'''11''' || [[David Zdrilic]]
|-
|'''12''' || [[Steve Horvat]]
|-
|'''13''' || [[Con Boutsianis]]
|-
|'''14'''|| [[Simon Colosimo]]
|-
|'''20'''|| [[Archie Thompson]]
|-
|colspan=3|'''Sustitutus:'''
|-
|'''6'''|| [[Hayden Foxe]]
|-
|'''8'''|| [[Scott Chipperfield]]
|-
|'''9'''|| [[John Aloisi]]
|-
|'''10'''|| [[Steve Corica]]
|-
|'''15'''|| [[Fausto De Amicis]] || || [[File:Sub_on.svg|7px]] 45'
|-
|'''16'''|| [[Lindsay Wilson (footballer)|Lindsay Wilson]]
|-
|'''17'''|| [[Scott Miller]] || || [[File:Sub_on.svg|7px]] 45'
|-
|'''18'''|| [[Clint Bolton]]
|-
|'''19'''|| [[Damian Mori]]
|-
|colspan=3|'''Entrenaol:'''
|-
|colspan=4|[[File:Flag_of_Australia.svg|25px]] [[Frank Farina]]
|}
|valign="top" width="50%"|
{| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0"
|colspan="4"|[[File:Flag of American Samoa.svg|border|110px|American Samoa]] <br />'''SAMOA AMERICANA:'''
|-
!width=30|
|-
|'''1''' || [[Nicky Salapu]]
|-
|'''4''' || [[Lisi Leututu]] || || [[File:Sub_off.svg|7px]] 50'
|-
|'''5''' || [[Soe Falimaua]]
|-
|'''7''' || [[Lavalu Fatu]]
|-
|'''8''' || [[Sulifou Faaloua]]
|-
|'''9''' || [[Travis Sinapati]]
|-
|'''13''' || [[Sam Mulipola]]
|-
|'''15''' || [[Pati Feagiai]]
|-
|'''16''' || [[Ben Falaniko]] || || [[File:Sub_off.svg|7px]] 84'
|-
|'''18'''|| [[Tiaoali Savea]]
|-
|'''20'''|| [[Young Im Min]]
|-
|colspan=3|'''Sustitutus:'''
|-
|'''11'''|| [[Marshall Silao]]
|-
|'''14'''|| [[Soga Maina]]
|-
|'''17'''|| [[Darrell Ioana]] || || [[File:Sub_on.svg|7px]] 84'
|-
|'''19'''|| [[Richard Mariko]] || || [[File:Sub_on.svg|7px]] 50'
|-
|colspan=3|'''Entrenaol:'''
|-
|colspan=4|[[File:Flag_of_American_Samoa.svg|25px]] [[Tunoa Lui]]
|}
|}
== Golis ==
[[File:Archie Thompson.jpg|right|200px|thumb|Archie Thompson]][[File:Tony_Popovic_2.jpg|right|200px|thumb|Tony Popovic, autol dos golis]]
Esta hue la cronologia los golis australianus:<ref>{{Cita web |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/preliminaries/preliminary=3863/matches/match=22243/report.html |título=Archive copy |fechaacceso=2009-09-26 |archive-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214032557/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/preliminaries/preliminary=3863/matches/match=22243/report.html |dead-url=yes}}</ref>
{| class="tabrabonita"
! class="hintergrundfarbe6" | Primel parti (16-0)!! class="hintergrundfarbe6" | Segundera parti (15-0)
|-
| [[File:Soccerball.svg|10px]] 10' Con Boutsianis (1-0)|| [[File:Soccerball.svg|10px]] 50' Con Boutsianis (17-0)
|-
| [[File:Soccerball.svg|10px]] 12' Archie Thompson (2-0)|| [[File:Soccerball.svg|10px]] 51' Simon Colosimo (18-0)
|-
| [[File:Soccerball.svg|10px]] 13' David Zdrilić (3-0)|| [[File:Soccerball.svg|10px]] 55' Fausto de Amicis (19-0)
|-
| [[File:Soccerball.svg|10px]] 14' Aurelio Vidmar (4-0)|| [[File:Soccerball.svg|10px]] 56' Archie Thompson (20-0)
|-
| [[File:Soccerball.svg|10px]] 17' Tony Popović (5-0)|| [[File:Soccerball.svg|10px]] 58' David Zdrilić (21-0)
|-
| [[File:Soccerball.svg|10px]] 19' Tony Popović (6-0)|| [[File:Soccerball.svg|10px]] 60' Archie Thompson (22-0)
|-
| [[File:Soccerball.svg|10px]] 21' David Zdrilić (7-0)|| [[File:Soccerball.svg|10px]] 65' Archie Thompson (23-0)
|-
| [[File:Soccerball.svg|10px]] 23' Archie Thompson (8-0)|| [[File:Soccerball.svg|10px]] 66' David Zdrilić (24-0)
|-
| [[File:Soccerball.svg|10px]] 25' David Zdrilić (9-0)|| [[File:Soccerball.svg|10px]] 78' David Zdrilić (25-0)
|-
| [[File:Soccerball.svg|10px]] 27' Archie Thompson (10-0)|| [[File:Soccerball.svg|10px]] 80' Aurelio Vidmar (26-0)
|-
| [[File:Soccerball.svg|10px]] 29' Archie Thompson (11-0)|| [[File:Soccerball.svg|10px]] 81' Simon Colosimo (27-0)
|-
| [[File:Soccerball.svg|10px]] 32' Archie Thompson (12-0)|| [[File:Soccerball.svg|10px]] 84' Con Boutsianis (28-0)
|-
| [[File:Soccerball.svg|10px]] 33' David Zdrilić (13-0)|| [[File:Soccerball.svg|10px]] 85' Archie Thompson (29-0)
|-
| [[File:Soccerball.svg|10px]] 37' Archie Thompson (14-0)|| [[File:Soccerball.svg|10px]] 88' Archie Thompson (30-0)
|-
| [[File:Soccerball.svg|10px]] 42' Archie Thompson (15-0)|| [[File:Soccerball.svg|10px]] 89' David Zdrilić (31-0)
|-
| [[File:Soccerball.svg|10px]] 45' Archie Thompson (16-0)||
|-
|}
A Samoa americana l'endilgarun una meya un gol ca tres menutinus.<ref name="lanación"/> El máissimu anotaol hue Archie Thompson, con 13 golis reconocius (14 marcaus de horma no oficial),<ref name="bbc">[[BBC|BBC Sport]]: [https://web.archive.org/web/20171120061219/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2002/1271854.stm Aussie footballers smash world record]</ref> que le dan el récord del mundu al superal los 10 golis qu'el [[Dinamarca|danés]] Spohus Nielson endirgó a los [[Fráncia|francesis]] enas olimpiás de 1908.<ref>http://www.nytimes.com/2001/04/12/sports/plus-soccer-was-it-31-0-or-32-0-australia-wins.html?n=Top/News/U.S./U.S.%20States,%20Territories%20and%20Possessions/American%20Samoa</ref>
== Datus ==
* '''Fecha''': 11 de Abril de 2001
* '''Oráriu''': 19:00 (ora local)
* '''Estayu''': International Sports Stadium
* '''Ciá''': Coffs Harbour
* '''Árbitru''': Ronan Leaustic ([[Polinésia francesa]])
* '''Espetaoris''': 3.000
* '''Amonestacionis''': nenguna
== Huentis ==
{{Listaref}}
== Atijus ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=1wg9ox9F7Vw Vídiu]
* [http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2002/1272294.stm Entrivista a Tony Langkilde, entrenaol de Samoa americana]
[[Categoría:Fubu]]
[[he:משחקי כדורגל מרובי שערים#אוסטרליה נגד סמואה האמריקנית במוקדמות מונדיאל 2002]]
k5t26vzq4d1om24i37umzdscsamv6ii
Kélélé
0
1955
144386
143607
2026-09-25T00:10:10Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144386
wikitext
text/x-wiki
'''Kékélé''' es un grupu musical holmau en [[París]], peru que los sus biembrus son d'origin congoleñu. ''Kékélé'' senifica "liana" ena luenga lingala.
El su héneru prencipal es la rumba congolesa o [[soukous]], con una mescla de rismus congolesis i cubanus traïcionalis (al estilu la [[Orquesta Baobab]]).
El grupu se holmó en 2001. Tola banda cuenta con onzi músicus: cuatru cantantis, tres quitarristas, un pelcusionista, un baterista, un sassufonista i un acordeonista.
== Cantantis ==
* Syram Mbenza
* Bumba Massa
* Loko Massengo
* Wuta Mayi
== Discugrafia ==
* Rumba Congo (2001)
* Kinavana (2006)
* Congo Life (2006)
* Kékélé Live
==Atijus==
*[https://web.archive.org/web/20080511091826/http://www.bbc.co.uk/music/release/mfp2/ Comentáriu sobri Kélélé ena BBC] (en [[Luenga ingresa|ingrés]])
*[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/misc/newsid_6899000/6899180.stm Kékélé ena BBC nel contestu el Festival Panafricano de Música]
*[https://web.archive.org/web/20070705134438/http://www.boston.com/news/globe/living/articles/2006/07/28/kekele_merges_the_music_of_congo_and_cuba/ Endirgui en The Boston Globe sobri la hira el grupu Kékélé en [[Estaus Unius]]] (en ingrés)
*[http://www.africultures.com/index.asp?menu=affiche_groupe&no=349 Africultures sobri Kékélé] (en [[Luenga francesa|francés]])
*[https://web.archive.org/web/20070710210027/http://www.frochotmusic.com/Kekele-Kinavana-_a47.html Kékélé Kinavana]
*[https://web.archive.org/web/20070211070927/http://www.afropop.org/multi/interview/ID/58/Syran+Mbenza+speaks+on+the+eve+of+Kekele%27s+2004+U.S.+tour Kékélé en tour estauniensi] (en ingrés)
*[https://web.archive.org/web/20070807131830/http://www.ritmoartists.com/Kekele/kekele.htm Kékélé] (en ingrés)
*[https://web.archive.org/web/20070927005611/http://www.latinartiesten.nl/Interviews/InterviewKekele.htm Estória el grupu] En neerlandés
[[Categoría:Música de Fráncia]]
[[Categoría:Música d'África]]
[[Categoría:World music]]
kllftugavg7cw19ntdd4wi6eghg8b5k
Muntadhar al-Zaidi
0
2118
144392
141263
2026-09-25T00:22:12Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144392
wikitext
text/x-wiki
[[File:Bushduck.PNG|thumb|George W. Bush (a la gocha) se caquea del segundu los çapatus arrochaus pol al Zaidi. A la derecha, el primel menistru iraquín [[Nuri al-Maliki]].]]'''Muntadhar al-Zaidi''' (en [[árabi]]: منتظر الزيدي; latineau comu Muthathar, Muntadar, Muntazer u Muthathi - al Zaidi u al Zeidi) (Nasiriya, [[Iraq]], [[1979]]) es un [[periodista]] [[iraq|iraquín]].<ref>{{Cita web |url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/12/15/news/ML-Iraq-Shoe-Tosser.php |título=International Herald Tribune. |fechaacceso=2008-12-18 |archive-date=2008-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218072314/http://www.iht.com/articles/ap/2008/12/15/news/ML-Iraq-Shoe-Tosser.php |dead-url=no }}</ref>
El 14 [[Diziembri]] de 2008, Zaidi se hizu conociu mundialmenti pol hondeal conos sus çapatus, unu tras d'otru, i llamal de "perru" al presienti salienti los [[Estaus Unius]], [[George W. Bush]] en una ruea prensa. Dambas dos aicionis son consierás los mayoris ensultus nel mundu musulmán.<ref>http://www.europapress.es/internacional/noticia-irak-periodista-iraqui-lanzo-zapatos-bush-sera-puesto-libertad-lunes-familia-20090911160221.html</ref>. Esti periodista iraquín ya tuvu una atuación comparanti quandu tiró conas sus çapatillas deporti al Primel Menistru iraquín al-Maliki.<ref name="así es">{{Cita web |url=http://ecodiario.eleconomista.es/oriente-medio/noticias/922480/12/08/Asi-es-Muntazer-alZaide-el-nuevo-icono-de-la-resistencia-iraqui.html |título=Archive copy |fechaacceso=2009-09-16 |archive-date=2009-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615000137/http://ecodiario.eleconomista.es/oriente-medio/noticias/922480/12/08/Asi-es-Muntazer-alZaide-el-nuevo-icono-de-la-resistencia-iraqui.html |dead-url=yes }}</ref>. El juíciu encomençó el 19 Hebreru de 2009 i en él, Al Zaidi, se negó a descurpalsi.<ref>https://web.archive.org/web/20090222135346/http://www.eluniversal.com.mx/notas/578112.html 19 de hebreru de 2009.</ref> El 12 Marçu el 2009 se reabri el juíciu, aluspués dun descánsiu de tres semanas.<ref>http://www.soitu.es/soitu/2009/03/12/info/1236849722_927231.html 12 de marçu de 2009.</ref> Al Zaidi iju nuevamenti qu'era inocenti, i hue condenau essi mesmu dia a tres añus de carci.<ref>http://www.milenio.com/node/182638 12 marçu de 2009.</ref> El 14 Setiembri 2009, un trebunal iraquín ordenó la su liberación pol güen comportamientu, enque se retrasó un dia pol mé la halta d'algunus decumentus.<ref>http://www.elpais.com/articulo/internacional/tribunal/iraqui/ordena/liberacion/periodista/lanzo/zapatos/Bush/elpepuintori/20090914elpepuint_7/Tes</ref>. Al dia siguienti, el 15 Setiembri 2009, hue liberau, i acusó a los sus carcelerus de torturas várias.<ref>http://www.eluniverso.com/2009/09/16/1/1361/zaidi-carceleros-me-torturaron.html?p=1354&m=27</ref>
Pol mó destus acontecimientus, al-Zaidi es consierau un "éroi" la resisténcia iraquín a la envasión americana posteriol a la [[Guerra d'Iraq]].<ref name="así es"></ref>
== Huentis ==
{{listaref|2}}
== Atijus ==
*[https://web.archive.org/web/20150919072657/http://www.thenational.ae/article/20090313/FOREIGN/989842012/1040 Shoe Thrower Jailed for Attack on Bush] pol Tim Albone, ''The National'', (en [[luenga ingresa|ingrés]]) 13 Marçu 2009
*[https://web.archive.org/web/20090416190310/http://counterpunch.org/ross12242008.html Where's al-Zaidi's Pulitzer?] pol John Ross, ''Counterpunch'' (en ingrés), 24 [[Diziembri]] 2008
*[http://www.naharnet.com/domino/tn/NewsDesk.nsf/0/EDFFBE89F2B69F86C22576320033FDFD?OpenDocument Shoe-thrower Journalist, A Hero to Many] (en ingrés)
[[Categoría:Biografías]]
c459xcuc8if3568togco1fskw9g0jz3
Usuario:Olarcos
2
3582
144399
144364
2026-09-25T08:48:23Z
Olarcos
82
/* Los mis endirguis */
144399
wikitext
text/x-wiki
{{#babel:es|ext|pt-5|en-4|de-3|fr-3|it-3|ro-3|cat-2|la-2|ru-1|zh-1}}
Bien-llegáus ala mi página d'ussuariu. Si algunu quieri empuntal-mi algún mensagi, que si es mestel gasti la [[Usuariu Caraba:Olarcos|çona de caraba]] desta mesma página de gastaol.
{{Usuárius/Güiquipedista}}
{{Usuárius/Ortugrafia}}
== Los mis endirguis ==
{| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 style="width:60%;text-align:center;clear:all; margin-left:3px;"
|-
!Align=left bgcolor=black style="color:white"| Creaus <small></small>
|-
|
<div [[style=" height:600px; font-size:90%;overflow: auto;">
*[[Tiziano]]
*[[Tintoretto]]
*[[El Greco]]
*[[Nuversidá de Bolonia]]
*[[Renacimientu español]]
*[[Miguel Hernández]]
*[[Garcilaso de la Vega]]
*[[Luenguas bereberis]]
*[[Marrakech]]
*[[Salé]]
*[[Abdelá Taia]]
*[[David Burtka]]
*[[Salzburgu]]
*[[Miguel Servet]]
*[[María Moliner]]
*[[Nuversidá de Çaragoça]]
*[[Óscar Latas Alegre]]
*[[Ara Malikian]]
*[[Nuversidá de Zúrich]]
*[[Nelio Biedermann]]
*[[Andréi Sájarov]]
*[[Asjabad]]
*[[Fogu]]
*[[Cidade Velha]]
*[[Dracaena draco]]
*[[Macaronesia]]
*[[Isla de Santiagu]]
*[[Imperiu Español]]
*[[Juana Inés de la Cruz]]
*[[Via Transilvanica]]
*[[Bakú]]
*[[Luis de Góngora]]
*[[Nuversidá de Oxford]]
*[[Nuversidá de Cambridge]]
*[[Dámaso Alonso]]
*[[Vicente Aleixandre]]
*[[Nuversidá Politénica de Mairil]]
*[[Tiflis]]
*[[Reikiavik]]
*[[Covilhã]]
*[[Beira Baxa]]
*[[Guarda]]
*[[Cannes]]
*[[Festival de Cini de Cannes]]
*[[Cristian Mungiu]]
*[[Diana Gómez]]
*[[José de Alencar]]
*[[Machado de Assis]]
*[[Roger Escapa Farrés]]
*[[Eça de Queiroz]]
*[[Afonso Reis Cabral]]
*[[Peseta]]
*[[Rui Couceiro]]
*[[Península de Yucatán]]
*[[Virreinatu de Nueva España]]
*[[Camilo José Cela]]
*[[Chicho Ibáñez Serrador]]
*[[Nuversidá de Potsdam]]
*[[Potsdam]]
*[[Alexander von Humboldt]]
*[[Nuversidá Babeș-Bolyai]]
*[[Norman Manea]]
*[[Cometa]]
*[[Edmond Halley]]
*[[Joseph Louis Lagrange]]
*[[Valaquia]]
*[[Alfredo Landa]]
*[[Gracia Querejeta]]
*[[Nuversidá Complutense de Mairil]]
*[[Fernando León de Aranoa]]
*[[Elías Querejeta]]
*[[Carlos Saura]]
*[[Prémius Goya]]
*[[Arón Piper]]
*[[Omar Ayuso]]
*[[Nuversidá Carlos III de Mairil]]
*[[América del Norti]]
*[[Vicente Paredes]]
*[[Estitutu Coltural Rumanu]]
*[[Premius Gaudí]]
*[[Maramureș]]
*[[Ion Negoițescu]]
*[[David Moragas]]
*[[Sitiu de Badajós (1705)]]
*[[Centru Coltural Coreanu n'España]]
*[[Cluj-Napoca]]
*[[Estitutu Confuciu]]
*[[Agatha Christie]]
*[[Louis Pasteur]]
*[[British Council]]
*[[Provincia d'Estremaura]]
*[[Alliance Française]]
*[[Sociedá Dante Alighieri]]
*[[Dinastía aftasí]]
*[[Goethe-Institut]]
*[[Corona de Castilla]]
*[[César Muñoz]]
*[[Provincia de Trugillu (España)]]
*[[Alejandro Amenábar]]
*[[Julio Peña Fernández]]
*[[Reinu d'Iberia]]
*[[Sagrajas]]
*[[Batalla de Sagrajas]]
*[[Idioma georgianu]]
*[[Siena]]
*[[Cimabue]]
*[[Abderramán II]]
*[[Alcaçaba de Méria]]
*[[Bernardo de Alderete]]
*[[Donkervoort]]
*[[Dolmen del prau de Lácara]]
*[[Carlos Benito]]
*[[David Cirici]]
*[[Ídolu d'Estremaúra]]
*[[Buyumbura]]
*[[George Enescu]]
*[[El lince con botas]]
*[[Manu Pérez]]
*[[Năsăud]]
*[[Ídolu de Garrovillas]]
*[[Kigali]]
*[[Volodymyr Zelenskyy]]
*[[Bronzi d'Alcántara]]
*[[Antananarivu]]
*[[Dolmen de Toriñuelu]]
*[[Dolmen de Magacela]]
*[[Hugo Travers]]
*[[Cueva de Santa Ana]]
*[[Muralla de Prasencia]]
*[[Francesco Petrarca]]
*[[Leïla Slimani]]
*[[Gaborone]]
*[[Bangui]]
*[[Hunus]]
*[[Ioana Nicolaie]]
*[[Mbabane]]
*[[Lilongüe]]
*[[Nairobi]]
*[[Harare]]
*[[Dodoma]]
*[[Kampala]]
*[[Yuba]]
*[[Uagadugú]]
*[[Mogadisciu]]
*[[Yibuti (ciá)]]
*[[Nuakchot]]
*[[Dakar]]
*[[Conakry]]
*[[Freetown]]
*[[Unidas por Extremadura]]
*[[Daniel Pennac]]
*[[Monrovia]]
*[[Yamusukro]]
*[[Silabariu mandombe]]
*[[Luenga lingala]]
*[[Brazzaville]]
*[[Abuya]]
*[[Golfu de Guinea]]
*[[Lomé]]
*[[Windhoek]]
*[[Libreville]]
*[[Claudiu Ptolomeu]]
*[[Ajaccio]]
*[[Vándalus]]
*[[Vulcán]]
*[[San Marinu (ciá)]]
*[[Palmira]]
*[[Emperiu Romanu d'Ocidenti]]
*[[Reinu visigodu]]
*[[Yaoundé]]
*[[Golfu de Finlándia]]
*[[Montevideu]]
*[[Yamena]]
*[[Jartum]]
*[[Tangu]]
*[[Flamencu]]
*[[Nuversidá Entrenacional d'Andaluzía]]
*[[Miguel Poveda]]
*[[Antonio de Nebrija]]
*[[Colton Haynes]]
*[[Nuversidá Nebrija]]
*[[Estitutu Camões]]
*[[Estitutu Cervantes]]
*[[Estitutu Ramón Llull]]
*[[James van der Beek]]
*[[Permafrost]]
*[[Premiu Nobel]]
*[[Víctor Gutiérrez Santiago]]
*[[Xi Jinping]]
*[[Nuversidá de Harvard]]
*[[Academia Rumana]]
*[[Maia Sandu]]
*[[Nicușor Dan]]
*[[Netflix]]
*[[Albuquerque]]
*[[Neil Patrick Harris]]
*[[Clarice Lispector]]
*[[Hollywood]]
*[[Zachary Quinto]]
*[[Marlene Dietrich]]
*[[Premius Óscar]]
*[[Nuversidá de California]]
*[[Talasocracia]]
*[[James Dean]]
*[[Montgomery Clift]]
*[[Brandon Sanderson]]
*[[Benquerencia]]
*[[Ulán Bator]]
*[[Siberia]]
*[[Imperiu Russu]]
*[[Ge'ez]]
*[[Menelik II de Etiopía]]
*[[Talaveruela]]
*[[El Cerezu]]
*[[Xarilla]]
*[[Delta del Danubiu]]
*[[Adis Abeba]]
*[[Mdina]]
*[[Luenga maltesa]]
*[[La Valeta]]
*[[Luenga Irlandesa]]
*[[Bristol]]
*[[Henry Benedict Medlicott]]
*[[Gondwana]]
*[[Praia]]
*[[Idioma lituano]]
*[[María Egual]]
*[[Juan Latinu]]
*[[Chisinau]]
*[[Wladimir Köppen]]
*[[Idioma búlgaru]]
*[[Clasificación climática de Köppen]]
*[[Riga]]
*[[Vilna]]
*[[Kaunas]]
*[[Luneburgu]]
*[[Pedru I de Russia]]
*[[Diego de Torres Villarroel]]
*[[Calderu]]
*[[Kingston]]
*[[Bruce W. Wardropper]]
*[[Kazán]]
*[[Clara Jara de Soto]]
*[[Günter Grass]]
*[[Lübeck]]
*[[Ramon Llull]]
*[[Liga Hanseática]]
*[[CSIC]]
*[[Museu del Hermitage]]
*[[Dubái (ciá)]]
*[[Dubái]]
*[[Provença]]
*[[Caracas]]
*[[Arrescuñacielus]]
*[[Ventura de los Reyes Prósper]]
*[[José Antonio Pavón y Jiménez]]
*[[Malmö]]
*[[Leonardo Dantés]]
*[[Ñuflo de Chaves]]
*[[Roberto Iniesta]]
*[[Valli d’Aran]]
*[[Arti románicu]]
*[[Arti mudejal]]
*[[Arti góticu]]
*[[Fra Angélico]]
*[[Museu Nacional del Prado]]
*[[Herreruela]]
*[[Aveiru]]
*[[Fábrica de diplomas]]
*[[Baltasar Gracián]]
*[[Marcel Ciolacu]]
*[[Embalsi de Valdecañas]]
*[[El Berrocaleju]]
*[[Almorín]]
*[[Sajonis de Transilvania]]
*[[Transilvania]]
*[[Altadena]]
*[[Eugene Smith]]
*[[Delitosa]]
*[[Pasadena]]
*[[Paul Verlaine]]
*[[Arthur Rimbaud]]
*[[Sonetu]]
*[[Garvín]]
*[[Belvís]]
*[[Arad]]
*[[Monicipiu]]
*[[Herrera d'Alcántara]]
*[[Mari del Norti]]
*[[Sibiu]]
*[[Klaus Iohannis]]
*[[Almeida Garrett]]
*[[Fernando Namora]]
*[[Antero de Quental]]
*[[Nuversidá de Coimbra]]
*[[Miguel Torga]]
*[[Viandal]]
*[[Lengua sueca]]
*[[Tallín]]
*[[Premio Camões]]
*[[Mia Couto]]
*[[Irène Némirovsky]]
*[[Valli]]
*[[El Gordu]]
*[[California]]
*[[Toponimia]]
*[[Castaña]]
*[[Choçu]]
*[[Manila]]
*[[Conrad Ricamora]]
*[[Piçarra del Barrau]]
*[[Peralea de san Román]]
*[[Batalla de Trafalgar]]
*[[Revolución francesa]]
*[[Azetuna]]
*[[El Toril]]
*[[Garganta del Obispu]]
*[[Sierra de San Bernabé]]
*[[Zane Phillips]]
*[[Fire Island]]
*[[Malabo]]
*[[Alfabetu latinu]]
*[[Puertu Montt]]
*[[Ahmed III]]
*[[Imperiu otomanu]]
*[[Constantin Brâncoveanu]]
*[[Península de Cotentin]]
*[[Islas del Canal]]
*[[Mari Bálticu]]
*[[Canal dela Mancha]]
*[[Napoleón III Bonaparte]]
*[[Alexandru Ioan Cuza]]
*[[Parqui natural de Cornalvu]]
*[[Nuversidá Alexandru Ioan Cuza de Iași]]
*[[Tomasz Ziętek]]
*[[Margarita Salas]]
*[[Mircea Cărtărescu]]
*[[Piața Universității]]
*[[Nuversidá de Bucarest]]
*[[Ana Aslan]]
*[[Joël Dicker]]
*[[Montis Cárpatus]]
*[[Alberto Amarilla]]
*[[Constantin Brâncuși]]
*[[Aitana Sánchez-Gijón]]
*[[Keanu Reeves]]
*[[Jón Þór Birgisson]]
*[[Sigur Rós]]
*[[Nuversidá de Güelva]]
*[[Olga Roriz]]
*[[Tiago Guedes]]
*[[Luís de Camões]]
*[[Nuversidá de Lisboa]]
*[[Afonso Cruz]]
*[[Chino mandarín]]
*[[The Guardian]]
*[[José Eduardo Agualusa]]
*[[Dueru]]
*[[Ianis Hagi]]
*[[Tennessee]]
*[[Ryan Phillippe]]
*[[Elvis Presley]]
*[[Las Vegas]]
*[[Andre Agassi]]
*[[Martin Luther King]]
*[[Baltimore]]
*[[Maputo]]
*[[Directol de cini]]
*[[Caminu de Santiagu]]
*[[Domiñu Internet]]
*[[João Salaviza]]
*[[Puesía]]
*[[Iași]]
*[[Erfurt]]
*[[Max Weber]]
*[[António Costa]]
*[[Luanda]]
*[[Revolución delos Cravelis]]
*[[Marcelo Rebelo de Sousa]]
*[[Luís Montenegro]]
*[[Coordenadas geográficas]]
*[[Província d'Albaceti]]
*[[Islas Aleutianas]]
*[[Mari de Bering]]
*[[Alaska]]
*[[Uropa Ocidental]]
*[[Nicolae Iorga]]
*[[Johannes Gutenberg]]
*[[Biblia de Gutenberg]]
*[[Romanticismu]]
*[[Sacru Emperiu Romanu Germánicu]]
*[[Emperiu otomanu]]
*[[Esteban III de Moldavia]]
*[[Botoșani]]
*[[Mihai Eminescu]]
*[[Timisoara]]
*[[Riu Volga]]
*[[Leonardo DiCaprio ]]
*[[Torri de Shújov nel riu Oká]]
*[[Riu Oká]]
*[[Alcaldi]]
*[[Dicionário Priberam da Língua Portuguesa]]
*[[Hepatitis]]
*[[Riu Moscova]]
*[[Testigus de Jehová]]
*[[Ethnologue]]
*[[Ud]]
*[[Casas del Castañal]]
*[[Arroyumolinus de la Vera]]
*[[Proutu enteriol brutu]]
*[[Donald Trump]]
*[[Sierra de Tormantus]]
*[[Toscana]]
*[[Estatutu autonomia]]
*[[Oriol Nolis]]
*[[Códigu postal]]
*[[Gargüera]]
*[[Cabreru]]
*[[Angela Merkel]]
*[[Coimbra]]
*[[Riu la Prata]]
*[[Luenga oficial]]
*[[Puebración]]
*[[Argentina]]
*[[Cáparra]]
*[[Prencipau d'Astúrias]]
*[[Produtu interiol brutu]]
*[[Comuniá Autónoma]]
*[[Helmanamientu de ciais]]
*[[Lisboa]]
*[[Océanu Atlánticu]]
*[[Andaluzia]]
*[[Juan Carlos I d'España]]
*[[55 Cancri]]
*[[Lógica]]
*[[Praneta]]
*[[Unión Uropea]]
*[[Zona Euru]]
*[[Euru]]
*[[Salamanca]]
*[[Montis Uralis]]
*[[Rei]]
*[[Inu]]
*[[Capital]]
*[[Monea]]
*[[Luenga oficial]]
*[[Austrália]]
*[[Andorra]]
*[[Malotia]]
*[[Continenti]]
*[[Antáltia]]
*[[Matemáticas]]
*[[Fráncia]]
*[[Dinamarca]]
*[[Alemaña]]
*[[Itália]]
*[[Portugal]]
*[[Península d'Anatólia]]
*[[Barrocu]]
*[[Mari Negru]]
*[[Estrechu d'Otrantu]]
*[[Mari Adriáticu]]
*[[Península Itálica]]
*[[II Guerra Mundial]]
*[[Península Ibérica]]
*[[Mari Colorau]]
*[[África]]
*[[Mari Mediterráneu]]
*[[Ásia]]
*[[Província de Caçris]]
*[[España]]
*[[Caçris]]
*[[Barrau]]
*[[Mairil]]
*[[Almendraleju]]
*[[Argélia]]
*[[Marruecus]]
*[[Islándia]]
*[[Irlanda]]
*[[Áustria]]
*[[Reinu Uniu]]
</div>
|}
<table style="float: left; margin-bottom: 0.1em; border: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #082567; width: 100%">
<tr><td><h3 style="border-bottom: #3D9140 solid 1px; border-right: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #50C878; text-align: center; padding: 3px; margin-bottom: -2px;"><font face="trebuchet ms" color="#082567"><big>''Paísis ondi he estau:''<big></font></h3></td></tr><tr><td><div style="padding-left: 3px; padding-right: 3px; padding-top: 0px; padding-bottom: 1px; text-align: left; font-family: arial, sans-serif; font-size: 99%;" class="plainlinks">
<center>
{| style="border:1px; border: thin solid grey; background-color:#F0DC82"
|align="right"|Añus/Mesis:
|align="left"|[[Imagen:Flag of Spain.svg|44px|España]] [[Imagen:Flag of Argentina.svg|45px|Argentina]] [[Imagen:Flag of Germany.svg|46px|Alemania]] [[Imagen:Flag of Portugal.svg|44px|Portugal]] [[Imagen:Flag of Romania.svg|44px|Rumanía]]
|-
|align="right"|Semanas:
|align="left"|[[Imagen:flag of Brazil.svg|42px|Brasil]] [[Imagen:Flag of France.svg|44px|Francia]] [[Imagen:Flag of Russia.svg|44px|Rusia]] [[Imagen:Flag of Mongolia.svg|57px|Mongolia]] [[Imagen:Flag of China.svg|44px|China]] [[Imagen:Flag of the United Kingdom.svg|48px|Reino Unido]] [[Imagen:Flag of Italy.svg|44px|Italia]] [[Imagen:Flag of USA.svg|53px|Estaus Unius]]
|-
|
|-
|align="right"|Días:
|align="left"|[[Imagen:Flag of Austria.svg|44px|Austria]] [[Imagen:Flag of Switzerland.svg|30px|Suiça]] [[Imagen:Flag of Liechtenstein.svg|47px|Liechtenstein]] [[Imagen:Flag of Paraguay.svg|48px|Paraguay]] [[Imagen:Flag of Chile.svg|41px|Chile]] [[Imagen:Flag of the Netherlands.svg|41px|Holanda]] [[Imagen:Flag of Belgium (civil).svg|41px|Bélgica]] [[Imagen:Flag of Monaco.svg|34px|Monaco]] [[Imagen:Flag of the Czech Republic.svg|40px|República Checa]] [[Imagen:Flag of Sweden.svg|45px|Suecia]] [[Imagen:Flag of Denmark.svg|38px|Dinamarca]] [[Imagen:Flag of Norway.svg|38px|Noruega]] [[Imagen:Flag of Finland.svg|47px|Finlandia]] [[Imagen:Flag of Estonia.svg|43px|Estonia]] [[Imagen:Flag of Latvia.svg|52px|Letonia]] [[Imagen:Flag of Poland.svg|45px|Polonia]] [[Imagen:Flag of Slovenia.svg|55px|Eslovenia]] [[Imagen:Flag of Slovakia.svg|45px|Eslovaquia]] [[Imagen:Flag of Hungary.svg|55px|Hungría]] [[Imagen:Flag of Croatia.svg|53px|Croacia]] [[Imagen:Flag of Ukraine.svg|40px|Ucrania]] [[Imagen:Flag of Morocco.svg|40px|Marruecos]] [[Imagen:Flag of Kazakhstan.svg|50px|Kazajistán]] [[Imagen:Flag of Ireland.svg|50px|Irlanda]] [[Imagen:Flag_of_Scotland.svg|40px|Escocia]] [[Imagen:Flag of Malta.svg|38px|Malta]] [[Imagen:Flag of Moldova.svg|50px|Moldóvia]]
|-
|-
|-
|
|}
</center>
</td></tr></table>
qg457smqbxqfnaqk2kz9rsi6e2ohl0g
Huentis de León
0
4934
144369
144308
2026-09-24T17:23:04Z
Acuxhinu
3347
demografía
144369
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de entidad subnacional}}
'''Huentis de León''' o '''Fuentis de León''' (''Fuentes de León'' oficialmenti i en [[Castellanu|castillanu]]) es un monicípiu [[Estremaúra|estremeñu]], que perteneci ala provincia de [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], ena comunidá utónoma d'[[Estremaúra]], assitiau ena [[Sierra Morena]] i nel arrayu d'[[Andaluzía]], junta la provincia de [[Güelva]]. Perteneci tamién ala comarca de [[Tentudía]] i al partíu judizial de [[Frexenal dela Sierra]].
== Sitación ==
Está assitiá envera dun cerru conocíu dendi antañu comu La Patá de Dios,<ref name=":0">{{Cita web|url=https://www.escapadarural.com/que-hacer/fuentes-de-leon|título=Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=EscapadaRural.com|idioma=es}}</ref> enas ramalis caberas de [[Sierra Morena]], a setencientus quarentiún metrus d’altitú dendi’l nivel dela [[mari]], siendu unu delos puebrus mas altus ena provincia, nun turrucatu úmidu, enllenu de hesas i monti, dandu al viajaol vistas parorámicas con un grandi atrativu. La superficii del monicipiu es de 109,9 km².<ref name=":1">{{Cita web|url=https://holapueblo.com/pueblos/fuentes-de-leon/|título=Fuentes de León – holapueblo.com|fechaacceso=12 de heneru del 2024|apellido=Elena|fecha=06 de juñu del 2022|sitioweb=holapueblo.com|idioma=es}}</ref><ref name=":2">{{Cita web|url=https://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/inicio/index_inicio.php?codigo=57|título=Diputación de Badajoz. Entidades Locales, Comarcas y Partidos Judiciales. Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.dip-badajoz.es}}</ref>
Pola su sitación, es el monicipiu caberu ena parti sul dela región d’[[Estremaúra]], siendu el su linderu la provincia de [[Güelva]], con puebrus d’esta provincia comu Cañaveral de León, Cumbris Mayoris, Inojalis i Arroyumolinus de León. Los linderus ena provincia de [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]] sonin conos puebrus de Segura de León, [[Cabeça la Vaca]], [[Frexenal dela Sierra]] i el Bonal o Bodonal dela Sierra.<ref name=":5">{{Cita web|url=https://tentudia.com/comarca/localidades/fuentes-de-leon/|título=El pueblo de Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=CENTRO DE DESARROLLO COMARCAL DE TENTUDÍA|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.escapadarural.com/que-hacer/fuentes-de-leon/que-ver|título=Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=EscapadaRural.com|idioma=es}}</ref>
== Estoria ==
La huélliga umana en Huentis de León está prová en varius assentamientus. Ena Cueva l'Augua, una cavidá del conjuntu de cuevas de Huentis de León, pareció nel 1983 un enterramientu neolíticu fechau nel 3500 a. C., que costava del cuerpu duna mugel, lozas i varius gravaus.<ref name=":3">{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Cuevas-de-Fuentes-de-Leon/|título=Cuevas de Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.turismoextremadura.com}}</ref> Tamién uvu assentamientus [[Celtian|celtas]], comu ena Sierra’l Castru, enos Hoyus o ena Sierra Madrona.<ref name=":4">{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Fuentes-de-Leon/?lang=es|título=Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.turismoextremadura.com}}</ref>
El dominamientu romanu dexó la su huélliga nestas tierras, pos s’án descubiertu mosaicus, rayaus d’enterramientus, colunas i lozas, lo que mos endilga qu’avía assentamientus chiqueninus enos [[Sigru III|sigrus III]] i [[Sigru IV|IV]]. Quea tamién polo craru, la presencia árabi enos alreoris del Castillu’l Cuernu, aondi anduvierun hata’l añu 1247 o 1248, quandu hue conquistau polos [[Cristianismu|cristianus]] i entregau ala Ordin de [[Santiagu de Compostela|Santiagu]].
Dendi antoncis el puebru s’assentó i se hundó assina comu se conoci ugañu. La estoria d’esta villa s’á manteniu ligá ala Encomienda Mayol de León ala qu’á pertenecíu hata’l 1873.<ref name=":4" /> Dendi’l 1833 perteneci al partíu judizial de [[Frexenal dela Sierra]]. Nel censu del 1842 tenía setecientus ventidós hogaris con dos mil novecientus venti vezinus i ara tieni dos mil cientu deziochu abitantis, sigún el INE del [[2025]].<ref name=":2" />
== Patrimoñu religiosu ==
=== La ilesia de Muestra Señora delos Angis ===
[[Archivu:BA-Fuentes de León 13.jpg|miniaturadeimagen|190x190px|Muestra Señora delos Angis.|izquierda]]
La su obra esmiença ena mitá del [[sigru XV]]. La su portá prencipal tieni un destraçau góticu mudéjal i la capilla mayol de pranta poligonal está cobierta con una bóveda de cruzería. La su fachá prencipal tieni un arcu apontau con arquivoltas decorás con hormas geométricas sobri baquetonis celíndricus, enmarcá nun alfís. La arquivolta cabera da pa un arcu conopial arrematau con una [[Santiagu de Compostela|Crus de Santiagu]].
La fachá dela laera del esti, d’estilu crassicista, tien un cenzillu vanu d’engressu con arcu de meyu puntu flaqueau por colunas i arrematau por un frontil triangulal. La fachá dela laera del oesti tien un arcu de meyu puntu costruíu de sillería. La torri es del [[Sigru XVII|siegru XVII]]. La ilesia tieni pranta quadrá dividía en tres cuerpus, hechus d’obra de piera con sillaris enas esquinas i recercau de vanus. El muebrariu está hormau por pratería d’ugañu. Tamién tien varius cálizis [[Barrocu|barrocus]] i un órganu del [[sigru XVIII]], qu'está ena tribuna dela ilesia. Amás ai una lámpara de prata hecha en [[Méxicu]].<ref name=":6">{{Cita web|url=https://turismo.badajoz.es/index.php/que-hacer/59/fuentes-de-leon|título=Qué ver en Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=Turismo Diputación de Badajoz|idioma=es|archive-date=2024-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119004016/https://turismo.badajoz.es/index.php/que-hacer/59/fuentes-de-leon|dead-url=yes}}</ref>
=== Conventu franciscanu de San Diegu d’Alcalá ===
[[Archivu:Conventu San Diegu d'Alcalá.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|[[Conventu San Diegu d'Alcalá|Conventu San Diegu]].]]
Está assitiau alas aldehueras del puebru. Esti [[Conventu San Diegu d'Alcalá|conventu]] s’esmenzó a costruil pal añu 1597 i hue inagurau nel 1613. Se puu hazel polas limosnas delos vezinus del puebru. Los frailis anduvierun pal conventu hata’l añu 1822. Ugañu está rabilitau mesturandu cosas originais con otras d'estilu mas moernu, comu las sus abitanças qu'están enos antigus cassullus monacais. La ilesia es d’una navi cobierta namás, con una bóveda d’aristas. Tieni adoseau un claustru con pilaris quadraus i arcus de meyu puntu de cantería.<ref name=":1" />
=== Ermita de San Anofri ===
[[Archivu:BA-Fuentes de León 12.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|Passeu San Anofri.]]
S’encuentra assitiá nel passeu de San Anofri, qu’es un ampriu passeu con quatru parquis i una ancha praná aondi está l’armita. El nombri vien en onol al patrón del puebru. La su fachá es d’estilu barrocu i el su interiol es una navi de cincu tramus cobiertus con una bóveda de cañón con lunetus, reforçá por arcus faxonis sobri los pilaris. El misteriu datau nel [[1940]], es obra de ''Enrique Orce Mármol'', d’estilu regionalista i nel su interiol tien un frontil d’azulejus pintaus, del siegru XVIII con santus geométricus i frorais, obra de ''Ramón Rejano''.<ref name=":6" />
=== La Capillita o armita dela Vigen de Tudía ===
[[Archivu:La Capillita de Huentis de León.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|La Capillita.|izquierda]]
Está assitiá a un quilómetru del puebru, ena carretera pa Segura de León. Se costruyó a acaberus del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]], endispués de l'aparición dela Vigin de Tudía nel cercau aondi está assitiá i dendi l'armita poemus guipal el monesteriu de la Vigin de [[Tentudía]] de [[Calera de León|La Calera]] o [[Calera de León]]. La su costrución es mu cenzilla pos tieni una pranta retangulal namás, arrematá por un campanil con un vanu. El interiol tien una bóveda de cañón i hue costruíu con piera encalá i luzía. Ugañu está en güen estau de conservación, enque enas obras dela carretera tuvu angún percanci al estal envera dela carretera, peru ala finiquita tó hue aviau sin poblemas. Es un sitiu apreparau pal celebramientu de missas nel mes de [[setiembri]] i [[otubri]].<ref name=":6" />
=== Armita de Santa Ana ===
[[Archivu:Armita Santa Ana.jpg|miniaturadeimagen|147x147px|L'Armita.]]
S’encuentra assitiá ena calli que tien el su nombri, mu cerquina dela praça del puebru. S’enfundó nel añu 1480 i hormó parti dun antigu conventu de religiosas Mínimas. Tien una fachá prencipal hormá por dos arcus, poncima d’esta portá ai un hornichi central ena qu’está una crus de hierru fraguau. La bóveda interiol es de cañón i la capilla mayol de pranta quadrá se fecha con bóveda cenzilla d’arista i de reduzíu grandol. Nel lau dela epístola ai una imagi de San Antoñu del [[Sigru XVI|siegru XVI]].
Tamién está el Conventu delas Monjas, assitiau ena praça d’España, envera l'Ayuntamientu i qu'ugañu se gasta pa otrus mesteris, pos las monjas se huerun del puebru hazi angunus añus. Ena su ilesia que tieni la su entrá pola calli fina, se celebran missas quasi tolos días pola mañaná o pola tardi.<ref name=":6" />
== Patrimoñu Civil ==
=== Castillu’l Cuernu ===
Está assitiau nel cerru’l Cuernu o Santa Marina, a setecientus trentiún metrus dendi’l nivel dela [[mari]]. La su datación mas antigua es del siegru X, enque quandu mayol frorencia tuvu hue enos [[Sigru XII|sigrus XII]] i [[Sigru XIII|XIII]], concidiendu col dominamientu árabi. Nel [[Sigru XIII|siegru XIII]] la tierra es ganá al ''[[Islam]]'' por ''Don'' ''Pelay Pérez Correa,'' endispuesinu doná al ''Temple'' i nel 1312 el castillu hue donau ala Ordin de Santiagu.<ref name=":5" /> Ugañu namás quean la torri i los murus d’al reol duna grandi grossura, hechus de piera i tapia. Moernamenti essesti un proyetu de restauramientu del castillu i la enxaretación dun proyetu enos alreoris del castillu, dendi’l que se podrá desfrutal d’estrordinarias vistas.<ref name=":1" />
=== Praça torus ===
[[Archivu:Praça Torus de Huentis de León.jpg|miniaturadeimagen|168x168px|La Puerta Grandi.]]
Hue costruía nel [[sigru XIX]] polos vezinus del puebru i s'acabijó nel añu 1881, comu poni nel arcu dela puerta grandi. S'encuentra assitiá nel qu'era el cercau la Vigin i el terrau pa poel hazel-la hue cedíu pola familia del vezinu del puebru ''Don Ceferino Uceda Melchor,'' enque'l terrau aondi están ara los torilis i las quairas de anguna casa segundera, huerun despropiaus pol ayuntamientu i angún vezinu que l'aquacó apropinqual-si del terrau ajenu. Tieni una cabusía pa mil dozientas pessonas. Las grás están hechas de piera, menus las quatru primeras qu’están forrajás de piçarra. El graeríu es d’inseñu reondu, assentau nuna bóveda de cañón. S’inaguró nel 1885 conos torus de ''Don Álvaro Montero de Espinosa'' i con ''Don Manuel García Cuesta, El Espartero'', comu l'únicu toreru ena torá.<ref>{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Plaza-de-toros-de-Fuentes-de-Leon/|título=Plaza de toros de Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.turismoextremadura.com}}</ref>
=== Cini-teatru San Vicenti ===
[[Archivu:Cini-teatru San Vicenti.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|[[Cini-teatru San Vicenti|Cini San Vicenti]].|izquierda]]
Mentau comu [[Cini-teatru San Vicenti|Cini San Vicenti]], por sel primeramenti dela cofradía de San Vicenti, enque endispués hue alquiríu pol alcaldi del puebru ''Don Ezequiel Navarro'' i alogu passó a sel propiedá monicipal nel añu 1987. Es del [[Sigru XIX|siegru XIX]] o esmiençus del [[Sigru XX|siegru XX]], el su estilu es ''neomudeja'', con tribunas, palcus i amás con platonis d’estilu moernista. Tien plateas, gallineru, butacas i templeti. La su cabusía es de trezientas setenticincu pessonas. Polo general, se gasta pa vel penículas quandu las ai pala genti, enque se gasta mas palos [[Antrueju|Antruejus]] o [[Carnaval|Carnavalis]] que se hazin nel puebru concidiendu cona fecha de celebración dela fiesta, aondi las corrupelas de zagalinus, zagalinas i mayoris subin al tablau a cantal angunas cancioncinas conos assuntus d’ugañu, tantu del puebru comu eno tocanti alo nacional.<ref>{{Cita web|url=https://www.extremadura.com/paginas/cine-teatro-san-vicente-fuentes-de-leon|título=Cine - Teatro "San Vicente" Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.extremadura.com}}</ref>
[[Archivu:Villa dela Conocencia i las Artis.jpg|miniaturadeimagen|175x175px|Villa dela Conocencia.]]
Amás, envera del [[Cini-teatru San Vicenti]] i nel sitiu mentau comu Villa dela Conocencia i las Artis, poemus guipal tamién '''Las Escuelas''', con dos edificius pa tolos mesteris del aprendimientu delos zagalis i zagalas del puebru, enque possimenti el edificiu que mas se gasta es el d'arriba, pos está mejol apreparau con tolas estalacionis pa poel dal las crassis. Esta Villa dela Conocencia i las Artis, s'assitia ena parti mas pal centru'l puebru.<ref>{{Cita web|url=https://colegios.es/2012/c-e-i-p-patriarca-san-jose-fuentes-de-leon/|título=C.E.I.P. PATRIARCA SAN JOSÉ FUENTES DE LEÓN. Colegios.es|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=colegios.es}}</ref>
=== Huentis i Cruzis ===
[[Archivu:Crus del Barreru en Huentis de León.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|184x184px|Crus del Barreru.]]
Ain huentis abondu por tol puebru i alreoris. Antigamenti se gastavan pal usu diariu en ca casa i andavan enllenas de genti que divan a pol augua. Tamién la mayol parti d'ellas se gastavan pa dal de bebel alas bestias que venian del campu de trebajal i anguna ves que sotra tamién se gastava pa dal de bebel al ganau, enque ugañu se segui gastandu pal ganau quandu ai escassés d'augua. Las mas emportantis sonin la del Altoçanu, la del Passeu San Anofri, la huenti Judíu, la huenti Cañaveral, la del Pilaritu, la Fontanilla o la de Valdegallinas, amás d’otras.
Tamién ain unas '''Cruzis''' hechas con piera, calafeteás, branqueás i con una crus de hierru eno mas altu, qu'andan hechas en deferentis lugaris del puebru i qu'án síu apreparás pa celebral ca siegru que tieni'l puebru dendi que se soponi que se enhundó. Dentri ellas ain la crus del Barreru, la dela calli Cuesta, la del Cevaeru i anguna mas.<ref>{{Cita web|url=https://www.verpueblos.com/extremadura/badajoz/fuentes+de+leon/foto/269709/|título=Cruces, FUENTES DE LEON (Badajoz)|fechaacceso=12 de heneru del 2024|apellido=IP|nombre=Proyectos|sitioweb=Pueblos de España|idioma=es}}</ref>
=== Ayuntamientu ===
[[Archivu:BA-Fuentes de León 01.jpg|miniaturadeimagen|175x175px|Fachá l'Ayuntamientu.]]
Assitiau ena Praça d’España, se costruyó nel [[Sigru XIX|siegru XIX]] i s’obró nel 1993.
==== Alcaldías ====
Dendi'l 1979 hata Ugañu:
{| class="wikitable"
!Pedioru
!Nombri
!Partíu
|-
|1979-1983
|''Ezequiel Navarro''
|[[Archivu:Union de Centro Democratico (logo).svg|centro|24x24px]]
|-
|1983-1987
|''Ezequiel Navarro''
|[[Archivu:Centro Democrático y Social (corto).png|centro|20x20px]]
|-
|1987-1991
|''Ezequiel Navarro''
|[[Archivu:Centro Democrático y Social (corto).png|centro|20x20px]]
|-
|1991-1995
|''Ezequiel Navarro''*
|[[Archivu:Centro Democrático y Social (corto).png|centro|20x20px]]
|-
|1995-1999
|''Manuel Martín''
|[[Archivu:Logo PSOE, 1976-2001.svg|centro|26x26px]]
|-
|1999-2003
|''José Pedro Rubio''
|[[Archivu:Logo del pp.png|centro|20x20px]]
|-
|2003-2007
|''José Pedro Rubio''
|[[Archivu:Logo del pp.png|centro|20x20px]]
|-
|2007-2011
|''José Pedro Rubio''
|[[Archivu:Logo del pp.png|centro|20x20px]]
|-
|2011-2015
|''Fernando Triano''
|[[Archivu:People's Party (Spain) Logo.svg|centro|20x20px]]
|-
|2015-2019
|''Francisco de Asís Martínez''
|[[Archivu:Logo PSOE Extremadura.svg|centro|20x20px]]
|-
|2019-2023
|''Francisco de Asís Martínez''
|[[Archivu:Logo PSOE Extremadura.svg|centro|20x20px]]
|-
|2023-Ugañu
|''Ana Fernández-Salguero''
|[[Archivu:PP logo sept22.png|centro|26x26px]]
|}
== Menumentu Natural Cuevas de Huentis de León ==
[[Archivu:BA-Fuentes de León 05.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|Cueva Masseru.]]Enos alreoris del monicipiu, junta'l arrayu dela provincia de [[Güelva]], envera del puebru vezinu de Cañaveral de León i nel paragi mentau comu El Rincón, aondi están la Sierra'l Puertu i la Sierra'l Castillu’l Cuernu, s’encontran las [[Cuevas de Huentis de León]], que nel'añu [[2001]] huerun declarás menumentu natural.<ref name=":3" />
El conjuntu está hormau por cincu cuencas i dos simas: La Cueva l'Augua, declará LIC, pos tien una grandi coloña de murciégalus i La Cueva la Lamparilla assitiás ena Sierra'l Puertu a unus cien metrus desseparás i por sotru lau La Cueva Masseru, La Cueva los Postis, La Cueva'l Cavallu, la Sima 1 i la Sima 2, que están assitiás ena Sierra'l Castillu'l Cuernu.<ref name=":0" /><ref name=":4" />
== Fiestas ==
[[Archivu:BA-Fuentes de León 06.jpg|miniaturadeimagen|175x175px|Prosseción del Corpus.]]
La fiesta prencipal es el Corpus Christi, que se celebra enos mesis de [[mayu]] o [[juñu]], sigún la fecha dela celebración dela Semana Santa. Los dançantis sonin una parti mu emportanti d'estas fiestas, enas qu'el día del tambol es el su esmiençu i aondi resultan una tupa de genti de tolos al reoris i de mas lexoti tamién, pa subil el Monturiu dançandu i assina poel celebral esti día comu es mestel.<ref>{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Corpus-Christi-de-Fuentes-de-Leon-00001/|título=Corpus Christi de Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.turismoextremadura.com}}</ref>
Ai dos crassis de danças, la nueva i la vieja, enque la que mas se gasta es la vieja porque pa dil polas callis se pué dançal mejol. Tamién ai un cantal con letra pala dança vieja, peru no es oficial i ca ves se gasta menus, izi assina: "Ya vieni'l tambó pola cuesta Mafla i los del Monturiu dançan ena praça i los del Barreru dançan nel pucheru i los dela Lucha dançan enas puchas".<ref>{{Cita web|url=https://ciudad-dormida.blogspot.com/2014/06/los-danzantes-de-fuentes-de-leon.html|título=Los Danzantes de Fuentes de León, Badajoz (Extremadura, España)|fechaacceso=14 de juñu del 2024|idioma=es}}</ref>
Nel fin de semana caberu de [[juñu]], tamién se celebra el rehuíju de San Pedru, nel passeu San Anofri i p'acabijal, el rehuíju dela patrona del puebru, la Muestra Señora delos Angis que se celebra ca dos d’[[abostu]]. Mental tamién otras fiestas mas moernas comu San Isidru, el Caminu o las sonás Capeas del catorzi i quinzi d’[[abostu]] possimenti. Enos añus caberus án vistu ferias comu La Feria del Jamón, que s’á celebrau en munchas cassionis, La Feria del Quesu celebrá en dos cassionis i La Feria dela Montanera que nel [[2018]] tuvu la su primel ves.<ref>{{Cita web|url=https://www.tentudiadirecto.com/local/2023-07-21/comarca/ciudad/5935/fuentes-de-len-disfrutar-de-sus-capeas-2023-los-das-14-y-15-de-agosto.html|título=Fuentes de León disfrutará de sus Capeas 2023 los días 14 y 15 de agosto|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.tentudiadirecto.com}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.tentudiadirecto.com/local/2023-03-20/comarca/ciudad/5747/fuentes-de-len-celebrar-su-iv-feria-de-la-montanera-este-prximo-fin-de-semana.html|título=Fuentes de León celebrará su IV Feria de la Montanera este próximo fin de semana|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.tentudiadirecto.com}}</ref>
== Demografía ==
Tieni una puebración de dos mil cientu deziochu abitantis sigún el INE del [[2025]].
{{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Fuentes de León<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=052&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Estitutu Nacional d'Estaística (INE)|fechaacceso= 12 d'aneru del 2025}}
</ref>|1842|2920|1857|2950|1860|3085|1877|3597|1887|3875|1897|3977|1900|4107|1910|4442|1920|4757|1930|4909|1940|4928|1950|5077|1960|5040|1970|3754|1981|3167|1991|2951|2001|2719|2011|2480|2021|2246|2025|2118|notas=<small>{{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}</small>}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 será el censo de 2031. -->
== Referencias ==
<references />
== Biblografía ==
* ''Rebollada-Casado, E.; Fernández-Amo, F.J.; Muñoz-Barco, P.; Palacios, MªJ.; Díaz, J.A.,'' [[2011]]: Apregonamientu geoturísticu nel [[Cuevas de Huentis de León|Menumentu Natural Cuevas de Huentis de León]]. I Congressu Ibéricu de Geología, Patrimoñu i Minería Sustenibli. Santa Marta delos Barrus ([[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], [[Estremaúra]]), 5, 6, 7 i 8 de [[mayu]] del [[2011]].
* ''Fernández-Amo, F.J.; Rebollada-Casado, E. y Muñoz-Barco, P.,'' [[2014]]: Atuacionis geoturísticas nel [[Cuevas de Huentis de León|Menumentu Natural Cuevas de Huentis de León]] ([[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], [[Estremaúra|Estremaúra)]]. Atuacionis CUEVATUR [[2014]].
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://fuentesdeleon.es/ web Huentis de León] Página web.
* [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06280 cóigu postal] Huentis de León.
{{Control de autoridades}}
[[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]]
[[Categoría:Badajós]]
gsjc4bmyn4oatm7q8w6i3vmzm5vjps8
144372
144369
2026-09-24T17:45:26Z
Acuxhinu
3347
demografía
144372
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de entidad subnacional}}
'''Huentis de León''' o '''Fuentis de León''' (''Fuentes de León'' oficialmenti i en [[Castellanu|castillanu]]) es un monicípiu [[Estremaúra|estremeñu]], que perteneci ala provincia de [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], ena comunidá utónoma d'[[Estremaúra]], assitiau ena [[Sierra Morena]] i nel arrayu d'[[Andaluzía]], junta la provincia de [[Güelva]]. Perteneci tamién ala comarca de [[Tentudía]] i al partíu judizial de [[Frexenal dela Sierra]].
== Sitación ==
Está assitiá envera dun cerru conocíu dendi antañu comu La Patá de Dios,<ref name=":0">{{Cita web|url=https://www.escapadarural.com/que-hacer/fuentes-de-leon|título=Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=EscapadaRural.com|idioma=es}}</ref> enas ramalis caberas de [[Sierra Morena]], a setencientus quarentiún metrus d’altitú dendi’l nivel dela [[mari]], siendu unu delos puebrus mas altus ena provincia, nun turrucatu úmidu, enllenu de hesas i monti, dandu al viajaol vistas parorámicas con un grandi atrativu. La superficii del monicipiu es de 109,9 km².<ref name=":1">{{Cita web|url=https://holapueblo.com/pueblos/fuentes-de-leon/|título=Fuentes de León – holapueblo.com|fechaacceso=12 de heneru del 2024|apellido=Elena|fecha=06 de juñu del 2022|sitioweb=holapueblo.com|idioma=es}}</ref><ref name=":2">{{Cita web|url=https://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/inicio/index_inicio.php?codigo=57|título=Diputación de Badajoz. Entidades Locales, Comarcas y Partidos Judiciales. Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.dip-badajoz.es}}</ref>
Pola su sitación, es el monicipiu caberu ena parti sul dela región d’[[Estremaúra]], siendu el su linderu la provincia de [[Güelva]], con puebrus d’esta provincia comu Cañaveral de León, Cumbris Mayoris, Inojalis i Arroyumolinus de León. Los linderus ena provincia de [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]] sonin conos puebrus de Segura de León, [[Cabeça la Vaca]], [[Frexenal dela Sierra]] i el Bonal o Bodonal dela Sierra.<ref name=":5">{{Cita web|url=https://tentudia.com/comarca/localidades/fuentes-de-leon/|título=El pueblo de Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=CENTRO DE DESARROLLO COMARCAL DE TENTUDÍA|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.escapadarural.com/que-hacer/fuentes-de-leon/que-ver|título=Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=EscapadaRural.com|idioma=es}}</ref>
== Estoria ==
La huélliga umana en Huentis de León está prová en varius assentamientus. Ena Cueva l'Augua, una cavidá del conjuntu de cuevas de Huentis de León, pareció nel 1983 un enterramientu neolíticu fechau nel 3500 a. C., que costava del cuerpu duna mugel, lozas i varius gravaus.<ref name=":3">{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Cuevas-de-Fuentes-de-Leon/|título=Cuevas de Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.turismoextremadura.com}}</ref> Tamién uvu assentamientus [[Celtian|celtas]], comu ena Sierra’l Castru, enos Hoyus o ena Sierra Madrona.<ref name=":4">{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Fuentes-de-Leon/?lang=es|título=Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.turismoextremadura.com}}</ref>
El dominamientu romanu dexó la su huélliga nestas tierras, pos s’án descubiertu mosaicus, rayaus d’enterramientus, colunas i lozas, lo que mos endilga qu’avía assentamientus chiqueninus enos [[Sigru III|sigrus III]] i [[Sigru IV|IV]]. Quea tamién polo craru, la presencia árabi enos alreoris del Castillu’l Cuernu, aondi anduvierun hata’l añu 1247 o 1248, quandu hue conquistau polos [[Cristianismu|cristianus]] i entregau ala Ordin de [[Santiagu de Compostela|Santiagu]].
Dendi antoncis el puebru s’assentó i se hundó assina comu se conoci ugañu. La estoria d’esta villa s’á manteniu ligá ala Encomienda Mayol de León ala qu’á pertenecíu hata’l 1873.<ref name=":4" /> Dendi’l 1833 perteneci al partíu judizial de [[Frexenal dela Sierra]]. Nel censu del 1842 tenía setecientus ventidós hogaris con dos mil novecientus venti vezinus i ara tieni dos mil cientu deziochu abitantis, sigún el INE del [[2025]].<ref name=":2" />
== Patrimoñu religiosu ==
=== La ilesia de Muestra Señora delos Angis ===
[[Archivu:BA-Fuentes de León 13.jpg|miniaturadeimagen|190x190px|Muestra Señora delos Angis.|izquierda]]
La su obra esmiença ena mitá del [[sigru XV]]. La su portá prencipal tieni un destraçau góticu mudéjal i la capilla mayol de pranta poligonal está cobierta con una bóveda de cruzería. La su fachá prencipal tieni un arcu apontau con arquivoltas decorás con hormas geométricas sobri baquetonis celíndricus, enmarcá nun alfís. La arquivolta cabera da pa un arcu conopial arrematau con una [[Santiagu de Compostela|Crus de Santiagu]].
La fachá dela laera del esti, d’estilu crassicista, tien un cenzillu vanu d’engressu con arcu de meyu puntu flaqueau por colunas i arrematau por un frontil triangulal. La fachá dela laera del oesti tien un arcu de meyu puntu costruíu de sillería. La torri es del [[Sigru XVII|siegru XVII]]. La ilesia tieni pranta quadrá dividía en tres cuerpus, hechus d’obra de piera con sillaris enas esquinas i recercau de vanus. El muebrariu está hormau por pratería d’ugañu. Tamién tien varius cálizis [[Barrocu|barrocus]] i un órganu del [[sigru XVIII]], qu'está ena tribuna dela ilesia. Amás ai una lámpara de prata hecha en [[Méxicu]].<ref name=":6">{{Cita web|url=https://turismo.badajoz.es/index.php/que-hacer/59/fuentes-de-leon|título=Qué ver en Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=Turismo Diputación de Badajoz|idioma=es|archive-date=2024-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119004016/https://turismo.badajoz.es/index.php/que-hacer/59/fuentes-de-leon|dead-url=yes}}</ref>
=== Conventu franciscanu de San Diegu d’Alcalá ===
[[Archivu:Conventu San Diegu d'Alcalá.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|[[Conventu San Diegu d'Alcalá|Conventu San Diegu]].]]
Está assitiau alas aldehueras del puebru. Esti [[Conventu San Diegu d'Alcalá|conventu]] s’esmenzó a costruil pal añu 1597 i hue inagurau nel 1613. Se puu hazel polas limosnas delos vezinus del puebru. Los frailis anduvierun pal conventu hata’l añu 1822. Ugañu está rabilitau mesturandu cosas originais con otras d'estilu mas moernu, comu las sus abitanças qu'están enos antigus cassullus monacais. La ilesia es d’una navi cobierta namás, con una bóveda d’aristas. Tieni adoseau un claustru con pilaris quadraus i arcus de meyu puntu de cantería.<ref name=":1" />
=== Ermita de San Anofri ===
[[Archivu:BA-Fuentes de León 12.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|Passeu San Anofri.]]
S’encuentra assitiá nel passeu de San Anofri, qu’es un ampriu passeu con quatru parquis i una ancha praná aondi está l’armita. El nombri vien en onol al patrón del puebru. La su fachá es d’estilu barrocu i el su interiol es una navi de cincu tramus cobiertus con una bóveda de cañón con lunetus, reforçá por arcus faxonis sobri los pilaris. El misteriu datau nel [[1940]], es obra de ''Enrique Orce Mármol'', d’estilu regionalista i nel su interiol tien un frontil d’azulejus pintaus, del siegru XVIII con santus geométricus i frorais, obra de ''Ramón Rejano''.<ref name=":6" />
=== La Capillita o armita dela Vigen de Tudía ===
[[Archivu:La Capillita de Huentis de León.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|La Capillita.|izquierda]]
Está assitiá a un quilómetru del puebru, ena carretera pa Segura de León. Se costruyó a acaberus del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]], endispués de l'aparición dela Vigin de Tudía nel cercau aondi está assitiá i dendi l'armita poemus guipal el monesteriu de la Vigin de [[Tentudía]] de [[Calera de León|La Calera]] o [[Calera de León]]. La su costrución es mu cenzilla pos tieni una pranta retangulal namás, arrematá por un campanil con un vanu. El interiol tien una bóveda de cañón i hue costruíu con piera encalá i luzía. Ugañu está en güen estau de conservación, enque enas obras dela carretera tuvu angún percanci al estal envera dela carretera, peru ala finiquita tó hue aviau sin poblemas. Es un sitiu apreparau pal celebramientu de missas nel mes de [[setiembri]] i [[otubri]].<ref name=":6" />
=== Armita de Santa Ana ===
[[Archivu:Armita Santa Ana.jpg|miniaturadeimagen|147x147px|L'Armita.]]
S’encuentra assitiá ena calli que tien el su nombri, mu cerquina dela praça del puebru. S’enfundó nel añu 1480 i hormó parti dun antigu conventu de religiosas Mínimas. Tien una fachá prencipal hormá por dos arcus, poncima d’esta portá ai un hornichi central ena qu’está una crus de hierru fraguau. La bóveda interiol es de cañón i la capilla mayol de pranta quadrá se fecha con bóveda cenzilla d’arista i de reduzíu grandol. Nel lau dela epístola ai una imagi de San Antoñu del [[Sigru XVI|siegru XVI]].
Tamién está el Conventu delas Monjas, assitiau ena praça d’España, envera l'Ayuntamientu i qu'ugañu se gasta pa otrus mesteris, pos las monjas se huerun del puebru hazi angunus añus. Ena su ilesia que tieni la su entrá pola calli fina, se celebran missas quasi tolos días pola mañaná o pola tardi.<ref name=":6" />
== Patrimoñu Civil ==
=== Castillu’l Cuernu ===
Está assitiau nel cerru’l Cuernu o Santa Marina, a setecientus trentiún metrus dendi’l nivel dela [[mari]]. La su datación mas antigua es del siegru X, enque quandu mayol frorencia tuvu hue enos [[Sigru XII|sigrus XII]] i [[Sigru XIII|XIII]], concidiendu col dominamientu árabi. Nel [[Sigru XIII|siegru XIII]] la tierra es ganá al ''[[Islam]]'' por ''Don'' ''Pelay Pérez Correa,'' endispuesinu doná al ''Temple'' i nel 1312 el castillu hue donau ala Ordin de Santiagu.<ref name=":5" /> Ugañu namás quean la torri i los murus d’al reol duna grandi grossura, hechus de piera i tapia. Moernamenti essesti un proyetu de restauramientu del castillu i la enxaretación dun proyetu enos alreoris del castillu, dendi’l que se podrá desfrutal d’estrordinarias vistas.<ref name=":1" />
=== Praça torus ===
[[Archivu:Praça Torus de Huentis de León.jpg|miniaturadeimagen|168x168px|La Puerta Grandi.]]
Hue costruía nel [[sigru XIX]] polos vezinus del puebru i s'acabijó nel añu 1881, comu poni nel arcu dela puerta grandi. S'encuentra assitiá nel qu'era el cercau la Vigin i el terrau pa poel hazel-la hue cedíu pola familia del vezinu del puebru ''Don Ceferino Uceda Melchor,'' enque'l terrau aondi están ara los torilis i las quairas de anguna casa segundera, huerun despropiaus pol ayuntamientu i angún vezinu que l'aquacó apropinqual-si del terrau ajenu. Tieni una cabusía pa mil dozientas pessonas. Las grás están hechas de piera, menus las quatru primeras qu’están forrajás de piçarra. El graeríu es d’inseñu reondu, assentau nuna bóveda de cañón. S’inaguró nel 1885 conos torus de ''Don Álvaro Montero de Espinosa'' i con ''Don Manuel García Cuesta, El Espartero'', comu l'únicu toreru ena torá.<ref>{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Plaza-de-toros-de-Fuentes-de-Leon/|título=Plaza de toros de Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.turismoextremadura.com}}</ref>
=== Cini-teatru San Vicenti ===
[[Archivu:Cini-teatru San Vicenti.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|[[Cini-teatru San Vicenti|Cini San Vicenti]].|izquierda]]
Mentau comu [[Cini-teatru San Vicenti|Cini San Vicenti]], por sel primeramenti dela cofradía de San Vicenti, enque endispués hue alquiríu pol alcaldi del puebru ''Don Ezequiel Navarro'' i alogu passó a sel propiedá monicipal nel añu 1987. Es del [[Sigru XIX|siegru XIX]] o esmiençus del [[Sigru XX|siegru XX]], el su estilu es ''neomudeja'', con tribunas, palcus i amás con platonis d’estilu moernista. Tien plateas, gallineru, butacas i templeti. La su cabusía es de trezientas setenticincu pessonas. Polo general, se gasta pa vel penículas quandu las ai pala genti, enque se gasta mas palos [[Antrueju|Antruejus]] o [[Carnaval|Carnavalis]] que se hazin nel puebru concidiendu cona fecha de celebración dela fiesta, aondi las corrupelas de zagalinus, zagalinas i mayoris subin al tablau a cantal angunas cancioncinas conos assuntus d’ugañu, tantu del puebru comu eno tocanti alo nacional.<ref>{{Cita web|url=https://www.extremadura.com/paginas/cine-teatro-san-vicente-fuentes-de-leon|título=Cine - Teatro "San Vicente" Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.extremadura.com}}</ref>
[[Archivu:Villa dela Conocencia i las Artis.jpg|miniaturadeimagen|175x175px|Villa dela Conocencia.]]
Amás, envera del [[Cini-teatru San Vicenti]] i nel sitiu mentau comu Villa dela Conocencia i las Artis, poemus guipal tamién '''Las Escuelas''', con dos edificius pa tolos mesteris del aprendimientu delos zagalis i zagalas del puebru, enque possimenti el edificiu que mas se gasta es el d'arriba, pos está mejol apreparau con tolas estalacionis pa poel dal las crassis. Esta Villa dela Conocencia i las Artis, s'assitia ena parti mas pal centru'l puebru.<ref>{{Cita web|url=https://colegios.es/2012/c-e-i-p-patriarca-san-jose-fuentes-de-leon/|título=C.E.I.P. PATRIARCA SAN JOSÉ FUENTES DE LEÓN. Colegios.es|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=colegios.es}}</ref>
=== Huentis i Cruzis ===
[[Archivu:Crus del Barreru en Huentis de León.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|184x184px|Crus del Barreru.]]
Ain huentis abondu por tol puebru i alreoris. Antigamenti se gastavan pal usu diariu en ca casa i andavan enllenas de genti que divan a pol augua. Tamién la mayol parti d'ellas se gastavan pa dal de bebel alas bestias que venian del campu de trebajal i anguna ves que sotra tamién se gastava pa dal de bebel al ganau, enque ugañu se segui gastandu pal ganau quandu ai escassés d'augua. Las mas emportantis sonin la del Altoçanu, la del Passeu San Anofri, la huenti Judíu, la huenti Cañaveral, la del Pilaritu, la Fontanilla o la de Valdegallinas, amás d’otras.
Tamién ain unas '''Cruzis''' hechas con piera, calafeteás, branqueás i con una crus de hierru eno mas altu, qu'andan hechas en deferentis lugaris del puebru i qu'án síu apreparás pa celebral ca siegru que tieni'l puebru dendi que se soponi que se enhundó. Dentri ellas ain la crus del Barreru, la dela calli Cuesta, la del Cevaeru i anguna mas.<ref>{{Cita web|url=https://www.verpueblos.com/extremadura/badajoz/fuentes+de+leon/foto/269709/|título=Cruces, FUENTES DE LEON (Badajoz)|fechaacceso=12 de heneru del 2024|apellido=IP|nombre=Proyectos|sitioweb=Pueblos de España|idioma=es}}</ref>
=== Ayuntamientu ===
[[Archivu:BA-Fuentes de León 01.jpg|miniaturadeimagen|175x175px|Fachá l'Ayuntamientu.]]
Assitiau ena Praça d’España, se costruyó nel [[Sigru XIX|siegru XIX]] i s’obró nel 1993.
==== Alcaldías ====
Dendi'l 1979 hata Ugañu:
{| class="wikitable"
!Pedioru
!Nombri
!Partíu
|-
|1979-1983
|''Ezequiel Navarro''
|[[Archivu:Union de Centro Democratico (logo).svg|centro|24x24px]]
|-
|1983-1987
|''Ezequiel Navarro''
|[[Archivu:Centro Democrático y Social (corto).png|centro|20x20px]]
|-
|1987-1991
|''Ezequiel Navarro''
|[[Archivu:Centro Democrático y Social (corto).png|centro|20x20px]]
|-
|1991-1995
|''Ezequiel Navarro''*
|[[Archivu:Centro Democrático y Social (corto).png|centro|20x20px]]
|-
|1995-1999
|''Manuel Martín''
|[[Archivu:Logo PSOE, 1976-2001.svg|centro|26x26px]]
|-
|1999-2003
|''José Pedro Rubio''
|[[Archivu:Logo del pp.png|centro|20x20px]]
|-
|2003-2007
|''José Pedro Rubio''
|[[Archivu:Logo del pp.png|centro|20x20px]]
|-
|2007-2011
|''José Pedro Rubio''
|[[Archivu:Logo del pp.png|centro|20x20px]]
|-
|2011-2015
|''Fernando Triano''
|[[Archivu:People's Party (Spain) Logo.svg|centro|20x20px]]
|-
|2015-2019
|''Francisco de Asís Martínez''
|[[Archivu:Logo PSOE Extremadura.svg|centro|20x20px]]
|-
|2019-2023
|''Francisco de Asís Martínez''
|[[Archivu:Logo PSOE Extremadura.svg|centro|20x20px]]
|-
|2023-Ugañu
|''Ana Fernández-Salguero''
|[[Archivu:PP logo sept22.png|centro|26x26px]]
|}
== Menumentu Natural Cuevas de Huentis de León ==
[[Archivu:BA-Fuentes de León 05.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|Cueva Masseru.]]Enos alreoris del monicipiu, junta'l arrayu dela provincia de [[Güelva]], envera del puebru vezinu de Cañaveral de León i nel paragi mentau comu El Rincón, aondi están la Sierra'l Puertu i la Sierra'l Castillu’l Cuernu, s’encontran las [[Cuevas de Huentis de León]], que nel'añu [[2001]] huerun declarás menumentu natural.<ref name=":3" />
El conjuntu está hormau por cincu cuencas i dos simas: La Cueva l'Augua, declará LIC, pos tien una grandi coloña de murciégalus i La Cueva la Lamparilla assitiás ena Sierra'l Puertu a unus cien metrus desseparás i por sotru lau La Cueva Masseru, La Cueva los Postis, La Cueva'l Cavallu, la Sima 1 i la Sima 2, que están assitiás ena Sierra'l Castillu'l Cuernu.<ref name=":0" /><ref name=":4" />
== Fiestas ==
[[Archivu:BA-Fuentes de León 06.jpg|miniaturadeimagen|175x175px|Prosseción del Corpus.]]
La fiesta prencipal es el Corpus Christi, que se celebra enos mesis de [[mayu]] o [[juñu]], sigún la fecha dela celebración dela Semana Santa. Los dançantis sonin una parti mu emportanti d'estas fiestas, enas qu'el día del tambol es el su esmiençu i aondi resultan una tupa de genti de tolos al reoris i de mas lexoti tamién, pa subil el Monturiu dançandu i assina poel celebral esti día comu es mestel.<ref>{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Corpus-Christi-de-Fuentes-de-Leon-00001/|título=Corpus Christi de Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.turismoextremadura.com}}</ref>
Ai dos crassis de danças, la nueva i la vieja, enque la que mas se gasta es la vieja porque pa dil polas callis se pué dançal mejol. Tamién ai un cantal con letra pala dança vieja, peru no es oficial i ca ves se gasta menus, izi assina: "Ya vieni'l tambó pola cuesta Mafla i los del Monturiu dançan ena praça i los del Barreru dançan nel pucheru i los dela Lucha dançan enas puchas".<ref>{{Cita web|url=https://ciudad-dormida.blogspot.com/2014/06/los-danzantes-de-fuentes-de-leon.html|título=Los Danzantes de Fuentes de León, Badajoz (Extremadura, España)|fechaacceso=14 de juñu del 2024|idioma=es}}</ref>
Nel fin de semana caberu de [[juñu]], tamién se celebra el rehuíju de San Pedru, nel passeu San Anofri i p'acabijal, el rehuíju dela patrona del puebru, la Muestra Señora delos Angis que se celebra ca dos d’[[abostu]]. Mental tamién otras fiestas mas moernas comu San Isidru, el Caminu o las sonás Capeas del catorzi i quinzi d’[[abostu]] possimenti. Enos añus caberus án vistu ferias comu La Feria del Jamón, que s’á celebrau en munchas cassionis, La Feria del Quesu celebrá en dos cassionis i La Feria dela Montanera que nel [[2018]] tuvu la su primel ves.<ref>{{Cita web|url=https://www.tentudiadirecto.com/local/2023-07-21/comarca/ciudad/5935/fuentes-de-len-disfrutar-de-sus-capeas-2023-los-das-14-y-15-de-agosto.html|título=Fuentes de León disfrutará de sus Capeas 2023 los días 14 y 15 de agosto|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.tentudiadirecto.com}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.tentudiadirecto.com/local/2023-03-20/comarca/ciudad/5747/fuentes-de-len-celebrar-su-iv-feria-de-la-montanera-este-prximo-fin-de-semana.html|título=Fuentes de León celebrará su IV Feria de la Montanera este próximo fin de semana|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.tentudiadirecto.com}}</ref>
== Demografía ==
Tieni una puebración de dos mil cientu deziochu abitantis sigún el INE del [[2025]].
{{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Fuentes de León<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=052&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Estitutu Nacional d'Estaística (INE)|fechaacceso= 12 de heneru del 2025}}
</ref>|1842|2920|1857|2950|1860|3085|1877|3597|1887|3875|1897|3977|1900|4107|1910|4442|1920|4757|1930|4909|1940|4928|1950|5077|1960|5040|1970|3754|1981|3167|1991|2951|2001|2719|2011|2480|2021|2246|2025|2118|notas=<small>{{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}</small>}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 será el censo de 2031. -->
== Referencias ==
<references />
== Biblografía ==
* ''Rebollada-Casado, E.; Fernández-Amo, F.J.; Muñoz-Barco, P.; Palacios, MªJ.; Díaz, J.A.,'' [[2011]]: Apregonamientu geoturísticu nel [[Cuevas de Huentis de León|Menumentu Natural Cuevas de Huentis de León]]. I Congressu Ibéricu de Geología, Patrimoñu i Minería Sustenibli. Santa Marta delos Barrus ([[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], [[Estremaúra]]), 5, 6, 7 i 8 de [[mayu]] del [[2011]].
* ''Fernández-Amo, F.J.; Rebollada-Casado, E. y Muñoz-Barco, P.,'' [[2014]]: Atuacionis geoturísticas nel [[Cuevas de Huentis de León|Menumentu Natural Cuevas de Huentis de León]] ([[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], [[Estremaúra|Estremaúra)]]. Atuacionis CUEVATUR [[2014]].
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://fuentesdeleon.es/ web Huentis de León] Página web.
* [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06280 cóigu postal] Huentis de León.
{{Control de autoridades}}
[[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]]
[[Categoría:Badajós]]
8vqpzc508mftlo7u06b5f4jcww7fstb
144377
144372
2026-09-24T18:21:56Z
Acuxhinu
3347
Demografía
144377
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de entidad subnacional}}
'''Huentis de León''' o '''Fuentis de León''' (''Fuentes de León'' oficialmenti i en [[Castellanu|castillanu]]) es un monicípiu [[Estremaúra|estremeñu]], que perteneci ala provincia de [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], ena comunidá utónoma d'[[Estremaúra]], assitiau ena [[Sierra Morena]] i nel arrayu d'[[Andaluzía]], junta la provincia de [[Güelva]]. Perteneci tamién ala comarca de [[Tentudía]] i al partíu judizial de [[Frexenal dela Sierra]].
== Sitación ==
Está assitiá envera dun cerru conocíu dendi antañu comu La Patá de Dios,<ref name=":0">{{Cita web|url=https://www.escapadarural.com/que-hacer/fuentes-de-leon|título=Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=EscapadaRural.com|idioma=es}}</ref> enas ramalis caberas de [[Sierra Morena]], a setencientus quarentiún metrus d’altitú dendi’l nivel dela [[mari]], siendu unu delos puebrus mas altus ena provincia, nun turrucatu úmidu, enllenu de hesas i monti, dandu al viajaol vistas parorámicas con un grandi atrativu. La superficii del monicipiu es de 109,9 km².<ref name=":1">{{Cita web|url=https://holapueblo.com/pueblos/fuentes-de-leon/|título=Fuentes de León – holapueblo.com|fechaacceso=12 de heneru del 2024|apellido=Elena|fecha=06 de juñu del 2022|sitioweb=holapueblo.com|idioma=es}}</ref><ref name=":2">{{Cita web|url=https://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/inicio/index_inicio.php?codigo=57|título=Diputación de Badajoz. Entidades Locales, Comarcas y Partidos Judiciales. Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.dip-badajoz.es}}</ref>
Pola su sitación, es el monicipiu caberu ena parti sul dela región d’[[Estremaúra]], siendu el su linderu la provincia de [[Güelva]], con puebrus d’esta provincia comu Cañaveral de León, Cumbris Mayoris, Inojalis i Arroyumolinus de León. Los linderus ena provincia de [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]] sonin conos puebrus de Segura de León, [[Cabeça la Vaca]], [[Frexenal dela Sierra]] i el Bonal o Bodonal dela Sierra.<ref name=":5">{{Cita web|url=https://tentudia.com/comarca/localidades/fuentes-de-leon/|título=El pueblo de Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=CENTRO DE DESARROLLO COMARCAL DE TENTUDÍA|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.escapadarural.com/que-hacer/fuentes-de-leon/que-ver|título=Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=EscapadaRural.com|idioma=es}}</ref>
== Estoria ==
La huélliga umana en Huentis de León está prová en varius assentamientus. Ena Cueva l'Augua, una cavidá del conjuntu de cuevas de Huentis de León, pareció nel 1983 un enterramientu neolíticu fechau nel 3500 a. C., que costava del cuerpu duna mugel, lozas i varius gravaus.<ref name=":3">{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Cuevas-de-Fuentes-de-Leon/|título=Cuevas de Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.turismoextremadura.com}}</ref> Tamién uvu assentamientus [[Celtian|celtas]], comu ena Sierra’l Castru, enos Hoyus o ena Sierra Madrona.<ref name=":4">{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Fuentes-de-Leon/?lang=es|título=Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.turismoextremadura.com}}</ref>
El dominamientu romanu dexó la su huélliga nestas tierras, pos s’án descubiertu mosaicus, rayaus d’enterramientus, colunas i lozas, lo que mos endilga qu’avía assentamientus chiqueninus enos [[Sigru III|sigrus III]] i [[Sigru IV|IV]]. Quea tamién polo craru, la presencia árabi enos alreoris del Castillu’l Cuernu, aondi anduvierun hata’l añu 1247 o 1248, quandu hue conquistau polos [[Cristianismu|cristianus]] i entregau ala Ordin de [[Santiagu de Compostela|Santiagu]].
Dendi antoncis el puebru s’assentó i se hundó assina comu se conoci ugañu. La estoria d’esta villa s’á manteniu ligá ala Encomienda Mayol de León ala qu’á pertenecíu hata’l 1873.<ref name=":4" /> Dendi’l 1833 perteneci al partíu judizial de [[Frexenal dela Sierra]]. Nel censu del 1842 tenía setecientus ventidós hogaris con dos mil novecientus venti vezinus i ara tieni dos mil cientu deziochu abitantis, sigún el INE del [[2025]].<ref name=":2" />
== Patrimoñu religiosu ==
=== La ilesia de Muestra Señora delos Angis ===
[[Archivu:BA-Fuentes de León 13.jpg|miniaturadeimagen|190x190px|Muestra Señora delos Angis.|izquierda]]
La su obra esmiença ena mitá del [[sigru XV]]. La su portá prencipal tieni un destraçau góticu mudéjal i la capilla mayol de pranta poligonal está cobierta con una bóveda de cruzería. La su fachá prencipal tieni un arcu apontau con arquivoltas decorás con hormas geométricas sobri baquetonis celíndricus, enmarcá nun alfís. La arquivolta cabera da pa un arcu conopial arrematau con una [[Santiagu de Compostela|Crus de Santiagu]].
La fachá dela laera del esti, d’estilu crassicista, tien un cenzillu vanu d’engressu con arcu de meyu puntu flaqueau por colunas i arrematau por un frontil triangulal. La fachá dela laera del oesti tien un arcu de meyu puntu costruíu de sillería. La torri es del [[Sigru XVII|siegru XVII]]. La ilesia tieni pranta quadrá dividía en tres cuerpus, hechus d’obra de piera con sillaris enas esquinas i recercau de vanus. El muebrariu está hormau por pratería d’ugañu. Tamién tien varius cálizis [[Barrocu|barrocus]] i un órganu del [[sigru XVIII]], qu'está ena tribuna dela ilesia. Amás ai una lámpara de prata hecha en [[Méxicu]].<ref name=":6">{{Cita web|url=https://turismo.badajoz.es/index.php/que-hacer/59/fuentes-de-leon|título=Qué ver en Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=Turismo Diputación de Badajoz|idioma=es|archive-date=2024-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119004016/https://turismo.badajoz.es/index.php/que-hacer/59/fuentes-de-leon|dead-url=yes}}</ref>
=== Conventu franciscanu de San Diegu d’Alcalá ===
[[Archivu:Conventu San Diegu d'Alcalá.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|[[Conventu San Diegu d'Alcalá|Conventu San Diegu]].]]
Está assitiau alas aldehueras del puebru. Esti [[Conventu San Diegu d'Alcalá|conventu]] s’esmenzó a costruil pal añu 1597 i hue inagurau nel 1613. Se puu hazel polas limosnas delos vezinus del puebru. Los frailis anduvierun pal conventu hata’l añu 1822. Ugañu está rabilitau mesturandu cosas originais con otras d'estilu mas moernu, comu las sus abitanças qu'están enos antigus cassullus monacais. La ilesia es d’una navi cobierta namás, con una bóveda d’aristas. Tieni adoseau un claustru con pilaris quadraus i arcus de meyu puntu de cantería.<ref name=":1" />
=== Ermita de San Anofri ===
[[Archivu:BA-Fuentes de León 12.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|Passeu San Anofri.]]
S’encuentra assitiá nel passeu de San Anofri, qu’es un ampriu passeu con quatru parquis i una ancha praná aondi está l’armita. El nombri vien en onol al patrón del puebru. La su fachá es d’estilu barrocu i el su interiol es una navi de cincu tramus cobiertus con una bóveda de cañón con lunetus, reforçá por arcus faxonis sobri los pilaris. El misteriu datau nel [[1940]], es obra de ''Enrique Orce Mármol'', d’estilu regionalista i nel su interiol tien un frontil d’azulejus pintaus, del siegru XVIII con santus geométricus i frorais, obra de ''Ramón Rejano''.<ref name=":6" />
=== La Capillita o armita dela Vigen de Tudía ===
[[Archivu:La Capillita de Huentis de León.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|La Capillita.|izquierda]]
Está assitiá a un quilómetru del puebru, ena carretera pa Segura de León. Se costruyó a acaberus del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]], endispués de l'aparición dela Vigin de Tudía nel cercau aondi está assitiá i dendi l'armita poemus guipal el monesteriu de la Vigin de [[Tentudía]] de [[Calera de León|La Calera]] o [[Calera de León]]. La su costrución es mu cenzilla pos tieni una pranta retangulal namás, arrematá por un campanil con un vanu. El interiol tien una bóveda de cañón i hue costruíu con piera encalá i luzía. Ugañu está en güen estau de conservación, enque enas obras dela carretera tuvu angún percanci al estal envera dela carretera, peru ala finiquita tó hue aviau sin poblemas. Es un sitiu apreparau pal celebramientu de missas nel mes de [[setiembri]] i [[otubri]].<ref name=":6" />
=== Armita de Santa Ana ===
[[Archivu:Armita Santa Ana.jpg|miniaturadeimagen|147x147px|L'Armita.]]
S’encuentra assitiá ena calli que tien el su nombri, mu cerquina dela praça del puebru. S’enfundó nel añu 1480 i hormó parti dun antigu conventu de religiosas Mínimas. Tien una fachá prencipal hormá por dos arcus, poncima d’esta portá ai un hornichi central ena qu’está una crus de hierru fraguau. La bóveda interiol es de cañón i la capilla mayol de pranta quadrá se fecha con bóveda cenzilla d’arista i de reduzíu grandol. Nel lau dela epístola ai una imagi de San Antoñu del [[Sigru XVI|siegru XVI]].
Tamién está el Conventu delas Monjas, assitiau ena praça d’España, envera l'Ayuntamientu i qu'ugañu se gasta pa otrus mesteris, pos las monjas se huerun del puebru hazi angunus añus. Ena su ilesia que tieni la su entrá pola calli fina, se celebran missas quasi tolos días pola mañaná o pola tardi.<ref name=":6" />
== Patrimoñu Civil ==
=== Castillu’l Cuernu ===
Está assitiau nel cerru’l Cuernu o Santa Marina, a setecientus trentiún metrus dendi’l nivel dela [[mari]]. La su datación mas antigua es del siegru X, enque quandu mayol frorencia tuvu hue enos [[Sigru XII|sigrus XII]] i [[Sigru XIII|XIII]], concidiendu col dominamientu árabi. Nel [[Sigru XIII|siegru XIII]] la tierra es ganá al ''[[Islam]]'' por ''Don'' ''Pelay Pérez Correa,'' endispuesinu doná al ''Temple'' i nel 1312 el castillu hue donau ala Ordin de Santiagu.<ref name=":5" /> Ugañu namás quean la torri i los murus d’al reol duna grandi grossura, hechus de piera i tapia. Moernamenti essesti un proyetu de restauramientu del castillu i la enxaretación dun proyetu enos alreoris del castillu, dendi’l que se podrá desfrutal d’estrordinarias vistas.<ref name=":1" />
=== Praça torus ===
[[Archivu:Praça Torus de Huentis de León.jpg|miniaturadeimagen|168x168px|La Puerta Grandi.]]
Hue costruía nel [[sigru XIX]] polos vezinus del puebru i s'acabijó nel añu 1881, comu poni nel arcu dela puerta grandi. S'encuentra assitiá nel qu'era el cercau la Vigin i el terrau pa poel hazel-la hue cedíu pola familia del vezinu del puebru ''Don Ceferino Uceda Melchor,'' enque'l terrau aondi están ara los torilis i las quairas de anguna casa segundera, huerun despropiaus pol ayuntamientu i angún vezinu que l'aquacó apropinqual-si del terrau ajenu. Tieni una cabusía pa mil dozientas pessonas. Las grás están hechas de piera, menus las quatru primeras qu’están forrajás de piçarra. El graeríu es d’inseñu reondu, assentau nuna bóveda de cañón. S’inaguró nel 1885 conos torus de ''Don Álvaro Montero de Espinosa'' i con ''Don Manuel García Cuesta, El Espartero'', comu l'únicu toreru ena torá.<ref>{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Plaza-de-toros-de-Fuentes-de-Leon/|título=Plaza de toros de Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.turismoextremadura.com}}</ref>
=== Cini-teatru San Vicenti ===
[[Archivu:Cini-teatru San Vicenti.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|[[Cini-teatru San Vicenti|Cini San Vicenti]].|izquierda]]
Mentau comu [[Cini-teatru San Vicenti|Cini San Vicenti]], por sel primeramenti dela cofradía de San Vicenti, enque endispués hue alquiríu pol alcaldi del puebru ''Don Ezequiel Navarro'' i alogu passó a sel propiedá monicipal nel añu 1987. Es del [[Sigru XIX|siegru XIX]] o esmiençus del [[Sigru XX|siegru XX]], el su estilu es ''neomudeja'', con tribunas, palcus i amás con platonis d’estilu moernista. Tien plateas, gallineru, butacas i templeti. La su cabusía es de trezientas setenticincu pessonas. Polo general, se gasta pa vel penículas quandu las ai pala genti, enque se gasta mas palos [[Antrueju|Antruejus]] o [[Carnaval|Carnavalis]] que se hazin nel puebru concidiendu cona fecha de celebración dela fiesta, aondi las corrupelas de zagalinus, zagalinas i mayoris subin al tablau a cantal angunas cancioncinas conos assuntus d’ugañu, tantu del puebru comu eno tocanti alo nacional.<ref>{{Cita web|url=https://www.extremadura.com/paginas/cine-teatro-san-vicente-fuentes-de-leon|título=Cine - Teatro "San Vicente" Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.extremadura.com}}</ref>
[[Archivu:Villa dela Conocencia i las Artis.jpg|miniaturadeimagen|175x175px|Villa dela Conocencia.]]
Amás, envera del [[Cini-teatru San Vicenti]] i nel sitiu mentau comu Villa dela Conocencia i las Artis, poemus guipal tamién '''Las Escuelas''', con dos edificius pa tolos mesteris del aprendimientu delos zagalis i zagalas del puebru, enque possimenti el edificiu que mas se gasta es el d'arriba, pos está mejol apreparau con tolas estalacionis pa poel dal las crassis. Esta Villa dela Conocencia i las Artis, s'assitia ena parti mas pal centru'l puebru.<ref>{{Cita web|url=https://colegios.es/2012/c-e-i-p-patriarca-san-jose-fuentes-de-leon/|título=C.E.I.P. PATRIARCA SAN JOSÉ FUENTES DE LEÓN. Colegios.es|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=colegios.es}}</ref>
=== Huentis i Cruzis ===
[[Archivu:Crus del Barreru en Huentis de León.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|184x184px|Crus del Barreru.]]
Ain huentis abondu por tol puebru i alreoris. Antigamenti se gastavan pal usu diariu en ca casa i andavan enllenas de genti que divan a pol augua. Tamién la mayol parti d'ellas se gastavan pa dal de bebel alas bestias que venian del campu de trebajal i anguna ves que sotra tamién se gastava pa dal de bebel al ganau, enque ugañu se segui gastandu pal ganau quandu ai escassés d'augua. Las mas emportantis sonin la del Altoçanu, la del Passeu San Anofri, la huenti Judíu, la huenti Cañaveral, la del Pilaritu, la Fontanilla o la de Valdegallinas, amás d’otras.
Tamién ain unas '''Cruzis''' hechas con piera, calafeteás, branqueás i con una crus de hierru eno mas altu, qu'andan hechas en deferentis lugaris del puebru i qu'án síu apreparás pa celebral ca siegru que tieni'l puebru dendi que se soponi que se enhundó. Dentri ellas ain la crus del Barreru, la dela calli Cuesta, la del Cevaeru i anguna mas.<ref>{{Cita web|url=https://www.verpueblos.com/extremadura/badajoz/fuentes+de+leon/foto/269709/|título=Cruces, FUENTES DE LEON (Badajoz)|fechaacceso=12 de heneru del 2024|apellido=IP|nombre=Proyectos|sitioweb=Pueblos de España|idioma=es}}</ref>
=== Ayuntamientu ===
[[Archivu:BA-Fuentes de León 01.jpg|miniaturadeimagen|175x175px|Fachá l'Ayuntamientu.]]
Assitiau ena Praça d’España, se costruyó nel [[Sigru XIX|siegru XIX]] i s’obró nel 1993.
==== Alcaldías ====
Dendi'l 1979 hata Ugañu:
{| class="wikitable"
!Pedioru
!Nombri
!Partíu
|-
|1979-1983
|''Ezequiel Navarro''
|[[Archivu:Union de Centro Democratico (logo).svg|centro|24x24px]]
|-
|1983-1987
|''Ezequiel Navarro''
|[[Archivu:Centro Democrático y Social (corto).png|centro|20x20px]]
|-
|1987-1991
|''Ezequiel Navarro''
|[[Archivu:Centro Democrático y Social (corto).png|centro|20x20px]]
|-
|1991-1995
|''Ezequiel Navarro''*
|[[Archivu:Centro Democrático y Social (corto).png|centro|20x20px]]
|-
|1995-1999
|''Manuel Martín''
|[[Archivu:Logo PSOE, 1976-2001.svg|centro|26x26px]]
|-
|1999-2003
|''José Pedro Rubio''
|[[Archivu:Logo del pp.png|centro|20x20px]]
|-
|2003-2007
|''José Pedro Rubio''
|[[Archivu:Logo del pp.png|centro|20x20px]]
|-
|2007-2011
|''José Pedro Rubio''
|[[Archivu:Logo del pp.png|centro|20x20px]]
|-
|2011-2015
|''Fernando Triano''
|[[Archivu:People's Party (Spain) Logo.svg|centro|20x20px]]
|-
|2015-2019
|''Francisco de Asís Martínez''
|[[Archivu:Logo PSOE Extremadura.svg|centro|20x20px]]
|-
|2019-2023
|''Francisco de Asís Martínez''
|[[Archivu:Logo PSOE Extremadura.svg|centro|20x20px]]
|-
|2023-Ugañu
|''Ana Fernández-Salguero''
|[[Archivu:PP logo sept22.png|centro|26x26px]]
|}
== Menumentu Natural Cuevas de Huentis de León ==
[[Archivu:BA-Fuentes de León 05.jpg|miniaturadeimagen|150x150px|Cueva Masseru.]]Enos alreoris del monicipiu, junta'l arrayu dela provincia de [[Güelva]], envera del puebru vezinu de Cañaveral de León i nel paragi mentau comu El Rincón, aondi están la Sierra'l Puertu i la Sierra'l Castillu’l Cuernu, s’encontran las [[Cuevas de Huentis de León]], que nel'añu [[2001]] huerun declarás menumentu natural.<ref name=":3" />
El conjuntu está hormau por cincu cuencas i dos simas: La Cueva l'Augua, declará LIC, pos tien una grandi coloña de murciégalus i La Cueva la Lamparilla assitiás ena Sierra'l Puertu a unus cien metrus desseparás i por sotru lau La Cueva Masseru, La Cueva los Postis, La Cueva'l Cavallu, la Sima 1 i la Sima 2, que están assitiás ena Sierra'l Castillu'l Cuernu.<ref name=":0" /><ref name=":4" />
== Fiestas ==
[[Archivu:BA-Fuentes de León 06.jpg|miniaturadeimagen|175x175px|Prosseción del Corpus.]]
La fiesta prencipal es el Corpus Christi, que se celebra enos mesis de [[mayu]] o [[juñu]], sigún la fecha dela celebración dela Semana Santa. Los dançantis sonin una parti mu emportanti d'estas fiestas, enas qu'el día del tambol es el su esmiençu i aondi resultan una tupa de genti de tolos al reoris i de mas lexoti tamién, pa subil el Monturiu dançandu i assina poel celebral esti día comu es mestel.<ref>{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Corpus-Christi-de-Fuentes-de-Leon-00001/|título=Corpus Christi de Fuentes de León|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.turismoextremadura.com}}</ref>
Ai dos crassis de danças, la nueva i la vieja, enque la que mas se gasta es la vieja porque pa dil polas callis se pué dançal mejol. Tamién ai un cantal con letra pala dança vieja, peru no es oficial i ca ves se gasta menus, izi assina: "Ya vieni'l tambó pola cuesta Mafla i los del Monturiu dançan ena praça i los del Barreru dançan nel pucheru i los dela Lucha dançan enas puchas".<ref>{{Cita web|url=https://ciudad-dormida.blogspot.com/2014/06/los-danzantes-de-fuentes-de-leon.html|título=Los Danzantes de Fuentes de León, Badajoz (Extremadura, España)|fechaacceso=14 de juñu del 2024|idioma=es}}</ref>
Nel fin de semana caberu de [[juñu]], tamién se celebra el rehuíju de San Pedru, nel passeu San Anofri i p'acabijal, el rehuíju dela patrona del puebru, la Muestra Señora delos Angis que se celebra ca dos d’[[abostu]]. Mental tamién otras fiestas mas moernas comu San Isidru, el Caminu o las sonás Capeas del catorzi i quinzi d’[[abostu]] possimenti. Enos añus caberus án vistu ferias comu La Feria del Jamón, que s’á celebrau en munchas cassionis, La Feria del Quesu celebrá en dos cassionis i La Feria dela Montanera que nel [[2018]] tuvu la su primel ves.<ref>{{Cita web|url=https://www.tentudiadirecto.com/local/2023-07-21/comarca/ciudad/5935/fuentes-de-len-disfrutar-de-sus-capeas-2023-los-das-14-y-15-de-agosto.html|título=Fuentes de León disfrutará de sus Capeas 2023 los días 14 y 15 de agosto|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.tentudiadirecto.com}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.tentudiadirecto.com/local/2023-03-20/comarca/ciudad/5747/fuentes-de-len-celebrar-su-iv-feria-de-la-montanera-este-prximo-fin-de-semana.html|título=Fuentes de León celebrará su IV Feria de la Montanera este próximo fin de semana|fechaacceso=12 de heneru del 2024|sitioweb=www.tentudiadirecto.com}}</ref>
== Demografía ==
Tieni una puebración de dos mil cientu deziochu abitantis sigún el INE del [[2025]].
{{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Fuentes de León<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=055&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Estitutu Nacional d'Estaística (INE)|fechaacceso= 12 de heneru del 2025}}
</ref>|1842|2920|1857|2950|1860|3085|1877|3597|1887|3875|1897|3977|1900|4107|1910|4442|1920|4757|1930|4909|1940|4928|1950|5077|1960|5040|1970|3754|1981|3167|1991|2951|2001|2719|2011|2480|2021|2246|2025|2118|notas=<small>{{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}</small>}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 será el censo de 2031. -->
== Referencias ==
<references />
== Biblografía ==
* ''Rebollada-Casado, E.; Fernández-Amo, F.J.; Muñoz-Barco, P.; Palacios, MªJ.; Díaz, J.A.,'' [[2011]]: Apregonamientu geoturísticu nel [[Cuevas de Huentis de León|Menumentu Natural Cuevas de Huentis de León]]. I Congressu Ibéricu de Geología, Patrimoñu i Minería Sustenibli. Santa Marta delos Barrus ([[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], [[Estremaúra]]), 5, 6, 7 i 8 de [[mayu]] del [[2011]].
* ''Fernández-Amo, F.J.; Rebollada-Casado, E. y Muñoz-Barco, P.,'' [[2014]]: Atuacionis geoturísticas nel [[Cuevas de Huentis de León|Menumentu Natural Cuevas de Huentis de León]] ([[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], [[Estremaúra|Estremaúra)]]. Atuacionis CUEVATUR [[2014]].
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://fuentesdeleon.es/ web Huentis de León] Página web.
* [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06280 cóigu postal] Huentis de León.
{{Control de autoridades}}
[[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]]
[[Categoría:Badajós]]
l2621jep6tlv9jnv09h63rlyqwkpsah
Lengua china
0
5548
144388
143363
2026-09-25T00:12:33Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144388
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; width:280px; font-size:90%; line-height:1.3em;"
|-
! colspan="2" style="background:#F8F0E0; text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold;" | Chinu
|-
| colspan="2" style="text-align:center;" | 中文 (''Zhōngwén'') <br /> 汉语 / 漢語 (''Hànyǔ'')
|-
! style="text-align:left; width:40%;" | '''Familia'''
| style="text-align:left;" | [[Linguas sino-tibetanas]]<br />[[Linguas siníticas|Siníticu]]
|-
! style="text-align:left;" | '''Zona'''
| Estremu Oriente asiáticu
|-
! style="text-align:left;" | '''Hablantis'''
| 1 395 000 000<br />''(955 000 000 nativus; 440 000 000 como segunda lingua; 1.º nel mundu)''
|-
! style="text-align:left;" | '''Estatu oficial''
| [[China]], [[Singapur]], [[Taiwán]], [[Hong Kong]], [[Macao]]<br />
[[Diáspora china]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200923070312/http://etnic.ru/etnic/narod/tazy.html «Copia archivada»], consultáu el 10 de setiembri de 2019.</ref><br />
[[Organizaciun de las Naciunis Xunías|ONU]]<br />
[[Organizaciun de Cooperaciun de Xanghái]]
|-
! style="text-align:left;" | '''Escritura'''
| [[Carauteris chinus]], [[pinyin]], [[xiao'erjing]], [[alfabetu dunganu|dunganu]]
|-
! style="text-align:left;" | '''Variantis'''
| [[chinu mandarín|Mandarín]], [[chinu wu|wu]], [[chinu yue|yue]], [[chinu min|min]], [[chinu xiang|xiang]], [[chinu hakka|hakka]], [[chinu gan|gan]], [[chinu jin|jin]], [[chinu hui|hui]], [[chinu ping|ping]]
|-
! style="text-align:left;" | '''Códigus ISO'''
| ISO 639-1: '''zh'''<br />ISO 639-2: '''chi, zho'''<br />ISO 639-3: '''zho'''
|-
! style="text-align:left;" | '''Glottolog'''
| '''sini1245'''
|-
| colspan="2" style="text-align:center;" | [[Archivu:Map-Sinophone World.png|250px|centrau]]
|-
| colspan="2" style="font-size:90%;" |
<span style="display:inline-block; width:0.8em; height:0.8em; background:#00A800; border:1px solid #000; margin-right:0.2em;"></span> Mayoría chinuparlanti nativu<br />
<span style="display:inline-block; width:0.8em; height:0.8em; background:#80C534; border:1px solid #000; margin-right:0.2em;"></span> Áreas con minorías chinuparlantis significativas<br />
<span style="display:inline-block; width:0.8em; height:0.8em; background:#b1ff72; border:1px solid #000; margin-right:0.2em;"></span> Áreas con minorías chinuparlantis pequeñinas
|}
L' '''idioma chinu''' ({{lang|zh|中文}}, ''{{audio|Zh-zhōngwén.ogg|zhōngwén}}'' o {{lang|zh-hans|汉语}} / {{lang|zh-hant|漢語}}, ''{{audio|Zh-hànyǔ.ogg|hànyǔ}}'') es el términu gastau pa referil-si ala lingua [[linguas sinotibetanas|sinotibetana]] que representa baju un concetu aglutinaol a lo qu'en realiá es una rama de linguas emparentás entri sí peru que nu son [[enteligibiliá mutua|mutuamenti enteligiblis]] ena su horma palrá, las [[linguas siníticas]], siendu el [[chinu mandarín|idioma mandarín]] ena su [[dialetu pekinés|varianti pequinesa]] la horma gastá comu patrón del chinu.
La familia sinotibetana tiini el su origi ena [[Llanura Central (China)|llanura central]] de [[Repúbrica Populal China|China]],<ref>Norman, Jerry (2003). «The Chinese dialects: phonology». En Thurgood, Graham; LaPolla, Randy J. The Sino-Tibetan languages. Routledge. pp. 72–83. ISBN 978-0-7007-1129-1.</ref> i es la prencipal familia lingüística entri las ''[[linguas d'Asia]]''.
Más ocasionalmenti se gasta el términu «idioma chinu» pa referil-si tamién a otras linguas siníticas de China diferentis del ''mandarín estándal'' («普通话» ''pǔtōnghuà'' ([[Alfabetu Fonéticu Enternacional|AFI]]: [pʰùtʰʊ́ŋxwâ]) ‘palra común’).
== Aspetus estóricus, socialis i colturalis ==
=== El términu «chinu» ===
La mayol parti delas vezis el términu «chinu» se refieri al [[mandarín estándal]] o «''pǔtōnghuà''». A vezis se gasta el términu «chinu» pa referil-si propiamenti al conhuntu del siníticu, qu'abarca una amplia [[familia lingüística|familia de linguas]] estrechamenti emparentás,<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=zho “Macrolingua china”]</ref> tamién conocía académicamenti comu [[linguas siníticas]].
El mandarín estándal en China se denomina más frecuentimenti ''hànyǔ'' {{Lang|zh-Hans|汉语}} / {{Lang|zh-Hant|漢語}}, inque tamién se gastan las denominacionis comu ''huáyǔ'' {{lang|zh|华语}} / {{lang|zh|華語}} o ''Zhōngwén'' {{lang|zh|中文}}. Inque dessistin otras denominacionis autóctonas pal idioma chinu. Ena Repúbrica Populal China (RPC) se gasta tamién el nombri ''hànyǔ'' {{Lang|zh-Hans|汉语}} / {{Lang|zh-Hant|漢語}} «lingua delos [[Etnia han|''Hàn'']]». Pol otra parti, ala horma colta normalizá dela lingua se le llama normalmenti ''pǔtōnghuà'' {{Lang|zh-Hans|普通话}} / {{Lang|zh-Hant|普通話}} “palra común” ena RPC, mientras qu'en Taiwán se le conoci comu ''guóyǔ'' {{Lang|zh-Hant|國語}} ‘lingua nacional’.
N'español, polo general, el términu «chinu» se refieri ala lingua estándal, inque a vezis se gasta el términu [[Chinu mandarín|mandarín]] pa referil-si a esta quandu se la quieri distinguil delas hormas dialetalis. Las denominacionis «mandarín» o «''pǔtōnghuà''» dein gastal-si con cautela, ya que tamién puein referil-si alos dialetus mutuamenti enteligiblis que se parlan nel norti, centru i suroesti de China.
=== Chinu estándal ===
La forma estandarizá del chinu palrau ogañu es la «lingua general» (普通话 ''pǔtōnghùa''), tamién llamá «idioma nacional» en Taiwán (國語 ''guóyǔ'' ([[Alfabetu Fonéticu Enternacional|AFI]]: [kwɔ̌ɥỳ])). Un tercel términu pa referil-si ala lingua estándal es «idioma de Huaxia» (華語 / 华语 ''huáyǔ''), gastau sobri tó en [[Singapur]], [[Malasia]] i otras çonas del Suresti asiáticu. En español es el [[mandarín estándal]] (标准官话, [[pinyin]]: biāozhǔn guānhuà ([[Alfabetu Fonéticu Enternacional|AFI]]: [pjɑ́ʊ̯ʈʂwə̀n kwánxwâ])),<ref>{{Cita web |url=http://www.china-language.gov.cn/63/2008_3_10/1_63_3387_0_1205124588468.html |título=话说推普 话题五 国语、普通话、华语 (中國語言文字網) |fechaacceso=2025-11-14 |archive-date=2009-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426051531/http://www.china-language.gov.cn/63/2008_3_10/1_63_3387_0_1205124588468.html |dead-url=yes }}</ref> basau nel dialetu de norti, i la pronunciación de [[Pekín]],<ref>{{Cita web |url=http://www.gov.cn/test/2005-08/02/content_19132.htm |título=国务院关于推广普通话的指示(1956年2月6日) (中华人民共和国国务院, 6 de hebreru de 1956) |fechaacceso=2025-11-14 |archive-date=2005-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051210092310/http://www.gov.cn/test/2005-08/02/content_19132.htm |dead-url=yes }}</ref> Esta lingua se basa en prencipiu nuna variedá de mandarín palrau duranti la dinastía [[manchú]] en [[Pekín]].<ref>金道荣,2001,《清代带满腔满味的“满汉语”语言现象》,北京大学博士论文</ref> Posteriolmenti, esta lingua fue adoptá comu oficial dela [[Repúbrica Populal de China]] i de [[Taiwán]], assina comu una delas quatru linguas oficialis de [[Singapur]]. Tamién es una delas seis linguas oficialis dela [[ONU]].<ref>[http://www.un.org/ ONU]</ref>
{{Wide image|The_Calligraphy_Model_Sunny_after_Snow_by_Wang_Xizhi.jpg|3000px|[[Wáng Xīzhī]](Chinu:王羲之),『Renacimientu del sol pos-nevá』(Chinu:快雪時晴帖, Á síu puestu nel centru del rollu, pol abaju-derecha d'un carátel grandi de 神), [[Dinastía Jin (265-420)]], [[Museu Nacional del Paláciu]](Chinu:台北故宮博物院)<ref>内藤乾吉 「快雪時晴帖」(「中国4 東晋」『書道全集 第4巻』 平凡社、新版1971年(初版1965年))PP..167-168</ref>|dir=rtl}}
Ata prencipius del sigru XX ábía síu común el gastu del [[chinu clásicu]] o más esatamenti una horma de chinu literariu basau nel chinu clásicu (chinu antigu). Essa lingua clásica, al igual qu'otras [[lingua clásica|linguas clásicas]] comu el [[latín]], difería notablimenti delas varieda_is coloquialis o vernáculas del chinu (similarmenti, en [[Uropa]] duranti l'Alta Edá Meya abondus documentus se reataban en latín i esti difería notablimenti delas linguas romancis gastás polas pressonas comunis).
=== Gastu i estatus ===
El porcentaji d'utilización del [[mandarín estándal]], l'idioma/dialetu oficial de China continental, entri las pressonas de 15 a 29 añus, es del 70,12% (enas ciais<ref>文/《瞭望新闻周刊》记者: 周大平、张乐 、彭友 (2006). “方言保卫战”背后. 《瞭望》新闻周刊 (2006年01期).</ref> i entri la puebración más eucá el porcentaji es más artu). Nostanti, con genti que tiini entri 60 i 69 añus el porcentaji es del 30,97% (en 2007.<ref>{{Cita web |url=http://news.xinhuanet.com/edu/2007-03/06/content_5809800.htm |título=超过半数中国人能用普通话与人交谈 (news.xinhuanet.com) |fechaacceso=2025-11-14 |archive-date=2012-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105191952/http://news.xinhuanet.com/edu/2007-03/06/content_5809800.htm |dead-url=yes}}</ref>) Estu refleja un vuelcu importanti en dos generacionis a favol dela lingua nacional estandarizá.
Dessisti un fenómenu bastanti populal i es que los chinus gastan dos dialetus o dos idiomas juntus, l'estándal i otru maternu.<ref>季明、杨梦 (2005年2月6日). 上海人不愿说普通话 35%的外来人口难撼地方方言. 北京晨报.</ref> Mientras, los chinus nel estranjeru gastan más dialetus localis del su lugal d'origi, normalmenti dela costa suresti de China (Guangdong, Fujian, Zhejiang, Hainan), ondi son bastanti huertis.<ref>李荣、熊正辉、张振兴,中国社会科学院语言研究所,《中国语言地图集》, 1987年</ref>
== Linguas siníticas ==
[[Archivu:Map of sinitic languages-es.svg|280px|thumb|L'[[Atlas lingüísticu de China]] reconoci 10 grupus dialetalis en ves delos 7 traicionalis<ref>Li, Rong (2012). 中國語言地圖集.</ref>]] Amás del chinu estándal, gastau comu lingua oficial i [[lingua vehicular]] en tol país, dessisti un númeru importanti de linguas rehionalis. Abondas destas linguas rehionalis, llamás traicionalmenti «dialetus», difierin tantu del chinu estándal que tiinin escasa enteligibiliá con él polo que, si mos rehimos pol criteriu d'enteligibiliá (que nu es l'únicu criteriu dessistenti dendi un puntu de vista lingüísticu pa determinal si una variedá palrá perteneci o nu a una mesma lingua) constituirían linguas diferentis, con lo que toas ellas, en conhuntu, hormarían parti d'una mesma familia de varieda_is lingüísticas, conocía comu [[linguas siníticas|familia sinítica]], las qualis possein un grau de diversidá algu superiol al que dessisti entri las linguas romancis. Toas las varieda_is de chinu o [[linguas siníticas]] se caraterizan pola su diversidá enterna, inque toas possein [[lingua tonal|tonu]] i tiinin una estrutura gramatical artamenti [[lingua analítica|analítica]]. Emperu, el conhuntu llega a diferil enormimenti con respetu al inventariu fonolóhicu i léssicu.
Ái entri seis i dozi [[linguas siníticas]], amás del chinu estándal (el númeru dependi del esquema de crasificación que se tomi). Estas linguas son, en general, [[enteligibiliá mutua|mutuamenti ininteligiblis]], inque algunas (comu los dialetus xiang i mandarín suroccidental) puein compartil términus i algún grau d'enteligibiliá. ''[[Ethnologue]]'' crasifica de manera un tantu confusa alas linguas siníticas, comu una ''[[macrolingua]]'' con trezi ''sublinguas'' en IS 639-3. Unus 1200 millonis de pressonas tiinin comu lingua nativa alguna horma de siníticu.
Delas linguas siníticas, la más importanti demográficamenti es el [[chinu mandarín]] (850 millonis de palrantis) llamau simplimenti "chinu", que es la variedá ena que se basa el chinu estándal. Le siguin en importancia el [[idioma wu]] (77 millonis), el [[dialectos min|idioma min]] (70 millonis) i el [[idioma cantonés]] (55 millonis). El [[cantonés estándal]] es común i enfluyenti enas comuniais [[idioma cantonés|cantonés]]-parlantis d'ultramari, i permaneci comu una delas linguas oficialis de [[Hong Kong]] (juntu col [[idioma inglés|inglés]]) i de [[Macao]] (juntu col [[idioma portugués|portugués]]). El [[min del sul]], parti del [[dialectos min|grupu lingüísticu min]], es ampliamenti palrau nel sul de [[Fujian]], [[Taiwán]] i el [[Suresti Asiáticu]].
Una crasificación completa es la siguienti:
* El '''[[palra del Norti]]''' o '''[[Chinu Mandarín|mandarín]]''' (北方話 / 北方话), 836 millonis de palrantis. Oficial en tol territoriu de [[Repúbrica Populal China]].
* El '''[[Idioma wu|wú]]''' (吳語 / 吴语), 77 millonis.
* Los dialetus '''[[Dialectos min|mǐn]]''' (閩語 / 闽语), 70 millonis.
* El '''[[Idioma cantonés|cantonés]]''' o '''yuè''' (粵語 / 粤语), 55 millonis.
* El '''[[Idioma jin|jin]]''' (晉語 / 晋语), 45 millonis.
* El '''[[Idioma xiang|xiang]]''' o '''hunanés''' (湘語 / 湘语), 36 millonis.
* El '''[[Idioma hakka|hakka]]''' o '''kèjiā''' (客家語 / 客家语), 34 millonis.
* El '''[[Idioma gàn|gàn]]''' (贛語 / 赣语), 31 millonis.
* El '''[[Idioma hui|huī]]''' (徽語 / 徽语), 3,2 millonis.
* El '''[[Idioma ping|pínghuà]]''' (平話 / 平话), 3,5 millonis.
=== Dialetus del mandarín ===
[[Archivu:Madarin in Chinese Mainland EN.PNG|280px|thumb|right|Destribución geográfica estórica delos dialetus dela [[palra del norti]]]] El bloqui dialetal mandarín es el más estendíu, nel centru, suroesti, noroeste i noresti de China, razón pola qual ogañu sirvi de basi pa definil la lingua estándal. Ebiu ala importanti estensión qu'alcança esti bloqui dialetal dessisti variación rehional.
Rentru del mandarín dessisti una gran variación fonolóhica, tantu ena fonolohía segmental comu ena recitación delos [[tonu (lingüística)|tonus]]. El siguienti quairu reproduci algunus delos [[pronombre pressonal|pronombis pressonalis]]:<ref>Jerry Norman, 1988, p. 196</ref>
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|-
!
! [[Mandarín estándal|Estándal]]<br />[[Pekín]]
! Mandarín SE<br />[[Yangzhou|Yángzhōu]]
! Mandarín NE<br />[[Xi'an|Xī'ān]]
! Mandarín SW<br />[[Chengdu|Chéngdū]]
! Mand. central<br />[[Lingbao|Língbǎo]]
|-
! 1.ª sing.<br />«yo»
| uo<sup>3</sup>
| o<sup>3</sup>
| ŋə<sup>3</sup>
| ŋo<sup>3</sup>
| ŋɤ<sup>3</sup>
|-
! 2.ª sing.<br />«tú»
| ni<sup>3</sup>
| liɪ<sup>3</sup>
| ni<sup>3</sup>
| ni<sup>3</sup>
| ni<sup>3</sup>
|-
! 3.ª sing.<br />«el/ella»
| t<sup>h</sup>a<sup>1</sup>
| t<sup>h</sup>a<sup>1</sup>
| t<sup>h</sup>a<sup>1</sup>
| t<sup>h</sup>a<sup>1</sup>
| t<sup>h</sup>a<sup>1</sup>
|-
! 1.ª sg. gen.<br />«mi»
| uo<sup>3</sup> tə
| o<sup>3</sup> tiɪ
| ŋə<sup>3</sup> ti
| ŋo<sup>3</sup> ni<sup>2</sup>
| ŋɤ<sup>3</sup> ti
|-
! 1.ª plural<br />«nusotrus»
| uo<sup>3</sup> mən
| o<sup>3</sup> məŋ
| ŋə<sup>3</sup> mẽ
| ŋo<sup>3</sup> ni<sup>2</sup>
| ŋɤ<sup>3</sup> mɛ̃
|}
== Descrición lingüística ==
Esta secíón hazi referencia al [[mandarín estándal]]. El restu de variantis son tratás enos artículus correspondientis.
=== Fonolohía ===
La sílaba en chinu distingui entri un [[ataqui silábicu]] encetal obrigatoriu, una aprosimanti meial posibri entri l'ataqui i la vocal o ditongu que hazi de núcleu silábicu, un núcleu silábicu obrigatoriu i una final posibri qu'es una nasal o una aprosimanti.
L'inventariu del chinu mandarín estándal moernu vien dau pol (entri < > se da la transcrición ortográfica gastá nel sistema [[pinyin|pīnyīn]]):<ref>Norman, 1986</ref>
{| class="wikitable" style="text-align:center; table-layout:fixed; width:100%;"
|-
! style="width:8%;" |
! colspan="2" style="width:15.33%;" | [[consonanti bilabial|Bilabial]]
! colspan="2" style="width:15.33%;" | [[consonanti labiodental|Labiodental]]
! colspan="2" style="width:15.33%;" | [[consonanti alveolar|Alveolar]]
! colspan="2" style="width:15.33%;" | [[consonanti retrofleja|Retrofleja]]
! colspan="2" style="width:15.33%;" | [[consonanti alveopalatal|Alveo-<br />palatal]]
! colspan="2" style="width:15.33%;" | [[consonanti velar|Velar]]
|-
! [[consonanti nasal|Nasal]]
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|m}}<br />{{grafía|m}}
| colspan="2" |
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|n}}<br />{{grafía|n}}
| colspan="2" |
| colspan="2" |
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|ŋ}}<br />{{grafía|ng}}
|-
! [[Oclusiva]]
| style="font-size:larger;" | {{IPA|p}}<br />{{grafía|b}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|pʰ}}<br />{{grafía|p}}
| colspan="2" |
| style="font-size:larger;" | {{IPA|t}}<br />{{grafía|d}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|tʰ}}<br />{{grafía|t}}
| colspan="2" |
| colspan="2" |
| style="font-size:larger;" | {{IPA|k}}<br />{{grafía|g}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|kʰ}}<br />{{grafía|k}}
|-
! [[Africá]]
| colspan="2" |
| colspan="2" |
| style="font-size:larger;" | {{IPA|ts}}<br />{{grafía|z}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|tsʰ}}<br />{{grafía|c}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|ʈʂ}}<br />{{grafía|zh}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|ʈʂʰ}}<br />{{grafía|ch}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|tɕ}}<br />{{grafía|j}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|tɕʰ}}<br />{{grafía|q}}
| colspan="2" |
|-
! [[Fricativa]]
| colspan="2" |
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|f}}<br />{{grafía|f}}
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|s}}<br />{{grafía|s}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|ʂ}}<br />{{grafía|sh}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|(ʐ)}}<sup>1</sup><br />{{grafía|r}}
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|ɕ}}<br />{{grafía|x}}
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|x}}<br />{{grafía|h}}
|-
! [[Aprosimanti]]
| colspan="2" |
| colspan="2" |
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|l}}<br />{{grafía|l}}
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|ɻ}}<sup>1</sup><br />{{grafía|r}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|j}}<br />{{grafía|y}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|ɥ}}<br />{{grafía|-ü}}
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|w}}<br />{{grafía|w}}
|}
{{IPA|/ɻ/}} se transcribi frecuentimenti comu {{IPA|[ʐ]}} (una fricativa retrofleja sonora), inque esta diferenti transcrición del fonema se debi a cierta variación entri los palrantis, en realiá dambos dos alófonus dein consideral-si comu el mesmu fonema.
L'inventariu vocálicu encluyi: {{IPA|/i, e, a, o, u, y/}} (la vocal /y/ se transcribi comu <-ü> o <-u->) sigún el contestu. La vocal {{IPA|/a/}} se articula usualmenti comu {{IPA|[a]}} inque juntu a palatal puei pronuncial-si comu {{IPA|[e]}}, el fonema {{IPA|/e/}} presenta una importanti variación [[alófonu|alofónica]] {{IPA|[ɤ, ə, ɛ]}}. Amás dessistin quatru tonus diferentis que son fonémicamenti distintivus.
Ena terminolohía traicional china, las consontantis encetalis se crasificaban en tres tipus llamaus «claru» ({{lang|zh|清}} ''qing'', equivalenti a [[consonanti sorda]]), «totalmenti turbiu» ({{lang|zh|全浊}} ''quanzhuo'', [[Soníus sonorus|sonora]] [[sonanti]]) i «parcialmenti turbiu» ({{lang|zh|次浊}} ''cizhuo'', [[Soníus sonorus|sonora]] [[Consonanti ostruyenti|ostruyenti]]).
==== Tonus ====
[[Archivu:Four-tone hand diagram.png|thumb|160px|Los quatru tonus antigus nuna representación traicional]] [[Archivu:Zh-pinyin tones with ma.ogg|thumb|160px|Los tonus del mandarín:mā, má, mǎ, mà]]
En chinu, el tonu nel que se pronuncia ca sílaba es parti dela palabra. Inque la importancia del tonu varía dendi los [[chino yue|dialetus cantonesis]] que tiinin abondus tonus ata el [[Chino shanghainés|shanghainés]] nel que el tonu desempeña un papel menol, la pronunciación del tonu corretu es una parti imprescindibri dela fonética sin la que las palabras nu son comprendías. Nel [[chinu meyu]] dessistían quatru crasis de tonus ({{zh|s=四声|p=sìshēng}}) que son de gran importancia ena poesía china i ena lingüística estórica. Estus quatru tonus antigus se llamaban: «llanu» ({{lang|zh|平}} ''píng''), «ascendenti» ({{lang|zh|上}} ''shǎng''), «salienti» ({{lang|zh|去}} ''qù'') i «entranti» ({{lang|zh|入}} ''rù'', moernamenti «tonu marcau»);<ref>Baxter, William H. (1992). A Handbook of Old Chinese Phonology. Berlin, New York: Mouton de Gruyter. p. 33. ISBN 3-11-012324-X.</ref> en métrica los tres últimus s'agrupan comu oblicuus ({{lang|zh|仄}} ''zè''). S'an reconstruíu comu meyu (˧ 33), meyu ascendenti (˧˥ 35), artu descendenti (˥˩ 51) i meyu con [[consonanti oclusiva]] final (˧ 33), respetivamenti.<ref>Wang, William S.-Y.; Sun, Chaofen (2015). The Oxford Handbook of Chinese Linguistics. Oxford University Press. p. 84. ISBN 978-0-19-026684-4.</ref> Tras sigrus d'evolución, nenguna delas varieda_is moernas de chinu mantieni estus quatru tonus esatus.
[[Archivu:4 Toene des Hochchinesischen.svg|400px|thumb|center|El mandarín estándal tiini 4 tonus, sin contal el tonu neutru. ]] [[Archivu:6_Toene_des_Kantonesischen.svg|400px|thumb|center|El cantonés tiini 6 tonus, inque al añidil los llamaus 3 tonus marcaus (acabaus en consonanti) a vezis se cuentan 9 ]]
=== Gramática ===
El chinu tiini poca morfolohía, resultandu n'essi aspetu más simpli qu'el ingrés o l'español. El chinu tampocu tiini cambius ni de géneru ni de [[númeru gramatical|númeru]], ecetu pol algunas hormas de plural marhinalis enos [[pronombre|pronombis]] pressonalis. Estu tamién ocurri n'otras linguas asiáticas, comu el japonés.
Los verbus nu varían sigún la [[pressona gramatical|pressona]], el númeru o el [[tiempu gramatical]]. El [[aspetu gramatical|aspetu]] perfetu se marca col clíticu ''le'' (了) peru la adjunción dessi clíticu i otrus nu suPoni una auténtica [[conhugación verbal|conhugación verbal]]. Comu se puei vel en (1a) i (1b) el chinu usualmenti nu marca el [[tiempu gramatical]] sobri el verbu sinu que dicha enformación está enos averbius de tiempu ('ayel', 'oi', 'mañana', etc). La marca de perfetu s'aplica tantu al pasau (1a) comu al futuru: : (1a) ''Wǒ zuótiān xià '''le''' kè yǐhòu qù kàn diànyǐng'' ::我昨天下'''了'''課以後去看電影 ::yo ayel acabal <small>PERF</small> leción endispués dil vel película ::'Ayel, quandu ubu acabau la crasi, fui a vel una película' : (1b) ''Wǒ míngtiān xià '''le''' kè yǐhòu qù kàn diànyǐng'' ::我明天下'''了'''課以後去看電影 ::yo mañana acabal <small>PERF</small> leción dil vel película ::'Mañana, quandu áya acabau la crasi, diré a vel una película'
El chinu possei amás un [[verbu copulativu]] ''shi'' (是) “sel” , que nu cambia de horma col tiempu verbal, la pressona o el númeru. Estu últimu constituyi una importanti ventaja frenti a otras linguas nel su aprendizaji, ya qu'unu puei hormulal abondas espresionis siempri que conoza ciertu númeru de palabras i maneji algunas reglas gramaticalis que son realmienti mu simplis.
En quantu al ordin de [[constituyenti sintáticu|constituyentis]] si bien predomina el ordin [[SVO]], la mayoría de [[sintagma]]s colocan el núcleu en posición final. Dendi el puntu de vista delas [[categoría gramatical|categorías gramaticalis]] destaca la dessistencia de coverbus i de crasificaoris. Los crasificaoris son obrigatorius entri un [[Determinanti (lingüística)|determinanti]] i el nombri al que [[Teoría de la X'#Rección|rigi]], i están relacionaus generalmenti cola horma d'objetu al que se refieri el nombri o el [[campu semánticu]] del nombri.
== Chinu escritu ==
La escritura del chinu hazi gastu de varius prencipius, entri ellus el gastu de carateris con enterpretación fonética i carateris con enterpretación semántica o lessical ([[logograma]]s). El chinu escritu recibi a vezis el nombri de lingua literaria Han ({{Zh||t=漢文|s=汉文|p=hàn wén}}). La escritura del chinu ({{Zh||t=書法|s=书法|p=shūfǎ}} '[[caligrafía china]]') se carateriza pol gastal carateris ''hàn'' ({{Zh||t=漢字|s=汉字|p=hànzì}}), qu'en español se denominan frecuentimenti [[sinograma]]s. El conhuntu de sinogramas nu constituyi un alfabetu propiamenti dichu sinu un sistema aprosimadamenti logosilábicu, nel que ca carátel es un concetu astratu dela vida real que se va concatenandu pa hormal palabras i oracionis. Algunus delos sinogramas tiinin, comu s'á dichu, un origi fonéticu i están relacionaus col soníu dela palabra mientras qu'otrus son determinativus semánticus.<ref>Norman, 1986, capítulo 3</ref>
=== Idioma clásicu ===
La moerna lingua escrita es completamenti diferenti del [[chinu clásicu]] escritu. La lingua escrita ogañu está mu cerca dela lingua palrá, a diferencia de lo que sucedía hazi sigrus, quandu la lingua escrita se seguía basandu nel antigu chinu, mientras que la lingua vernácula, pol un procesu de cambiu lingüísticu, era totalmenti diferenti del chinu antigu. Ena Edá Meya el chinu clásicu tenía un papel similal al latín medieval ena Alta Edá Meya uropea, era una lingua colta diferenti delas linguas vernáculas palrás. Los especialistas en escritura gastaban pa ábati tolos cometíus la [[lingua clásica]] i nu la su propia lingua vernácula palrá.
L'antiga lingua escrita ({{Zh||t=文言文|p=wén yán wén}}), en español se llama [[chinu clásicu]] ({{Zh||t=传统中文|s=简体中文p=jīanti yǔyán}}). Tiini la su propia gramática i horma de sel leía, las qualis son distintas del idioma palrau. Se gastaba oficialmenti ena çona de [[Vietnam]],<ref>[http://www.nomna.org/DVSKTT/dvsktt.php Đại_Việt_sử_ký_toàn_thư (Vietnamita:Đại_Việt_sử_ký_toàn_thư, Chinu:大越史記全書)]</ref> [[Corea]], China, [[Japón]], i parcialmenti en [[Mongolia]] i algunas çonas del Centru i Suresti d'Asia ogañu. Pol ejemplu, [[Kojiki]] en Japón i [[Samguk Sagi]] en Corea.<ref>[http://www001.upp.so-net.ne.jp/dassai/sitemap/sitemap.htm#map_3gokushiki Samguk Sagi(Coreanu:삼국사기, Japonés:三國史記, Chinu:三國史記)]</ref><ref>[http://homepage1.nifty.com/o-mino/page197.html Kojiki(Coreanu:고사기, Japonés:古事記, Chinu:古事記)]</ref> Considerandu que los dialetus delos Han, fonéticamenti son bastanti distintus, dantis del sigru XX la horma escrita era más importanti pala comunicación entri las çonas distintas de China e enternacional.
=== Carateris ===
Ái dos tipus de carateris pa escribil chinu:
Los llamaus [[carateris chinus simplificaus|carateris simplificaus]] ({{Zh||t=簡體字|s=简体字|p=jiǎn tǐ zì}}) gastaus en ábati toa China, Singapur i Malasia.
Los [[carateris chinus traicionalis|carateris traicionalis]] ({{Zh||t=繁體字|s=繁体字|p=fán tǐ zì}}) gastaus en Taiwán, Hong Kong i Macao.<ref>刘玉婷、李倩倩 [http://zqb.cyol.com/content/2008-04/01/content_2126091.htm 《汉字简与繁相“争”何太急》]《中国青年报》</ref>
=== Estoria ===
[[Archivu:Chinese movable type 1313-ce.png|thumb|left|200px|Una ilustrción de Tipografía. Wang zheng, Libru d'Agricoltura, Dinastía Yuan]] [[Archivu:shodo.jpg|thumb|200px|Varius estilus de caligrafía china]] [[Archivu:佛说观无量寿佛经残页.jpg|thumb|200px|La primera oja de tipografía en 1103 sobri Amitayurdhyana Sutra, Dinastía Song de Norti]] [[Archivu:Japanese printing type 2,Japan.JPG|thumb|left|200px|Tipografía en Japón]] La primera escritura registrá, ''jiǎgǔwén'' (甲骨文 ‘[[uesus oracularis|idioma escritu en caparazonis i uesus]]’), gastaba caparazonis de tortuga i uesus d'animalis comu sopolti [[epigrafía|epigráficu]] (ena su mayoría [[escápula]]s). S'an topau caparazonis con inscricionis que horman el corpus significativu más antigu d'[[escritura china]] arcaica, posiblimenti n'origi delos símbolus en cerámica más antiga. Estas inscricionis contienin enformacionis estóricas i devinatorias assina comu la genealohía real completa dela [[dinastía Shang]] (1600-1046 a. C.) ena mesma época.
La escritura acontinó el su desenvolvimientu duranti la época dela [[dinastía Zhou]]. Comu consecuencia dela devisión política caraterística dela segunda parti desta época, los carateris se desenvolvun en hormas i estilus mu diversus, coesistindu abondas variantis pa ca carátel. Al estilu d'escritura desta época se le conoci comu ''dàzhuànshū'' (大篆書 ‘escritura de sellu grandi’).
Cola reunificación de centru i esti China baju el Primel Emperaol [[Qin Shi Huang]], una delas abondas miías de normalización afetó precisamenti ala escritura. Baju la supervisión del primel menistru [[Li Si]] se recopilarun listas colas hormas normalizás delos carateris. Esta unificación del sistema d'escritura dio lugal al estilu de [[caligrafía china|caligrafía]] ''xiǎozhuànshū'' (小篆書 ‘escreviura de sellu pequeñu’), que gastaba traçus más angulosus i menus circularis que los dela escritura de sellu grandi antiga.
Duranti la [[dinastía Han]] surdirían otrus estilus de caligrafía que s'an conservau ata los nuestrus días. El ''lìshū'' (隸書 ‘escritura almenistrativa’), el ''xíngshū'' (行書, Escritura semicursiva, literalmenti "andanti"), i el ''cǎoshū'' (草書, Escritura cursiva, literalmenti ‘de yerba’).
L'últimu estilu caligráficu en desenvolvel-si fue el ''kǎishū'' (楷書 ‘escritura regulal’), qu'alcançaría la su horma ogañu duranti la [[Wei (reinu)|dinastía Wei del Norti]]. Esti es el estilu prencipal ogañu, el que se gasta en perióicus i librus, assina comu en hormatus eletrónicus.
=== Escreviura ena prensa i ordenaol ===
La [[impresión xilográfica]] en papel prencepió nel sigru VII. Esta ténica supusu la nacencia de nuevus estilus de carateris (la [[tipografía]] gastá entri 1041 i 1048 pol [[Bi Sheng|Bì Shēng]] gastaba pocus carateris porque el costi de proución era elevau pa un idioma con cientus de carateris, inque se gastaba pa imprimil billetis ena mesma época). Ena [[Dinastía Song|Dinastía Song de Norti]], se gastaba prencipalmenti la escritura regulal de [[Ouyang Xun]] (prensas de Zhejiang), [[Yan Zhenqing]] (Sichuan), [[Liu Gongquan]] (Fujian) comu los estilus de carateris ena prensa, i tiini el su nombri comu el estilu [[Song (tipografía)|Song]].<ref>[https://web.archive.org/web/20121004195213/http://www.kinkido.net/home.html 金欣堂字庫] {{Wayback|url=http://www.kinkido.net/home.html |date=20121004195213 }},知る,漢字書体 {{ja}}</ref>
Considerandu las limitacionis tenolóhicas desti tipu de tipografía, los carateris tenían una horma más plana enos traçus horizontalis. Más tardi surgun el estilu [[Imitación Song (tipografía)|Song]] i el estilu [[Ming (tipografía)|Ming]] ena [[Dinastía Ming]].<ref>[https://web.archive.org/web/20121004195213/http://www.kinkido.net/home.html 金欣堂字庫], 知る,漢字書体 {{ja}}</ref> Esti estilu fue el que s'entroduju en Japón.
Col desenvolvimientu dela tenolohía informática, el númeru d'estilus delos carateris s'á multiplicau. Pol ejemplu, las versionis de [[WPS Office]] de prencipius del sigru XXI tiinin ata 26 estilus de carateris diferentis. Huera delos gastus estrumentalis, la [[caligrafía china]] sigui siendu considerá comu un arti en [[Estremu Orienti]].
Dessistin algunas observacionis que sugierin que la pericia nel conocimientu dela escritura china está descendendu entri los jóvinis, ebiu al gastu d'ordenaoris, ya qu'en general la escritura meyanti ordenaol nu requieri tantu estuyu, ni siquiera se necesita sabel escribil corretamenti. El HSK (esamin del nivel del idioma delos Han,汉语水平考试) general pa estranjerus nu encluyi esamin oral.<ref>{{Cita web |url=http://www.chinesetest.cn/gosign.do?id=1&lid=0 |título=Página oficial del HSK |fechaacceso=2025-11-14 |archive-date=2020-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521163733/http://www.chinesetest.cn/gosign.do?id=1&lid=0 |dead-url=yes }}</ref>
== Guipal tamién ==
[[Chinu mandarín]]
[[Escritura china]]
[[Caligrafía china]]
[[Linguas siníticas]]
[[Linguas de China]]
[[Enstitutu Confucio]]
== Referencias ==
{{listaref|2}}
== Bibliografía ==
Karlgren, Bernhard (1954). «Compendium of Phonetics in Ancient and Archaic Chinese». Bulletin of the Museum of Far Eastern Antiquities (26): pp. 211-367.
Norman, Jerry (1988). Chinese, Cambridge Language Surveys. Cambridge: [[Cambridge University Press]]. ISBN 0-521-29653-6.
Ramsey, S. Roberts (1987). The Languages of China. Princeton: [[Princeton University Press]]. ISBN 0-691-01468-X.
== Atijus p'ahuera==
{{interWiki|code=zh}} {{wikibooks|Chino|Cursu de chinu mandarín}} {{wikcionario|Categoría:Chino|índici d'entrás en chinu|objeto=un}} {{wikiquote|Proverbios chinos|Proverbius chinus}}
[http://www.proel.org/index.php?pagina=mundo/sino/chino Estoria dela lingua china: Proel]
[http://www.chinoesfera.com/ Portal i radiu en Internet pa aprendel chinu mandarín: Chinoesfera]
[http://www.chino-china.com/ chino-china] Estuyu chinu - cursus, recursus, ejercicius, ideas, p
09w83fbjknrmk2hxaqar9ctxzwu7r83
Huenti de Cantus
0
6869
144370
144343
2026-09-24T17:24:55Z
Acuxhinu
3347
demografía
144370
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de entidad subnacional}}
'''Huenti de Cantus''' (''Fuente de Cantos'' oficialmenti i en [[Castellanu|castillanu]]), tamién mentau comu Huenti Cantus o Fuenti Cantus, es un monicipiu dela [[provincia de Badajós]], ena comunidá utónoma d’[[Estremaúra]], assitiá nel lexi dela [[Vía dela Prata]], aondi esmiençan el ramal dela [[Sierra Morena]].
== Sitación ==
Está assitiá ena comarca de [[Tentudía]], estandu a noventa i ochu quilometrus dela capital dela [[Provincia de Badajós|provincia]] i perteneciendu tamién al partíu judizial de [[Çafra]]. El términu monicipal está travessau pola Utovía E-803 o A-66 dela [[Vía dela Prata|Ruta dela Prata]] i tamién pola carretera nacional N-630, dentri los puntus quilométricus 699 i 711, amás de pola carretera utonómica EX-202, qu’engancha [[Segura de León]] i [[Bienvenía (Badajós)|Bienvenía]] i por otras mas que premitin la comunicación con [[Medina delas Torris]], Calçailla delos Barrus, [[Llerena]], [[Monti-Molín]], [[Calera de León]] i [[Valencia'l Ventosu|Valencia del Ventosu]].<ref>{{Cita web|url=https://www.mjusticia.gob.es/es/JusticiaEspana/OrganizacionJusticia/InstLibraryCartographyJudProv/Badajoz/Zafra.pdf|título=Partíu judizial de Çafra.|autor=Cartugrafia judizial|fechaacceso=20 de setiembri del 2026}}</ref>
El terrenu del monicipiu es possimenti llanu, enque ligeramenti ascendenti pal [[sul]] i con angunas zonas con montis que quajan pal ramal dela [[Sierra Morena]]. El ríu Bodión abaxa dendi’l [[sul]] al norti-oesti, acebiendu angunus arroyus comu’l arroyu Bodión Chicu. El paisagi está enllenu de parriçu i olivaris alternaus cona [[hesa]] i los trigarralis. La su economía está basá possimenti nel setol primariu, comu sonin los cautivus de secanu i la criança del ganaeríu. El portu de San Bernabé de quinientus sessenta i seis metrus d'altol ena carretera EX-202, hazi de lindi col puebru vezinu de [[Segura de León]]. L’altol del monicipiu está dentri los seiscientus setenta i cincu metrus pal [[sul]], nel mentau Altu delas Zorreras i los quatrocientus cinqüenta metrus palas orillas del ríu Bodión, mentris que’l puebru tié un altol de quinientus ochenta i dos metrus dendi’l nivel dela [[mari]].<ref>{{Cita web|url=https://www.komoot.com/es-es/guide/1541433/los-mejores-sitios-que-ver-en-fuente-de-cantos|título=Los mejoris sitius pa guipal en Huenti Cantus.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|autor=Javier CR|fecha=12 de setiembri del 2026|sitioweb=komoot|idioma=es}}</ref>
== Patrimoñu ==
* El conventu delas Carmelitas, qu’es del [[Sigru XVII|siegru XVII]].
* Antigu conventu de Muestra Señora dela Conceción, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]].
* Antiga armita de Muestra Señora dela Aurora.
* Armita del Santu Cristu.
* L’armita de San Juan de Letrán, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]].
* L’armita de Muestra Señora dela Hermosa, qu’es del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]] i es aondi está la patrona del puebru.
* Antigu conventu de San Diegu delos frailis franciscanus descalçus, qu’es de caberus del [[Sigru XVI|siegru XVI]].
* Armita de San Isidru Labraol, assitiá quasi a sieti quilometrus del monicipiu, pola carretera pa [[Segura de León]], ena plaera de San Isidru.
* L'ilesia parroquial de Muestra Señora dela Graná, dependienti dela archidiócesi de [[Méria]]-[[Badajós (Monicipiu)|Badajós]]. Es un edeficiu del [[Sigru XV|siegru XV]], d’estilu barrocu, del que dissali’l su retablu, qu’es una obra de ''Manuel García de Santiago''.
* Casa-Museu de [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]]. La su casa de nacencia á síu aprepará i disponi dela tenología pa lleval al vesitanti ala epoca del pintol [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeñu]]. Esta Casa-Museu perteneci ala redi de Museus d’Entidá d’[[Estremaúra]].
* Los Castillejus, que sonin unos assentamientus arquiológicus, hormaus dentri dos cerrus con dambus assentamientus i que sonin otrus delos menumentus estóricus del monicipiu. Nel primel i mas altu dellus ai unu delos assentamientus mas senificativus del Calcolíticu d’[[Estremaúra]], acercau por una muralla nel que se puein guipal las posás delas cabañas. Nel segunderu delos cerrus ai un pobrau d’anantis delos [[Roma|romanus]] perfetamenti conservau, conas viviendas, las callis i una muralla pentagonal qu’acorri parti del cerru. Uvu tamién otrus assentamientos arquiológicus qu’eran dela epoca [[Roma|romana]], peru huerun decumentaus ena escavación i desarmaus pala costrución dela utovía A-66 nel añu [[2004]].<ref>{{Cita web|url=http://www3.archimeridabadajoz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=55&limit=1&limitstart=2|título=Archidiócesi de Méria-Badajós - Listau delas Parroquias.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|sitioweb=www3.archimeridabadajoz.org|fecha=14 de novembri del 2025|autor=Arzobispau de Méria-Badajós|archive-date=2008-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411210035/http://www3.archimeridabadajoz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=55&limit=1&limitstart=2|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.fuentedecantos.eu/2015/01/07/casa-de-francisco-de-zurbaran/|título=Casa - Museu de Franciscu de Zurbarán. Huenti de Cantus.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|sitioweb=www.fuentedecantos.eu|autor=Ayuntamientu de Huenti Cantus}}</ref>
=== Concussus colturais ===
[[Archivu:Estatua de Zurbarán en Fuente de Cantos 02.jpg|miniaturadeimagen|187x187px|Estauta de Zurbarán.]]En onol alos dos pintoris nacíus ena villa, se celebran tolos añus dambus dos concussus de pintura. El primel dellus, celebrau a emprencipius del mes de [[juñu]], qu'es el Concussu Nacional de pintura al airi libri mentau [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]] i el segunderu, qu'es el Concussu Nacional de pintura mentau ''Nicolás Megía Márquez''. Amás, nel monicipiu se celebra tolos añus a caberus del mes de [[Diziembri|deziembri]], el concussu de relatus brevis villa de Huenti Cantus.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cita web|url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/30312-nicolas-megia-marquez|título=Real Academia dela Estoria. Nicolás Megía Márquez.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|sitioweb=historia-hispanica.rah.es|idioma=es|autor=HI Iberia Inginiería i Proyeutus}}</ref>
=== Caminu de Santiagu ===
Dendi caberus del [[Sigru XX|siegru XX]], tién una mu grandi emportancia l’esparigil delos deferentis [[Caminu de Santiagu|Caminus de Santiagu]], comu aconteci col caminu dela [[Vía dela Prata]], que passa pol monicipiu de Huenti Cantus.<ref>{{Cita web|url=https://www.tee-travel.com/blog/etapas-y-kilometros-del-camino-de-santiago/|título=Etapas i quilometrus del Caminu de Santiagu.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|apellido=Abalo|nombre=Begoña|fecha=21 d'aneru del 2020|sitioweb=Tee Travel|idioma=es}}</ref>
== Fiestas ==
* El [[Antrueju|carnaval o antrueju]], celebrau pa caberus de [[hebreru]] o emprencipius de [[marçu]].
* Semana Santa, duna grandi belleza i patrimoñu coltural.
* Fiesta dela chanfaina, declará d’interés turísticu regional. De caraiti culinariu, se celebra’l caberu [[domingu]] d’[[abril]] de ca añu.
* La romería de San Isidru Labraol, declará tamién d’interés turísticu regional, se celebra ena semana del quinzi de [[mayu]] nuna praná quasi a sieti quilometrus del monicipiu, aondi está l’armita del Santu. Tié un caraiti senificantimenti populal.
* Fiesta de San Juan, se celebra el [[sábau]] mas próssimu al día de San Juan, es tamién mu populal i se celebra nel barriu que tié el su mesmu nombri.
* La Feria, que se celebra ena semana del quinzi d’[[abostu]] i ena que dissali’l folasteríu dela genti del puebru qu’andan p’ahuera.
* Las fiestas en onol dela patrona del puebru Muestra Señora dela Hermosa, que tié’l día mayol pal ochu de [[setiembri]], qu’es tamién el día d’[[Estremaúra]].<ref>{{Cita web|url=https://rutadelaplata.com/evento/calendario-de-fiestas-en-fuente-de-cantos/|título=Fiestas de Huenti Cantus.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|idioma=es|año=2026|autor=Ruta Vía dela Prata}}</ref>
[[Archivu:Caballo frente de la Ermita de San Isidro de Fuente de Cantos.jpg|centro|miniaturadeimagen|250x250px|L'armita de San Isidru ena romería]]
== Pessonas anombrás ==
De Nacencia en Huenti Cantus, se puei anombral:
* [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]], 1598, pintol barrocu del Siegru d'Oru, que hue bautizau ena parroquia del puebru’l mesmu sieti de novembri del 1598.<ref name=":2">{{Cita web|url=https://fundacionfocus.es/centro-velazquez-ant/biografia-francisco-de-zurbaran/|título=Biografía Franciscu de Zurbarán.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|idioma=es|fecha=2023|autor=Hundación Focus}}</ref>
* ''José Casquete de Prado y Bootello'',1756, obispu, priolu de San Marcus de [[León]], cavalleru dela Ordin de [[Santiagu de Compostela|Santiagu]] i [[Política d'Estremaúra|políticu]] con un destacau papel ena lavoración dela Costitución [[España|española]] del 1812.<ref>{{Cita web|url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/10660-jose-casquete-de-prado|título=Estoria Hispánica. José Casquete de Prado|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|sitioweb=historia-hispanica.rah.es|idioma=es|autor=HI Iberia Inginiería i Proyeutus}}</ref>
* ''Nicolás Megía Márquez'', 1845, pintol del ralismu amoderau del [[Sigru XIX|siegru XIX]].<ref name=":1" />
* [[Francisco Zambrano Vázquez]], [[1947]], licenciau en Magisteriu i en [[Melecina]], flamencólogu, vestigaol i apregonaol del flamencu, possimenti del flamencu d'[[Estremaúra]].<ref>{{Cita web|url=https://extravagente.es/podcast/13-paco-zambrano-de-las-raices-al-manana-el-flamenco-contado-con-alma|título=Pacu Zambrano - Delas raizis al mañá: el flamencu contau col'alma.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|apellido=Polinario|nombre=Javi|fecha=31 de marçu del 2025|sitioweb=extravagente.es|idioma=es|editor=Extravagente}}</ref>
== Demografía ==
Sigún el INE, cuentava con una puebración de quatru mil quinientus ochenta i tres abitantis nel [[2025]].
{{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Fuente de Cantos<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=050&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Estitutu Nacional d'Estaística (INE)|fechaacceso= 12 d'aneru del 2025}}</ref>|1842|4500|1857|6386|1860|6467|1877|7051|1887|7569|1897|7885|1900|8483|1910|9552|1920|10514|1930|10974|1940|11191|1950|10354|1960|9686|1970|6217|1981|5361|1991|5075|2001|5057|2011|4942|2021|4688|2025|4583|notas={{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censu de peubración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 en esta gráfica será el censo de 2031. -->
==Referencias==
<references />
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://www.fuentedecantos.eu/ web Huenti Cantus] Página web.
* [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06240 cóigu postal] Huenti Cantus.
{{Control de autoridades}}
[[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]]
[[Categoría:Badajós]]
guk8qmp35v7en8zhfdtsdk2gypq4tso
144376
144370
2026-09-24T18:18:09Z
Acuxhinu
3347
demografia
144376
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de entidad subnacional}}
'''Huenti de Cantus''' (''Fuente de Cantos'' oficialmenti i en [[Castellanu|castillanu]]), tamién mentau comu Huenti Cantus o Fuenti Cantus, es un monicipiu dela [[provincia de Badajós]], ena comunidá utónoma d’[[Estremaúra]], assitiá nel lexi dela [[Vía dela Prata]], aondi esmiençan el ramal dela [[Sierra Morena]].
== Sitación ==
Está assitiá ena comarca de [[Tentudía]], estandu a noventa i ochu quilometrus dela capital dela [[Provincia de Badajós|provincia]] i perteneciendu tamién al partíu judizial de [[Çafra]]. El términu monicipal está travessau pola Utovía E-803 o A-66 dela [[Vía dela Prata|Ruta dela Prata]] i tamién pola carretera nacional N-630, dentri los puntus quilométricus 699 i 711, amás de pola carretera utonómica EX-202, qu’engancha [[Segura de León]] i [[Bienvenía (Badajós)|Bienvenía]] i por otras mas que premitin la comunicación con [[Medina delas Torris]], Calçailla delos Barrus, [[Llerena]], [[Monti-Molín]], [[Calera de León]] i [[Valencia'l Ventosu|Valencia del Ventosu]].<ref>{{Cita web|url=https://www.mjusticia.gob.es/es/JusticiaEspana/OrganizacionJusticia/InstLibraryCartographyJudProv/Badajoz/Zafra.pdf|título=Partíu judizial de Çafra.|autor=Cartugrafia judizial|fechaacceso=20 de setiembri del 2026}}</ref>
El terrenu del monicipiu es possimenti llanu, enque ligeramenti ascendenti pal [[sul]] i con angunas zonas con montis que quajan pal ramal dela [[Sierra Morena]]. El ríu Bodión abaxa dendi’l [[sul]] al norti-oesti, acebiendu angunus arroyus comu’l arroyu Bodión Chicu. El paisagi está enllenu de parriçu i olivaris alternaus cona [[hesa]] i los trigarralis. La su economía está basá possimenti nel setol primariu, comu sonin los cautivus de secanu i la criança del ganaeríu. El portu de San Bernabé de quinientus sessenta i seis metrus d'altol ena carretera EX-202, hazi de lindi col puebru vezinu de [[Segura de León]]. L’altol del monicipiu está dentri los seiscientus setenta i cincu metrus pal [[sul]], nel mentau Altu delas Zorreras i los quatrocientus cinqüenta metrus palas orillas del ríu Bodión, mentris que’l puebru tié un altol de quinientus ochenta i dos metrus dendi’l nivel dela [[mari]].<ref>{{Cita web|url=https://www.komoot.com/es-es/guide/1541433/los-mejores-sitios-que-ver-en-fuente-de-cantos|título=Los mejoris sitius pa guipal en Huenti Cantus.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|autor=Javier CR|fecha=12 de setiembri del 2026|sitioweb=komoot|idioma=es}}</ref>
== Patrimoñu ==
* El conventu delas Carmelitas, qu’es del [[Sigru XVII|siegru XVII]].
* Antigu conventu de Muestra Señora dela Conceción, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]].
* Antiga armita de Muestra Señora dela Aurora.
* Armita del Santu Cristu.
* L’armita de San Juan de Letrán, qu’es del [[Sigru XVI|siegru XVI]].
* L’armita de Muestra Señora dela Hermosa, qu’es del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]] i es aondi está la patrona del puebru.
* Antigu conventu de San Diegu delos frailis franciscanus descalçus, qu’es de caberus del [[Sigru XVI|siegru XVI]].
* Armita de San Isidru Labraol, assitiá quasi a sieti quilometrus del monicipiu, pola carretera pa [[Segura de León]], ena plaera de San Isidru.
* L'ilesia parroquial de Muestra Señora dela Graná, dependienti dela archidiócesi de [[Méria]]-[[Badajós (Monicipiu)|Badajós]]. Es un edeficiu del [[Sigru XV|siegru XV]], d’estilu barrocu, del que dissali’l su retablu, qu’es una obra de ''Manuel García de Santiago''.
* Casa-Museu de [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]]. La su casa de nacencia á síu aprepará i disponi dela tenología pa lleval al vesitanti ala epoca del pintol [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeñu]]. Esta Casa-Museu perteneci ala redi de Museus d’Entidá d’[[Estremaúra]].
* Los Castillejus, que sonin unos assentamientus arquiológicus, hormaus dentri dos cerrus con dambus assentamientus i que sonin otrus delos menumentus estóricus del monicipiu. Nel primel i mas altu dellus ai unu delos assentamientus mas senificativus del Calcolíticu d’[[Estremaúra]], acercau por una muralla nel que se puein guipal las posás delas cabañas. Nel segunderu delos cerrus ai un pobrau d’anantis delos [[Roma|romanus]] perfetamenti conservau, conas viviendas, las callis i una muralla pentagonal qu’acorri parti del cerru. Uvu tamién otrus assentamientos arquiológicus qu’eran dela epoca [[Roma|romana]], peru huerun decumentaus ena escavación i desarmaus pala costrución dela utovía A-66 nel añu [[2004]].<ref>{{Cita web|url=http://www3.archimeridabadajoz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=55&limit=1&limitstart=2|título=Archidiócesi de Méria-Badajós - Listau delas Parroquias.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|sitioweb=www3.archimeridabadajoz.org|fecha=14 de novembri del 2025|autor=Arzobispau de Méria-Badajós|archive-date=2008-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411210035/http://www3.archimeridabadajoz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=55&limit=1&limitstart=2|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.fuentedecantos.eu/2015/01/07/casa-de-francisco-de-zurbaran/|título=Casa - Museu de Franciscu de Zurbarán. Huenti de Cantus.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|sitioweb=www.fuentedecantos.eu|autor=Ayuntamientu de Huenti Cantus}}</ref>
=== Concussus colturais ===
[[Archivu:Estatua de Zurbarán en Fuente de Cantos 02.jpg|miniaturadeimagen|187x187px|Estauta de Zurbarán.]]En onol alos dos pintoris nacíus ena villa, se celebran tolos añus dambus dos concussus de pintura. El primel dellus, celebrau a emprencipius del mes de [[juñu]], qu'es el Concussu Nacional de pintura al airi libri mentau [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]] i el segunderu, qu'es el Concussu Nacional de pintura mentau ''Nicolás Megía Márquez''. Amás, nel monicipiu se celebra tolos añus a caberus del mes de [[Diziembri|deziembri]], el concussu de relatus brevis villa de Huenti Cantus.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cita web|url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/30312-nicolas-megia-marquez|título=Real Academia dela Estoria. Nicolás Megía Márquez.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|sitioweb=historia-hispanica.rah.es|idioma=es|autor=HI Iberia Inginiería i Proyeutus}}</ref>
=== Caminu de Santiagu ===
Dendi caberus del [[Sigru XX|siegru XX]], tién una mu grandi emportancia l’esparigil delos deferentis [[Caminu de Santiagu|Caminus de Santiagu]], comu aconteci col caminu dela [[Vía dela Prata]], que passa pol monicipiu de Huenti Cantus.<ref>{{Cita web|url=https://www.tee-travel.com/blog/etapas-y-kilometros-del-camino-de-santiago/|título=Etapas i quilometrus del Caminu de Santiagu.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|apellido=Abalo|nombre=Begoña|fecha=21 d'aneru del 2020|sitioweb=Tee Travel|idioma=es}}</ref>
== Fiestas ==
* El [[Antrueju|carnaval o antrueju]], celebrau pa caberus de [[hebreru]] o emprencipius de [[marçu]].
* Semana Santa, duna grandi belleza i patrimoñu coltural.
* Fiesta dela chanfaina, declará d’interés turísticu regional. De caraiti culinariu, se celebra’l caberu [[domingu]] d’[[abril]] de ca añu.
* La romería de San Isidru Labraol, declará tamién d’interés turísticu regional, se celebra ena semana del quinzi de [[mayu]] nuna praná quasi a sieti quilometrus del monicipiu, aondi está l’armita del Santu. Tié un caraiti senificantimenti populal.
* Fiesta de San Juan, se celebra el [[sábau]] mas próssimu al día de San Juan, es tamién mu populal i se celebra nel barriu que tié el su mesmu nombri.
* La Feria, que se celebra ena semana del quinzi d’[[abostu]] i ena que dissali’l folasteríu dela genti del puebru qu’andan p’ahuera.
* Las fiestas en onol dela patrona del puebru Muestra Señora dela Hermosa, que tié’l día mayol pal ochu de [[setiembri]], qu’es tamién el día d’[[Estremaúra]].<ref>{{Cita web|url=https://rutadelaplata.com/evento/calendario-de-fiestas-en-fuente-de-cantos/|título=Fiestas de Huenti Cantus.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|idioma=es|año=2026|autor=Ruta Vía dela Prata}}</ref>
[[Archivu:Caballo frente de la Ermita de San Isidro de Fuente de Cantos.jpg|centro|miniaturadeimagen|250x250px|L'armita de San Isidru ena romería]]
== Pessonas anombrás ==
De Nacencia en Huenti Cantus, se puei anombral:
* [[Francisco de Zurbarán|Franciscu de Zurbarán]], 1598, pintol barrocu del Siegru d'Oru, que hue bautizau ena parroquia del puebru’l mesmu sieti de novembri del 1598.<ref name=":2">{{Cita web|url=https://fundacionfocus.es/centro-velazquez-ant/biografia-francisco-de-zurbaran/|título=Biografía Franciscu de Zurbarán.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|idioma=es|fecha=2023|autor=Hundación Focus}}</ref>
* ''José Casquete de Prado y Bootello'',1756, obispu, priolu de San Marcus de [[León]], cavalleru dela Ordin de [[Santiagu de Compostela|Santiagu]] i [[Política d'Estremaúra|políticu]] con un destacau papel ena lavoración dela Costitución [[España|española]] del 1812.<ref>{{Cita web|url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/10660-jose-casquete-de-prado|título=Estoria Hispánica. José Casquete de Prado|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|sitioweb=historia-hispanica.rah.es|idioma=es|autor=HI Iberia Inginiería i Proyeutus}}</ref>
* ''Nicolás Megía Márquez'', 1845, pintol del ralismu amoderau del [[Sigru XIX|siegru XIX]].<ref name=":1" />
* [[Francisco Zambrano Vázquez]], [[1947]], licenciau en Magisteriu i en [[Melecina]], flamencólogu, vestigaol i apregonaol del flamencu, possimenti del flamencu d'[[Estremaúra]].<ref>{{Cita web|url=https://extravagente.es/podcast/13-paco-zambrano-de-las-raices-al-manana-el-flamenco-contado-con-alma|título=Pacu Zambrano - Delas raizis al mañá: el flamencu contau col'alma.|fechaacceso=20 de setiembri del 2026|apellido=Polinario|nombre=Javi|fecha=31 de marçu del 2025|sitioweb=extravagente.es|idioma=es|editor=Extravagente}}</ref>
== Demografía ==
Sigún el INE, cuentava con una puebración de quatru mil quinientus ochenta i tres abitantis nel [[2025]].
{{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Fuente de Cantos<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=052&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Estitutu Nacional d'Estaística (INE)|fechaacceso= 12 d'aneru del 2025}}</ref>|1842|4500|1857|6386|1860|6467|1877|7051|1887|7569|1897|7885|1900|8483|1910|9552|1920|10514|1930|10974|1940|11191|1950|10354|1960|9686|1970|6217|1981|5361|1991|5075|2001|5057|2011|4942|2021|4688|2025|4583|notas={{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censu de peubración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 en esta gráfica será el censo de 2031. -->
==Referencias==
<references />
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://www.fuentedecantos.eu/ web Huenti Cantus] Página web.
* [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06240 cóigu postal] Huenti Cantus.
{{Control de autoridades}}
[[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]]
[[Categoría:Badajós]]
6p2mz76n9vymeaaer446gdcfjw29k69
Seleción de fubu d'Azerbaiyán
0
7517
144396
143007
2026-09-25T00:28:46Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144396
wikitext
text/x-wiki
{{Equipu e fubu |
Nombri = Azerbaiyán|
Nombri Compretu = Seleción de fubu d'Azerbaiyán|
Federación = Federación Azerbaiyán de Fútbol|
Sobrinombri = ''Milli''|
Hundación = [[1992]]|
Entrenaol =
Web =
| pattern_la2 =_azeri14a
|pattern_b2=_azeri14a
|pattern_la2=_azeri14a
|pattern_ra2=_azeri14a
|pattern_sh2=_azeri14a
|pattern_so2=_azeri14a
|leftarm2 = FFFFFF
|body2=FFFFFF
|rightarm2=FFFFFF
|shorts2=FFFFFF
|socks2=0000ff
| pattern_la3=_azeri14h
| pattern_b3 = _azeri14h
| pattern_ra3=_azeri14h
| pattern_sh3 = _azeri14h
| pattern_so3 = _azeri14h
| leftarm3 = 0000ff
| body3 = 0000ff
| rightarm3 = 0000ff
| shorts3 = 0000ff
| socks3 = FFFFFF
| pattern_la1=_azeri14t
| pattern_b1 = _azeri14t
| pattern_ra1=_azeri14t
| pattern_sh1 = _azeri14t
| pattern_so1 = _azeri14t
| leftarm1 = 0000ff
| body1 = 0000ff
| rightarm1 = 0000ff
| shorts1 = 0000ff
| socks1 = ed1c24
}}
[[Archivu:Azerbaijan nationall football team.JPG|miniaturadeimagen|Seleción de fubu Azerbaiyán, 2014.]]
La '''Seleción de fubu d'Azerbaiyán''' es el equipu fubu holmau pol juegaoris de nacionaliá [[Azerbaiyán|Azerbaiyán]]. Está controlá pola ''[[Federación Azerbaiyán de Fútbol]]''.
== Huentis ==
<references/>
== Atijus ==
{{Commonscat|Category:Azerbaijan national football team}}
*[https://web.archive.org/web/20180410072534/http://www.affa.az/?lg=en Azerbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası]
*[http://www.azerifootball.com azerifootball.com]
*[http://www.rsssf.com/tablesa/azer-intres.html Archive of international results 1979–2004] from Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation
*[https://web.archive.org/web/20040603214918/http://www.uefa.com/competitions/WorldCup/news/Kind=1/newsId=173352.html UEFA match report on the first away win]
*[http://www.national-football-teams.com/country/14.html national-football-teams]
*[http://www.azerisport.com/ Azerisport]
*[http://www.day.az/news/football Day.az]
*[http://eu-football.info/_matches.php?id=15 Complete List of teams and results]
[[Categoría:Selecionis de fubu d'Azerbaiyán]]
htouyb44wxvndpbug7y60b2x111navh
Melatonina
0
7526
144390
126827
2026-09-25T00:19:00Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144390
wikitext
text/x-wiki
La '''melatonina''' o '''N-acetil-5-metoxitriptamina''' es una [[hormona]] encontrá en animalis, plantas, hongus y bacterias, así comu en argunas algas; en concentracionis que varían d'acuerdu al ciclu diurnu/nocturnu. La melatonina es sintetizá a partil del [[aminoacidu esencial]] [[triptófanu]]. Se produci, principalmenti, en la [[glándula pineal]], y participa en una gran variedá de procesus celularis, neuroendocrinus y neurofisiológicus.
Una las características más sobresalienti respectu a la biosíntesis pineal e melatonina es la su variabilidá a lo largu del ciclu de 24 horas, y la su respuesta precisa a cambius en la iluminación ambiental. Por ellu, la melatonina se considera una [[neurohormona]] producía polos [[pinealocitu]]s en la [[glándula pineal]] (localizá en el [[diencéfalu]]), la cual produci la hormona baju la influencia del [[núcleu supraquiasmáticu]] del [[hipotálamu]], que recibe enhormación la retina acerca de los patronis diariis de lus y oscuridá.
La glándula pineal los humanus tié un pesu cercanu a los 150 miligramus y ocupa la depressión enti el [[colículu superior]] y la parti posterior del [[cuerpu callosu]]. A pesal la existencia de conexionis enti la [[glándula pineal]] y el cerebru, aquella se encuentra huera la [[barrera hematoencefálica]]; y está inervá principalmenti polos nervius simpáticus que procedin los ganglius cervicalis superioris.
En [[1917]] s'observó ''in vitro'' que estractus e glándula pineal producían un aclaramientu en el peyeju de [[sapu]]. A finales los 50, [[Lerner]] y colaboraoris aislun la hormona pineal a partil e pinealocitus bovinus y describun la su estructura química: 5-metoxi-N-acetiltriptamina (melatonina). Si bien duranti una hartá tiempu se consideró que la melatonina era de nacencia esclusivamenti [[cerebru|cerebral]], s'á demostrau la biosíntesis del [[metoxindol]] en otrus tejíus comu la [[retina]], la [[glándula harderiana]], el [[hígadu]], el [[intestinu]], los [[riñonis]], las [[adrenalis]], el [[timu]], la [[glándula tiroidis]], las [[células inmunis]], el [[páncreas]], los [[ovariu]]s, el cuerpu [[carotídeu]], la [[placenta]] y el [[endometriu]].
En el [[Homo Sapiens]] se produci una síntesis constanti de melatonina que disminui abruptamenti hacia los 30 años d'edá. Endispués la pubertá se produci una calcificación llamá "[[Cuerpus arenáceus|arena cerebral]]", que recubri la glándula pineal, peru ésta sigui mandandu melatonina. Estudius recientis observan que la melatonina tié, enti otras huncionis (además la hipnoinductora), la de disminuil la oxidación; por estu, los déficits e melatonina casi siempri ván acompañaus los siguientis efectus psíquicus: [[insomniu]] y [[depressión]], mientras que, en la metabolización, el déficit e melatonina paezería tenel por contraparti una paulatina aceleración del envejecimientu.
Existen alimentus que poseen precursoris la melatonina. Enti éstus los más comunis son: la [[avena]], las [[Cerasus|cerezas]], el [[Zea mays|maíz]], el [[vinu tintu]], los [[Solanum lycopersicum|tomatis]], las [[Solanum tuberosum|patatas]], las [[Juglans regia|nuecis]], las [[ciruela]]s<ref>González-Flores D, Velardo B, Garrido M, González-Gómez D, Lozano M, Ayuso M.C, Barriga C, Paredes S.D, Rodríguez A.B. (2011). "[https://www.researchgate.net/publication/259983119_Ingestion_of_Japanese_plums_Prunus_salicina_Lindl_cv_Crimson_Globe_increases_the_urinary_6_sulfatoxymelatonin_and_total_antioxidant_capacity_levels_in_young_middle-aged_and_elderly_humans_Nutritional_ Ingestion of Japanese plums (Prunus salicina Lindl. cv. Crimson Globe) increases the urinary 6-sulfatoxymelatonin and total antioxidant capacity levels in young, middle-aged and elderly humans: Nutritional and functional characterization of their content]". Journal of Food and Nutrition Research '''50(4)''': 229-236.</ref> y el [[arroz]].
Los suplementus de melatonina se vendin sin receta y s'estilan pa tratal el insomniu y como alternativa a las [[benzodiazepinas]].
== Hunción ==
La disminución la secreción de melatonina acelera los procesus d'envejecimientu. El [[timu]] y la glándula pineal prencipian a envejecel a partil la pubertá. La melatonina atenúa el dañu celular por radicalis libris<ref>Espino J, Bejarano I, Paredes SD, González D, Barriga C, Reiter RJ, Pariente JA, Rodríguez AB (January 2010). "[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20210792/ Melatonin Counteracts Altrations in Oxidative Metabolism and Cell Viability Induced by Intracellular Calcium Overload in Human Leucocytes: Changes with Age]". Basic & Clinical Pharmacology & Toxicology '''107''': 590-597. [[Digital object identifier|doi]]:[10.1111/j.1742-7843.2010.00546.x]. </ref>, estimula el sistema inmuni, protegi el sistema cardiovascular, estabiliza los ritmus biológicus del cuerpu<ref>González-Flores D, Gamero E, Garrido M, Ramírez R, Moreno D, Delgado J, Valdés E, Barriga C, Rodríguez A.B, Paredes S.D. (2012). "[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22033761 Urinary 6-sulfatoxymelatonin and total antioxidant capacity increase after the intake of a grape juice cv. Tempranillo stabilized with HHP]". Food & Function '''3''': 34-39. [[Digital object identifier|doi]]:[10.1039/c1fo10146c]. </ref> y estimula la produzión la [[hormona de crecimientu]] (GH). Un esperimentu comprobó que la melatonina aumentaba en un 20% la vida los ratonis (manqui puría sel debíu a factoris asociaus).
==Huentis==
=== Referéncias ===
{{Listaref}}
=== Bibliografia ===
* Arendt J, Aldhous M, Wright J. Synchronisation of a disturbed sleep-wake cycle in a blind man by melatonin treatment. Lancet 4-2-1988;1(8588):772-773.
* Boutin J, Audinot V, Ferry G, Delagrange P (2005). "Molecular tools to study melatonin pathways and actions.". ''Trends Pharmacol Sci'' '''26''' (8): 412-9. PMID 15992934.
* Caniato R, Filippini R, Piovan A, Puricelli L, Borsarini A, Cappelletti E (2003). "Melatonin in plants.". ''Adv Exp Med Biol'' 527: 593-7. PMID 15206778.
* Dodick D, Capobianco D (2001). "Treatment and management of cluster headache.". ''Curr Pain Headache Rep'' 5 (1): 83 – 91. PMID 11252143.
== Véasi tamién ==
* [[Insomniu]]
* [[Sueñu]]
* [[5-Methoxytryptamina]]
* [[6-Hydroxymelatonina]]
* [[Agomelatina]]
* [[Efectus en la salú pola esposición al sol]]
==Atijus==
{{commonscat|Melatonin}}
* [http://old.forumclinic.org/enfermedades/depresion/actualidad/la-melatonina-no-es-un-antidepresivo Melatonina y Depressión] Forumclinic, web médica realizá por especialistas del Hospital Clínic e Barcelona
* https://web.archive.org/web/20100724014948/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/spanish/druginfo/natural/patient-melatonin.html
* http://www.dsalud.com/numero83_5.htm
* [https://web.archive.org/web/20160110225417/http://cronobio.es/ web e libri azeso sobri Cronobiología en Español]
* [http://tihkal.info/read.php?domain=tk&id=35 Melatonin entry in TiHKAL • info]
[[Categoría:Neurotransmisoris]]
[[Categoría:Hormonas peptídicas]]
[[Categoría:Antioxidantis]]
[[Categoría:Ritmus circadianus]]
[[Categoría:Triptaminas]]
[[Categoría:Códigu ATC N]]
[[Categoría:Cronobiología]]
[[Categoría:Hipnóticus sedantis no benzodiacepínicus]]
s7lrbmrwlqkcxg8448hz6g5y5g0s7rv
Fosfatidilserina
0
7575
144385
142389
2026-09-25T00:02:08Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144385
wikitext
text/x-wiki
'''Fosfatidilserina''' (abreviau '''DPT-L-Ser ''' o '''PS''') es un componenti los [[fosfolípidus]] qu'usualmente se mantieni en la monocapa lipídica interior, en el lau citosólicu las membranas celularis gracias a una enzima llamá [[flipasa]]. Cuandu una célula sufri [[apoptosis]], la fosfatidilserina ya no se limita a la parti citosólica la membrana, sinu tamién queä espuesta a la superfici la célula.
__TOC__
{{-}}
== Investigación ==
L'anexina-A5 es una proteína natural con ávida afinidá pola fosfatidilserina. La anexina-A5 marcá permiti la visualización las células en los comienzus y meyaus d'estau d'apoptosis [[in vitro]] o [[in vivo]].<ref>Lozano G.M., Bejarano, I., Espino, J., González, D., Ortiz, A., García, J.F., Rodríguez, A.B., Pariente, J.A. (2009). "[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19734695 Relationship between Caspase Activity and Apoptotic Markers in Human Sperm in Reponse to Hydrogem Peroxide and Progesterone]". Journal of Reproduction and Development '''55(6)''': 615-621.]</ref> Otra proteína que se enlaza a la fosfatidilserina es la Mfge8.
== Véase tamién ==
* [[Fosfatidilcolina]]
== Huentis ==
{{listaref}}
== Atijus ==
* [http://redpoll.pharmacy.ualberta.ca/drugbank/cgi-bin/getCard.cgi?CARD=NUTR00048.txt DrugBank info page]
* [https://web.archive.org/web/20120817065242/http://www.fda.gov/Food/LabelingNutrition/LabelClaims/QualifiedHealthClaims/ucm072999.htm FDA Qualified Health Claim Phosphatidylserine and Cognitive Dysfunction and Dementia]
[[Categoría:Fosfolípidus]]
[[Categoría:Nutrición]]
[[Categoría:Biología la membrana]]
[[Categoría:Suplementus dietéticus]]
3r3i6edptzzf3j6yxrpticbu0p1moec
Pena de Muerti
0
7669
144394
143590
2026-09-25T00:25:21Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144394
wikitext
text/x-wiki
La '''pena de muerti''', '''pena capital''' o '''ejecución''' consisti en provocal la [[muerti]] a un condenau por parti del [[Estau]], comu [[pena|castigu]] por un [[delitu]] establecíu en la [[Constitución|legislación]]; los [[delitu]]s polos cualis s'aplica esta sanción s'estilan denominalsi «delitus capitalis».
[[File:Death Penalty World Map.svg|400px|thumb|Usu de penas de muerti en el mundu (2013)]]
La muerti de criminalis y disidentis políticus á síu empleá por argunas [[sociedá]]is en un momentu de la su [[estória]], tantu pa castigal el crimin comu pa suprimil la [[disidencia]] política. Actualmenti la pena de muerti á síu abolía y penalizá en casi tós los paísis [[Uropa|uropeus]] (escepto [[Bielorrússia]]), y la mayoría los correspondientis a [[Oceanía]] (comu [[Australia]], [[Nueva Zelanda]] y [[Timol Oriental]]). La mayoría de paísis [[América Latina|latinoamericanus]] án abolíu la pena de muerti, mientras qu'en paísis comu los [[Estaus Uníus|Estaus Uníus d'América]], [[Guatemala]] y la mayoría los estaus del [[Caribi (zona)|Caribi]] aún sigui siendu aplicá. En [[Asia]] la pena de muerti está permitía en [[democracia]]s comu [[La Índia]]. En [[África]], aún s'estila en [[Botsuana]] y [[Zámbia]].
En una hartá paísis dondi aún s'aplica la pena de muerti, s'usa com'un castigu pa crímenis d'[[asesinatu]], [[espionaji]], [[traición]], o comu parte del [[Derechu melital]].<ref>[https://web.archive.org/web/20061004030535/http://www.shotatdawn.org.uk/ Shot at Dawn], campaña solicitandu el perdón palos soldaus británicus y de la Commonwealth ejecutaus duranti la [[Primera Guerra Mundial]] (en inglés)</ref> En argunus paísis s'aplica tamién pa castigal delitus sexualis, siendu consideraus comu talis el [[adulteriu]] o la [[sodomía]]. Tamién se castiga con pena de muerti, en argunus paísis musulmanis, la [[apostasía]], la renuncia formal a la propia religión. En [[Repúbrica Populal China|China]], el [[Trata de personas|tráficu de personas]] y los casus gravis e [[corrupción política]] son castigaus con la pena de muerti. En argunus paísis la pena de muerti se utiliza por motivus políticus, con la máxima difusión posibli, com'«escarmientu» de masas: en 2007 en [[Corea del Norti]] el director d'una empresa hue ejecutau públicamenti en un estayu deportivu, anti 150 000 personas comu castigu por avel realizau llamás telefónicas al estrangeru.<ref>http://www.20minutos.es/noticia/313071/0/llamada/internacional/corea/ 20 minutos Le husilan anti 150 000 personas por hazel llamás internacionalis</ref><ref>url=https://web.archive.org/web/20130527113851/http://www.foxnews.com/story/0%2C2933%2C313226%2C00.html 150,000 Witness North Korea Execution of Factory Boss Whose Crime Was Making International Phone Calls</ref>
El tema de la pena de muerti es mu controvertíu. Los simpatizantis e la mesma opinan que la su realización reduci el delitu, previeni la su repetición y es una forma de castigu pal [[asesinatu]]. Los detractoris argumentan que no reduci el crimin en mayor midía que la [[cadena perpetua]]; son peoris qu'el delitu y es una [[discriminación]] e hechu contra las minorías y los probis que puean no tenel recursus suficientis en el sistema legal.
Según el informi anual d'ejecucionis judicialis e [[Amnistía Internacional]], en el año 2003 huerun ejecutás al menos 1146 personas en 28 paísis. El 84 % de las muertis documentás ocurrun en cuatru paísis: la [[Repúbrica Populal China]] llevó a cabu 726 ejecucionis, [[Irán]] mató a 108 personas, [[Estaus Uníus]] a 65 y [[Vietnam]] a 64. No obstanti, pa 2011 el númeru d'ejecucionis judicialis se desconoci, ya que manqui la cifra se reduju a 680 en sólu 20 paísis, esti datu no incluyi las ejecucionis en China, las cualis Amnistía Internacional crei son de milis, peru no existin cifras oficialis disponiblis. L'última nación en abolil la pena de muerti pa tós los crímenis hue [[Surinam]], en [[2015]].<ref>url=http://web.amnesty.org/pages/deathpenalty-countries-esl Paísis abolicionistas y retencionistas. [[Amnistía Internacional]]</ref>
== Estória ==
El usu la pena de muerti se remonta a los prencipius mesmus e l'estória.
== Véasi tabién ==
* [[Homiciyu]]
* [[Asesinatu]]
* [[Religión y pena capital]]
* [[Pena capital en Estaus Uníus]]
* [[Pena de muerti en España]]
* ''[[Pena de muerti (penícula)]]''
* ''[[La milla verdi]]''
* [[Pena de muerti obligatoria]]
* [[Coalición Mundial Contra la pena de Muerti]]
* [[UN moratorium sobri la pena de muerti]]
== Huentis ==
=== Referéncias ===
{{listaref|2}}
=== Bibliografía ===
* Beccaria, Cesare. (1998). "De los delitos y de las penas". Con el Comentariu de [[Voltaire]]. Alianza Editorial. isbn 978-84-206-3959-8.
* Hugo, Victor. (2001). "Victor Hugo contre la peine de mort". Avant-propos de [[Robert Badinter]], Textes réunis et présentés par Jérôme Picon et Isabel Violante. editorial Textuel. isbn 978-2-84597-041-0.
* Marian J. Borg and Michael L. Radelet. (2004). On botched executions. In: Peter Hodgkinson and William A. Schabas (eds.) Capital Punishment. pp. 143–168. [Online]. Cambridge: Cambridge University Press. Available from: Cambridge Books Online <http://dx.doi.org/10.1017/CBO9780511489273.006> [30 de Abril 2016].
* Gail A. Van Norman. (2010). Physician participation in executions. In: Gail A. Van Norman et al. (eds.) Clinical Ethics in Anesthesiology. pp. 285–291. [Online]. Cambridge: Cambridge University Press. Available from: Cambridge Books Online <http://dx.doi.org/10.1017/CBO9780511841361.051> [2 de Mayu 2016].
== Atijus ==
{{commonscat|Death Penalty|Pena de muerte}}
* [https://web.archive.org/web/20110724054923/http://constitucion.rediris.es/legis/1983/tr1983-04-28_estrasburgo.html Protocolu uropeu contra la pena de muerti de 1983/1999.]
* [https://web.archive.org/web/20130304225626/http://www.ipsnoticias.net/_focus/penademuerte/index.asp ipsnoticias.net] («La matanza legal», noticias sobri la pena de muerti por [[Inter Press Service]]).
* «[https://web.archive.org/web/20111005041110/http://www.marcialfonseca.com/index.php/2000/01/17/p54 La pena de muerti]» Artículu por Marcial Fonseca.
* "[https://www.youtube.com/watch?v=k1clMZE3wDI Ritual e los condenaus a muerti horas endenantis e cumplil sentencia/Titularis con Atalo Mata ]." Excélsior TV, ''[[Excélsior]]''. 11 d'eneru de 2014.
* [https://web.archive.org/web/20060118091735/http://usliberals.about.com/od/deathpenalty/i/DeathPenalty.htm Sobri los Pros y Contras e la Pena de muerti]
* [http://www.clarkprosecutor.org/html/links/dplinks.htm 1000+ Toïtus los atijus sobri la pena de muerti en un sitiu]
* [http://www.capitaldefenseweekly.com/ Actualizacionis legalis sobri la pena de muerti]
* [https://web.archive.org/web/20061108150222/http://www.tdcj.state.tx.us/stat/executedoffenders.htm Departamentu de Justicia Criminal e Texas: lista d'ejecutaus y los sus últimus deseus.]
* [https://web.archive.org/web/20131113215756/http://www.deathpenaltyworldwide.org/index.cfm Death Penalty Worldwide:] Basi de datus académica sobri leyis y protocolus e la pena de muerti en toïtus los paísis.
[[Categoría:Pena de muerti]]
[[Categoría:Prácticas éticamenti cuestionás]]
[[Categoría:Derechus Humanus]]
[[Categoría:Muertis por categorías]]
nty3462be0m38lvsp8ra4quss797vnc
Vía
0
8102
144397
117863
2026-09-25T00:34:39Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144397
wikitext
text/x-wiki
El término '''vía''' (del [[luenga latina|latín]] ''vita''),<ref>[http://lema.rae.es/drae/?val=vida «vida.» Avanci la vigésima tercera edición.] ''[[Izionariu la luenga española]]''. Consultau el 27 de setiembri de 2014.</ref>dendi la [[biología]], hazi referencia a aquellu que distingui a los reinus [[Animalia|animal]], [[Plantae|vegetal]], [[Fungi|hongus]], [[protista]]s, [[arqueas]] y [[bacterias]] del restu las realidáis [[naturaleza|naturalis]]. Implica las capacidáis de nacel, crecel, metabolizal, respondel a estímulus externus, reproducilsi y espeñal.
A pesar de que no puei indicalsi con precisión, la evidencia sugieri qu'á existíu vía en la [[Tierra]] duranti al menus 3700 [[millon]]is d'añus,<ref>Clare Milsom, Sue Rigby. "Fossils at a Glance". John Wiley & Sons. (2009). ISBN 1405193360. Pag 134. http://books.google.com/books?id=OdrCdxr7QdgC&pg=PA134</ref><ref>[http://www.ucmp.berkeley.edu/exhibits/historyoflife.php History of Life]. Universidá de Berkeley.</ref> manqui argunus estudius la datan dendi hazi 4250 millonis d'añus,<ref name="NS-20080702"> (en inglés) Courtland Rachel. "Did newborn Earth harbour life?". http://www.newscientist.com/article/dn14245-did-newborn-earth-harbour-life.html [[New Scientist]]</ref> o inclusu 4400 millonis d'añus, según un estudiu publicau en ''[[Nature]]''.<ref name="RN-20090520">(en inglés) Steenhuysen Julie. "Study turns back clock on origins of life on Earth". =https://web.archive.org/web/20151016005046/http://www.reuters.com/article/2009/05/20/us-asteroids-idUSTRE54J5PX20090520 [[Reuters]]</ref>
Científicamenti, puei definilsi comu la capacidá d'administral los recursus internus d'un [[sel]] [[física|físicu]] de forma [[adaptación biológica|adaptá]] a los cambius producíus en el su [[meyu ambienti|meyu]], sin qu'exista una [[correspondencia matemática|correspondencia]] directa de [[causa]] y [[consecuencia lógica|efectu]] entri el sel qu'administra los recursus y el cambiu introducíu en el meyu por ese sel, sinu una [[asíntota]] d'aproximación al ideal establecíu por ichu sel, ideal que nunca llega a su consecución completa pola dinámica del meyu.<ref>Lynn Margulis, ''Captando genomas. Una teoría sobri el origin las especies''. Editorial Kairós. (La cita aun está por depural)</ref>
[[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|300px| La [[Tierra]] es el únicu planeta del [[Universu]] del que se sabi que ai vía; cuna y hogar l'[[Homo Sapiens|Umanidá]], y de toäs las formas de vía conocías.]]
== Guípesi tamién ==
* [[Nacel]]
* [[Malotia]]
* [[Muerti]]
* [[Sel vivu]]
== Huentis ==
=== Referéncias ===
{{listaref|2}}
==Bibliografía adicional==
* Erwin Schrödinger. "What is Life?" [[Cambridge University Press]] (2012) ISBN 9781107604667 https://books.google.com/books?id=hP9-WIEyv8cC&pg=PP1
* Josef Seifert. "What is Life?: The Originality, Irreducibility, and Value of Life". Rodopi (1997) ISBN 9789042003811 https://books.google.com/books?id=2qzv05B4w0IC&pg=PP1
== Atijus ==
{{commonscat|Life}}
[[Categoría:Vía| ]]
9a4bkfiby6m45phod621x3lv7amgqia
Miley Cyrus
0
10811
144391
136472
2026-09-25T00:19:55Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144391
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Miley Ray Cyrus''' (Franklin, Tennessee; 23 de noviembri de 1992<ref name=":0">{{Cita noticia|título=Miley Cyrus|url=https://www.grammy.com/grammys/artists/miley-cyrus|fecha=28 de noviembre de 2017|fechaacceso=4 de abril de 2018|periódico=GRAMMY.com|idioma=en|archive-date=2017-11-17|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20171117112246/https://www.grammy.com/grammys/artists/miley-cyrus}}</ref>), es una cantanti, compositora, produtora discográfica i atrís estaunidensi. La su música abarca una ampria gama de génerus musicalis, dendi pop i country ata hip hop, esprimental i ''rock''.<ref>{{Cita web|url=https://dailytargum.com/article/2020/11/hannah-montana-to-rock-goddess-miley-cyrus-is-queen-of-genres|título=The Daily Targum|fechaacceso=2023-07-29|sitioweb=The Daily Targum|idioma=en}}</ref><ref>{{cita noticia|apellido=Coetzee|nombre=Nikita|url=https://www.news24.com/channel/music/news/watch-miley-cyrus-incredible-performance-with-her-sister-for-mtv-unplugged-will-give-you-chills-20201019|título=Miley Cyrus' incredible performance with her sister for MTV Unplugged will give you chills|obra=News24|fecha=19 de octubre de 2020|fechaacceso=26 de noviembre de 2020|idioma=en}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://news.yahoo.com/8-miley-cyrus-songs-highlight-135900499.html|título=8 Miley Cyrus Songs That Highlight Her Versatility and Vocal Range|fechaacceso=2023-07-29|fecha=2016-02-21|sitioweb=Yahoo News|idioma=en-US}}</ref><ref>{{cita noticia|url=https://georgetownvoice.com/2020/11/20/miley-cyrus-tiktok-covers/|título=Miley Cyrus proves she has a voice for rock with viral TikTok covers|obra=The Georgetown Voice|fecha=20 de noviembre de 2020|fechaacceso=26 de noviembre de 2020|idioma=en}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://dailycal.org/2023/03/16/miley/|título=Miley Cyrus flexes versatility on ‘Endless Summer Vacation’|fechaacceso=2023-07-29|fecha=2023-03-16|sitioweb=The Daily Californian|idioma=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729045241/https://dailycal.org/2023/03/16/miley|dead-url=yes}}</ref> Cyrus, ija del músicu ''country'' [[Billy Ray Cyrus]], arcançó fama entrinacional con 13 añus al sel la potragonista la comedia musical de Disney Channel, ''Hannah Montana'' (2006-2011).
== Discografía ==
=== Álbumis d'estudiu ===
* 2007: ''[[Meet Miley Cyrus]]''
* 2008: ''[[Breakout (álbum)|Breakout]]''
* 2010: ''[[Can't Be Tamed]]''
* 2013: ''[[Bangerz]]''
* 2015: ''[[Miley Cyrus & Her Dead Petz]]''
* 2017: ''[[Younger Now]]''
* 2020: ''[[Plastic Hearts]]''
* 2023: ''[[Endless Summer Vacation]]''
* 2025: ''[[Something Beautiful]]''
=== Ep's ===
* 2009: ''[[The Time of Our Lives (EP de Miley Cyrus)|The Time of Our Lives]]''
* 2019: ''[[She Is Coming]]''
=== Álbumis en diretu ===
* 2009: ''[[The Time of Our Lives (EP de Miley Cyrus)|The Time of Our Lives]]''
* 2019: ''[[She Is Coming]]''
== Referencias ==
{{listaref}}
{{control de autoridades}}
[[Categoría:Músicus|Cyrus, Miley]]
exeafdz2us0rsaqih93i14b8qwci7pv
Calera de León
0
11095
144371
144305
2026-09-24T17:43:37Z
Acuxhinu
3347
Demografía
144371
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de entidad subnacional}}
'''Calera de León''' es un monicipiu [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeñu]] dela [[provincia de Badajós]], qu'está ena [[comunidá utónoma|Comunidá Utónoma]] d'[[Estremaúra]]. Perteneci tamién ala comarca de [[Tentudía]] i al partíu judizial de [[Çafra]]. Tieni una puebración de novecientus dozi abitantis sigún el INE del [[2025]].
== Sitiación ==
Está assitiá nuna colina de setecientus nuevi metrus i tolos sus alreoris andan enllenus de sierras i colinas que pertenecin ala Sierra de [[Tentudía]]. Envera del monicipiu se halla'l monti [[Tentudía]], el de mas altol dela [[provincia de Badajós]] con mil cientu quatru metrus sobri'l nivel dela [[mari]].<ref name=":0">{{Cita web|url=https://tentudia.com/comarca/localidades/calera-de-leon/|título=Calera de León|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=Centru de Desenrou Comarcal de Tentudía|idioma=es}}</ref>
Los rius Ardila i Bodión traviessan el su términu monicipal i nel Bodión s'á costruíu una presa mentá [[Tentudía]], qu'acupa setenta estarias i tieni una cabusía d'augua de cincu ectómetrus cúbicus. Amás d'arranchal a ochu monicipius dela Mancomunidá de [[Tentudía]], la presa es un veru paraisu palos pescaoris polas sus carpas, tencas i las demás especiis.<ref name=":6" />
Está ena comarca de [[Tentudía]] i respondi al partíu judizial de [[Çafra]].<ref>{{Cita web|url=https://www.mjusticia.gob.es/es/JusticiaEspana/OrganizacionJusticia/InstLibraryCartographyJudProv/Badajoz/Zafra.pdf|título=Partíu Judizial|fechaacceso=14 de novembri del 2024|autor=Menisteriu de Justicia}}</ref> Dendi la ciá de [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]] ain cientu venti seis quilometrus i dendi la ciá de [[Sevilla]] ain cientu unu quilometrus, La su puebración del [[2017]] era de novecientus noventa i nuevi abitantis i nel [[2025]] de novecientus dozi abitantis sigún el INE.<ref name=":4" />
== Estoria ==
Es un puebru de naceru inciertu, enque duranti l'[[Imperiu romanu]] hué l'antiga ''Cúriga'', mentá por Pliniu comu otava casona ena vía romana d'Antoninu, de [[Méria]] pa Ayamonti. N'estas tierras s'assentarun anteriolmenti las tribus ''ies'', qu'eran los ascendientis delos [[iberus]]. Quandu la dominación arabi se le mentó comu Al-Caxera, que quié izil La Branca, peru el su verdaeru renombri estóricu es dela reconquista ena metá del siegru XIII.<ref name=":6" />
Pola reconquista de [[Sevilla]] pol rei Fernandu III, El Santu, esti l'encargó al maestri santiaguista ''Pelay Pérez Correa'' atacal a un exércitu sarracenu que estava enos puertus d'estas sierras, alibrandu una ferós batalla i viendu que s'escurecía sin decedil-si la vitoria, el valerosu capitán cramó ala Vigin dandu gritíus ''¡Santa María deten tu día!'', i referi la tradición qu'el sol s'aparó nel orizonti, comu enos tiempus bíblicus, pa premitil alos cristianus l'alampau trunfu.<ref name=":0" /><ref name=":6" />
Ena acordança d'esti fenómenu, el maestri encargó alçal un templu ena cumbrera del monti mas altu, el qual hue entangarillau ala crassi de monesteriu pol papa León X nel 1514 i que hue cabecera dela Vicaría de Tudía, ala que pertenecían nuevi puebrus dela zona i albergó una escuela d'umanidais, qu'era la mas emportanti d'[[Estremaúra]], ata la su desparición a mediaus del [[Sigru XIX|siegru XIX]].<ref name=":0" /><ref name=":6">{{Cita web|url=https://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/historia/index_historia.php?codigo=026|título=Diputación de Badajoz. Entidades Locales, Comarcas y Partidos Judiciales. Calera de León|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=www.dip-badajoz.es}}</ref>
Endispués dela costrución d'esti templu, al que se le hue dotandu de grandis rentas i cona edificación aluspués del Conventual Santiaguista, Calera de León passó a sel unu delos centrus mas senificativus dela Ordin de Santiagu. Hata'l 1873 hue dela diócesis del ''Priorato de San Marcos de [[León]]'' i a raís d'entocis passó ala jurición dela diócesis de [[Badajós]].<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cita web|url=https://www.turismobadajoz.es/monasterio-de-tentudia/|título=Monasterio de Tentudía|fechaacceso=14 de novembri del 2024|apellido=Visiteu|fecha=2022-09-08|sitioweb=Turismo Badajoz|idioma=es}}</ref> Dendi'l 1834 queó ayuntau nel partiu judizial de [[Huenti de Cantus|Huenti Cantus]] i nel censu del 1842 contava con trezientus dezinuevi hogaris i mil dozientus cincuenta i un vezinus. Dendi l'aprovación dela Costitución, el puebru se hizu [[Monicípiu|monicipiu costitucional]] ena [[Comunidá utónoma|Comunidá Utónoma]] d'[[Estremaúra]].<ref name=":4" />
== Patrimoñu ==
=== La ilesia Santiagu Apostol ===
[[Archivu:Iglesia_de_Santiago_Apóstol,_Calera_de_León.jpg|miniaturadeimagen|La ilesia de Santiagu Apostol]]
Envera'l claustru s'encuentra la ilesia de Santiagu Apostol, costruía a manu con barru huerti, ladrillu i pieras con altus murus. La su fachá es mu inregulal hormandu un componimientu velumétricu aondi sobrissali una escalera de caracol, estribus acopraus i un campanariu barrocu del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]]. Es una obra gótica tardía, d'acaberus del [[Sigru XV|siegru XV]], es duna navi namás i duna grandi ampritú, con quatru capillas hornichis nel laeru dela Epístola, sacrestía i la capilla del bautismu, qu'es oi el Sagrariu. Tié una bóveda de cruzería en horma d'estrella, cúyus niervus descansan en pilaris costituíus por semicolunas acoprás. Las capillas hornichis tien bovedinas de cruzería, ena su variedá d'espeju sobri arcus de meyu puntu.<ref name=":2">{{Cita web|url=https://turismoententudia.es/listado/calera-de-leon/que-visitar/parroquia-santiago-apostol/|título=Parroquia Santiago Apostol – Turismo en Tentudia|fechaacceso=14 de novembri del 2024|idioma=es}}</ref>
La portá prencipal del templu es renacentista, adintelá, con quatru colunas toscanas i hornichis vazíus enos entrecolunius, quatru candelabrus por coronamientu i tímpanu nel arcu. La del lau de l'Evangeliu es gótica, acabijá en toça, con dos quartus de reondel i hornichi vazíu. El misteriu mayol está hormau por ochu liençus d'''Eduardo Acosta,'' que entrepetan alos quatru evangelistas, sitacionis dela batalla de [[Tentudía]], cona aparición dela Vigin a ''Pérez Correa'' i amás coronandu l'escena la figura a cavallu del Apostol Santiagu.<ref name=":2" />
El hornichi está acupau por una talla de maera del Cristu Encruzijau, datá nel [[Sigru XVI|siegru XVI]], qu'á siu restaurá. Enas alvidrieras poemus guipal la frol de lis qu'entrepreta el trunfu i la espá dela Ordin de Santiagu. El púlpitu, sitiau junta'l arcu toral, es de piera de granu con cuerpu otogonal que descansa en basi galloná, assujetá por un pilal del mesmu material. Ampié dela escalera d'acessu ai una pileta d'augua bendita de piera de granu cona caçuela galloná. Amás, ampiés dela navi s'encuentra la tribuna, que s'alça sobri un arcu pocu arqueau i bóveda de cruzería mu prana. Mentris qu'anduvierun pallí los frairis de San Marcus de [[León]], la ilesia se benefició delos muebris i aperus que truxerun con segu, teniendu anguna ves hata cincu órganus, peru dentri los inciendus i los que trincarun, ugañu no quea nengunu.<ref>{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Conventual-Santiaguista-de-Calera-de-Leon/|título=La ilesia Santiagu Apostol|fechaacceso=14 de novembri del 2024|autor=Turismu Estremaúra}}</ref>
=== Monesteriu de Tentudía ===
[[Archivu:Monasterio_de_Tentudía.jpg|miniaturadeimagen|El Monesteriu de [[Tentudía]].|200x200px]]
Esta obra es un emportanti conjuntu arquitetónicu d'estilu góticu mudéja catalagau de Bien d'Interés Coltural Nacional.La ilesia hue alçá sobri un umildi templu anteriol hechu en comemoración dela mítica batalla de [[Tentudía]]. Devió d'estal hormau por tres navis, comunicás por mé de hilás d'arcus de cantería, con una capilla de pranta quadrá ena navi central i otras mas chiqueninas, adosás alas laeras. El cerraeru sedría con una covija normal de maera, d'arti mudéja. Alos acaberus del [[Sigru XIV|siegru XIV]] huerun adosás al cabeceru dos capillas funerarias, enganchás conas navis laeras por mé dun reútu passillu aondi poemus encuentral a dos maestris dela Ordin de Santiagu, a ''Gonzalo Mexías'' i ''Fernando Oxores''.<ref name=":1" />
Las capillas laeras tien misterius d'azulejus, posterioris alas del altal mayol, entrepetandu unu a Santiagu, cavalleru en cavallu brancu, hateau con armaúra, con una banderina ena su manu chota, una espá ena sotra i tumbaus alos sus pies los enemigus vencíus en luchi. Arroea la sitación dos grandis arvus i está bordeá de senefa con ramais i guirlandas. Nel frontil dela mesa del altal ai una cartela cona imagi dela Vigin i el Zagalinu. La capilla de San Agustín tié nel su misteriu de loza al Santu caraitirizau de Pairi dela ilesia, con mitra i báculu, susteniendu ena su manu derecha la pruma de dotol i ena chota la ilesia del hundaol. Oficia'l templu la repolía imagi dela Vigin de [[Tentudía]], proteción de grandi enrazu endrentu i ahuera dela región. Es una imagi delas llamás de palmatoria, en cuya cara s'aprecia l'almonía dela dolçura cona magestá que los artistas del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]] emprimían alas sus obras.<ref name=":1" />
Lo mas interessanti del [[Monesteriu]] es el misteriu mayol, hechu nel 1518 pol anombrau lozeru ''Niculoso Pisano'' assentau ena ciá de [[Sevilla]], aondi l'estilu mudéja se mestura cona rica almonía del su lindu coloríu, siendu unu delos conjuntus de loza mas emportantis dela península. Las sus demensionis sonin de tres con quarenta metrus d'altol por dos con sessenta i cincu metrus d'anchol, con un total de seiscientus quarenta azulejus. La obra entrepeta ena su mayoría con sitacionis marianas, refrexandu'l delicau arti d'esti grandi artista del Renacimientu. Pal lau derechu de l'altal junta una escrición s'encuentra la tumba del hundaol, ''Pelay Pérez Correa'', revestía d'azulejus del mesmu destraçu i estilu.<ref name=":1" />
El claustru d'estilu mudéja cenzillu i costruíu con ladrillus, es una galería en quatru cachus con dos pisus montaus col baxeru de quatru arcus de meyu puntu i el alteru de cincu vanus de meyu puntu embaxaus. L'arquería s'assujeta en pilaris otogonais con basi i capitel i nel centru ai un algibi de grandi cabusía. Alos laus dela galería ain varias abitanças ronçosas cobiertas de tillis pranas de maera o conas bóvedas de cruzería. Tamién se costruyó una sacristía i tribuna, abertura de portás pa comunical l'ássidi conas capillas funerarias. Decenius endispués huerun restituías las tres navis del templu, queandu comu una ilesia d'única navi cobierta con bóvedas de cañón.<ref name=":1" />
=== Conventual santiaguista ===
[[Archivu:Conventual_Santiaguista.jpg|miniaturadeimagen|Claustru del conventual]]
Es una costrución de piera de granu i con barru huerti, hecha alos acaberus del [[Sigru XV|siegru XV]], comu residencia mas ampria i holgona delos cavallerus qu'abitavan en [[Tentudía]]. Albergó por quarenta añus el Colegiu de San Marcus de [[León]] que la Ordin muó dendi la capital del antigu reinu nel 1562. Lo mesmu qu'el monesteriu de [[Tentudía]] el edificiu está declarau Bien d'Interés Estóricu Artísticu Nacional dendi'l [[1931]]. El su claustru de dupli pranta está costruiu con piera de granu i la su colunata, las artísticas bóvedas delas sus salonas i galerías enseñan abondu la belleza de l'estilu renacentista.<ref>{{Cita web|url=https://turismoententudia.es/listado/calera-de-leon/que-visitar/conventual-santiaguista/|título=Conventual Santiaguista – Turismo en Tentudia|fechaacceso=14 de novembri del 2024|idioma=es}}</ref>
Del [[1930]] al [[1934]], esti anombrau menumentu hue ojetivu de varius ententus d'esmangajal-lu cona entención de proval las sus artísticas pieras pa mandal-las pa Almérica. Una delas sus estruturas mas emportantis es el claustru, de pranta quairá i dividíu en dos pisus montaus, col baxeru d'arcus de meyu puntu, que descansan sobri pilaris conas pilastras jónicas adosás i entopetás, col afechamientu en bóvedas de cruzería. Las abitanças monásticas mas polías estan ena pranta baxa destacandu la Sala delos Capítulus o delas Piñas, mentás assina por esponel las llavis delos niervus delas sus bóvedas adornás con froronis. Ena adornación de tou l'edificiu, ain tallás concunelas santiaguistas i santus d'armas.<ref name=":3">{{Cita web|url=https://www.pueblosmagicos.es/calera-de-leon/|título=Calera de León - Pueblos Mágicos|fechaacceso=14 de novembri del 2024|fecha=14 d'abril del 2024|idioma=es}}</ref>
=== Armita dela Muestra Señora delos Doloris ===
[[Archivu:Armita delos Doloris.jpg|miniaturadeimagen|175x175px|Armita delos Doloris]]
Está nel arrayu'l puebru, nel caminu pa [[Tentudía]] i hue costruía a tencias delas dacionis delos vezinus del puebru alo largu de varius siegrus. Enque hue hecha comu armita-millaeru i mentá primeramenti comu armita de Muestra Señora delas Angustias, ara está hondamenti morificá polas retahilas d'entrevenencias, que huerun haziendu col passu los siegrus i possimenti nel barrocu. Es de demensionis chiqueninas, con una navi solu i con una covija a dos auguas. Lo mas senificativu, amás dela su portá prencipal o delos pies, es el tambol otogonal que s'assienta sobri la cabecera, qu'está cerrá con una cupulina. S'arremata esti cimborriu con un templi dela mesma pranta, coronau por un pináculu chiqueninu.<ref name=":3" />
La portá tieni un grandi valol práticu, d'ispiración crássica comu lo muestran los elementus que l'adornan. Tuvu en sotru tiempu un enrejau de maera que desseparava'l presbiteriu o lugal mas sacru, dela navi o terrenu laicu. L'ojetivu d'esti enrejau, era'l de protegel las conrelativas robanzinas i esvalijus, qu'avía al axual artísticu i letúrgicu del templu, assitiau ena su mayol parti nel mentau presbiteriu. Sonin caraitirísticas las sus alpoyatas de drentu, al mó d'assientus junta los cimientus delos murus.<ref>{{Cita web|url=https://tentudiaturismo.com/2018/08/02/ermita-nuestra-senora-de-los-dolores/|título=Armita de Muestra Señora delos Doloris en Tentudia Turismu|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=tentudiaturismo.com|archive-date=2024-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910062448/https://tentudiaturismo.com/2018/08/02/ermita-nuestra-senora-de-los-dolores/|dead-url=yes}}</ref>
== Fiestas ==
=== Romería de Tentudía ===
La Romería de [[Tentudía]] es un dissantu que se celebra tolos ochu de setiembri dendi la segundera metá del [[Sigru XIII|siegru XIII]] i tié mas de setecientus añus d'antigüedá. Quandu se costruyó'l Monesteriu, la devoción ala Vigin tuvu un grandi aúgi i aumentu, siendu mentá mesmamenti pol rei Alfonsu X El Sabiosu, enas sus celebris cantigas. Col passu del tiempu, la romería hue ganandu en popularidá i assestencia, por essu, alos acaberus del [[Sigru XIV|siegru XIV]], el rei ''Enrique II de Trastámara'' atorga al vicariu varius previlegius pal dissantu dela Vigin, qu'encruían el barajal el preciu del pagamentu d'assientus i baras alos feriegus. N'aquellus tiempus la assestencia a esta romería reballava las seis mil pessonas, que s'empicavan a venil dendi'l sul dela [[provincia de Badajós]] i tamién dela parti norti de [[Güelva]] i [[Sevilla]]. Sigún angunus datus, se pué izil que la romería de [[Tentudía]] es una delas mas antigas d'[[España]].<ref>{{Cita web|url=https://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/fiestas/index_fiestas.php?codigo=026|título=Diputación de Badajoz. Entidades Locales, Comarcas y Partidos Judiciales. Calera de León|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=www.dip-badajoz.es}}</ref>
Dendi la praça mayol dela villa, en ca aclarecel del día ochu de [[setiembri]], sali la muestra imagi dela Vigin de [[Tentudía]], patrona de Calera de León i dela comarca de [[Tentudía]], acompañá de romerus i pelegrinus hazia'l Monesteriu de [[Tentudía]], pa espressal la su devoción ala su patrona. Tous en pelegrinación esmiençan el caminu de nuevi kilometrus acompañandu ala Vigin, qu'angunas vezis se hazi pesau, peru aluegu tó s'aborra cona frorencia delos paisagis, l'airi frescu dela sierra i las paranças pal descansaeru, aondi los romerus puen proval los ducis tradicionais i las viandas dela tierra, basás mayolmenti enos produtus del cochinu ibéricu.<ref name=":5">{{Cita web|url=https://www.caleradeleon.com/gastronomia-y-fiestas/|título=Gastronomía y Fiestas – Ayuntamiento Calera de León|fechaacceso=14 de novembri del 2024|idioma=es}}</ref>
=== Mas fiestas d'interés ===
* San Marcus: dentri los días 24 al 26 d'[[abril]].
* San Isidru Labraol: del 15 al 18 de [[mayu]].
* Abaxá dela Vigin de [[Tentudía]] del Monesteriu: el 15 d'[[abostu]].
* Ferias i Fiestas n'Onol ala Vigin de [[Tentudía]]: del 7 al 10 de [[setiembri]].
* Feria del Piñón: La Puenti dela Inmaculá, en [[Diziembri|deziembri]].<ref name=":5" />
== Demografía ==
Cuenta con una puebración de novecientus dozi abitantis sigún el INE del [[2025]].
{{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Calera de León<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=025&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Estitutu Nacional d'Estaística (INE)|fechaacceso= 12 d'aneru del 2025}}
</ref>|1842|1251|1857|1709|1860|1721|1877|2326|1887|2177|1897|2183|1900|2212|1910|2543|1920|2570|1930|2560|1940|2525|1950|2612|1960|2460|1970|1733|1981|1290|1991|1209|2001|1084|2011|1037|2021|949|2025|912|notas=<small>{{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}</small>}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 será el censo de 2031. -->
== Referencias ==
<references />
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://www.caleradeleon.com/ web Calera de León] Página web.
* [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06292 cóigu postal] Calera de León.
{{Control de autoridades}}
[[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]]
[[Categoría:Badajós]]
n7dkd3trfah2eip3z7ia5xlzj98g0h6
144373
144371
2026-09-24T17:49:55Z
Acuxhinu
3347
demografia
144373
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de entidad subnacional}}
'''Calera de León''' es un monicipiu [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeñu]] dela [[provincia de Badajós]], qu'está ena [[comunidá utónoma|Comunidá Utónoma]] d'[[Estremaúra]]. Perteneci tamién ala comarca de [[Tentudía]] i al partíu judizial de [[Çafra]]. Tieni una puebración de novecientus dozi abitantis sigún el INE del [[2025]].
== Sitiación ==
Está assitiá nuna colina de setecientus nuevi metrus i tolos sus alreoris andan enllenus de sierras i colinas que pertenecin ala Sierra de [[Tentudía]]. Envera del monicipiu se halla'l monti [[Tentudía]], el de mas altol dela [[provincia de Badajós]] con mil cientu quatru metrus sobri'l nivel dela [[mari]].<ref name=":0">{{Cita web|url=https://tentudia.com/comarca/localidades/calera-de-leon/|título=Calera de León|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=Centru de Desenrou Comarcal de Tentudía|idioma=es}}</ref>
Los rius Ardila i Bodión traviessan el su términu monicipal i nel Bodión s'á costruíu una presa mentá [[Tentudía]], qu'acupa setenta estarias i tieni una cabusía d'augua de cincu ectómetrus cúbicus. Amás d'arranchal a ochu monicipius dela Mancomunidá de [[Tentudía]], la presa es un veru paraisu palos pescaoris polas sus carpas, tencas i las demás especiis.<ref name=":6" />
Está ena comarca de [[Tentudía]] i respondi al partíu judizial de [[Çafra]].<ref>{{Cita web|url=https://www.mjusticia.gob.es/es/JusticiaEspana/OrganizacionJusticia/InstLibraryCartographyJudProv/Badajoz/Zafra.pdf|título=Partíu Judizial|fechaacceso=14 de novembri del 2024|autor=Menisteriu de Justicia}}</ref> Dendi la ciá de [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]] ain cientu venti seis quilometrus i dendi la ciá de [[Sevilla]] ain cientu unu quilometrus, La su puebración del [[2017]] era de novecientus noventa i nuevi abitantis i nel [[2025]] de novecientus dozi abitantis sigún el INE.<ref name=":4" />
== Estoria ==
Es un puebru de naceru inciertu, enque duranti l'[[Imperiu romanu]] hué l'antiga ''Cúriga'', mentá por Pliniu comu otava casona ena vía romana d'Antoninu, de [[Méria]] pa Ayamonti. N'estas tierras s'assentarun anteriolmenti las tribus ''ies'', qu'eran los ascendientis delos [[iberus]]. Quandu la dominación arabi se le mentó comu Al-Caxera, que quié izil La Branca, peru el su verdaeru renombri estóricu es dela reconquista ena metá del siegru XIII.<ref name=":6" />
Pola reconquista de [[Sevilla]] pol rei Fernandu III, El Santu, esti l'encargó al maestri santiaguista ''Pelay Pérez Correa'' atacal a un exércitu sarracenu que estava enos puertus d'estas sierras, alibrandu una ferós batalla i viendu que s'escurecía sin decedil-si la vitoria, el valerosu capitán cramó ala Vigin dandu gritíus ''¡Santa María deten tu día!'', i referi la tradición qu'el sol s'aparó nel orizonti, comu enos tiempus bíblicus, pa premitil alos cristianus l'alampau trunfu.<ref name=":0" /><ref name=":6" />
Ena acordança d'esti fenómenu, el maestri encargó alçal un templu ena cumbrera del monti mas altu, el qual hue entangarillau ala crassi de monesteriu pol papa León X nel 1514 i que hue cabecera dela Vicaría de Tudía, ala que pertenecían nuevi puebrus dela zona i albergó una escuela d'umanidais, qu'era la mas emportanti d'[[Estremaúra]], ata la su desparición a mediaus del [[Sigru XIX|siegru XIX]].<ref name=":0" /><ref name=":6">{{Cita web|url=https://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/historia/index_historia.php?codigo=026|título=Diputación de Badajoz. Entidades Locales, Comarcas y Partidos Judiciales. Calera de León|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=www.dip-badajoz.es}}</ref>
Endispués dela costrución d'esti templu, al que se le hue dotandu de grandis rentas i cona edificación aluspués del Conventual Santiaguista, Calera de León passó a sel unu delos centrus mas senificativus dela Ordin de Santiagu. Hata'l 1873 hue dela diócesis del ''Priorato de San Marcos de [[León]]'' i a raís d'entocis passó ala jurición dela diócesis de [[Badajós]].<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cita web|url=https://www.turismobadajoz.es/monasterio-de-tentudia/|título=Monasterio de Tentudía|fechaacceso=14 de novembri del 2024|apellido=Visiteu|fecha=2022-09-08|sitioweb=Turismo Badajoz|idioma=es}}</ref> Dendi'l 1834 queó ayuntau nel partiu judizial de [[Huenti de Cantus|Huenti Cantus]] i nel censu del 1842 contava con trezientus dezinuevi hogaris i mil dozientus cincuenta i un vezinus. Dendi l'aprovación dela Costitución, el puebru se hizu [[Monicípiu|monicipiu costitucional]] ena [[Comunidá utónoma|Comunidá Utónoma]] d'[[Estremaúra]].<ref name=":4" />
== Patrimoñu ==
=== La ilesia Santiagu Apostol ===
[[Archivu:Iglesia_de_Santiago_Apóstol,_Calera_de_León.jpg|miniaturadeimagen|La ilesia de Santiagu Apostol]]
Envera'l claustru s'encuentra la ilesia de Santiagu Apostol, costruía a manu con barru huerti, ladrillu i pieras con altus murus. La su fachá es mu inregulal hormandu un componimientu velumétricu aondi sobrissali una escalera de caracol, estribus acopraus i un campanariu barrocu del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]]. Es una obra gótica tardía, d'acaberus del [[Sigru XV|siegru XV]], es duna navi namás i duna grandi ampritú, con quatru capillas hornichis nel laeru dela Epístola, sacrestía i la capilla del bautismu, qu'es oi el Sagrariu. Tié una bóveda de cruzería en horma d'estrella, cúyus niervus descansan en pilaris costituíus por semicolunas acoprás. Las capillas hornichis tien bovedinas de cruzería, ena su variedá d'espeju sobri arcus de meyu puntu.<ref name=":2">{{Cita web|url=https://turismoententudia.es/listado/calera-de-leon/que-visitar/parroquia-santiago-apostol/|título=Parroquia Santiago Apostol – Turismo en Tentudia|fechaacceso=14 de novembri del 2024|idioma=es}}</ref>
La portá prencipal del templu es renacentista, adintelá, con quatru colunas toscanas i hornichis vazíus enos entrecolunius, quatru candelabrus por coronamientu i tímpanu nel arcu. La del lau de l'Evangeliu es gótica, acabijá en toça, con dos quartus de reondel i hornichi vazíu. El misteriu mayol está hormau por ochu liençus d'''Eduardo Acosta,'' que entrepetan alos quatru evangelistas, sitacionis dela batalla de [[Tentudía]], cona aparición dela Vigin a ''Pérez Correa'' i amás coronandu l'escena la figura a cavallu del Apostol Santiagu.<ref name=":2" />
El hornichi está acupau por una talla de maera del Cristu Encruzijau, datá nel [[Sigru XVI|siegru XVI]], qu'á siu restaurá. Enas alvidrieras poemus guipal la frol de lis qu'entrepreta el trunfu i la espá dela Ordin de Santiagu. El púlpitu, sitiau junta'l arcu toral, es de piera de granu con cuerpu otogonal que descansa en basi galloná, assujetá por un pilal del mesmu material. Ampié dela escalera d'acessu ai una pileta d'augua bendita de piera de granu cona caçuela galloná. Amás, ampiés dela navi s'encuentra la tribuna, que s'alça sobri un arcu pocu arqueau i bóveda de cruzería mu prana. Mentris qu'anduvierun pallí los frairis de San Marcus de [[León]], la ilesia se benefició delos muebris i aperus que truxerun con segu, teniendu anguna ves hata cincu órganus, peru dentri los inciendus i los que trincarun, ugañu no quea nengunu.<ref>{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Conventual-Santiaguista-de-Calera-de-Leon/|título=La ilesia Santiagu Apostol|fechaacceso=14 de novembri del 2024|autor=Turismu Estremaúra}}</ref>
=== Monesteriu de Tentudía ===
[[Archivu:Monasterio_de_Tentudía.jpg|miniaturadeimagen|El Monesteriu de [[Tentudía]].|200x200px]]
Esta obra es un emportanti conjuntu arquitetónicu d'estilu góticu mudéja catalagau de Bien d'Interés Coltural Nacional.La ilesia hue alçá sobri un umildi templu anteriol hechu en comemoración dela mítica batalla de [[Tentudía]]. Devió d'estal hormau por tres navis, comunicás por mé de hilás d'arcus de cantería, con una capilla de pranta quadrá ena navi central i otras mas chiqueninas, adosás alas laeras. El cerraeru sedría con una covija normal de maera, d'arti mudéja. Alos acaberus del [[Sigru XIV|siegru XIV]] huerun adosás al cabeceru dos capillas funerarias, enganchás conas navis laeras por mé dun reútu passillu aondi poemus encuentral a dos maestris dela Ordin de Santiagu, a ''Gonzalo Mexías'' i ''Fernando Oxores''.<ref name=":1" />
Las capillas laeras tien misterius d'azulejus, posterioris alas del altal mayol, entrepetandu unu a Santiagu, cavalleru en cavallu brancu, hateau con armaúra, con una banderina ena su manu chota, una espá ena sotra i tumbaus alos sus pies los enemigus vencíus en luchi. Arroea la sitación dos grandis arvus i está bordeá de senefa con ramais i guirlandas. Nel frontil dela mesa del altal ai una cartela cona imagi dela Vigin i el Zagalinu. La capilla de San Agustín tié nel su misteriu de loza al Santu caraitirizau de Pairi dela ilesia, con mitra i báculu, susteniendu ena su manu derecha la pruma de dotol i ena chota la ilesia del hundaol. Oficia'l templu la repolía imagi dela Vigin de [[Tentudía]], proteción de grandi enrazu endrentu i ahuera dela región. Es una imagi delas llamás de palmatoria, en cuya cara s'aprecia l'almonía dela dolçura cona magestá que los artistas del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]] emprimían alas sus obras.<ref name=":1" />
Lo mas interessanti del [[Monesteriu]] es el misteriu mayol, hechu nel 1518 pol anombrau lozeru ''Niculoso Pisano'' assentau ena ciá de [[Sevilla]], aondi l'estilu mudéja se mestura cona rica almonía del su lindu coloríu, siendu unu delos conjuntus de loza mas emportantis dela península. Las sus demensionis sonin de tres con quarenta metrus d'altol por dos con sessenta i cincu metrus d'anchol, con un total de seiscientus quarenta azulejus. La obra entrepeta ena su mayoría con sitacionis marianas, refrexandu'l delicau arti d'esti grandi artista del Renacimientu. Pal lau derechu de l'altal junta una escrición s'encuentra la tumba del hundaol, ''Pelay Pérez Correa'', revestía d'azulejus del mesmu destraçu i estilu.<ref name=":1" />
El claustru d'estilu mudéja cenzillu i costruíu con ladrillus, es una galería en quatru cachus con dos pisus montaus col baxeru de quatru arcus de meyu puntu i el alteru de cincu vanus de meyu puntu embaxaus. L'arquería s'assujeta en pilaris otogonais con basi i capitel i nel centru ai un algibi de grandi cabusía. Alos laus dela galería ain varias abitanças ronçosas cobiertas de tillis pranas de maera o conas bóvedas de cruzería. Tamién se costruyó una sacristía i tribuna, abertura de portás pa comunical l'ássidi conas capillas funerarias. Decenius endispués huerun restituías las tres navis del templu, queandu comu una ilesia d'única navi cobierta con bóvedas de cañón.<ref name=":1" />
=== Conventual santiaguista ===
[[Archivu:Conventual_Santiaguista.jpg|miniaturadeimagen|Claustru del conventual]]
Es una costrución de piera de granu i con barru huerti, hecha alos acaberus del [[Sigru XV|siegru XV]], comu residencia mas ampria i holgona delos cavallerus qu'abitavan en [[Tentudía]]. Albergó por quarenta añus el Colegiu de San Marcus de [[León]] que la Ordin muó dendi la capital del antigu reinu nel 1562. Lo mesmu qu'el monesteriu de [[Tentudía]] el edificiu está declarau Bien d'Interés Estóricu Artísticu Nacional dendi'l [[1931]]. El su claustru de dupli pranta está costruiu con piera de granu i la su colunata, las artísticas bóvedas delas sus salonas i galerías enseñan abondu la belleza de l'estilu renacentista.<ref>{{Cita web|url=https://turismoententudia.es/listado/calera-de-leon/que-visitar/conventual-santiaguista/|título=Conventual Santiaguista – Turismo en Tentudia|fechaacceso=14 de novembri del 2024|idioma=es}}</ref>
Del [[1930]] al [[1934]], esti anombrau menumentu hue ojetivu de varius ententus d'esmangajal-lu cona entención de proval las sus artísticas pieras pa mandal-las pa Almérica. Una delas sus estruturas mas emportantis es el claustru, de pranta quairá i dividíu en dos pisus montaus, col baxeru d'arcus de meyu puntu, que descansan sobri pilaris conas pilastras jónicas adosás i entopetás, col afechamientu en bóvedas de cruzería. Las abitanças monásticas mas polías estan ena pranta baxa destacandu la Sala delos Capítulus o delas Piñas, mentás assina por esponel las llavis delos niervus delas sus bóvedas adornás con froronis. Ena adornación de tou l'edificiu, ain tallás concunelas santiaguistas i santus d'armas.<ref name=":3">{{Cita web|url=https://www.pueblosmagicos.es/calera-de-leon/|título=Calera de León - Pueblos Mágicos|fechaacceso=14 de novembri del 2024|fecha=14 d'abril del 2024|idioma=es}}</ref>
=== Armita dela Muestra Señora delos Doloris ===
[[Archivu:Armita delos Doloris.jpg|miniaturadeimagen|175x175px|Armita delos Doloris]]
Está nel arrayu'l puebru, nel caminu pa [[Tentudía]] i hue costruía a tencias delas dacionis delos vezinus del puebru alo largu de varius siegrus. Enque hue hecha comu armita-millaeru i mentá primeramenti comu armita de Muestra Señora delas Angustias, ara está hondamenti morificá polas retahilas d'entrevenencias, que huerun haziendu col passu los siegrus i possimenti nel barrocu. Es de demensionis chiqueninas, con una navi solu i con una covija a dos auguas. Lo mas senificativu, amás dela su portá prencipal o delos pies, es el tambol otogonal que s'assienta sobri la cabecera, qu'está cerrá con una cupulina. S'arremata esti cimborriu con un templi dela mesma pranta, coronau por un pináculu chiqueninu.<ref name=":3" />
La portá tieni un grandi valol práticu, d'ispiración crássica comu lo muestran los elementus que l'adornan. Tuvu en sotru tiempu un enrejau de maera que desseparava'l presbiteriu o lugal mas sacru, dela navi o terrenu laicu. L'ojetivu d'esti enrejau, era'l de protegel las conrelativas robanzinas i esvalijus, qu'avía al axual artísticu i letúrgicu del templu, assitiau ena su mayol parti nel mentau presbiteriu. Sonin caraitirísticas las sus alpoyatas de drentu, al mó d'assientus junta los cimientus delos murus.<ref>{{Cita web|url=https://tentudiaturismo.com/2018/08/02/ermita-nuestra-senora-de-los-dolores/|título=Armita de Muestra Señora delos Doloris en Tentudia Turismu|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=tentudiaturismo.com|archive-date=2024-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910062448/https://tentudiaturismo.com/2018/08/02/ermita-nuestra-senora-de-los-dolores/|dead-url=yes}}</ref>
== Fiestas ==
=== Romería de Tentudía ===
La Romería de [[Tentudía]] es un dissantu que se celebra tolos ochu de setiembri dendi la segundera metá del [[Sigru XIII|siegru XIII]] i tié mas de setecientus añus d'antigüedá. Quandu se costruyó'l Monesteriu, la devoción ala Vigin tuvu un grandi aúgi i aumentu, siendu mentá mesmamenti pol rei Alfonsu X El Sabiosu, enas sus celebris cantigas. Col passu del tiempu, la romería hue ganandu en popularidá i assestencia, por essu, alos acaberus del [[Sigru XIV|siegru XIV]], el rei ''Enrique II de Trastámara'' atorga al vicariu varius previlegius pal dissantu dela Vigin, qu'encruían el barajal el preciu del pagamentu d'assientus i baras alos feriegus. N'aquellus tiempus la assestencia a esta romería reballava las seis mil pessonas, que s'empicavan a venil dendi'l sul dela [[provincia de Badajós]] i tamién dela parti norti de [[Güelva]] i [[Sevilla]]. Sigún angunus datus, se pué izil que la romería de [[Tentudía]] es una delas mas antigas d'[[España]].<ref>{{Cita web|url=https://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/fiestas/index_fiestas.php?codigo=026|título=Diputación de Badajoz. Entidades Locales, Comarcas y Partidos Judiciales. Calera de León|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=www.dip-badajoz.es}}</ref>
Dendi la praça mayol dela villa, en ca aclarecel del día ochu de [[setiembri]], sali la muestra imagi dela Vigin de [[Tentudía]], patrona de Calera de León i dela comarca de [[Tentudía]], acompañá de romerus i pelegrinus hazia'l Monesteriu de [[Tentudía]], pa espressal la su devoción ala su patrona. Tous en pelegrinación esmiençan el caminu de nuevi kilometrus acompañandu ala Vigin, qu'angunas vezis se hazi pesau, peru aluegu tó s'aborra cona frorencia delos paisagis, l'airi frescu dela sierra i las paranças pal descansaeru, aondi los romerus puen proval los ducis tradicionais i las viandas dela tierra, basás mayolmenti enos produtus del cochinu ibéricu.<ref name=":5">{{Cita web|url=https://www.caleradeleon.com/gastronomia-y-fiestas/|título=Gastronomía y Fiestas – Ayuntamiento Calera de León|fechaacceso=14 de novembri del 2024|idioma=es}}</ref>
=== Mas fiestas d'interés ===
* San Marcus: dentri los días 24 al 26 d'[[abril]].
* San Isidru Labraol: del 15 al 18 de [[mayu]].
* Abaxá dela Vigin de [[Tentudía]] del Monesteriu: el 15 d'[[abostu]].
* Ferias i Fiestas n'Onol ala Vigin de [[Tentudía]]: del 7 al 10 de [[setiembri]].
* Feria del Piñón: La Puenti dela Inmaculá, en [[Diziembri|deziembri]].<ref name=":5" />
== Demografía ==
Cuenta con una puebración de novecientus dozi abitantis sigún el INE del [[2025]].
{{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Calera de León<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=026&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Estitutu Nacional d'Estaística (INE)|fechaacceso= 12 d'aneru del 2025}}
</ref>|1842|1251|1857|1709|1860|1721|1877|2326|1887|2177|1897|2183|1900|2212|1910|2543|1920|2570|1930|2560|1940|2525|1950|2612|1960|2460|1970|1733|1981|1290|1991|1209|2001|1084|2011|1037|2021|949|2025|912|notas=<small>{{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}</small>}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 será el censo de 2031. -->
== Referencias ==
<references />
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://www.caleradeleon.com/ web Calera de León] Página web.
* [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06292 cóigu postal] Calera de León.
{{Control de autoridades}}
[[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]]
[[Categoría:Badajós]]
fr4iea7glv8h9a6gm1w4qxevpl8ndlk
144374
144373
2026-09-24T18:01:13Z
Acuxhinu
3347
Referencias
144374
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de entidad subnacional}}
'''Calera de León''' es un monicipiu [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeñu]] dela [[provincia de Badajós]], qu'está ena [[comunidá utónoma|Comunidá Utónoma]] d'[[Estremaúra]]. Perteneci tamién ala comarca de [[Tentudía]] i al partíu judizial de [[Çafra]]. Tieni una puebración de novecientus dozi abitantis sigún el INE del [[2025]].
== Sitiación ==
Está assitiá nuna colina de setecientus nuevi metrus i tolos sus alreoris andan enllenus de sierras i colinas que pertenecin ala Sierra de [[Tentudía]]. Envera del monicipiu se halla'l monti [[Tentudía]], el de mas altol dela [[provincia de Badajós]] con mil cientu quatru metrus sobri'l nivel dela [[mari]].<ref name=":0">{{Cita web|url=https://tentudia.com/comarca/localidades/calera-de-leon/|título=Calera de León|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=Centru de Desenrou Comarcal de Tentudía|idioma=es}}</ref>
Los rius Ardila i Bodión traviessan el su términu monicipal i nel Bodión s'á costruíu una presa mentá [[Tentudía]], qu'acupa setenta estarias i tieni una cabusía d'augua de cincu ectómetrus cúbicus. Amás d'arranchal a ochu monicipius dela Mancomunidá de [[Tentudía]], la presa es un veru paraisu palos pescaoris polas sus carpas, tencas i las demás especiis.<ref name=":6" />
Está ena comarca de [[Tentudía]] i respondi al partíu judizial de [[Çafra]]. Dendi la ciá de [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]] ain cientu venti seis quilometrus i dendi la ciá de [[Sevilla]] ain cientu unu quilometrus, La su puebración del [[2017]] era de novecientus noventa i nuevi abitantis i nel [[2025]] de novecientus dozi abitantis sigún el INE.<ref>{{Cita web|url=https://www.mjusticia.gob.es/es/JusticiaEspana/OrganizacionJusticia/InstLibraryCartographyJudProv/Badajoz/Zafra.pdf|título=Partíu Judizial|fechaacceso=14 de novembri del 2024|autor=Menisteriu de Justicia}}</ref>
== Estoria ==
Es un puebru de naceru inciertu, enque duranti l'[[Imperiu romanu]] hué l'antiga ''Cúriga'', mentá por Pliniu comu otava casona ena vía romana d'Antoninu, de [[Méria]] pa Ayamonti. N'estas tierras s'assentarun anteriolmenti las tribus ''ies'', qu'eran los ascendientis delos [[iberus]]. Quandu la dominación arabi se le mentó comu Al-Caxera, que quié izil La Branca, peru el su verdaeru renombri estóricu es dela reconquista ena metá del siegru XIII.<ref name=":6" />
Pola reconquista de [[Sevilla]] pol rei Fernandu III, El Santu, esti l'encargó al maestri santiaguista ''Pelay Pérez Correa'' atacal a un exércitu sarracenu que estava enos puertus d'estas sierras, alibrandu una ferós batalla i viendu que s'escurecía sin decedil-si la vitoria, el valerosu capitán cramó ala Vigin dandu gritíus ''¡Santa María deten tu día!'', i referi la tradición qu'el sol s'aparó nel orizonti, comu enos tiempus bíblicus, pa premitil alos cristianus l'alampau trunfu.<ref name=":0" /><ref name=":6" />
Ena acordança d'esti fenómenu, el maestri encargó alçal un templu ena cumbrera del monti mas altu, el qual hue entangarillau ala crassi de monesteriu pol papa León X nel 1514 i que hue cabecera dela Vicaría de Tudía, ala que pertenecían nuevi puebrus dela zona i albergó una escuela d'umanidais, qu'era la mas emportanti d'[[Estremaúra]], ata la su desparición a mediaus del [[Sigru XIX|siegru XIX]].<ref name=":0" /><ref name=":6">{{Cita web|url=https://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/historia/index_historia.php?codigo=026|título=Diputación de Badajoz. Entidades Locales, Comarcas y Partidos Judiciales. Calera de León|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=www.dip-badajoz.es}}</ref>
Endispués dela costrución d'esti templu, al que se le hue dotandu de grandis rentas i cona edificación aluspués del Conventual Santiaguista, Calera de León passó a sel unu delos centrus mas senificativus dela Ordin de Santiagu. Hata'l 1873 hue dela diócesis del ''Priorato de San Marcos de [[León]]'' i a raís d'entocis passó ala jurición dela diócesis de [[Badajós]].<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cita web|url=https://www.turismobadajoz.es/monasterio-de-tentudia/|título=Monasterio de Tentudía|fechaacceso=14 de novembri del 2024|apellido=Visiteu|fecha=2022-09-08|sitioweb=Turismo Badajoz|idioma=es}}</ref> Dendi'l 1834 queó ayuntau nel partiu judizial de [[Huenti de Cantus|Huenti Cantus]] i nel censu del 1842 contava con trezientus dezinuevi hogaris i mil dozientus cincuenta i un vezinus. Dendi l'aprovación dela Costitución, el puebru se hizu [[Monicípiu|monicipiu costitucional]] ena [[Comunidá utónoma|Comunidá Utónoma]] d'[[Estremaúra]].<ref name=":1" />
== Patrimoñu ==
=== La ilesia Santiagu Apostol ===
[[Archivu:Iglesia_de_Santiago_Apóstol,_Calera_de_León.jpg|miniaturadeimagen|La ilesia de Santiagu Apostol]]
Envera'l claustru s'encuentra la ilesia de Santiagu Apostol, costruía a manu con barru huerti, ladrillu i pieras con altus murus. La su fachá es mu inregulal hormandu un componimientu velumétricu aondi sobrissali una escalera de caracol, estribus acopraus i un campanariu barrocu del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]]. Es una obra gótica tardía, d'acaberus del [[Sigru XV|siegru XV]], es duna navi namás i duna grandi ampritú, con quatru capillas hornichis nel laeru dela Epístola, sacrestía i la capilla del bautismu, qu'es oi el Sagrariu. Tié una bóveda de cruzería en horma d'estrella, cúyus niervus descansan en pilaris costituíus por semicolunas acoprás. Las capillas hornichis tien bovedinas de cruzería, ena su variedá d'espeju sobri arcus de meyu puntu.<ref name=":2">{{Cita web|url=https://turismoententudia.es/listado/calera-de-leon/que-visitar/parroquia-santiago-apostol/|título=Parroquia Santiago Apostol – Turismo en Tentudia|fechaacceso=14 de novembri del 2024|idioma=es}}</ref>
La portá prencipal del templu es renacentista, adintelá, con quatru colunas toscanas i hornichis vazíus enos entrecolunius, quatru candelabrus por coronamientu i tímpanu nel arcu. La del lau de l'Evangeliu es gótica, acabijá en toça, con dos quartus de reondel i hornichi vazíu. El misteriu mayol está hormau por ochu liençus d'''Eduardo Acosta,'' que entrepetan alos quatru evangelistas, sitacionis dela batalla de [[Tentudía]], cona aparición dela Vigin a ''Pérez Correa'' i amás coronandu l'escena la figura a cavallu del Apostol Santiagu.<ref name=":2" />
El hornichi está acupau por una talla de maera del Cristu Encruzijau, datá nel [[Sigru XVI|siegru XVI]], qu'á siu restaurá. Enas alvidrieras poemus guipal la frol de lis qu'entrepreta el trunfu i la espá dela Ordin de Santiagu. El púlpitu, sitiau junta'l arcu toral, es de piera de granu con cuerpu otogonal que descansa en basi galloná, assujetá por un pilal del mesmu material. Ampié dela escalera d'acessu ai una pileta d'augua bendita de piera de granu cona caçuela galloná. Amás, ampiés dela navi s'encuentra la tribuna, que s'alça sobri un arcu pocu arqueau i bóveda de cruzería mu prana. Mentris qu'anduvierun pallí los frairis de San Marcus de [[León]], la ilesia se benefició delos muebris i aperus que truxerun con segu, teniendu anguna ves hata cincu órganus, peru dentri los inciendus i los que trincarun, ugañu no quea nengunu.<ref>{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Conventual-Santiaguista-de-Calera-de-Leon/|título=La ilesia Santiagu Apostol|fechaacceso=14 de novembri del 2024|autor=Turismu Estremaúra}}</ref>
=== Monesteriu de Tentudía ===
[[Archivu:Monasterio_de_Tentudía.jpg|miniaturadeimagen|El Monesteriu de [[Tentudía]].|200x200px]]
Esta obra es un emportanti conjuntu arquitetónicu d'estilu góticu mudéja catalagau de Bien d'Interés Coltural Nacional.La ilesia hue alçá sobri un umildi templu anteriol hechu en comemoración dela mítica batalla de [[Tentudía]]. Devió d'estal hormau por tres navis, comunicás por mé de hilás d'arcus de cantería, con una capilla de pranta quadrá ena navi central i otras mas chiqueninas, adosás alas laeras. El cerraeru sedría con una covija normal de maera, d'arti mudéja. Alos acaberus del [[Sigru XIV|siegru XIV]] huerun adosás al cabeceru dos capillas funerarias, enganchás conas navis laeras por mé dun reútu passillu aondi poemus encuentral a dos maestris dela Ordin de Santiagu, a ''Gonzalo Mexías'' i ''Fernando Oxores''.<ref name=":1" />
Las capillas laeras tien misterius d'azulejus, posterioris alas del altal mayol, entrepetandu unu a Santiagu, cavalleru en cavallu brancu, hateau con armaúra, con una banderina ena su manu chota, una espá ena sotra i tumbaus alos sus pies los enemigus vencíus en luchi. Arroea la sitación dos grandis arvus i está bordeá de senefa con ramais i guirlandas. Nel frontil dela mesa del altal ai una cartela cona imagi dela Vigin i el Zagalinu. La capilla de San Agustín tié nel su misteriu de loza al Santu caraitirizau de Pairi dela ilesia, con mitra i báculu, susteniendu ena su manu derecha la pruma de dotol i ena chota la ilesia del hundaol. Oficia'l templu la repolía imagi dela Vigin de [[Tentudía]], proteción de grandi enrazu endrentu i ahuera dela región. Es una imagi delas llamás de palmatoria, en cuya cara s'aprecia l'almonía dela dolçura cona magestá que los artistas del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]] emprimían alas sus obras.<ref name=":1" />
Lo mas interessanti del [[Monesteriu]] es el misteriu mayol, hechu nel 1518 pol anombrau lozeru ''Niculoso Pisano'' assentau ena ciá de [[Sevilla]], aondi l'estilu mudéja se mestura cona rica almonía del su lindu coloríu, siendu unu delos conjuntus de loza mas emportantis dela península. Las sus demensionis sonin de tres con quarenta metrus d'altol por dos con sessenta i cincu metrus d'anchol, con un total de seiscientus quarenta azulejus. La obra entrepeta ena su mayoría con sitacionis marianas, refrexandu'l delicau arti d'esti grandi artista del Renacimientu. Pal lau derechu de l'altal junta una escrición s'encuentra la tumba del hundaol, ''Pelay Pérez Correa'', revestía d'azulejus del mesmu destraçu i estilu.<ref name=":1" />
El claustru d'estilu mudéja cenzillu i costruíu con ladrillus, es una galería en quatru cachus con dos pisus montaus col baxeru de quatru arcus de meyu puntu i el alteru de cincu vanus de meyu puntu embaxaus. L'arquería s'assujeta en pilaris otogonais con basi i capitel i nel centru ai un algibi de grandi cabusía. Alos laus dela galería ain varias abitanças ronçosas cobiertas de tillis pranas de maera o conas bóvedas de cruzería. Tamién se costruyó una sacristía i tribuna, abertura de portás pa comunical l'ássidi conas capillas funerarias. Decenius endispués huerun restituías las tres navis del templu, queandu comu una ilesia d'única navi cobierta con bóvedas de cañón.<ref name=":1" />
=== Conventual santiaguista ===
[[Archivu:Conventual_Santiaguista.jpg|miniaturadeimagen|Claustru del conventual]]
Es una costrución de piera de granu i con barru huerti, hecha alos acaberus del [[Sigru XV|siegru XV]], comu residencia mas ampria i holgona delos cavallerus qu'abitavan en [[Tentudía]]. Albergó por quarenta añus el Colegiu de San Marcus de [[León]] que la Ordin muó dendi la capital del antigu reinu nel 1562. Lo mesmu qu'el monesteriu de [[Tentudía]] el edificiu está declarau Bien d'Interés Estóricu Artísticu Nacional dendi'l [[1931]]. El su claustru de dupli pranta está costruiu con piera de granu i la su colunata, las artísticas bóvedas delas sus salonas i galerías enseñan abondu la belleza de l'estilu renacentista.<ref>{{Cita web|url=https://turismoententudia.es/listado/calera-de-leon/que-visitar/conventual-santiaguista/|título=Conventual Santiaguista – Turismo en Tentudia|fechaacceso=14 de novembri del 2024|idioma=es}}</ref>
Del [[1930]] al [[1934]], esti anombrau menumentu hue ojetivu de varius ententus d'esmangajal-lu cona entención de proval las sus artísticas pieras pa mandal-las pa Almérica. Una delas sus estruturas mas emportantis es el claustru, de pranta quairá i dividíu en dos pisus montaus, col baxeru d'arcus de meyu puntu, que descansan sobri pilaris conas pilastras jónicas adosás i entopetás, col afechamientu en bóvedas de cruzería. Las abitanças monásticas mas polías estan ena pranta baxa destacandu la Sala delos Capítulus o delas Piñas, mentás assina por esponel las llavis delos niervus delas sus bóvedas adornás con froronis. Ena adornación de tou l'edificiu, ain tallás concunelas santiaguistas i santus d'armas.<ref name=":3">{{Cita web|url=https://www.pueblosmagicos.es/calera-de-leon/|título=Calera de León - Pueblos Mágicos|fechaacceso=14 de novembri del 2024|fecha=14 d'abril del 2024|idioma=es}}</ref>
=== Armita dela Muestra Señora delos Doloris ===
[[Archivu:Armita delos Doloris.jpg|miniaturadeimagen|175x175px|Armita delos Doloris]]
Está nel arrayu'l puebru, nel caminu pa [[Tentudía]] i hue costruía a tencias delas dacionis delos vezinus del puebru alo largu de varius siegrus. Enque hue hecha comu armita-millaeru i mentá primeramenti comu armita de Muestra Señora delas Angustias, ara está hondamenti morificá polas retahilas d'entrevenencias, que huerun haziendu col passu los siegrus i possimenti nel barrocu. Es de demensionis chiqueninas, con una navi solu i con una covija a dos auguas. Lo mas senificativu, amás dela su portá prencipal o delos pies, es el tambol otogonal que s'assienta sobri la cabecera, qu'está cerrá con una cupulina. S'arremata esti cimborriu con un templi dela mesma pranta, coronau por un pináculu chiqueninu.<ref name=":3" />
La portá tieni un grandi valol práticu, d'ispiración crássica comu lo muestran los elementus que l'adornan. Tuvu en sotru tiempu un enrejau de maera que desseparava'l presbiteriu o lugal mas sacru, dela navi o terrenu laicu. L'ojetivu d'esti enrejau, era'l de protegel las conrelativas robanzinas i esvalijus, qu'avía al axual artísticu i letúrgicu del templu, assitiau ena su mayol parti nel mentau presbiteriu. Sonin caraitirísticas las sus alpoyatas de drentu, al mó d'assientus junta los cimientus delos murus.<ref>{{Cita web|url=https://tentudiaturismo.com/2018/08/02/ermita-nuestra-senora-de-los-dolores/|título=Armita de Muestra Señora delos Doloris en Tentudia Turismu|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=tentudiaturismo.com|archive-date=2024-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910062448/https://tentudiaturismo.com/2018/08/02/ermita-nuestra-senora-de-los-dolores/|dead-url=yes}}</ref>
== Fiestas ==
=== Romería de Tentudía ===
La Romería de [[Tentudía]] es un dissantu que se celebra tolos ochu de setiembri dendi la segundera metá del [[Sigru XIII|siegru XIII]] i tié mas de setecientus añus d'antigüedá. Quandu se costruyó'l Monesteriu, la devoción ala Vigin tuvu un grandi aúgi i aumentu, siendu mentá mesmamenti pol rei Alfonsu X El Sabiosu, enas sus celebris cantigas. Col passu del tiempu, la romería hue ganandu en popularidá i assestencia, por essu, alos acaberus del [[Sigru XIV|siegru XIV]], el rei ''Enrique II de Trastámara'' atorga al vicariu varius previlegius pal dissantu dela Vigin, qu'encruían el barajal el preciu del pagamentu d'assientus i baras alos feriegus. N'aquellus tiempus la assestencia a esta romería reballava las seis mil pessonas, que s'empicavan a venil dendi'l sul dela [[provincia de Badajós]] i tamién dela parti norti de [[Güelva]] i [[Sevilla]]. Sigún angunus datus, se pué izil que la romería de [[Tentudía]] es una delas mas antigas d'[[España]].<ref>{{Cita web|url=https://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/fiestas/index_fiestas.php?codigo=026|título=Diputación de Badajoz. Entidades Locales, Comarcas y Partidos Judiciales. Calera de León|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=www.dip-badajoz.es}}</ref>
Dendi la praça mayol dela villa, en ca aclarecel del día ochu de [[setiembri]], sali la muestra imagi dela Vigin de [[Tentudía]], patrona de Calera de León i dela comarca de [[Tentudía]], acompañá de romerus i pelegrinus hazia'l Monesteriu de [[Tentudía]], pa espressal la su devoción ala su patrona. Tous en pelegrinación esmiençan el caminu de nuevi kilometrus acompañandu ala Vigin, qu'angunas vezis se hazi pesau, peru aluegu tó s'aborra cona frorencia delos paisagis, l'airi frescu dela sierra i las paranças pal descansaeru, aondi los romerus puen proval los ducis tradicionais i las viandas dela tierra, basás mayolmenti enos produtus del cochinu ibéricu.<ref name=":5">{{Cita web|url=https://www.caleradeleon.com/gastronomia-y-fiestas/|título=Gastronomía y Fiestas – Ayuntamiento Calera de León|fechaacceso=14 de novembri del 2024|idioma=es}}</ref>
=== Mas fiestas d'interés ===
* San Marcus: dentri los días 24 al 26 d'[[abril]].
* San Isidru Labraol: del 15 al 18 de [[mayu]].
* Abaxá dela Vigin de [[Tentudía]] del Monesteriu: el 15 d'[[abostu]].
* Ferias i Fiestas n'Onol ala Vigin de [[Tentudía]]: del 7 al 10 de [[setiembri]].
* Feria del Piñón: La Puenti dela Inmaculá, en [[Diziembri|deziembri]].<ref name=":5" />
== Demografía ==
Cuenta con una puebración de novecientus dozi abitantis sigún el INE del [[2025]].
{{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Calera de León<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=026&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Estitutu Nacional d'Estaística (INE)|fechaacceso= 12 d'aneru del 2025}}
</ref>|1842|1251|1857|1709|1860|1721|1877|2326|1887|2177|1897|2183|1900|2212|1910|2543|1920|2570|1930|2560|1940|2525|1950|2612|1960|2460|1970|1733|1981|1290|1991|1209|2001|1084|2011|1037|2021|949|2025|912|notas=<small>{{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}</small>}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 será el censo de 2031. -->
== Referencias ==
<references />
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://www.caleradeleon.com/ web Calera de León] Página web.
* [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06292 cóigu postal] Calera de León.
{{Control de autoridades}}
[[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]]
[[Categoría:Badajós]]
8uoie3vhnqoh9mytacvqwdvf661fuqw
144375
144374
2026-09-24T18:14:43Z
Acuxhinu
3347
Referencias
144375
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de entidad subnacional}}
'''Calera de León''' es un monicipiu [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeñu]] dela [[provincia de Badajós]], qu'está ena [[comunidá utónoma|Comunidá Utónoma]] d'[[Estremaúra]]. Perteneci tamién ala comarca de [[Tentudía]] i al partíu judizial de [[Çafra]]. Tieni una puebración de novecientus dozi abitantis sigún el INE del [[2025]].
== Sitiación ==
Está assitiá nuna colina de setecientus nuevi metrus i tolos sus alreoris andan enllenus de sierras i colinas que pertenecin ala Sierra de [[Tentudía]]. Envera del monicipiu se halla'l monti [[Tentudía]], el de mas altol dela [[provincia de Badajós]] con mil cientu quatru metrus sobri'l nivel dela [[mari]].<ref name=":0">{{Cita web|url=https://tentudia.com/comarca/localidades/calera-de-leon/|título=Calera de León|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=Centru de Desenrou Comarcal de Tentudía|idioma=es}}</ref>
Los rius Ardila i Bodión traviessan el su términu monicipal i nel Bodión s'á costruíu una presa mentá [[Tentudía]], qu'acupa setenta estarias i tieni una cabusía d'augua de cincu ectómetrus cúbicus. Amás d'arranchal a ochu monicipius dela Mancomunidá de [[Tentudía]], la presa es un veru paraisu palos pescaoris polas sus carpas, tencas i las demás especiis.<ref name=":6" />
Está ena comarca de [[Tentudía]] i respondi al partíu judizial de [[Çafra]]. Dendi la ciá de [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]] ain cientu venti seis quilometrus i dendi la ciá de [[Sevilla]] ain cientu unu quilometrus, La su puebración del [[2017]] era de novecientus noventa i nuevi abitantis i nel [[2025]] de novecientus dozi abitantis sigún el INE.<ref>{{Cita web|url=https://www.mjusticia.gob.es/es/JusticiaEspana/OrganizacionJusticia/InstLibraryCartographyJudProv/Badajoz/Zafra.pdf|título=Partíu Judizial|fechaacceso=14 de novembri del 2024|autor=Menisteriu de Justicia}}</ref>
== Estoria ==
Es un puebru de naceru inciertu, enque duranti l'[[Imperiu romanu]] hué l'antiga ''Cúriga'', mentá por Pliniu comu otava casona ena vía romana d'Antoninu, de [[Méria]] pa Ayamonti. N'estas tierras s'assentarun anteriolmenti las tribus ''ies'', qu'eran los ascendientis delos [[iberus]]. Quandu la dominación arabi se le mentó comu Al-Caxera, que quié izil La Branca, peru el su verdaeru renombri estóricu es dela reconquista ena metá del siegru XIII.<ref name=":6" />
Pola reconquista de [[Sevilla]] pol rei Fernandu III, El Santu, esti l'encargó al maestri santiaguista ''Pelay Pérez Correa'' atacal a un exércitu sarracenu que estava enos puertus d'estas sierras, alibrandu una ferós batalla i viendu que s'escurecía sin decedil-si la vitoria, el valerosu capitán cramó ala Vigin dandu gritíus ''¡Santa María deten tu día!'', i referi la tradición qu'el sol s'aparó nel orizonti, comu enos tiempus bíblicus, pa premitil alos cristianus l'alampau trunfu.<ref name=":0" /><ref name=":6" />
Ena acordança d'esti fenómenu, el maestri encargó alçal un templu ena cumbrera del monti mas altu, el qual hue entangarillau ala crassi de monesteriu pol papa León X nel 1514 i que hue cabecera dela Vicaría de Tudía, ala que pertenecían nuevi puebrus dela zona i albergó una escuela d'umanidais, qu'era la mas emportanti d'[[Estremaúra]], ata la su desparición a mediaus del [[Sigru XIX|siegru XIX]].<ref name=":0" /><ref name=":6">{{Cita web|url=https://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/historia/index_historia.php?codigo=026|título=Diputación de Badajoz. Entidades Locales, Comarcas y Partidos Judiciales. Calera de León|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=www.dip-badajoz.es}}</ref>
Endispués dela costrución d'esti templu, al que se le hue dotandu de grandis rentas i cona edificación aluspués del Conventual Santiaguista, Calera de León passó a sel unu delos centrus mas senificativus dela Ordin de Santiagu. Hata'l 1873 hue dela diócesis del ''Priorato de San Marcos de [[León]]'' i a raís d'entocis passó ala jurición dela diócesis de [[Badajós]].<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cita web|url=https://www.turismobadajoz.es/monasterio-de-tentudia/|título=Monasterio de Tentudía|fechaacceso=14 de novembri del 2024|apellido=Visiteu|fecha=2022-09-08|sitioweb=Turismo Badajoz|idioma=es}}</ref> Dendi'l 1834 queó ayuntau nel partiu judizial de [[Huenti de Cantus|Huenti Cantus]] i nel censu del 1842 contava con trezientus dezinuevi hogaris i mil dozientus cincuenta i un vezinus. Dendi l'aprovación dela Costitución, el puebru se hizu [[Monicípiu|monicipiu costitucional]] ena [[Comunidá utónoma|Comunidá Utónoma]] d'[[Estremaúra]].<ref name=":1" />
== Patrimoñu ==
=== La ilesia Santiagu Apostol ===
[[Archivu:Iglesia_de_Santiago_Apóstol,_Calera_de_León.jpg|miniaturadeimagen|La ilesia de Santiagu Apostol]]
Envera'l claustru s'encuentra la ilesia de Santiagu Apostol, costruía a manu con barru huerti, ladrillu i pieras con altus murus. La su fachá es mu inregulal hormandu un componimientu velumétricu aondi sobrissali una escalera de caracol, estribus acopraus i un campanariu barrocu del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]]. Es una obra gótica tardía, d'acaberus del [[Sigru XV|siegru XV]], es duna navi namás i duna grandi ampritú, con quatru capillas hornichis nel laeru dela Epístola, sacrestía i la capilla del bautismu, qu'es oi el Sagrariu. Tié una bóveda de cruzería en horma d'estrella, cúyus niervus descansan en pilaris costituíus por semicolunas acoprás. Las capillas hornichis tien bovedinas de cruzería, ena su variedá d'espeju sobri arcus de meyu puntu.<ref name=":2">{{Cita web|url=https://turismoententudia.es/listado/calera-de-leon/que-visitar/parroquia-santiago-apostol/|título=Parroquia Santiago Apostol – Turismo en Tentudia|fechaacceso=14 de novembri del 2024|idioma=es}}</ref>
La portá prencipal del templu es renacentista, adintelá, con quatru colunas toscanas i hornichis vazíus enos entrecolunius, quatru candelabrus por coronamientu i tímpanu nel arcu. La del lau de l'Evangeliu es gótica, acabijá en toça, con dos quartus de reondel i hornichi vazíu. El misteriu mayol está hormau por ochu liençus d'''Eduardo Acosta,'' que entrepetan alos quatru evangelistas, sitacionis dela batalla de [[Tentudía]], cona aparición dela Vigin a ''Pérez Correa'' i amás coronandu l'escena la figura a cavallu del Apostol Santiagu.<ref name=":2" />
El hornichi está acupau por una talla de maera del Cristu Encruzijau, datá nel [[Sigru XVI|siegru XVI]], qu'á siu restaurá. Enas alvidrieras poemus guipal la frol de lis qu'entrepreta el trunfu i la espá dela Ordin de Santiagu. El púlpitu, sitiau junta'l arcu toral, es de piera de granu con cuerpu otogonal que descansa en basi galloná, assujetá por un pilal del mesmu material. Ampié dela escalera d'acessu ai una pileta d'augua bendita de piera de granu cona caçuela galloná. Amás, ampiés dela navi s'encuentra la tribuna, que s'alça sobri un arcu pocu arqueau i bóveda de cruzería mu prana. Mentris qu'anduvierun pallí los frairis de San Marcus de [[León]], la ilesia se benefició delos muebris i aperus que truxerun con segu, teniendu anguna ves hata cincu órganus, peru dentri los inciendus i los que trincarun, ugañu no quea nengunu.<ref>{{Cita web|url=https://www.turismoextremadura.com/es/explora/Conventual-Santiaguista-de-Calera-de-Leon/|título=La ilesia Santiagu Apostol|fechaacceso=14 de novembri del 2024|autor=Turismu Estremaúra}}</ref>
=== Monesteriu de Tentudía ===
[[Archivu:Monasterio_de_Tentudía.jpg|miniaturadeimagen|El Monesteriu de [[Tentudía]].|200x200px]]
Esta obra es un emportanti conjuntu arquitetónicu d'estilu góticu mudéja catalagau de Bien d'Interés Coltural Nacional.La ilesia hue alçá sobri un umildi templu anteriol hechu en comemoración dela mítica batalla de [[Tentudía]]. Devió d'estal hormau por tres navis, comunicás por mé de hilás d'arcus de cantería, con una capilla de pranta quadrá ena navi central i otras mas chiqueninas, adosás alas laeras. El cerraeru sedría con una covija normal de maera, d'arti mudéja. Alos acaberus del [[Sigru XIV|siegru XIV]] huerun adosás al cabeceru dos capillas funerarias, enganchás conas navis laeras por mé dun reútu passillu aondi poemus encuentral a dos maestris dela Ordin de Santiagu, a ''Gonzalo Mexías'' i ''Fernando Oxores''.<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Cita web|url=https://recorriendo.extremadurarural.es/recurso/469/|título=Monesteriu de Santa María de Tentudía - REDEX.|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=recorriendo.extremadurarural.es|idioma=es}}</ref>
Las capillas laeras tien misterius d'azulejus, posterioris alas del altal mayol, entrepetandu unu a Santiagu, cavalleru en cavallu brancu, hateau con armaúra, con una banderina ena su manu chota, una espá ena sotra i tumbaus alos sus pies los enemigus vencíus en luchi. Arroea la sitación dos grandis arvus i está bordeá de senefa con ramais i guirlandas. Nel frontil dela mesa del altal ai una cartela cona imagi dela Vigin i el Zagalinu. La capilla de San Agustín tié nel su misteriu de loza al Santu caraitirizau de Pairi dela ilesia, con mitra i báculu, susteniendu ena su manu derecha la pruma de dotol i ena chota la ilesia del hundaol. Oficia'l templu la repolía imagi dela Vigin de [[Tentudía]], proteción de grandi enrazu endrentu i ahuera dela región. Es una imagi delas llamás de palmatoria, en cuya cara s'aprecia l'almonía dela dolçura cona magestá que los artistas del [[Sigru XVIII|siegru XVIII]] emprimían alas sus obras.<ref name=":1" />
Lo mas interessanti del [[Monesteriu]] es el misteriu mayol, hechu nel 1518 pol anombrau lozeru ''Niculoso Pisano'' assentau ena ciá de [[Sevilla]], aondi l'estilu mudéja se mestura cona rica almonía del su lindu coloríu, siendu unu delos conjuntus de loza mas emportantis dela península. Las sus demensionis sonin de tres con quarenta metrus d'altol por dos con sessenta i cincu metrus d'anchol, con un total de seiscientus quarenta azulejus. La obra entrepeta ena su mayoría con sitacionis marianas, refrexandu'l delicau arti d'esti grandi artista del Renacimientu. Pal lau derechu de l'altal junta una escrición s'encuentra la tumba del hundaol, ''Pelay Pérez Correa'', revestía d'azulejus del mesmu destraçu i estilu.<ref name=":1" /><ref name=":4" />
El claustru d'estilu mudéja cenzillu i costruíu con ladrillus, es una galería en quatru cachus con dos pisus montaus col baxeru de quatru arcus de meyu puntu i el alteru de cincu vanus de meyu puntu embaxaus. L'arquería s'assujeta en pilaris otogonais con basi i capitel i nel centru ai un algibi de grandi cabusía. Alos laus dela galería ain varias abitanças ronçosas cobiertas de tillis pranas de maera o conas bóvedas de cruzería. Tamién se costruyó una sacristía i tribuna, abertura de portás pa comunical l'ássidi conas capillas funerarias. Decenius endispués huerun restituías las tres navis del templu, queandu comu una ilesia d'única navi cobierta con bóvedas de cañón.<ref name=":1" /><ref name=":4" />
=== Conventual santiaguista ===
[[Archivu:Conventual_Santiaguista.jpg|miniaturadeimagen|Claustru del conventual]]
Es una costrución de piera de granu i con barru huerti, hecha alos acaberus del [[Sigru XV|siegru XV]], comu residencia mas ampria i holgona delos cavallerus qu'abitavan en [[Tentudía]]. Albergó por quarenta añus el Colegiu de San Marcus de [[León]] que la Ordin muó dendi la capital del antigu reinu nel 1562. Lo mesmu qu'el monesteriu de [[Tentudía]] el edificiu está declarau Bien d'Interés Estóricu Artísticu Nacional dendi'l [[1931]]. El su claustru de dupli pranta está costruiu con piera de granu i la su colunata, las artísticas bóvedas delas sus salonas i galerías enseñan abondu la belleza de l'estilu renacentista.<ref>{{Cita web|url=https://turismoententudia.es/listado/calera-de-leon/que-visitar/conventual-santiaguista/|título=Conventual Santiaguista – Turismo en Tentudia|fechaacceso=14 de novembri del 2024|idioma=es}}</ref>
Del [[1930]] al [[1934]], esti anombrau menumentu hue ojetivu de varius ententus d'esmangajal-lu cona entención de proval las sus artísticas pieras pa mandal-las pa Almérica. Una delas sus estruturas mas emportantis es el claustru, de pranta quairá i dividíu en dos pisus montaus, col baxeru d'arcus de meyu puntu, que descansan sobri pilaris conas pilastras jónicas adosás i entopetás, col afechamientu en bóvedas de cruzería. Las abitanças monásticas mas polías estan ena pranta baxa destacandu la Sala delos Capítulus o delas Piñas, mentás assina por esponel las llavis delos niervus delas sus bóvedas adornás con froronis. Ena adornación de tou l'edificiu, ain tallás concunelas santiaguistas i santus d'armas.<ref name=":3">{{Cita web|url=https://www.pueblosmagicos.es/calera-de-leon/|título=Calera de León - Pueblos Mágicos|fechaacceso=14 de novembri del 2024|fecha=14 d'abril del 2024|idioma=es}}</ref>
=== Armita dela Muestra Señora delos Doloris ===
[[Archivu:Armita delos Doloris.jpg|miniaturadeimagen|175x175px|Armita delos Doloris]]
Está nel arrayu'l puebru, nel caminu pa [[Tentudía]] i hue costruía a tencias delas dacionis delos vezinus del puebru alo largu de varius siegrus. Enque hue hecha comu armita-millaeru i mentá primeramenti comu armita de Muestra Señora delas Angustias, ara está hondamenti morificá polas retahilas d'entrevenencias, que huerun haziendu col passu los siegrus i possimenti nel barrocu. Es de demensionis chiqueninas, con una navi solu i con una covija a dos auguas. Lo mas senificativu, amás dela su portá prencipal o delos pies, es el tambol otogonal que s'assienta sobri la cabecera, qu'está cerrá con una cupulina. S'arremata esti cimborriu con un templi dela mesma pranta, coronau por un pináculu chiqueninu.<ref name=":3" />
La portá tieni un grandi valol práticu, d'ispiración crássica comu lo muestran los elementus que l'adornan. Tuvu en sotru tiempu un enrejau de maera que desseparava'l presbiteriu o lugal mas sacru, dela navi o terrenu laicu. L'ojetivu d'esti enrejau, era'l de protegel las conrelativas robanzinas i esvalijus, qu'avía al axual artísticu i letúrgicu del templu, assitiau ena su mayol parti nel mentau presbiteriu. Sonin caraitirísticas las sus alpoyatas de drentu, al mó d'assientus junta los cimientus delos murus.<ref>{{Cita web|url=https://tentudiaturismo.com/2018/08/02/ermita-nuestra-senora-de-los-dolores/|título=Armita de Muestra Señora delos Doloris en Tentudia Turismu|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=tentudiaturismo.com|archive-date=2024-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910062448/https://tentudiaturismo.com/2018/08/02/ermita-nuestra-senora-de-los-dolores/|dead-url=yes}}</ref>
== Fiestas ==
=== Romería de Tentudía ===
La Romería de [[Tentudía]] es un dissantu que se celebra tolos ochu de setiembri dendi la segundera metá del [[Sigru XIII|siegru XIII]] i tié mas de setecientus añus d'antigüedá. Quandu se costruyó'l Monesteriu, la devoción ala Vigin tuvu un grandi aúgi i aumentu, siendu mentá mesmamenti pol rei Alfonsu X El Sabiosu, enas sus celebris cantigas. Col passu del tiempu, la romería hue ganandu en popularidá i assestencia, por essu, alos acaberus del [[Sigru XIV|siegru XIV]], el rei ''Enrique II de Trastámara'' atorga al vicariu varius previlegius pal dissantu dela Vigin, qu'encruían el barajal el preciu del pagamentu d'assientus i baras alos feriegus. N'aquellus tiempus la assestencia a esta romería reballava las seis mil pessonas, que s'empicavan a venil dendi'l sul dela [[provincia de Badajós]] i tamién dela parti norti de [[Güelva]] i [[Sevilla]]. Sigún angunus datus, se pué izil que la romería de [[Tentudía]] es una delas mas antigas d'[[España]].<ref>{{Cita web|url=https://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/fiestas/index_fiestas.php?codigo=026|título=Diputación de Badajoz. Entidades Locales, Comarcas y Partidos Judiciales. Calera de León|fechaacceso=14 de novembri del 2024|sitioweb=www.dip-badajoz.es|autor=Fiestas Locais}}</ref>
Dendi la praça mayol dela villa, en ca aclarecel del día ochu de [[setiembri]], sali la muestra imagi dela Vigin de [[Tentudía]], patrona de Calera de León i dela comarca de [[Tentudía]], acompañá de romerus i pelegrinus hazia'l Monesteriu de [[Tentudía]], pa espressal la su devoción ala su patrona. Tous en pelegrinación esmiençan el caminu de nuevi kilometrus acompañandu ala Vigin, qu'angunas vezis se hazi pesau, peru aluegu tó s'aborra cona frorencia delos paisagis, l'airi frescu dela sierra i las paranças pal descansaeru, aondi los romerus puen proval los ducis tradicionais i las viandas dela tierra, basás mayolmenti enos produtus del cochinu ibéricu.<ref name=":5">{{Cita web|url=https://www.caleradeleon.com/gastronomia-y-fiestas/|título=Gastronomía y Fiestas – Ayuntamiento Calera de León|fechaacceso=14 de novembri del 2024|idioma=es}}</ref>
=== Mas fiestas d'interés ===
* San Marcus: dentri los días 24 al 26 d'[[abril]].
* San Isidru Labraol: del 15 al 18 de [[mayu]].
* Abaxá dela Vigin de [[Tentudía]] del Monesteriu: el 15 d'[[abostu]].
* Ferias i Fiestas n'Onol ala Vigin de [[Tentudía]]: del 7 al 10 de [[setiembri]].
* Feria del Piñón: La Puenti dela Inmaculá, en [[Diziembri|deziembri]].<ref name=":5" />
== Demografía ==
Cuenta con una puebración de novecientus dozi abitantis sigún el INE del [[2025]].
{{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Calera de León<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=026&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Estitutu Nacional d'Estaística (INE)|fechaacceso= 12 d'aneru del 2025}}
</ref>|1842|1251|1857|1709|1860|1721|1877|2326|1887|2177|1897|2183|1900|2212|1910|2543|1920|2570|1930|2560|1940|2525|1950|2612|1960|2460|1970|1733|1981|1290|1991|1209|2001|1084|2011|1037|2021|949|2025|912|notas=<small>{{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}</small>}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 será el censo de 2031. -->
== Referencias ==
<references />
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://www.caleradeleon.com/ web Calera de León] Página web.
* [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06292 cóigu postal] Calera de León.
{{Control de autoridades}}
[[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]]
[[Categoría:Badajós]]
g6fo35u21it9t61j7buwi868um8r65s
Lana Del Rey
0
11358
144387
142985
2026-09-25T00:12:15Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144387
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Lana Del Rey''' ([[Nueva York]], 21 de juñu del 1985), mentá assina artísticamenti i col nombri veru de '''Elizabeth Woolridge Grant''', es una cantanti, componeora, moelu, atrís, escrevienti, produtora i potetista estauniensi.
== Biografía ==
La su nacencia hue'l 21 de juñu del 1985 en ''Manhattan'', ena ciá de [[Nueva York]], es la ija de ''Robert England Grant Jr''., un pediorista pulicitariu de ''Grey Group'' i de ''Patricia Ann Pat,'' de soltera ''Hill'', una executiva delas cuentas en ''Grey Group''. Tieni dos ermanus, ''Caroline «Chuck» Grant'', qu'es la ermana mas grandi i ''Charlie Grant'', qu'es l'ermanu mas chiqueninu. Hue criá comu [[Elésia católica|católica]] i es d'ascendencia escocesa i los sus antepassaus eran de ''Lanarkshire''.<ref>{{Cita web|url=https://celticlifeintl.com/lana-del-rey/|título=Lana Del Rey, Celtic Life International.|fechaacceso=28 de mayu del 2025|apellido=Celtic Life International.|fecha=22 d'abostu del 2014|sitioweb=Celtic Life International|idioma=ingrés-US|archive-date=2022-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20221115001645/https://celticlifeintl.com/lana-del-rey/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cita noticia|título=Celebs who are Catholic, or used to be.|url=http://www.newsday.com/entertainment/celebrities/catholic-celebrities-1.4802809|periódico=Newsday|fechaacceso=28 de mayu del 2025|archive-date=2016-10-06|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20161006095622/http://www.newsday.com/entertainment/celebrities/catholic-celebrities-1.4802809}}</ref><ref>{{Cita noticia|título=Rising: Lana Del Rey {{!}} Features {{!}} Pitchfork.|url=http://pitchfork.com/features/rising/8657-lana-del-rey|periódico=Pitchfork|fechaacceso=28 de mayu del 2025|idioma=ingrés-US}}</ref>
Quandu tenía un añu, la familia se muó pa ''Lake Placid'', [[Nueva York]], aondi'l su pairi trebajó pa una impresa de muebris anantis de convertil-si en un enversol de [[Domiñu Internet|domiñu]] impresarial, mentris que la su mairi trebajó comu maestra d'[[escuela]]. Pallí hue ala [[escuela]] ''St.'' ''Agnes'' enos sus añus de primaria i esmençó a cantal comu cantora nel coru dela su ilesia. Hue criá nel norti del estau de [[Nueva York]], esmençandu a cantal en casinus dela ciá de [[Nueva York]] alos deziochu añus i aluspués enfirmó el su primel contratu discugráfico quandu tenía venti con cincu ''Points Records''. El ventissieti de setiembri del 2024 s'anunció'l su casoriu col guía de visiteu ''Jeremy Dufrene'' delas ''Cayman Islands''.<ref>{{Cita web|url=https://www.discogs.com/label/25716-5-Points-Records|título=5 Points Records Discography.|fechaacceso=28 de mayu del 2025|sitioweb=Discogs|idioma=ingrés}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://elpais.com/gente/2024-09-27/la-cantante-lana-del-rey-se-casa-con-el-guia-turistico-de-caimanes-jeremy-dufrene.html|título=La cantanti Lana del Rey tieni casoriu col guía de visiteu delas Cayman, Jeremy Dufrene.|fechaacceso=28 de mayu del 2025|apellido=El País|fecha=27 de setiembri del 2024|sitioweb=El País|idioma=es}}</ref>
=== Correúra profissional ===
N'aneru del 2010, lançó'l su albu d'estuyu presenteru ''Lana Del Ray'' i endispués del frascassu d'aquel proyeutu, el su alantu ena endustria musical hue col déssitu apegaíçu del su cenzillu presenteru ''Video Games'' pal 2011, enfirmandu antoncis essi añu con ''Interscope'' i ''Polydor Records''. El su segundero albu d'estuyu, ''Born to Die'' nel 2012, demostró sel un déssitu entrenacional i el cenzillu del discu, ''Summertime Sadness'', queó dentri los diés primerus del ''Billboard Hot 100'' delos [[Estaus Uníus]], assina comu los cenzillus ''Blue Jeans'', ''Born to Die'' i ''National Anthem'' i alogu lançó l'elipé ''Paradise,'' nombrau al ''Grammy'' nel 2012. El añu siguienti compusu pal cini mentris escrevía i protagonizava el su cortumetragi musical ''Tropico,'' lançandu assina ''Young and Beautiful'' comu'l cenzillu prencipal pala penícula ''The Great Gatsby'' nel 2013.<ref>{{Cita noticia|título=Why Lana Del Rey's First Album Disappeared.|url=http://www.mtv.com/news/2695337/lana-del-rey-first-album-5-points-records-interview/|periódico=MTV News|fechaacceso=28 de mayu del 2025|idioma=ingrés|archive-date=2014-04-10|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20140410054156/http://www.mtvhive.com/2012/01/30/lana-del-rey-first-album-5-points-records-interview}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.officialcharts.com/artist/7180/lana-del-rey/|título=LANA DEL REY.|fechaacceso=28 de mayu del 2025|fecha=29 d'otubri del 2011|sitioweb=Official Charts|idioma=ingrés}}</ref><ref>{{Cita noticia|título=Lana Del Rey: The strange story of the star who rewrote her past.|url=https://www.theguardian.com/music/2012/jan/21/lana-del-rey-pop|periódico=the Guardian|fecha=21 d'aneru del 2012|fechaacceso=28 de mayu del 2025|nombre=Paul|apellidos=Harris}}</ref>
[[Archivu:Lana_del_Rey_@_Bowery_Ballroom.jpg|miniaturadeimagen|Cantandu nel ''Bowery Ballroom'' pal 2011.|233x233px]]
Nel 2014 lançó el su tercel albu d'estuyu ''Ultraviolence'', que presentó un mayol gastu dela estrumentación vencijá pola quitarra i s'inaguró ena cimota del ''Billboard 200'' delos [[Estaus Uníus]]. P'acaberus de deziembri d'essi mesmu añu, aportó ena banda sonora dela penícula ''Big Eyes,'' teniendu nombracionis alos Premius ''Grammy'' i alos Premius Grobu d'Oru. El su quartu i quintu albu ''Honeymoon'' nel 2015 i ''Lust for Life'' nel 2017, tuvierun un regolvel al estilu q'avía enos sus lançamientus anterioris, assina'l últimu d'ellus tieni calavoracionis con ''The Weeknd'', ''ASAP Rocky'', ''Sean Lennon'', i ''Stevie Nicks'' i hue nombrau pal Premiu ''Grammy'' al mejol albu de pop vocal.<ref>{{Cita web|url=https://www.heraldo.es/noticias/ocio_cultura/2015/08/15/lana_del_rey_publicara_nuevo_disco_septiembre_honeymoon_447419_1361024.html|título=Lana del Rey pubricará nuevu discu pal deziochu de setiembri.|fechaacceso=28 de mayu del 2025|apellido=Aragón|nombre=Heraldo de|fecha=15 d'abostu del 2015|sitioweb=heraldo.es|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.billboard.com/artist/lana-del-rey/|título=Lana Del Rey {{!}} Biography, Music & News.|fechaacceso=28 de mayu del 2025|sitioweb=Billboard|idioma=ingrés-US}}</ref>
Tamién calavoró con ''Ariana Grande'' i [[Miley Cyrus|''Miley Cyrus'']] en ''Don't Call Me Angel,'' pala comedia d'ación ''Charlie's Angels'' nel 2019, qu'alcançó la posición trezi enos ''Billboard Hot 100''. El trenta d'abostu del 2019 lançó'l su albu ''Norman Fucking Rockwell!'', qu'acebió una grandi acramación dela crítica i dos nombracionis alos Premius ''Grammy'', encruía ala canción i al albu del añu. Nel 2020, s'inaguró comu potetista col su primel poemariu ''Violet Bent Backwards over the Grass'', comu con un udiulibru col mesmu nombri aondi referi ca unu delos sus poemas i los sus siguientis albunis d'estuyu, ''Chemtrails over the Country Club'' i ''Blue Banisters'', huerun nel 2021. Tamién calavoró nel dezenu albu d'estuyu de [[Taylor Swift|''Taylor Swift'']], mentau ''Snow on the Beach'', en ''Midnights'' pal 2022, qu'alcançó el númiru quatru nel ''Billboard Hot 100'' delos [[Estaus Uníus]], siendu la canción ena ponencia mas alta della ena lista. El su nonu albu d'estuyu ''Did You Know That There's a Tunnel Under Ocean Boulevard'', se lançó endispués pal 2023.<ref>{{Cita web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-norman-fucking-rockwell-release-date-track-list-865743/|título=Lana Del Rey Announces 'Norman F-cking Rockwell' Release Date, Track List.|fechaacceso=28 de mayu del 2025|apellido=Spanos|nombre=Brittany|fecha=31 de jullu del 2019|sitioweb=Rolling Stone|idioma=ingrés-US}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://pitchfork.com/news/lana-del-rey-reveals-new-poetry-book-and-spoken-word-album-release-dates/|título=Lana Del Rey Reveals New Poetry Book and Spoken Word Album Release Dates.|fechaacceso=28 de mayu del 2025|apellido=Bloom|nombre=Madison|fecha=09 de jullu del 2020|sitioweb=Pitchfork|idioma=ingrés-US}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.thefader.com/2020/07/08/lana-del-rey-eclectic-honest-album-release-date-violet-poetry-2020|título=Lana Del Rey’s “eclectic and honest” new album is out this month.|fechaacceso=28 de mayu del 2025|fecha=08 de jullu del 2020|sitioweb=The FADER|idioma=ingrés}}</ref>
La su [[música]] se distingui pola su calidá cinimatográfica, el su estilu retru i la su esploración del amoriju trágicu, el ''glamour'' i la cancamurria, con referencias abondu ala coltura pop d'ugañu i ala epoca dorá delos añus 1950 i 1960 enos [[Estaus Uníus]]. La revista ''Time'' la distinguió comu una delas cien pessonas mas infrugentis del mundu nel 2012 i la revista estauniensi ''Rolling Stone,'' tamién la encruyó ena su lista delos dozientus mejoris cantantis de tolos tiempus pal 2023, mentris que la su edición británica la distinguió comu la mejol componeora estauniensi del [[Sigru XXI|siegru XXI]] n'essi mesmu añu.<ref>{{Cita web|url=https://www.bekiamoda.com/articulos/lana-del-rey-estilo-nueva-musa-indie/|título=Lana del Rey, el estilu dela nueva musa indie.|fechaacceso=28 de mayu del 2025|fecha=21 de hebreru del 2012|sitioweb=www.bekiamoda.com|idioma=es}}</ref> Dendi'l 2020 á vendíu mas de dezinuevi millonis d'albunis i mas de trezi millonis de cenzillus en tol mundu i á acebíu premius abondu, encruíus dos Premius ''Brit'', dos ''MTV Europe Music Awards'', un Premiu ''Satellite'' i nuevi Premius ''GAFFA'', amás de nombracionis a onzi Premius ''Grammy'' i un Grobu d'Oru. ''Variety'' tamién la onró enas sus ''Hitmakers Awards'' pol sel una delas cantutoras mas infrugentis del [[Sigru XXI|siegru XXI]].<ref name=":0">{{Cita web|url=https://www.rollingstone.co.uk/music/features/lana-del-rey-she-does-it-for-the-girls-album-27426/|título=Lana Del Rey: she does it for the girls.|fechaacceso=28 de mayu del 2025|apellido=Ewens|nombre=Hannah|fecha=08 de marçu del 2023|sitioweb=Rolling Stone UK|idioma=ingrés-GB}}</ref><ref name=":1">{{Cita web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-singers-all-time-1234642307/|título=The 200 Greatest Singers of All Time.|fechaacceso=28 de mayu del 2025|apellido=Stone|nombre=Rolling|fecha=01 d'aneru del 2023|sitioweb=Rolling Stone|idioma=ingrés-US}}</ref><ref name=":2">{{Cita noticia|título=Should Lana Del Rey be on the TIME 100?|url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2107952_2107953_2109593,00.html|periódico=Time|fecha=29 de marçu del 2012|fechaacceso=28 de mayu del 2025|issn=0040-781X|idioma=ingrés-US|nombre=TIME|apellidos=Staff}}</ref>
== Discugrafía ==
=== Albunis ===
* Nel 2006, ''Sirens (arretirau).''
* Nel 2010, ''Lana Del Ray A.K.A. Lizzy Grant (arretirau).''
* Nel 2012, ''Born to Die.''
* Nel 2012, ''Born to Die'' - ''The Paradise Edition'' (''redición de Born to Die'').
* Nel 2014, ''Ultraviolence.''
* Nel 2015, ''Honeymoon.''
* Nel 2017, ''Lust For Life.''
* Nel 2019, ''Norman Fucking Rockwell!.''
* Nel 2020, ''Violet Bent Backwards over the Grass'' (''udiulibru'').
* Nel 2021, ''Chemtrails Over The Country Club.''
* Nel 2021, ''Blue Banisters.''
* Nel 2023, ''Did You Know That There's a Tunnel Under Ocean Boulevard.''
* Nel 2026, ''Stove.''
=== Elipés ===
* Nel 2005, ''From the End (sin adital).''
* Nel 2005, ''Young Like Me (sin adital).''
* Nel 2007, ''No Kung Fu (sin adital).''
* Nel 2008, ''Kill Kill (arretirau).''
* Nel 2012, ''Lana Del Rey.''
* Nel 2012, ''Paradise.''
* Nel 2013, ''Trópico.''
== Giras musicais ==
* ''Born to Die Tour,'' nel 2012 i 2013.
* ''Paradise Tour,'' nel 2013 i 2014.
* ''The Endless Summer Tour,'' nel 2015.
* ''Festival Tour,'' nel 2016 i 2017.
* ''LA to the Moon Tour,'' nel 2018.
* ''The Norman Fucking Rockwell Tour,'' nel 2019 i 2020.
* ''Did You Know That There's a Tour Around the World,'' nel 2023 i 2024.
* ''Lana Del Rey: UK & Ireland Stadium Tour,'' nel 2025.
== Premius i nombracionis ==
Á acebíu premios abondu, comu dos Premius ''Brit'', dos ''MTV Europe Music Awards'', un Premiu ''Satellite'' i nuevi ''GAFFA Awards''. Amás á síu nombrá a onzi premius ''Grammy'' i a un Grobu d'Oru.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" />
== Referencias ==
<references />
== Atijus p'ahuera ==
{{Commonscat|Lana Del Rey}}
* [http://www.lanadelrey.com Sitiu web oficial] Lana Del Rey.
* [https://www.youtube.com/channel/UCqk3CdGN_j8IR9z4uBbVPSg Vidiu musical] Lana Del Rey.
{{NF|1985||Del Rey, Lana}}
[[Categoría:Atoris]]
[[Categoría:Artis]]
bosaidm509yeiuersyolxviu923ke9n
Dubái (ciá)
0
11546
144384
139716
2026-09-24T23:55:34Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144384
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de entidad subnacional}}
'''Dubái''' (en [[luenga árabi|árabi]]: دبي ''Dubayy'' [dʊˈbajj], pronunciación nel árabi del Golfu: [dəˈbaj]) es una ciá [[emiratina|emiratina]], capital del [[Dubái|emiratu omónimu]], unu delos sieti [[Emiratus Árabis Unius]] (EAU). Tieni cerca de 1500 km² d'área<ref>''Revista Outlook Traveller'' (outubri de 2008), p. 12.</ref> i es la ciá más grandi delos Emiratus. Quenta con [[puertu marítimu]], qu'es el prencipal puertu delos Emiratus Árabis Unius (antis que la capital federal [[Abu Dabi]]). Assitiá nel [[golfu Pérsicu]], quenta con pocu más de tres millonis d'abitantis i ena su [[área metropolitana]] supera los 4 millonis.<ref>cita web|url=https://www.dsc.gov.ae/en-us/Pages/default.aspx|títulu=Centru Estatísticu de Dubái|fecha=8 de juniu de 2020</ref>
Fundá nel sigru XVIII, Dubái, que emprencipió comu un pequeñu puertu pesqueru de perlas, es ogañu un enlaci global pa mercancías i passagerus.<ref>Cita libru|apellíus=Sampler & Eigner|títulu=Sand to Silicon|añu=2008|url=https://archive.org/details/sandtosilicongoi0000samp|editor=Motivate|isbn=9781860632549|página=[https://archive.org/details/sandtosilicongoi0000samp/page/11 11]</ref> Enos sus enicius la ciá se financió graçias al petróliu, que aceleró el su crecimientu quandu ya era un centru mercantil. Ogañu, menus del 5% del pressupuestu dela ciá provieni del petróliu<ref>Cita notícia|apellíus=DiPaola|nombri=Anthony|títulu=Dubai gets 2% GDP from oil|url=https://www.bloomberg.com/news/2010-09-28/dubai-gets-2-gdp-from-oil-after-diversifying-revenue-prospectus-shows.html|fechaaccesu=28 de setiembri de 2010|periódicu=Bloomberg</ref> i tieni una delas economías más diversificás del golfu. La su economía se funda nel turismu, l'aviación, la propiedá inmuebri i servícius financierus. Estoricamenti l'Emiratu de Dubái participó ena criaçión delos Emiratus Árabis Unius atualis en 1971 col su [[emir]] comu [[vicepresidenti]].
== Etimología ==
Dessistin múltipris teorías sobri l'origin del nombri propiu «Dubái». Según Fedel Andhal, estudiosu dela estória i coltura delos Emiratus, pudieri vinil dela parabra árabi ''daba'' Árabe:دба (un tiempu passau derivau de ''yadub'' Árabe: يدب, que signífica «esvaril-si») i haría referéncia al movimientu lentu dela augua o ría de Dubái. El poéta i estudiosu Ahmad Mohammed Obaid lo relaciona cola mesma parabra inque nel su significau alternativu de «langosta pequeña» Árabi: جراد, debíu a l'abondáncia de langostas ena çona antis de sel abitá.
== Demografía ==
La ciá de Dubái a esperimentau un crecimientu significativu dela puebración enos úrtimus añus: la puebración era de 265.702 abitantis en 1980, 669.181 en 1995, un millón en 2004, 1700234 en 2006 i a alcançau los 3,3 millonis duranti 2019;<ref>cita web|url=https://www.dsc.gov.ae/en-us/Pages/default.aspx|títulu=Population of Dubai|fechaaccesu=8 de juniu de 2020|nombri1=Dubai Statistics center</ref> de ellus el 69% son varonis i el 37% muheris, cuna edá meya assitiá enos 30 añus. L'área metropolitana de Dubái, que tamien inclui [[Sharjah]] i [[Ajman]] supera ogañu en día los 4 millonis d'abitantis.
=== Composición étnica ===
Aproximadamenti el 42% dela puebración son expatriaus de diversos originis.<ref>Cita web|url=https://www.dsc.gov.ae/en-us/Themes/Pages/Population-and-Vital-Statistics.aspx?Theme=42|títulu=Dubai Statistics Center</ref> Nu se publican datus exatus de ca nacionalidá, peru sí delos UAE. Si s'assumi que las proporcionis serin semblantis, delos expatriaus sobril un 30% son originarius de Índia, un 16% de Paquistán, un {{esd|8|%}} de Banglades, {{esd|6|%}} de [[Filipinas]], un {{esd|5|%}} [[Irán]] i aluegu en menoris cantiais de [[Egitu]], [[Nepal]], [[Sri Lanka]], [[China]] i diversidá dotrus paisis.
=== Luengas ===
La luenga oficial de Dubái es l'[[luenga árabi|árabi]], ena su variedá del golfu (khaliji), inque la comunicación abitual es en ingrés debíu a que la gran mayoria dela puebración es estrangera. Otras luengas prencipais que se palran en Dubái debíu ala inmigraçión son el [[hindi-urdu]], [[Luenga malabar|malabar]], [[Luenga punyabí|punyabí]], [[Luenga pastún|pastún]], [[Luenga bengalí|bengalí]], [[Luenga sindi|sindi]], [[Luenga baluchi|baluchi]], [[Luenga tulu|tulu]], [[Luenga tamil|tamil]], [[Luenga canarés|canarés]], [[Luenga cingalés|cingalés]], [[Luenga marati|marati]], [[Luenga télugu|télugu]], [[Luenga tagalu|tagalu]] i [[Luenga chinu|chinu]], amás de abondas otras luengas.
=== Religión ===
El [[islam]] es la religión oficial del Estau, tal i comu defini la constitución delos Emiratus Árabis nel su artículu 7. El Gobiernu financia o subvenciona alreol del {{esd|95|%}} delas mezquitas suníis i emplea a tolos imanis suníis. El {{esd|5|%}} delas mezquitas son privás. Es abitual que las mezquitas emportantis tengan sostribaeru (financiaçión) privá tamién. El Gobiernu provei direçión sobri el conteníu políticu delos sermonis i son monitorizaus. Los chiitas son aproximadamenti el {{esd|15|%}} dela puebración i tienin las sus propias mezquitas. Estus puin acogel-si a un consexu epecíficu chií en materia de leïs de família, en lugal de tenel que dil irremediabrementi alas cortis sharia.
Debíu ala gran proporción expatriá, dessistin grandis bolsas de tolas otras religionis prencipais. Los nu musulmanis puin tenel los sus propius templus i puein pratical la su religión en libertá, solicitandu una parcela i permisu de construción.
== Estória ==
[[Archivu:AlRas Deira Mid1960s.jpg|miniatura|esquierda|El precariu [[puertu marítimu]] de Dubái ena décaa de 1960.]]
Ai poca evidéncia al tentu delos períous anterius. Recientimenti, las escavacionis llevun al destapamientu dun [[manglar]] andi s'atopaba Dubái nel siétimu mileniu a.{{esd}}C. L'arena abia cubiertu la çona ái {{esd|5|000}} añus, hiziendu una pequeña cala natural. Tamien s'an destapau [[cerámica]]s del sigru {{sigru|III}}, assín comu [[Nestorianismu|igrejas nestorianas]].<ref> (en Abu Dhabi)</ref> Antis dela conversión al [[Islam]] del sigru {{sigru|VII}}, las tribus localis adoraban las estrellas, la luna i el sol.
En 1799, la tribu [[beduinus|beduina]] de [[Bani Yas], dirihía por Abu Al Falasa, huyó delos [[Wahhabismu|wahhabíis]] de [[Nejd]], estendiendu el su territoriu. El su mó de vida consistía ena pesca i el cultivu de granu, goçandu del puertu natural formau nel ''Khor Dubai''. Según el testimoniu del [[tenienti]] [[Reinu Uníu|británicu]] Cogan 1822, la ciá de Dubái entonis allugaba 1000 pressonas, más cabras i camellus. En 1833, comu resultau duna disputa tribal que puu ocurril-si nel oasis de Liwa, sedi del Bani Yas, 800 beduinus ahorrun de Liwa i s'assentun en Dubái. Duranti comiençus del sigru {{sigru|XX}} Dubái pertenecía al [[Imperiu Otomanu]], desmembrau tras la [[Primera Guerra Mundial]] i passá la soberania de Dubái al [[Reinu Uníu]] quién cedi la endependéncia delos atualis [[Emiratus Árabis Unius]] en 1971. Décaas más tardi, Dubái s'enriqueci cola estraçión petrolífera dela su tierra, varias empressas extranjeras s'assentun ena urbi, fomentando el desenvolvimientu urbanísticu local a una escála enormi.<ref name="saudiarabia2037">{{cita web| url = http://www.fortunecity.com/boozers/bridge/632/article39.html| títulu = Saudi Arabia in the year 2037 - also deals with developed countries having alternative fuels| fechaaccesu = 28 de hebreru de 2011| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110629164352/http://www.fortunecity.com/boozers/bridge/632/article39.html| fechaarchivu = 29 de juniu de 2011| título = Archive copy| fechaacceso = 2025-09-18| archive-date = 2001-07-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20010723120601/http://www.fortunecity.com/boozers/bridge/632/article39.html| dead-url = yes}}</ref><ref name="dubai2037">{{cita web | url = http://www.gluckman.com/DubaiBiz.html| títulu = The Hong Kong of the Middle East| fechaaccesu = 6 de mayu de 2011}}</ref>
==Arquitectura==
Dubái posei una riha coleçión de eificius i estruturas de diversos estilus arquiteutónicus. Muitas enterpretacionis moernas dela [[arquitectura islámica]] se puin atopal aquí, debíu al augi dela construçión i la innovaçión arquiteutónica en el [[mundu árabi]] en general, i en Dubái, en particulal. Comu resultau d'esti augi, la arquitectura a desenvolviu nuevus nivelis de dessiñu i tecnolohía con la construçión de [[rascacielus]].
Destacan grandis obras d'enfraestructura o inheniería comu las islas artificialis ''[[Palm Islands|Palm Jumeirah i Palm Jebel Ali]]'' (una península artificial en horma de palmera) i ''[[The World (islas)|The World]]'' (un archipiélagu artificial que reproduci el mapa del mundu), el hotel ''[[Burj al Arab]]'' (únicu sieti estrallas del mundu), el rascacielus ''[[Burj Khalifa]]'' (el más altu del mundu con {{unidá|830|m}}),<ref name="burjalarab">{{cita notícia|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/545499.stm|títulu=World's Tallest Hotel Opens Its Doors|editorial=BBC News|fecha=1 de diziembri de 1999|fechaaccesu=31 de juliu de 2009}}</ref> i el destritu de ''[[Dubai Marina]]'', colus sus lujosus eificius de gran altura.<ref>{{cita web|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/10/15/the_2008_global_cities_index?page=0,0|títulu=The 2008 Global Cities Index|fechaaccesu=20 de abril de 2010|fecha=15 de outubri de 2008|obra=Foreign Policy|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100520111037/http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/10/15/the_2008_global_cities_index?page=0,0|fechaarchivu=20 de mayu de 2010|deadurl=yes|título=Archive copy|fechaacceso=2025-09-18|archive-date=2010-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100520111037/http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/10/15/the_2008_global_cities_index?page=0,0}}</ref>
El ritmu de construçión de rascacielus en Dubái es muhu mayol que en qualquiel otra ciá. Se llegó a un puntu culminanti en 2010 con la realiçaçión del [[Burj Khalifa]], que es, con deferéncia, el eificiu más altu del mundu con 829 metrus de altura. El dessiñu del Burj Khalifa se deriva delos sistemas de modelau encopporaus ena arquitectura islámica, con la huella del tripri lobulau el eificiu está basau en una versión abstacta delas [[Hymenocallis]], una flor del desiertu que es nativa dela rehión de Dubái.<ref>"Design of Burj Khalifa". Burjkhalifa.ae. Archived from the original on 28 February 2011. Retrieved 20 April 2013.</ref> La finaliçaçión del Burj Khalifa, sigui el augi dela construçión que s'enició ena décaa de 1980, s'aceleró ena décaa de 1990, i adquirió un ritmu desenfrenau sin preceentis ena estória humana moerna duranti la décaa delos añus 2000. La parti superior del Burj Khalifa, plataforma de observaçión más altu del mundu con una terraça al airi livri, es una delas atraccionis turísticas más popularis de Dubái, con más de 1,87 millonis de visitantis en 2013.<ref>"Burj Khalifa records over 1.87 million visitors in 2013.". khaleejtimes.com.</ref>
El [[Burj Al Arab]] (en árabi: برج العرب, ''Torri delos Árabis'') es un hotel de luhu assitiáu en un [[istmu]] artificial sobril mari. Se desscribi con frecuéncia comu «el únicu hotel de 7 estrallas del mundu», inque la su hestión desmintió havel hechu enqual esta afirmaçión.
== Economía ==
[[Archivu:Wild-wadi.jpg|thumb|Parqui acuáticu Wild Wadi i [[Jumeirah Beach Hotel]], ejemplus del turismu en augi de Dubái.]]
La economía de Dubái se centra enas nuevas tecnolohías, el comérciu i el turismu, el gobiernu está tentandu d'atrael capitalis i empressas, mentris que mantieni una política de [[Obra pública|obras públicas]], huent de muhus conhuntus urbanus, hotelis o [[resorts]]. El gigantismu i el caráuter innovaol delos proyetus destacan en el mundu i consiguin fama.
Constructoras de gran prestíhiu s'an establíciu ena ciá. Muitus destus proyetus son abortaus, peru son siempri una huent de publicidá dela que s'alimenta la ciá. Epecialiçá en ciertas árias huerun establícius algurus barrius comu: el [[Dubai Healthcare City|Dubái Healthcare City]], que es una çona méica livri destina a atrael a los mehoris centrus de salú i brindal atençión de primel nivel; el [[Dubai Media City|Dubái Media City]] i [[Dubái Internet City]] son çonas andi s'establecierun las grandis empressas de meyus ([[Middle East Broadcasting Center|MBC]], [[CNN]], [[Yahoo]] i [[Reuters]]) i de ordenaoris ([[EMC Corporation]], [[Oracle]], [[Microsoft]] e [[IBM]]), Dubái tamien goça de sedis de instituzionis nu gubernamentalis i una ahencia delas organizacionis delas [[Nacionis Unias]]. Estas árias permitin a Dubái a ganal ciertu reconoçimientu enternacional i convertilsi en un lugal importantíssimu dela deciçión. La ciá es sedi de varias eventus anualis, incluyendu el ''Festival de compras de Dubái'', la ''Feria dela Tecnolohía'' o el ''Dubai Air Show'', que tienin un impactu mui positivu sobril consumu i la inversión.<ref>{{cita web |autol=Lucy Barnard |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/industry-insights/economics/cost-of-living-in-dubai-rising-rapidly |títulu=Cost of living in Dubai rising rapidly – The National |editorial=Thenational.ae |fecha=6 de marçu de 2013 |fechaaccesu=12 de marçu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130122062758/http://www.thenational.ae/thenationalconversation/industry-insights/economics/cost-of-living-in-dubai-rising-rapidly |fechaarchivu=22 de eneru de 2013 |título=Archive copy |fechaacceso=2025-09-18 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122062758/http://www.thenational.ae/thenationalconversation/industry-insights/economics/cost-of-living-in-dubai-rising-rapidly |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cita web |url=http://thepeninsulaqatar.com/business/business-news/208156/oslo-zurich-and-tokyo-are-most-expensive-cities |títulu=Oslo, Zürich and Tokyo are most expensive cities |editorial=Thepeninsulaqatar.com |fecha=14 de setiembri de 2012 |fechaaccesu=12 de marçu de 2013 |deadurl=yes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150227183748/http://thepeninsulaqatar.com/business/business-news/208156/oslo-zurich-and-tokyo-are-most-expensive-cities |fechaarchivu=27 de hebreru de 2015 |título=Archive copy |fechaacceso=2025-09-18 |archive-date=2015-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150227183748/http://thepeninsulaqatar.com/business/business-news/208156/oslo-zurich-and-tokyo-are-most-expensive-cities }}</ref>
===Turismu===
El [[turismu]] es una parti importantíssima dela estratéhia del gobiernu de Dubái pa mantinel el fluhu de dineru estranheru en el emiratu. El mayol señuelu de Dubái pa los turistas se funda prencipalmenti enas [[compras]], peru tamien en la su posesión de otras atraccionis antiguas i moernas, sobril todu los grandis [[rascacielus]]. En 2013, Dubái hue la 7.ª ciá más visitá del mundu según el su tráficu aéreu i la de más rápidu crecimientu, aumentandu en una tasa de {{esd|10,7|%}}.
Dubái a sia llamá la «capital comercial de Orienti Meyu».<ref>Jacobs, Deborah L. "Most Visited Cities In The World 2012". forbes. Retrieved 2 December 2013.</ref> Se trata del únicu lugal del planeta que tieni más de 70 [[centrus comercialis]], assín comu el centru comercial más grandi del mundu, el [[Dubai Mall]]. Dubái tamien es conocía polos destritus tradicionalis o [[zocus]]. Muitas boutiques de luhu i tiendas de [[joyería]] tamien s'atopan ena ciá. Dubái tamien es conocía comu «la ciá de oru», pol [[zocu de oru de Dubái]] que posei cera de 250 tiendas de venta de [[oru]].<ref>Krane, Jim (September 2009). City of Gold: Dubai and the Dream of Capitalism. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-53574-2.</ref>
=== Expo 2020 ===
Del 1 de outubri de 2021 al 31 de marçu de 2022 Dubai se convirtió ena primel ciá del Meyu Orienti, África i Sul de Ásia en realiçal una [[Esposición Universal]]. Baxu el tema «Conectandu mentis, criandu el futuru», la [[Esposición Universal de Dubái de 2020|Expo 2020] acogió más de 24 millonis de participantis i contó cola participaçión de 192 paisis.<ref>{{Cita web|url=https://www.expo2020dubai.com/en/news/stories-and-articles/over-24million-visits|títulu=Over 24 million visits as Expo 2020 Dubai connects minds and creates the future}}</ref> La Expo estuvu dividía en 3 destritus prencipais: Movilidá, Sustentabilidá i Oportuniá, los cualis erun los 3 subtemas del eventu i amás contaban ca unu col su propiu pabellón temáticu; assín comu tamien Jubilee Park, Al Forsan Park, Al Wasl Plaza i Dubai Exhibition Centre. Tras la clausura dela Expo 2020 el recintu hue convertíu en Dubai Expo City, aprovechandu el 80% dela enfraestructura essistenti se crió un nuevu destritu pal desenvolvimientu de vivienas, ofiçinas, escuelas i localis comercialis.<ref>{{Cita web|url=https://www.expo2020dubai.com/en/understanding-expo/after-expo2020|títulu=After Expo 2020}}</ref>
==Coltura==
[[Archivu:Vibrant Spices.jpg|thumb|esquierda|Especias tradicionalis de [[Orienti Meyu]] en el [[Zocu de especias de Dubái]] en Deira.]]
La coltura delos Emiratus Árabis Unius gira prencipalmenti en tornu a la [[coltura árabi]] tradicional. La influéncia dela coltura árabi e islámica en la su arquitectura, música, vestimenta, cocina i estilu de vida tamien es mui destacá. Cincu vezis al día, los musulmanis son llamaus a reçal delos [[minareti]] delas mezquitas que s'atopan esparcías pol tol país. Dendi 2006, el fin de semana a sia viernis i sábadu, comu un compromisu entri la santidá del viernis pa los musulmanis i el fin de semana ocidental del sábadu i domingu.<ref>{{cite web|author=Jonathan Sheikh-Miller |url=http://www.ameinfo.com/95027.html |title=UAE Weekend Switchover |publisher=AMEinfo |access-date=2010-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110212191741/http://www.ameinfo.com/95027.html |archive-date=2011-02-12}}</ref> Antis de 2006, el fin de semana era de huevis a viernis.
La impronta coltural dela ciá comu una pequeña comunidá de pesca de perlas étnicamenti omohénia se moificó con la llegá de otius grupus étnicus i nacionais, primel polos iranís a comiençus del sigru {{sigru|XX}} i luegu polos indius i paquistanís enos añus sesenta. En 2005, el {{esd|84|%}} dela puebración del área metropolitana de Dubái nació nel estranheiru, aproximadamenti la metá de ellus en Índia.<ref name=migrationinformation>[http://www.migrationinformation.org/dataHub/GCMM/Dubaidatasheet.pdf "Country and Metropolitan Stats in Brief] {{Wayback|url=http://www.migrationinformation.org/dataHub/GCMM/Dubaidatasheet.pdf |date=20121012143031 }}. MPI Data Hub</ref>
===Ociu===
Debíu al enfoqui turísticu de muitus ciutadánus nel sector empresarial i el altu nivel de vida, Dubái a evolucionau gradualmenti hazia una coltura de luhu, opuléncia i esplendor con un gran respectu pola extravagáncia relacioná con el ociu.<ref>Luxury Fashion Branding: Trends, Tactics, Techniques – Page 80, Uché Okonkwo – 2007</ref><ref>Dubai – p. 100, Terry Carter – 2009</ref><ref>Introduction to Sociology – p. 14, George Ritzer – 2012</ref> Los eventus de entretenimientu anualis comu el ''Dubai Shopping Festival''<ref>[https://web.archive.org/web/20110106131951/http://www.traveldealsfinder.com/travel-packages/dubai-shopping-festival Dubai Shopping Festival 2011] {{Wayback|url=http://www.traveldealsfinder.com/travel-packages/dubai-shopping-festival |date=20110106131951 }} Más detallis</ref> i ''Dubai Summer Surprises'' atraen a más de 4 millonis de visitantis de tola rehión i heneran ingressus que superan los {{esd|2|700}} millonis de dólaris.<ref name=dsf>[http://www.dubaicityguide.com/site/dsf/milestones.asp DSF Milestones] {{Wayback|url=http://www.dubaicityguide.com/site/dsf/milestones.asp |date=20100317124602 }}. Guía municipal de Dubái</ref><ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/in-focus/dubai-shopping-festival/sales-will-account-for-8-of-dubai-s-gdp-1.269917 |title=Sales will account for 8% of Dubai's GDP |work=Gulf News |date=3 May 2009 |access-date=2013-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508235712/http://gulfnews.com/in-focus/dubai-shopping-festival/sales-will-account-for-8-of-dubai-s-gdp-1.269917 |archive-date=8 May 2013}}</ref> Los prencipais días festivus en Dubái incluyin [[Eid al-Fitr]], que marca el fin del [[Ramadán]], i el Día Nacional (2 de diziembri), que conmemora la formaçión delos Emiratus Árabis Unius.<ref>{{Cite web|url=http://gulfnews.com/guides/life/community/how-the-uae-was-born-1.1610731|title=Gulf News Community|website=gulfnews.com|access-date=2016-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220102503/http://gulfnews.com/guides/life/community/how-the-uae-was-born-1.1610731|archive-date=2016-12-20}}</ref>
Dubái es conocía pola su vida nocturna. Los clubis i baris s'atopan prencipalmenti en hotelis debíu a las leïs sobril bebias alcohólicas. El ''New York Times'' desscribió Dubái comu «el tipu de ciá ena que puis atopal-te con Michael Jordan en el Buddha Bar o atopal-te con Naomi Campbell celebrandu el su cumpleañus con una fiesta de vários días».<ref name="nyt">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/12/09/travel/09party.html|title=Clubs Bloom in the Desert|last=Sherwood|first=Seth|date=2007-12-09|work=The New York Times|access-date=2010-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017084536/http://www.nytimes.com/2007/12/09/travel/09party.html|archive-date=2015-10-17}}</ref>
La Associaçión Enternacional de Festivalis i Eventus (IFEA), una associaçión comercial de eventus lídel en el mundu, coronó a Dubái comu ''IFEA World Festival and Event City'', 2012 ena categoría de ciais con una puebración de más de un millón.<ref>{{cite web|url=http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=/data/nationgeneral/2012/September/nationgeneral_September341.xml§ion=nationgeneral|title=Dubai is world's festival city|date=2012-09-23|publisher=khaleejtimes.com|access-date=2012-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120924032330/http://khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=%2Fdata%2Fnationgeneral%2F2012%2FSeptember%2Fnationgeneral_September341.xml§ion=nationgeneral|archive-date=2012-09-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.definitelydubai.com/2012/09/23/dubai-crowned-world-festival-and-event-city-by-ifea/|title=Dubai crowned World Festival and Event City by IFEA|date=2012-09-23|publisher=news.definitelydubai.com|access-date=2012-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120928152914/http://news.definitelydubai.com/2012/09/23/dubai-crowned-world-festival-and-event-city-by-ifea/|archive-date=2012-09-28}}</ref> Los grandis centrus comercialis dela ciá, comu Deira City Centre, Mirdiff City Centre, BurJuman, [[Mall of the Emirates]], [[Dubai Mall]] (el más grandi del mundu) e Ibn Battuta Mall, assín comu el tradicional [[zocu de oru de Dubái]] i otius centrus, atraen a compraoris dela rehión.<ref>{{Cite news|url=http://www.livingindubai.org/top-7-places-to-go-shopping-in-dubai/|title=Top 7 Places to go Shopping in Dubai – Dubai Expats Guide|date=2013-09-29|newspaper=Dubai Expats Guide|access-date=2017-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202234802/http://www.livingindubai.org/top-7-places-to-go-shopping-in-dubai/|archive-date=2017-02-02}}</ref>
===Gastronomía===
[[Archivu:Camel steak mushroom sauce Dubai 02.jpg|thumb|Fileti de camellu servíu en Dubái.]]
La [[gastronomía árabi|cocina árabi]] es mui popular i está disponibri en tolas partis dela ciá, delos pequeñus locallis de [[shawarma]] en [[Deira]] i [[Karama]] ata los restorantis delos hotelis de Dubái. La comia rápia, la gastronomía del sul de Ásia i la china tamien son mui popularis i están ampliamenti disponiblis. La venta i el consumu de carne de cochinu están regulaus i se vendin únicamenti a los nu musulmanis, enas çonas dessiñás delos supermerçaus i aeropuertus.<ref name=pork>[https://web.archive.org/web/20080226222518/http://www.stat-usa.gov/agworld.nsf/505c55d16b88351a852567010058449b/898e8206171d628385256d02006df0d7/%24FILE/TC3003.PDF Food and Agricultural Import Regulations and Standards] {{Wayback|url=http://www.stat-usa.gov/agworld.nsf/505c55d16b88351a852567010058449b/898e8206171d628385256d02006df0d7/$FILE/TC3003.PDF |date=20090326030551 }}. ''GAIN Report''. United States Department of Agriculture</ref> Igualmenti, la venta de bebias alcohólicas está regulá. Se requieri un permisu de licol pa compral alcohol; sin embargu, el alcohol está disponibri en baris i restorantis drentu delos hotelis.<ref name="Dubai Culture">[https://web.archive.org/web/20100306150956/http://www.dubai-livethedream.com/dubai-culture.html Dubai Culture] {{Wayback|url=http://www.dubai-livethedream.com/dubai-culture.html |date=20100306150956 }} dubai-livethedream.com</ref> Las tiendas de [[Narguile|shisha]] i qahwa tamien son popularis ena ciá. El [[biryani]] es, a la su vez, una cocina popular pol tol Dubái, siendu la más popular entri los indius i paquistanís pressentis en el municipiu.<ref>{{cite web |url=https://www.zomato.com/dubai/best-biryani-restaurants |title=Biryani in Dubai |publisher=zomato.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207234027/https://www.zomato.com/dubai/best-biryani-restaurants |archive-date=2016-02-07 }}</ref>
El Festival gastronómicu inaugural de Dubái se celebró entri el 21 de hebreru i el 15 de marçu de 2014.<ref>{{cite web|url=http://www.dubaifoodfestival.com/dff-2015/ |title=Dubai Food Festival |publisher=Dubai Food Festival |access-date=2014-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20141115191601/http://www.dubaifoodfestival.com/dff-2015/ |archive-date=2014-11-15}}</ref> Según la revista ''Vision'', el eventu tenia comu pesqui mehoral i celebrál la posiçión de Dubái comu la capital gastronómica dela rehión. El festival hue dessiñau pa amostral la variedá de sabolis i cocinas que s'oferin ena ciá con la presséncia de gastronomías de más de 200 nacionalidais.<ref>{{cite web |url=http://vision.ae/en/articles/taste_of_culture_dubai_food_festival |title=Taste of culture: Dubai Food Festival |publisher=Vision.ae |date=February 2014 |access-date=2014-11-20 |author=East, Ben|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030181910/http://vision.ae/en/articles/taste_of_culture_dubai_food_festival |archive-date=2014-10-30 }}</ref> El próssimu festival gastronómicu se celebró entri el 23 de hebreru de 2017 i el 11 de marçu de 2017.<ref>{{cite web|url=http://www.visitdubai.com/en/events/dubai-food-festival-2017|title=Dubai Food Festival 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010012413/http://www.visitdubai.com/en/events/dubai-food-festival-2017|archive-date=2016-10-10}}</ref>
== Transporti ==
[[Archivu:Dubai map detail.jpg|350px|miniatura|Mapa.]]
[[Archivu:Zabeel Park.jpg|miniatura|350px|Una vista de Dubái.]]
Dubái posei un sistema de transporti controlau pola RTA (Roads ans Transport Authority). La red de transporti dela ciá está compuesta por liñas de autobús, metru i tranvía.
=== Autobusis ===
La RTA opera un sistema de autobusis compuestu por 107 rutas, con un total de 1442 uniáis. Se estima que el númiru aproximau de viaherus es de 7 millonis, en un total de {{esd|179|000}} viahis por mes. En 2015 se lanzó el «Rasid», un sofisticau sistema de conteu de passagerus.
=== Metru ===
El [[metru de Dubái]] enició las sus operacionis el 9 de setiembri de 2009. La conduçión delos trenis es totalmenti automatizá, i tolas estacionis están equipás con airi acondicionau i puertas de seguridá enos andenis. Con una longol total de {{esd|74,6|km}}, el metru se dividi en dos liñas:
'''Liña Roja (M1):''' Conecta las estacionis de Rashidiya con la intermodal UAE Exchange. Inaugurá en setiembri de 2009, posei 29 estacionis, repartías en {{esd|52,1|km}} de via. En 2013, un total de 88,888 millonis de viaherus gastarun esta liña, con un promeiu diariu de {{esd|243|000}} viaherus.
'''Liña Verdi (M2):''' Inaugurá en 2011, conecta las estacionis Etisalat i Creek. Esta liña posei 20 estacionis, repartías en {{esd|22,5|km}}, amás de correspondéncia con la liña M1 enas estacionis Union i BurJuman.
=== Tranvía ===
El [[tranvía]] de Dubái enició operacionis el 11 de noviembri de 2014, i conecta el destritu de Al Sufouh con Dubái Marina. Cuenta con una liña con 11 parás repartías en {{esd|14,5|km}}.
== Referéncias ==
{{listaref|2}}
== Bibliografía ==
{{Obra citá|apellíus=Lis|nombri=Svenja|títulu=Dubai, from the scratch until today - A new vision of tourism?|editorial=GRIN Verlag|añu=2010|isbn=3640660498|idioma=ingrés}}
{{Obra citá|apellíus=Lonely|nombri=Planet|títulu=The Cities Book: A Journey Through the Best Cities in the World|editorial=Lonely Planet Publications|añu=2009|isbn=1741798876|idioma=ingrés}}
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat|Dubai}}
qi2opedrw4fhrefglaoq6npm0d9u7hr
Marlene Dietrich
0
11654
144389
139524
2026-09-25T00:17:32Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144389
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Marie Magdalene „Marlene” Dietrich''' ([[AFI|pronunciau]]: [maɐˈleːnə ˈdiːtrɪh]; {{datus biográficus}}) fue una [[actriç]] i [[cantaora]] [[Alemaña|alemana]].
Es la primera actriç alemana qu'á llegau a sel célebri en [[Hollywood]]. Al lo largu dela su carrera, Dietrich s'á reinventau costantementi, empeçandu a sel cantaora de cabaret, mocica de coru i actriç en pinículas alemanas nel [[Berlin]] [[añus 1920|delos añus 20]], estrella de [[Hollywood]] al lo largu delos [[añus 1930|añus 30]], i ala fin, una entérpreti [[enternacional]], convirtiendu-si nuna delos ídulus del sigru XX. Dietrich fue bissexual.<ref>cite web |url=http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-4512.html |title=Bisexual side of Dietrich show |first=Amy |last=Bourke |date=29 May 2007 |work=Pink News</ref> En 1939 Dietrich si convirtió en ciudadana delos [[SUA|Estaus Uníus]].<ref>Dietrich applied for US citizenship in 1937 [http://news.google.com/newspapers?id=VPtlAAAAIBAJ&sjid=WUgNAAAAIBAJ&pg=5104,3190136&dq=marlene+dietrich+american+citizen&hl=en ("Marlene Dietrich to be US Citizen". ''Painesville Telegraph'', 6 March 1937.)]; it was granted in 1939 (see [http://news.google.com/newspapers?id=UN5BAAAAIBAJ&sjid=AaoMAAAAIBAJ&pg=5899,2663618&dq=marlene+dietrich+american+citizen&hl=en "Citizen Soon". ''The Telegraph Herald'', 10 March 1939.] and [http://news.google.com/newspapers?id=YSRdAAAAIBAJ&sjid=vloNAAAAIBAJ&pg=3524,1115404&dq=marlene+dietrich+american+citizen&hl=en "Seize Luggage of Marlene Dietrich". ''Lawrence Journal World'', 14 June 1939]).</ref>
Dietrich fue conocía pola su contribución umanitaria duranti [[Al Doilea Război Mondial|la Segunda Guerra Mundial]]. Pol su trebaju en levantal la moral delos soldaus delas primeras línias, Dietrich recibiú abondus onoris de [[Francia]], [[Israel]], [[Bélgica]] i [[Estaus Uníus]]. En 1999, l'[[Institutul American de Film|Institutu Americanu de Cini]] la lista nel lugal novenu nel [[AFI's 100 Years...100 Stars|top delas mejoris actricis]] del [[Hollywood]] del períodu clásicu.<ref>cite news |title=AFI's 50 Greatest American Screen Legends |url=http://www.afi.com/100years/stars.aspx |work=[[American Film Institute]] |accessdate=30 August 2014</ref>
==Enfancia==
Marie Magdalene Dietrich tuvu nacencia el 27 de diziembri de [[1901]] en Schöneberg, ogañu un barriu de [[Berlin]]. La su mairi, Wilhelmina Elisabeth Josephine, venía duna familia rica que tenía firmas de fabricación de relojus i joyas. El su pairi, Louis Erich Otto Dietrich, era tenienti de policía. Dietrich tenía una ermana, Elisabeth, un añu mayol qu'ella. El su pairi espenó en 1907. Endispués dela su muerti, Wilhelmina es cortejá i si casa en 1914 col amigu de Louis, Eduard von Losch. Esti espena nostanti en 1916, debíu alas herías sufrías ena [[Primul Război Mondial|Primera Guerra Mundial]]. La familia de Dietrich la mentava "Lena" i "Lene". Quandu tenía 11 añus, Dietrich combinó los sus dos nombris de pila pa formal el nuevu nombri, "Marlene". Acudió ala escuela Auguste-Victoria Girl's School dendi 1907 ata 1917 i si graduó endispués ena Victoria-Luise-Shule en 1918. Estudió [[violín|violinu]] i s'enteressó pol teatru i la poesía ena su adolescencia. Una hería ena muñeca marra los sus sueñus de convertil-si en violinista profissional. Con tó, en 1922 tieni la su primera chamba comu violinista nuna orquesta que tocava de fondu en [[film mut|pinículas mudas]] nel cinematógrafu de Berlin. Fue despedía endispués de quatru semanas. Tamién en 1922, es contrataa comu corista i enjeta a recibil papelis en obras de teatru. Ella hazi una audición pa entral ena academia de teatru del empresariu i diretol [[Max Reinhardt]], inque nu es acetá.
== Carrera ==
===Encetu dela carrera===
Dietrich hazi el su debut ena pinícula "The Little Napoleon" (1923). Conoci al su ombri, Rudolf Sieber,<ref>Citat carte|nume=Cassvan|prenume=Lazăr|an=1981|titlu=Unora le place filmul|pagină=272|editură=Editura Eminescu|locul-publicării=București</ref> nel set de rodaji dela pinícula "Tragedy of Love" en [[1923]]. Dambos dos si casan el 17 de mayu de 1923. La única ija de Marlene, Maria Elisabeth Sieber, tieni nacencia el 13 de diziembri de 1924. Enos [[Anii 1920|añus 20]], acontina atuandu nel escenariu i en pinículas en [[Berlin]] i [[Viena]]. Otieni diversus papelis, ena "Caxa de Pandora" de [[Frank Wedekind]], ''[[Îmblânzirea scorpiei|La doma dela bravía]]'' i ''[[Visul unei nopți de vară|El sueñu duna nochi de veranu]]'' de [[William Shakespeare]]. Atrai l'atención del púbricu en [[musical|musicalis]] comu "Es liegt in der Luft" i "Zwei Krawatten". Pa finalis delos añus 20, Dietrich atúa en pinículas comu "Café Elektric" (1927), "I Kiss Your Hand, Madame" (1928) i "The Ship of Lost Souls" (1929).<ref>cite web|title=Ship of Lost Men (Das Schiff der verlorenen Menschen)|url=https://www.amazon.com/Ship-Lost-Schiff-verlorenen-Menschen/dp/B008L1GDK6|publisher=Amazon|accessdate=17 May 2013</ref>
===Runchiu===
[[Archivu:The-Blue-Angel-Dietrich.jpg|thumb|190px|left|miniatura|Cartel con Marlene Dietrich pa la promoción dela pinícula ''[[Îngerul albru|L'Ángel Azul (1930)]]'']] En 1930, Dietrich si lança al runchiu col papel de Lola Lola en ''[[Îngerul albru|L'Ángel Azul]]'', una cantaora de [[cabaret]] que l'aturulla la vía ordinaria a un professol antigu, haziendu qu'esti s'enamori d'ella. La pinícula fue dirigía por [[Josef von Sternberg]], quien s'atribuyó más tardi la destapaura de Dietrich. Pol runchiu [[enternacional]] dela pinícula, con l'ayúa i el sostribu de [[Josef von Sternberg]], Dietrich si muda alos [[Estaus Uníus]], firmandu un contratu con [[Paramount Pictures]], studiu qu'avía distribuíu la su pinícula. Paramount s'esforça en presental a Dietrich al púbricu comu la vessión alemana dela actriç sueca dela [[Metro-Goldwyn-Mayer]], [[Greta Garbo]]. Dietrich atúa en seis pinículas dirigías por Von Sternberg pa Paramount entri [[1930]] i [[1935]]. Esti trebeja con Dietrich pa crial el tipu de pressonagis d'ella, la misteriosa i cativaora [[femeie fatală|mujer fatal]]. Von Sternberg anima a Dietrich a perdel pesu i la sermonea a menú sobri cómu devía atual. Dietrich toma en consideración las sus críticas i consejus. En "Marocco" (1930), Dietrich representa otra ves a una cantaora de [[cabaret]]. Una escena memorabli dela pinícula es una ena que Dietrich, vestía con traji d'ombri, besa a una mujer ena boca, dambas dos cosas considerás escandalosas pa l'época. Pola su atuación, Dietrich otieni la su única nominación alos [[Premius Óscar]], ala mejol actriç. Pierdi a favol de [[Marie Dressler]].
''Marocco'' es seguía pola pinícula ''[[Dezonorata (film)|Desonrá (1931)]]'', un runchiu importanti pa Dietrich qu'enterpreta a una espía del tipu de [[Mata Hari]]. Shanghai Express (1932), descrita polos críticus comu "[[Grand Hotel (film)|Grand Hotel]] sobri rueas", fue la más esitosa colaboración entri [[Josef von Sternberg|Von Sternberg]] i Dietrich, siendu tamién la pinícula con más entrás en [[box-office]] dessi añu. Dambos dos colaboran tamién pala pinícula romántica "Blonde Venus" (1932). Dietrich atuó endispués en "Song of Songs" (1933). Las últimas colaboracionis Dietrich-Van Sternberg, "The Scarlett Empress" (1934) i "The Devil is a Woman" (1935), fuerun las pinículas con menus entrás de toas las sus pinículas. Marlene destacará más tardi que si consideró la más [[frumusețe|güena]] ena pinícula "The Devil is a Woman". La primera pinícula de Dietrich endispués de acabal la su colaboración con Van Sternberg fue "Desire" (1936), una [[comedie romantică|comedia romántica]] de runchiu. En 1936, apareci ena su primera [[film color|pinícula en colol]], "Garden of Allah", producía por [[David O. Selznick]], i recibi una paga de 200,000 dólaris. Pala pinícula "Knight without Armour" (1937), recibi 450,000 dólaris, convirtiendu-si nuna delas actricis de cini meol pagás dela época. Con tó, la su populariá mengua i es crasificá comu "venenu de taquilla" igual qu'artistas comu [[Fred Astaire]], [[Katharine Hepburn]], [[Mae West]] i [[Joan Crawford]].<ref>cite web|url=http://www.classicmoviefavorites.com/how-joan-crawford-survived-box-office-poison-twice/|title=How Joan Crawford Survived Box Office Poison twice!|date=29 July 2015</ref> La pinícula "Angel" (1937) trai pocas entrás. La pinícula ''[[Destry]]'', ena que atúa junta [[James Stewart]], le da vía otra ves ala carrera de Dietrich, inque recibi menus paga pol papel. Las sus siguientis pinículas son similaris, ''[[Șapte păcate (film din 1940)|Sieti Pecaus]]'' i "The Spoilers" (1942), dambas dos junta [[John Wayne]].
Duranti la su vía colaboró cola cantaora francesa [[Édith Piaf]].
===Segunda Guerra Mundial===
Dietrich era conocía polas sus opinionis políticas i pola su libertá d'espressión. A finalis delos [[Anii 1930|añus 30]], Dietrich, el diretol [[Billy Wilder]] i angunus otrus crian una fundación pa ayual a [[evrei|judíus]] i dissidentis a salil d'Alemaña. En [[1937]], toa la su paga pola pinícula "Knight Without Armour" ($450,000) fue doná p'ayual alos refugiaus. En 1939, si convierti en ciudadana americana i renuncia ala su ciudadanía alemana. En 1941, los [[Estaus Uníus]] entran ena [[Al Doilea Război Mondial|Segunda Guerra Mundial]] i Dietrich si convierti nuna delas primeras pressonas púbricas qu'ayúa a vendel [[Obligațiune de război|bonus de guerra]]. Viajó polos [[Estaus Uníus]] entri jeneru de 1942 i setiembri de 1943 (atuandu delantri de 250,000 tropas al lo largu dela Costa del Pacíficu), i s'enforma de qu'á vendíu más bonus de guerra que nenguna otra estrella.<ref>cite web|website=MarleneDietrich.org|url=http://www.marlenedietrich.org/plusMuseum6.htm|title=Thanks Soldier|date=2000|accessdate=20 February 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110925155636/http://www.marlenedietrich.org/plusMuseum6.htm|archivedate=25 September 2011</ref> Duranti dos giras pala USO (United Service Organizations) entri 1944 i 1945, Dietrich cantó palas tropas [[Aliații din al Doilea Război Mondial|aliás]] en [[Italia]], [[Algeria]], [[Regatul Unit|Reinu Uníu]], [[Francia]] i los [[Țările de Jos|Paísis Baxus]]. Los sus conciertus consistían en cancionis delas sus pinículas, tocal la [[ferăstrău (instrument muzical)|sierra musical]] i juegus d'adevinal el pensaeru. En 1944, la Morale Operations Branch dela Office of Strategic Services (OSS) enjetó el proyeutu Musak, que consistía ena difusión de materialis musicalis de [[propagandă]] pa desmoralizal alos soldaus enemigus.<ref>cite web|url=https://www.cia.gov/news-information/featured-story-archive/2008-featured-story-archive/marlene-dietrich.html|title=A Look Back ... Marlene Dietrich: Singing For A Cause|publisher=Central Intelligence Agency|date=23 October 2008|accessdate=20 March 2010|archive-date=2014-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140821072941/https://www.cia.gov/news-information/featured-story-archive/2008-featured-story-archive/marlene-dietrich.html|dead-url=yes</ref> Dietrich, dandu-si cuenta de que las sus cancionis sedrían gastás pola OSS, grava varias cancionis, entri ellas ''[[Lili Marlene]]'', que sedrían del gustu de dambas dos partis. [[Archivu:MarleneDietrich.jpg|miniatura|240px|Marlene Dietrich cantandu pa soldaus dela primera línia, 1944]] Al acabijal la guerra en [[Uropa]], Dietrich si reúnii con la su ermana Elisabeth i col su ombri i el su iju. Estus avían abitau en Belsen enos añus de guerra, teniendu un cini vesitau por oficialis [[naziști|nazis]] i oficialis que controlavan el [[Lagărul de concentrare Bergen-Belsen|Campu de concentración de Bergen-Belsen]]. La mairi de Dietrich queó en Berlin duranti la guerra. El ombri de Dietrich si mudó a una granja nel [[San Fernando Valley]], [[California]]. Dietrich garantiza pola su ermana i el su cuñau pa protegel-lus dela persecución dau a colavoraoris colos nazis.<ref>cite book|title=Marlene Dietrich: Her Own Song|publisher= TCM documentary|date= 2001</ref> Añus más tardi, Dietrich rompi relación cola su ermana i el su sobrinu, desereándulus del tó. En noviembri de [[1947]], Dietrich recibi la Medalla Presidencial dela Libertá. Dietrich dirá más tardi qu'essi fue el su mayol logru. Tamién le fue otrogá la [[Legiunea de Onoare|Legión d'Onol]] pol [[Guvernul Francez|Goviernu Francés]] polas sus contribucionis duranti la guerra.<ref>cite web|title=Marlene Dietrich : Biography|url=http://www.whoswho.de/templ/te_bio.php?PID=198&RID=1|work=Who's Who – The People Lexicon|publisher=www.whoswho.de|accessdate=5 January 2013|language=German|quote=''Chevalier de la Légion d'Honneur'' and ''Officier de la Légion d'Honneur''</ref>
===Carrera posteriol===
Inque nu arcançó el nivel de fama delos añus 30, Dietrich acontinó apareciendu en pinículas, colaborandu con diretoris comu [[Mitchell Leisen]] en "Golden Earring" (1947), [[Billy Wilder]] en "A Foreign Affair" i [[Alfred Hitchcock]] en "[[Pánicu nel escenariu]]". Entri las sus aparicionis delos [[anii '50]] s'encuentran las pinículas "Rancho Notorious", "Witness for the Prosecution" (1957) i ''[[El siellu del mal]]'' de [[Orson Welles]]. Apareció tamién en ''[[Ocolul Pământului în 80 de zile (film din 1956)|La güelta al mundu en 80 días]]'', pinícula que rucha el [[Premiu Oscar ala mejol pinícula]]. El su últimu papel importanti fue ena pinícula [[El juiciu de Núremberg (1961)]].
Dendi los añus 50 ata meyaus delos añus 70, Dietrich trebejó comu cantaora de cabaret, atuandu en escenarius de tol mundu. Gastava a menú vestíus ajustaus, con pedrería i pielis. En 1960, Dietrich güelvi a [[Alemaña]] pa dat un conciertu, peru es recibía con ostiliá polos alemanis. Estus consideravan qu'l'actriç avía traicionau al su país. Duranti el conciertu en Berlin, protestantis gritarun "Marlene veti pa casa!". La gira fue un runchiu artísticu, peru un fracasu dendi el puntu de vista comercial. Dietrich si sintió aballá emocionalmenti anti l'ostiliá recibía ena su propia tierra i fue convencía de nu gorvel jamás. L'artista da conciertus tamién en [[Israel]], ondi es bien recibía. Duranti los sus conciertus canta tamién angunas cancionis en alemán, aterrandu el tabú de qu'era proivíu palral alemán en [[Israel]].
Enos últimus añus dela su carrera gastava [[maquillaji]] en hucia, pelucas i tratamientus estéticus<ref>cite news|url=https://montrealgazette.com/entertainment/how-one-night-in-montreal-changed-the-life-of-marlene-dietrich|title=How one night in Montreal changed the life of Marlene Dietrich|work=[[Montreal Gazette]]|date=2 May 2012</ref> pa mantenel la su imagin encantadora. En 1975, endispués de cael del escenariu en [[Sydney]] i golpeal-si la cadera, la su carrera de cabaret acabiha.<ref>cite news |title=Act follows suggestion of song's title |work=[[Toledo Blade]] |location=Ohio |date=7 November 1973 |p=37</ref>
El su ombri, Rudolf Sieber, espena de [[cancru]] en juñu de 1976.
== Espernamentu ==
[[Archivu:Ehrengrab Stubenrauchstraße 43–45 (Fried) Marlene Dietrich.jpg|thumb|140px|miniatura|Tumba de Dietrich en [[Berlin]]]] Dietrich espena d'[[insuficiență renală|insuficiencia renal]] el 6 de mayu de [[1992]], ala edá de 90 añus. El su [[Recviem|responsu]] derigíu pola [[Biserica Romano Catolică|Ilesia Católica Romana]] se celebró ena [[Biserica Madeleine din Paris|Ilesia dela Madeleine en París]] el 14 de mayu de 1992.<ref>"I have given up belief in a God." cite book |last=Allen Smith |first=Warren |title=Celebrities in Hell: A Guide to Hollywood's Atheists, Agnostics, Skeptics, Free Thinkers, and More |publisher=Barricade Books Inc. |year=2002 |isbn=978-1-56980-214-4 | page=130</ref> Al serviciu funebri asistierun más de 1500 pressonas ena ilesia, entri ellas embajaoris d'[[Alemaña]], [[Rusia]], [[Regatul Unit|Reinu Uníu]] i [[Estaus Uníus]] - otrus milis de dolientis asperavanahuera dela ilesia. El su ataú fue cubiertu cola bandera de Francia i adornau con floris regalás pol presidenti francés [[François Mitterrand]]. Tres medallas, entri ellas la [[Legiunea de Onoare|Legión d'Onol]], huerun espuestas ena basi del catafalcu, al estilu milital, pa cerimonial el papel que Dietrich tuvu comu actriç i defensora dela lucha contra el nazismu. Essi mesmu añu, una fotografía de Dietrich representó el cartel oficial del [[Festivalul Internațional de Film de la Cannes|Festival de Cannes]].<ref>cite web |title=15 Most Inspiring Cannes Film Festival Posters |url=https://www.pastemagazine.com/blogs/lists/2013/04/this-may-brings-the-66th.html |accessdate=12 September 2015 |archive-date=2013-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130428140324/https://www.pastemagazine.com/blogs/lists/2013/04/this-may-brings-the-66th.html |dead-url=yes </ref>
Nel su testamentu Dietrich espressó el su deseu de sel aterrá en Berlin, junta la su familia.<ref>cite web |title=Obituary for Marlene Magdelene Dietrich |url=http://mes.stparchive.com/Archive/MES/MES05221992P08.php |publisher=The Message Newsjournal |accessdate=9 June 2013 |archive-date=2014-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140101171550/http://mes.stparchive.com/Archive/MES/MES05221992P08.php |dead-url=yes </ref> El 24 d'otubri de 1993, la mayol parti delos bienis de Dietrich fuerun vendíus ala Stiftung Deutsche Kinemathek, ondi si convierti nel centru dela esposición Filmmuseum Berlin. La coleción incluía: más de 3000 pieças de vestuariu; 15,000 fotografías hechas por [[Horst P. Horst]], [[Edward Steichen]], [[George Hurrell]] i otrus; 300,000 páhinas de documentus, encluyendu correspondencia con [[Nancy Reagan]], [[Ronald Reagan]], [[Ernest Hemingway]], [[Karl Lagerfeld]], [[Jean Gabin]] i [[Orson Welles]], assina comu otrus ojetus.
== Obras ==
[[Archivu:Marlene Dietrich Stage Fright Trailer 2.jpg|miniatura|250px|Marlene Dietrich en ''[[Spaimă pe scenă|Pánicu nel escenariu (1950)]]'']]
=== Filmografía ===
=== Discografía ===
'''Álbumis d'estudiu'''
* Overseas - 1951
* Die neue Marlene - 1965
* Marlene singt Berlin, Berlin - 1965
'''Álbumis en vivu'''
* Live at the Café de Paris - 1954
* Dietrich in Rio - 1959
* Wiedersehen mit Marlene - 1960
* Dietrich in London - 1965
TRADUCCIÓN
=== Radiu ===
Entri las aparicionis notablis s'alcuentran:
* ''[[Lux Radio Theater]]: The Legionnaire and the Lady'' comu compañeru de Clark Gable (1 d'abostu de 1936)
* ''Lux Radio Theater: Desire'' comu compañeru de Herbert Marshall (22 de juliu de 1937)
* ''Lux Radio Theater: song of Songs'' comu compañeru de Douglas Fairbanks, Jr (20 de diziembri de 1937)
* ''The Chase and Sanborn Program'' con Edgar Bergen i Don Ameche (2 de juñu de 1938)
* ''Lux Radio Theater: Manpower'' comu compañeru d'Edward G Robinson i George Raft (15 de marçu de 1942)
* ''[[The Screen Guild Theater|The Gulf Screen Guild Theater]]: Pittsburgh'' comu compañeru de John Wayne (12 d'abril de 1943)
* ''Theatre Guild on the Air: Grand Hotel'' comu compañeru de Ray Milland (24 de marçu de 1948)
* ''Studio One: Arabesque'' (29 de juñu de 1948)
* ''Theatre Guild on the Air: The Letter'' comu compañeru de Walter Pidgeon (3 d'otubri de 1948)
* ''[[Ford Theatre|Teatru de Radiu Ford]]: Madame Bovary'' comu compañeru de Claude Rains (8 d'otubri de 1948)
* ''Screen Director's Playhouse: A Foreign Affair'' comu compañeru de Rosalind Russell i John Lund (5 de marçu de 1949)
* ''MGM Theatre of the Air: Anna Karenina'' (9 de diziembri de 1949)
* ''MGM Theatre of the Air: Camille'' (6 de juñu de 1950)
* ''Lux Radio Theater: No Highway in the Sky'' comu compañeru de James Stewart (21 d'abril de 1952)
* ''Screen Director's Playhouse: A Foreign Affair'' comu compañeru de Lucille Ball i John Lund (1 de marçu de 1951)
* ''The Big Show'' con Tallulah Bankhead (2 d'otubri de 1951)
* ''The Child'', con Godfrey Kenton, obra de teatru pa radiu de Shirley Jenkins, produtol [[Richard Imison]] pala BBC, 18 d'abostu de 1965
El llamamientu de Dietrich pa salval los [[Babelsburg studios|estudius Babelsburg]] fue retransmitíu pola radiu dela BBC
=== Escritus ===
{{Cita libru |last=Dietrich |first=Marlene |others= Salvator Attanasio (traduciol) |year=1989 |title=Marlene |publisher=Grove Press |isbn=0-8021-1117-3}}
{{Cita libru |last=Dietrich |first=Marlene |year=1962 |title=Marlene Dietrich's ABC |publisher=Doubleday}}
{{Cita libru |last=Dietrich |first=Marlene |others=[[Gottfried Helnwein|Helnwein, Gottfried]] [Conceción i fotografías] |year=1990 |title=Some Facts About Myself |isbn=3-89322-226-X}}
=== Galería ===
<gallery>
Archivu:Emil Orlik Marlene Dietrich a Resel Orla.jpg|miniatura|Dietrich i l'actriça Ressel Orla en 1923
Archivu:Morocco (film) 1930. Josef von Sternberg, director. Marlene Dietrich with top hat.jpg|miniatura|250px|Dietrich en ''Morocco'' (1930)
Archivu:The Scarlet Empress (film) 1934 Josef von Sternberg, director. On set with Marlene Dietrich as Sophia.jpg|miniatura|250px|Marlene Dietrich i [[Josef von Sternberg]] en 1934
Archivu:Marlene Dietrich 1946.png|miniatura|250px|Marlene en [[Los Angeles]], 1948 Archivu:Gedenktafel Leberstr 65 (Schöb) Marlene Dietrich2.JPG|miniatura|Placa conmemorativa de [[Berlin]] dedicá a Dietrich
</gallery>
== Referencias ==
<references />
== Enlacis esternus ==
* [https://web.archive.org/web/20060212183356/http://www.marlenedietrich.org/ Marlene Dietrich Collection, Berlin (MDCB)]
* [https://web.archive.org/web/20170209083141/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/film-obituaries/5256352/Marlene-Dietrich.html Marlene Dietrich] – obituariu del Daily Telegraph
oqvs8qv64harntihra3n9gcndz6t94v
Neil Patrick Harris
0
11659
144393
139724
2026-09-25T00:22:58Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144393
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Neil Patrick Harris''' ([[Albuquerque]], [[Nuevu Méjicu]], 15 de juñu de 1973) es un [[Atuación|atol]], [[cantanti]], [[escrebiol]], ilusionista, [[comedianti]] i [[diretol de televisión|diretol]] [[Estaus Uníus|estaunidensi]]. Los papelis más destacaus dela su carrera encluyin el papel prencipal en ''[[Doogie Howser, M. D.]]'', el de ''[[Barney Stinson]]'' en ''[[How I Met Your Mother]]'', una versión novelá de sí mesmu ena trilogía ''Harold & Kumar,'' el papel protagonista ena serii web musical de Joss Whedon ''[[Dr. Horrible's Sing-Along Blog]]'' i l'de L'Analista en [[The Matrix Resurrections|Matrix Resurrections]].
Hue l'anfitrión dela 63.ª entrega delos [[Premios Tony]] el 7 de juñu de 2009 i del númeru 61 delos [[Premios Primetime Emmy]] el 20 de setiembri de 2009.
El 7 de marçu de 2010, hizu una aparición sorpresa ena 82.ª edición [[Premios Óscar|Premius dela Academia]], ena entrega del primel númeru musical. El 21 d'abostu de 2010, ruchó dos premius Emmy ena categoría d'artis creativas. El 11 de diciembri de 2010, Harris fue anfitrión delos Spike Vídeo Game Awards, dantis de sel-lu tamién ena 65.ª entrega delos Premius Tony el 12 de juñu de 2011.
Al añu siguienti, obtuvu el premiu comu mejol atol de comedia enos Premius People's Choice 2012. El 9 de juñu de 2013 Harris fue el presentaol dela 67.ª edición delos Premius Tony, lograndu, sobri tó col númeru d'apertura, sel considerau pol abondus comu unu delos mehoris showman dela estoria. Presentó la 87.ª entrega delos [[Premios Óscar]] el 22 de hebreru de 2015.
Fue nombrau comu una delas cien pressonas más influyentis dela revista ''[[Time]]'' en 2010, i en setiembri de 2011 Harris fue galardonau cola estrella númeru 587 ena secion de televisión nel [[Paseu dela Fama de Hollywood]].
== Biografía ==
=== Primerus añus ===
Harris tuvu nacencia en [[Albuquerque]], [[Nuevu Méjicu]], i creció en Ruidoso (Nuevu Méjicu). Los sus pairis, Sheila i Ron, tenían un restoranti. Estudió en La Cueva High School en Albuquerque i participó ativamenti n'atividais dela escuela i en teatrus musicalis. Se graduó con honoris en 1991.
=== Vía profissional ===
Saltó ala fama con 16 añus al enterpretal al dotol ''[[Doogie Howser, M. D.|Doogie Howser]]'' duranti 97 episodius dela essitosa serii televisiva ''[[Doogie Howser, M.D.]]'' (1989-1993).
Duranti la década delos añus 90 atuó en diferentis seriis televisivas comu atol episóicu. Fueraparti tamién participó en abondus telefilmes.
Consiguió un rol secundariu de gran importancia ena [[pinícula de coltu]] de ciencia fición ''[[Starship Troopers (pinícula)|Starship Troopers]]'' de [[Paul Verhoeven]].
Atuó en ''[[The Next Best Thing]]'' (2002) comu David, el noviu del pressonahi enterpretau pol [[Rupert Everett]]. Amás, realizó un cameu en ''[[Will & Grace|Will i Grace]]'' comu alguien que se dedica a convertil alos [[Omosexualiá|omosexualis]] en [[Eterosexualiá|eterosexualis]] i termina pol destapal que realmenti le gustan los ombris.
Juntu a [[Anne Heche]] protagonizó, en [[Broadway]], ''[[Proof (serii de televisión)|Proof]]'' (2002) i un añu más tardi enterpretó al Maestru de Ceremonias en ''[[Cabaret (musical)|Cabaret]]'', juntu a [[Deborah Gibson]] i [[Tom Bosley]]. En 2004 enterpretó a un assessinu en serii en ''[[Law & Order: Criminal Intent]]'' i se parodió a sí mesmu en ''[[Harold & Kumar Go to White Castle]]'' i enas sus dos secuelas.
=== Dendi How I Met Your Mother ata ogañu ===
La vía deste atol escambió en 2005 con ''[[How I Met Your Mother]]'', serii ena que enterpretó a [[Barney Stinson]].
[[Archivu:Neil Patrick Harris - Streamy Awards 2009 (4).jpg|250px|thumb|right|Neil enos [[Streamy Awards]].]] En 2009 presentó la gala delos premius Tony, tantu del teatru comu dela televisión, i estuvu nominau pol el su papel de Barney Stinson comu Mejol Atol Secundariu nuna serii de comedia. Fue essi mesmu añu quandu hizu el númeru d'apertura ena gala delos [[Premios Óscar|Oscar]]. I, en 2010, ruchó dos Emmy. En 2011 le fue concedía la estrella númeru 587, ena categoría televisión, nel [[paseu dela fama de Hollywood]].<ref>cita web|url=http://noticias.lainformacion.com/arte-cultura-y-espectaculos/series-y-culebrones/barney-stinson-ya-tiene-su-estrella-en-el-paseo-de-la-fama-de-hollywood_nzWZkjBd3EG2ZlBipgtro2/|título='Barney Stinson' ya tiene su estrella en el Paseo de la Fama de Hollywood|obra=lainformacion.com|fecha=16 de setiembri de 2011|fechaacceso=16 de setiembri de 2011|fechaarchivo=23 de setiembri de 2011|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20110923145747/http://noticias.lainformacion.com/arte-cultura-y-espectaculos/series-y-culebrones/barney-stinson-ya-tiene-su-estrella-en-el-paseo-de-la-fama-de-hollywood_nzWZkjBd3EG2ZlBipgtro2|deadurl=no</ref>
=== Vía pressonal ===
Neil Patrick Harris se declaró púbricamenti [[omosexualiá|gay]] el 4 de noviembri de 2006, a travis dela revista ''[[People]]'',<ref>[https://web.archive.org/web/20080313041724/http://www.people.com/people/article/0,26334,1554852,00.html EXCLUSIVE: Neil Patrick Harris Tells PEOPLE He Is Gay] Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080313041724/http://www.people.com/people/article/0,26334,1554852,00.html |date=20080313041724</ref> afirmandu lo siguienti: ''«La mirá púbrica siempri fue amabli conmigu i, ata hazi pocu, e síu capás de vivil una vía abondu normal. Agora pareci qu'á especulación i enterés sobri la mi vía privá i relacionis. [...] m'alegra dissipal qualquiel rumol o malentendíu i estoi ciertamenti orgullosu d'izil que soi un ombri gay satisfechu cola mi situación i viviendu una vía plena, i me sientu entavía más afortunau pol trebajal con henti maravillosa ena professión qu'amu.»''
Pol otra parti, en setiembri de 2007 acudió alos premius Emmy col su noviu, el tamién atol [[David Burtka]]. El su novialgu fue confirmau duranti una entrevista en ''[[The Ellen DeGeneres Show|The Ellen DeGeneres show]]''. N'abostu de 2010 anunció vía [[Twitter]] qu'él i la su pareha sedrín pairis de mellizus n'otoñu pol [[Vientri d'alquilel (prática)|vientri d'alquilel]]. Los [[Mellizu|mellizus]], Gideon Scott, un varón, i Harper Grace, una niña, tuvun nacencia el 12 d'otubri de 2010.<ref>http://twitter.com/ActuallyNPH</ref>
N'abostu de 2014, endispués de 10 añus de relación, él i [[David Burtka]] contraherun matrimoñu nuna ceremonia íntima celebrá n'Italia ala que solu asistierun amigus i familiaris cercanus.<ref>cita web |url=https://notiespectaculos.info/neil-patrick-harris-se-caso-con-david-burtka/ |título=Neil Patrick Harris se casó con David Burtka |fechaacceso=8 de septiembre de 2014 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20140908201926/https://notiespectaculos.info/neil-patrick-harris-se-caso-con-david-burtka/ |fechaarchivo=8 de septiembre de 2014 </ref> Contarun cola presencia de [[Elton John]], quien amenizó la receción.
==Trayetoria profissional==
[[Archivu:Neil Patrick Harris 2008.jpg|thumb|right|Neil Patrick Harris en 2008.]]
=== Televisión ===
;Papeleis prencipalis
{| class="wikitable"
|-
! Añu !! Títulu !! Papel !! Notas
|-
| 1989-1993 || ''[[Doogie Howser, M. D.]]'' || Douglas 'Doogie' Howser || 97 episodius. Protagonista
|-
| 1999-2000 || ''Stark Raving Mad'' || Henry McNeeley || 22 episodius
|-
| 2005-2014 || ''[[How I Met Your Mother]]'' || [[Barney Stinson]] || Papel prencipal
|-
| 2017-2019|| ''[[A Series of Unfortunate Events (Serie de televisión)|A Series of Unfortunate Events]]'' || [[Conde Olaf]] || 25 episodius. Protagonista i produtol
|-
| 2022 || ''[[Desparejado|Uncoupled]]'' || Michael Lawson || 8 episodius. Protagonista i produtol ehecutivu
|-
| 2023 || ''[[How I Met Your Father]]'' || [[Barney Stinson]] || Segunda temporá<ref>cita web|título=Neil Patrick Harris ficha por la segunda temporada de 'Cómo conocí a tu padre' para retomar el papel de Barney|url=https://www.formulatv.com/noticias/neil-patrick-harris-como-conoci-a-tu-padre-barney-120651/|editorial=''FormulaTV''|fecha=24 de enero de 2023|fechaacceso=26 de enero de 2023</ref>
|}
;Cameus i aparicionis ocasionalis
Serii Dexter resurreción.
{| class="wikitable"
|-
! Añu !! Títulu !! Papel !! Notas
|-
| 1989 || ''B.L. Stryker'' || Buder Campbell || Episodiu: "Blues for Buder"
|-
| 1991 || ''[[Blossom]]'' || The 'Charming' Derek Slade || Episodiu: "Blossom – A Rockumentary"
|-
| 1992 || ''[[Roseanne]]'' || Dr. Doogie Howser || Episodiu: "Less Is More"
|-
| 1993 || ''[[Murder, She Wrote]]'' || Tommy Remsen || Episodiu: "Lone Witness"
|-
| 1993 || ''[[Quantum Leap]]'' || Mike Hammond || Episodiu: "Return of the Evil Leaper – October 8, 1956"
|-
| 1996 || ''[[The Outer Limits]]'' || Howie Morrison || Episodiu: "From Within"
|-
| 1997 || ''[[Homicide: Life on the Street]]'' || Alan Schack || Episodiu: "Valentine's Day"
|-
| 2000 || ''[[Will & Grace]]'' || Bill || Episodiu: "Girls, Interrupted"
|-
| 2001 || ''Son of the Beach'' || Amanti || Episodiu: "Queefer Madness"
|-
| 2001 || ''[[Ed (serie de televisión)|Ed]]'' || Joe Baxter || Episodiu: "Replacements"
|-
| 2002 || ''[[Touched by an Angel]]'' || Jonas || Episodiu: "The Princeless Bride"
|-
| 2003 || ''[[Boomtown]]'' || Peter Corman || Episodiu: "Monster's Brawl"
|-
| 2004 || ''[[Law & Order: Criminal Intent]]'' || John Tagman || Episodiu: "Want"
|-
| 2005 || ''[[Jack & Bobby]]'' || Prof. Preston Phelps || Episodiu:"Querida Grace"
|-
| 2005 || ''[[Numb3rs]]'' || Ethan Burdick || Episodiu: "Prime Suspect"
|-
| 2008 || ''Anytime with Bob Kushell'' || Neil Patrick Harris || Atol convidau
|-
| 2008 || ''[[Sesame Street]]'' || The Fairy Shoeperson || Episodiu: "Telly's New Shoes"
|-
| 2008 || ''Million Dollar Password'' || Él mesmu || Atol convidau
|-
| 2009 || ''Carrie Underwood: An All-Star Holiday Special'' || Ace || Vos
|-
| 2009 || ''[[Robot Chicken]]'' || Varius || Episodiu: "President Hu Forbids It"
Episodiu: "The Ramblings of Maurice"
|-
| 2010 || ''[[Glee]]'' || Bryan Ryan || estrella convidá 1 episodiu, serii de TV [[FOX]]
|-
| 2014 || ''[[American Horror Story: Freak Show]]'' || Chester Creb || estrella convidá 3 episodius, serii de TV [[FX (canal de televisión)|FX]]
|-
| 2014 || ''[[RuPaul's Drag Race]]'' || Él mesmu || atol convidau
|-
|-
| 2021 || ''[[It's a Sin (serie de televisión)|It's a Sin]]'' || Henry Coltrane || estrella convidá 1 episodiu, serii de TV [[Channel 4]], [[HBO Max]]
|-
|2023
|''[[Doctor Who]]''
|El Juguetero Celestial
|1 episodiu, especial 60 aniversariu
|}
=== Seriis d'animación ===
{| class="wikitable"
|-
! Añu !! Títulu !! Notas
|-
| 1992-1995 || ''[[Capitol Critters]]'' || 13 episodius
|-
| 1991 || ''[[Los Simpson]]'' || 1 episodiu
|-
| 1992 || ''[[Capitán Planeta y los planetarios]]'' || 1 episodiu
|-
| 2001 ||''[[Static Shock]]''|| 1 episodiu
|-
| 2001 || ''[[The Legend of Tarzan]]'' || 1 episodiu
|-
| 2002 || ''[[Liga de la justicia (serie animada)|Liga de la Justicia]]'' || 2 episodius
|-
| 2003 || ''[[Spider-Man: The New Animated Series]]'' || 13 episodius
|-
| 2005 || ''[[The Golden Blaze]]'' ||
|-
| 2007-2009 || ''[[Padre de familia]]'' || 2 episodius
|-
| 2008 || ''[[Justice League: The New Frontier]]'' ||
|-
| 2008 || ''[[Saints Row 2]]'' ||
|-
| 2009 || ''[[Eat Lead: The Return of Matt Hazard]]'' ||
|-
| 2009 || ''[[Batman: The Brave and the Bold]]'' || 1 episodiu (The Music Meister)
|-
| 2009 || ''[[Los Pingüinos De Madagascar]]'' || Dr. Espiráculo (1 episodiu)
|-
| 2010 || ''[[Batman: Under The Red Hood]]'' || Dick Grayson / Nightwing
|-
| 2011 || ''[[Take Two with Phineas and Ferb]]'' || Un episodiu, Entrevistau pol [[Phineas Flynn]]
|-
| 2011-2013 || ''[[Adventure Time]]'' || Prince Gumball
|-
| 2021 || ''[[Edén (serie de televisión de 2021)|Edén]]'' || Zero/Dr. Weston Fields
|}
=== Pinículas ===
{| class="wikitable"
|-
! Añu !! Títulu !! Papel !! Notas
|-
|rowspan="3"| 1988
| ''[[Clara's Heart]]''
| David Hart
|
|-
| ''[[Too Good to Be True]]''
| Danny Harland
| Telefilm
|-
| ''[[Purple People Eater]]''
| Billy Johnson
|
|-
|rowspan="2"| 1989
| ''[[Cold Sassy Tree]]''
| Will Tweedy/Narraol
| Telefilm
|-
| ''[[Hallmark Hall of Fame|Home Fires Burning]]''
| Lonnie Tibbits
| Telefilm
|-
| 1990
| ''[[The Earth Day Special]]''<ref>''A Matter of Time: The Unauthorized Back to the Future Lexicon'' Page 125</ref>
| Doogie Howser
| Telefilm
|-
| 1991
| ''Stranger in the Family''
| Steve Thompson
| Telefilm
|-
|rowspan="2"| 1993
| ''For Our Children: The Concert''
| Presentaol
| Telefilm
|-
| ''[[Family Torn Apart]]''
| Brian Hannigan
| Telefilm
|-
| 1994
| ''[[Snowbound: The Jim and Jennifer Stolpa Story]]''
| Jim Stolpa
| Telefilm
|-
|rowspan="5"| 1995
| ''The Man in the Attic''
| Edward Broder
| Telefilm
|-
| ''[[Animal Room]]''
| Arnold Mosk
|
|-
| ''[[Nuestro hijo, no|Not Our Son]]''
| [[Paul Kenneth Keller]]
| Telefilm
|-
| ''My Antonia''
| Jimmy Burden
| Telefilm
|-
| ''Legacy of Sin: The William Coit Story''
| William Coit
| Telefilm
|-
| 1997
| ''[[Starship Troopers (pinícula)|Starship Troopers]]''
| Coronel Carl Jenkins
|
|-
|rowspan="2"| 1998
| ''[[The Proposition (película de 1998)|The Proposition]]''
| Roger Martin
|
|-
| ''The Christmas Wish''
| Will Martin
| Telefilm
|-
| 1999
| ''[[Juana de Arco (telefilme de 1999)|Joan of Arc]]''
| El Delfín
| Telefilm
|-
|rowspan="2"|2000
| ''Opposit Sex''
| Cary Baston
| Telefilm
|-
| ''The Next Best Thing''
| David
|
|-
|rowspan="3"| 2001
| ''[[Texas Rangers (pinícula)|Texas Rangers]]''
| Freddy
|
|-
| ''Boston Public''
| Neil Mavromates
| Telefilm
|-
| ''The Fugitive''
| Zack Lander
|
|-
|rowspan="2"| 2002
| ''Eastwick''
| Adam
| Telefilm
|-
| ''A Family Torn Apart''
| Brian Hannigan
|
|-
|rowspan="2"| 2003
| ''The Paper Boy''
| Ben
| Telefilm
|-
| ''Skin''
| Brian
|
|-
| 2004 ||''[[Harold & Kumar Go to White Castle]]'' || Él mesmu || Coestelal
|-
| 2005 || ''In the Mix'' || ||
|-
| 2007 || ''Ballet Shoes'' || Paul || Pinícula pa televisión dela [[BBC1]]
|-
|rowspan="2"|2008 || ''Cadillac Records'' || Eddy || Coestelal
|-
| ''[[Harold & Kumar Escape from Guantanamo Bay]]'' || Él mesmu || Coestelal
|-
| 2009 || ''[[Cloudy with a Chance of Meatballs]]'' || Steve the Monkey ||
|-
|rowspan="6"| 2010 || ''[[Dr. Seuss' Horton Hears a Who!]]'' || || Vos
|-
| ''[[Another Cinderella Story]]''|| ||
|-
| ''[[Arthur and the Vengeance of Maltazard]]'' || Príncipe Felipe || Vos
|-
| ''[[Arthur and the War of Two Worlds]]'' || Príncipe Felipe || Vos
|-
| ''La última canción'' || Billy ||
|-
| ''Obsessed'' || Julian Charles || Protagonista
|-
|rowspan="4"| 2011 || ''Beastly'' || Will Fratalli || Papel Secundariu
|-
|''[[A Very Harold & Kumar 3D Christmas]]'' || Él mesmu || Coestelal
|-
|''[[Los Pitufos (pinícula)|Los Pitufos]]'' || Patrick ||
|-
|''[[Los Muppets (pinícula)|Los Muppets]]'' || Él mesmu ||
|-
|rowspan="7"| 2012 || ''[[The Paperboy]]'' || Anthony || — Ruchaol: [[Teen Choice Awards 2012|Teen Choice Awards]] al mejol atol
|-
| ''[[American Pie: El reencuentro]]'' || Presentaol || Participación especial
|-
| ''[[Hotel Transylvania]]'' || Harvey || Vos
|-
| ''Hot Mess'' || || Protagonista
|-
| ''[[The Perks of Being a Wallflower (pinícula)|The Perks of Being a Wallflower]]'' || Zac || Papel protagónicu. Pa TV
|-
| ''[[Azul y no tan rosa]]'' || Ramiro Schenwher || Cameu
|-
| ''[[Spring Breakers]]'' || Lwenin || Cameu
|-
|rowspan="3"| 2013 || ''[[Los Pitufos 2]]''|| Patrick ||
|-
| ''Romeo and Juliet'' || Romeo ||
|-
| ''[[Cloudy with a Chance of Meatballs 2]]'' || Steve The Monkey ||
|-
|rowspan="7"| 2014 || ''Parental Guidance Suggested'' || Fred Pennington || Protagonista. Basá ena novela de [[Ric Browde]] ''[[While I'm Dead... Feed the Dog]]'' (2000)
|-
| ''Las mil y una noches'' || ||Recurrenti
|-
| ''[[A Million Ways to die in the West]]''|| Foy || Papel Secundariu
|-
| ''3 días para matar''|| || Cameu
|-
| ''Why We Broke Up'' || Nin || Preprodución
|-
| ''The Keeping Room'' || ||Preprodución
|-
| ''[[Perdida (pinícula)|Gone Girl]]'' || Desi Collings ||
|-
|rowspan="2"| 2015 || ''The Goree Girls'' || ||
|-
| ''Triangle 3'' || Victor ||
|-
| 2015 || ''[[The Good Dinosaur]]'' || Cliff || Biembru del Repartu original - Luegu remplazau pol el cambiu de [[diretol de cini|diretol]]
|-
| 2016 || ''El sastre de Panamá, continua'' || Fred ||
|-
| 2021 || ''[[The Matrix Resurrections]]'' || El Analista / El Terapeuta || Antagonista Prencipal
|}
=== Teatru ===
''[[Hedwig and the Angry Inch]]'' (2014)
''A Snow White Christmas'' (2011)
''Assassins'' (2004)
''[[Cabaret (musical)|Cabaret]]'' (2003)
''[[Proof]]'' (2002)
''Sweeney Todd, the demon barber of Fleet Street In Concert'' (2001)
''[[Rent]]'' (1997-2001)
''Company'' (2011)
=== Internet ===
''[[Dr. Horrible's Sing-Along Blog]]'' (3 episodius, 2008)
=== Videojuegus ===
''[[Saints Row 2]]'' (2008) - Veteran Child (Vos)
''[[Eat Lead: The Return of Matt Hazard]]'' (2009) - Wallace "Wally" Wellesly (vos)
''[[Spider-Man: Shattered Dimensions]]'' (2010) - [[Spider-Man]] (vos)
''Rock of the Dead'' (2010) - Vosis
''[[Saints Row IV]]'' (2013) - Veteran Child (vos)
''Marvel's Deadpool VR'' (2025) - Deadpool (vos)
== Premius ==
{| class="wikitable"
|-
! Añu !! Categoría !! Pinícula !! Resultau
|-
| colspan=4 bgcolor="#F0F0F0" align=center|'''[[Premios Globo de Oro|Globus d'Oru]]'''
|-
| [[Anexo:Premios Globo de Oro 1988|1988]] || [[Anexo:Globo de Oro al mejor actor de reparto|Mejol atol de repartu]] || ''[[Clara's Heart]]''||rowspan=4 {{celda|Nominau}}
|-
| [[Anexo:Premios Globo de Oro 1992|1992]] || [[Anexo:Globo de Oro al mejor actor de serie de televisión - Comedia o musical|Mejol atol de serii de televisión - comedia o musical]] || ''[[Doogie Howser, M. D.]]''
|-
| [[Anexo:Premios Globo de Oro 2005|2005]] || [[Anexo:Globo de Oro al mejor actor de reparto de serie, miniserie o telefilme|Mejol atol de repartu de serii, miniserii o telefilmi]] || ''[[How I Met Your Mother]]''
|-
| [[Anexo:Premios Globo de Oro 2010|2010]] || [[Anexo:Globo de Oro al mejor actor de reparto de serie, miniserie o telefilme|Mejol atol de repartu de serii, miniserii o telefilmi]] || ''[[How I Met Your Mother]]''
|-
| colspan=4 bgcolor="#F0F0F0" align=center|'''[[Emmy Awards]]'''
|-
|rowspan=2| 2010 || [[Anexo:Primetime Emmy al mejor actor invitado - Serie de comedia|Mejol atol convidau - Comedia]] || ''[[Glee]]'' || rowspan=2 {{Celda|Ruchaol}}
|-
| Mejol programa de clasi especial || ''[[Premios Tony]]''
|-
| colspan=4 bgcolor="#F0F0F0" align=center|'''[[MTV|MTV Video Games Awards]]'''
|-
| 2010 || Mejol enterpretación masculina<ref>http://www.3djuegos.com/noticias-ver/114829/lista-de-premiados-de-los-video-game-awards-2010/ Wayback|url=http://www.3djuegos.com/noticias-ver/114829/lista-de-premiados-de-los-video-game-awards-2010/ |date=20131031213713 Lista de premiados de los Video Game Awards 2010</ref> || ''[[Spider-Man: Shattered Dimensions]]'' || {{Celda|Ruchaol}}
|-
| colspan=4 bgcolor="#F0F0F0" align=center|'''[[People's Choice Awards]]'''
|-
| 1990 || Atol Masculinu Nueva Serii TV<ref name="peopleschoice_1">Cita web |url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/ |título=Copia archivada |fechaacceso=12 de enero de 2012 |fechaarchivo=2 de noviembre de 2016 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20161102071337/http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/ |deadurl=no </ref> || Él Mesmu || {{Celda|Ruchaol}}
|-
| 2011 || Mejol Atol De Comedia<ref name="peopleschoice_2">http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/</ref> || Él Mesmu || {{Celda|Ruchaol}}
|-
| 2012 || Mejol Atol De Comedia<ref name="peopleschoice_2" />|| Él Mesmu || {{Celda|Ruchaol}}
|-
| colspan=4 bgcolor="#F0F0F0" align=center|'''[[Tony Award]]'''
|-
| 2014 || Mejol atol prencipal en musical || Hedwig and The Angry Inch || {{Celda|Ruchaol}}
|}
== Referencias ==
{{listaref|2}}
== Enlacis esternus ==
* [https://web.archive.org/web/20181215223344/http://television.aol.com/tv-celebrity-interviews/neil-patrick-harris Neil Patrick Harris interview at AOL Television] Wayback|url=https://web.archive.org/web/20181215223344/http://television.aol.com/tv-celebrity-interviews/neil-patrick-harris |date=20181215223344
* [http://www.broadway.com/gen/Buzz_Story.aspx?ci=36468 A question and answer session with Harris at Broadway.com]
* [https://web.archive.org/web/20070311002900/http://www.americantheatrewing.org/downstagecenter/detail/neil_patrick_harris_and_marc_kudisch Neil Patrick Harris and Marc Kudisch] - ''Downstage Center'' audio interview at [[American Theatre Wing|American Theatre Wing.org]]
* [http://www.myfoxla.com/myfox/pages/InsideFox/Detail?contentId=898816&version=2&locale=EN-US&layoutCode=VSTY&pageId=5.2.1 Video: 9/06 Interview on myfoxla.com]
* [https://web.archive.org/web/20070802023019/http://www.afterelton.com/people/2006/11/neilpatrickharris.html Neil Patrick Harris Comes Out as "Content Gay Man"]
sqb79z2ar864f6zh171jalxp9sofnnw
Permafrost
0
11674
144395
142514
2026-09-25T00:25:40Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144395
wikitext
text/x-wiki
[[Archivu:Permafrost - polygon.jpg|thumb|306px|Permafrost]]
El '''permafrost'''<ref>Cita web |url=http://dle.rae.es/?id=SfHK0KY |título=Permafrost |fechaacceso=19 de noviembre de 2017 |sitioweb=rae.es |editorial=[[RAE]]</ref> '''pergelisol''' o '''gelisuelu''',<ref>Cita noticia |título=Gelisuelo (Permahielo) - Noticias de El tiempo |url=https://noticias.eltiempo.es/meteopedia/gelisuelo-permahielo/ |fechaacceso=19 de diciembre de 2017 |periódico=Noticias de El tiempo</ref> es la capa de [[suelu]] congelau permanentimenti delas regionis [[periglaciar]]is, comu la [[tundra]]. Puei topal-si n'áreas circumpolaris de [[Canadá]], [[Alaska]], [[Groenlandia]], [[Siberia]], [[Tíbet]], [[Noruega]] i en varias islas del [[océanu Atlánticu]] sul comu las [[islas Georgias del Sul]] i las [[islas Sandwich del Sul]].
Sigún l''''Associación Enternacional de Permafrost''' (International Permafrost Association, IPA), el '''permafrost''' se defini comu suelu, roca o seimentus que permanecin a una temperatura inferiol a 0 °C duranti al menus dos añus consecutivus. Esta definición no limita la presencia del permafrost a áreas sin cobertura de yelu o nievi,<ref>Cita web|url=https://www.permafrost.org/|título=Home|fechaacceso=2025-02-11|fecha=2025-02-10|sitioweb=International Permafrost Association|idioma=en-CA</ref>
El permafrost tamién puei topal-si baju capas de yelu o nievi permanentis, comu en ciertas regionis dela [[Antártida]]. (Harada, K., et al. (2000). Permafrost beneath Antarctic ice sheets.) (Christoffersen, P., et al. (2006). Basal conditions beneath Antarctic ice streams.)
Duranti cientus de milis d'añus, el permafrost del [[océanu Árticu]]<ref>Cita web |url=http://ciencia.nasa.gov/ciencias-especiales/24jun_permafrost/ |título=Ciencia En NASA. |fechaacceso=2 de enero de 2014 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20210919021626/https://ciencia.nasa.gov/ciencias-especiales/24jun_permafrost |fechaarchivo=19 de septiembre de 2021 |urlmuerta=yes</ref> á acumulau grandis reservas de carbonu orgánicu (s'estima que de 1,4 a 1,85 billionis de tonelás métricas). Los pronósticus predicin una disminución enas áreas congelás perennementi debíu al aumentu del [[calentamientu global]].<ref>Cita noticia |apellidos=Reuters |título=Scientists shocked by Arctic permafrost thawing 70 years sooner than predicted |url=https://www.theguardian.com/environment/2019/jun/18/arctic-permafrost-canada-science-climate-crisis |fecha=18 de junio de 2019 |fechaacceso=2 de julio de 2019 |periódico=The Guardian |issn=0261-3077 |idioma=en-GB</ref><ref>Cita web |url=https://web.archive.org/web/20190814091633/https://www.nationalgeographic.com/environment/2019/08/arctic-permafrost-is-thawing-it-could-speed-up-climate-change-feature/ |título=Arctic permafrost is thawing fast. That affects us all. |fechaacceso=17 de agosto de 2019 |fecha=13 de agosto de 2019 |sitioweb=National Geographic jp(revista)</ref> Quandu el permafrost se descongela, se libera [[dióxidu de carbonu]] i [[metanu]].<ref>Cita web |url=http://www.unenvironment.org/resources/frontiers-201819-emerging-issues-environmental-concern |título=Frontiers 2018/19: Emerging Issues of Environmental Concern |fechaacceso=2021-01-03 |nombre=U. N. Environment |fecha=2019-03-04 |sitioweb=UNEP - UN Environment Programme |idioma=en</ref>
== Etimologia ==
L'etimologia de ''permafrost'' veni del ingrés ''perma-'', de ''permanent'', ‘permanenti’, i ''frost'', ‘escarcha’, ‘congelau’.<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/frost ''Collins Dictionaries''.] (en inglés). Consultado el 15 de mayo de 2013.</ref> La palabra fue acuñá en 1943 por S. W. Muller.
Inque esta palabra s'utiliza literalmenti en español, dessistin equivalentis para remplazal-la, comu '''pergelisuelu o''' '''pergelisol'''.
L'etimologia de ''pergelisol'', propuesta pol geólogu estaunidensi Kirk Bryan en 1946,<ref>Cita publicación |url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic7-3%264-153.pdf |título=Permafrost Research |apellidos=Legget, R. F. |publicación=Arctic |editorial=Arctic Institute of North America |volumen=7 |número=3-4 |páginas=153-8 |fechaacceso=20 de enero de 2013 |idioma=inglés |formato=PDF |id=ASTIS record 9741 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20180713021735/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic7-3%264-153.pdf |fechaarchivo=13 de julio de 2018 |año=1954 |deadurl=yes</ref> veni de ''per'', del latín ''permanens'', ‘permanenti’, ''gel'', del latín ''gelare'', ‘congelal’, con una -i- d'unión, i ''sol'', del latín ''solum'', ‘suelu’.
== Primerus estuyus ==
[[Archivu:K.E.vonBaer 1840 03.jpg|thumb|Límite meridional del permafrost n'[[Urasia]] sigún Karl Ernst von Baer (1843), i otrus autoris]]En contrasti cola relativa escasez d'informis sobri el suelu congelau n'América del Norti dantis dela Segunda Guerra Mundial, dessistía una vasta literatura en rusu sobri la ciencia básica del permafrost i los aspectus d'ingeniería del mesmu. Algunus autoris rusus relacionan l'investigación del permafrost col nombri de [[Alexander von Middendorff]] (1815-1894). Nostanti, los científicus rusus tamién se dierun cuenta de qu'a [[Karl Ernst von Baer]] se li debi dal l'atributu de «fundaol dela investigación científica del permafrost». En 1843, l'estuyu original de Baer «materialis para l'estuyu del yelu terrestri perenni» estaba listu para sel impresu. El detallau estuyu de Baer consta de 218 páginas i fue escritu en luenga alemana, ya que era un científicu alemán del Bálticu. Enseñaba ena [[Nuversidá de Königsberg]] i llegó a sel biembru dela [[Acaemia de Ciencias de San Petersburgu]]. Esti primel libru de testu del mundu sobri el permafrost fue concebíu comu una obra completa i estuvu listu para la su impresión en 1843. Inque permaneció perdíu duranti unus 150 añus. Nostanti, a partil de 1838, Baer editó varias publicacionis individualis sobri el permafrost. L'[[Acaemia Rusa de Ciencias]] honró a Baer cola publicación d'una tradución tentativa al rusu del su estuyu en 1942.
Estus hechus quedun completamenti olvidáus tras la [[Segunda Guerra Mundial]]. Assin, en 2001, la destapaura del testu mecanografiau de 1843 enos [[archivus]] dela biblioteca dela [[Nuversidá de Giessen]] i la su publicación anotá fue una sensación científica. El testu completu del trabaju original de Baer está disponibri en línea (234 páginas).<ref>Cita publicación |url=http://geb.uni-giessen.de/geb/volltexte/2006/3649/pdf/BaerMaterialien-2001. pdf |título=Materialien zur Kenntniss des unvergänglichen Boden-Eises in Sibirien, compilado por Baer en 1843 |apellidos=King |nombre=Lorenz |fecha=2001 |publicación=Berichte und Arbeiten aus der Universitätsbibliothek und dem Universitätsarchiv Giessen |volumen=51 |páginas=1-315 |fechaacceso=2021-07-27 |idioma=alemán</ref> L'editol añió ala reimpresión [[facsímil]] un prefáciu n'ingrés, dos mapas en colol del permafrost d'[[Urasia]] i algunas figuras delas características del permafrost. El testu de Baer s'introduci con comentárius detalláus i referencias en 66 páginas adicionalis escritas pol estoriaol [[Estonia|estoniu]] Erki Tammiksaar. La letura dela obra es fascinanti, porqui tantu las observacionis de Baer sobri la destribución del permafrost comu las sus descripcionis morfológicas periglacialis siguin siendu en gran medía corretas ogañu. Con la su recopilación i análisis de tolos datus disponibris sobri el yelu terrestri i el permafrost, Baer sentó las basis dela terminologia moerna del permafrost. El límite meridional del permafrost n'[[Urasia]] dibujau por Baer en 1843 se correspondi bien col límite meridional real nel ''Mapa Circumárticu delas Condicionis del Permafrost i del Yelu Terrestri'' dela [[Associación Enternacional del Permafrost]]. (editau por J. Brown et al.).
A partil de 1942, [[Siemon William Muller]] ahondó ena literatura rusa relevanti que s'topaba ena Biblioteca del Congresu delos Estaus Uníus i ena [[Biblioteca del Serviciu Geológicu d'Estaus Uníus]] de manera que puyu proporcional al gobiernu una guía de campu d'ingeniería i un informi técnicu sobri el permafrost en 1943",<ref name="Arctic">Cita publicación |url=https://arctic.journalhosting.ucalgary.ca/arctic/index.php/arctic/article/download/3340/3316 |título=''Frozen in Time. Permafrost and Engineering Problems'' Review (''Congelado en el tiempo. Revisión del permafrost y problemas de ingeniería'') |fecha=Diciembre 2010 |publicación=[[Arctic (journal)|Arctic]] |volumen=63 |fechaacceso=24 de diciembre de 2021 |página=477 |idioma=inglés |doi=10.14430/arctic3340 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20150106215641/http://arctic.journalhosting.ucalgary.ca/arctic/index.php/arctic/article/download/3340/3316 |fechaarchivo=6 de enero de 2015 |last=Walker |first=H. Jesse |deadurl=yes</ref> añu nel qu'acuñó el términu comu una contración dela locución «congelau permanentimenti».<ref name="USGS">Cita web |url=https://pubs.usgs.gov/gip/70039262/report.pdf |título=Permafrost - USGS [=United States Geological Survey] Library Publications Warehouse |fechaacceso=19 de noviembre de 2018 |apellido=Ray |nombre=Luis L. |idioma=inglés |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20170502040613/https://pubs.usgs.gov/gip/70039262/report.pdf |fechaarchivo=2017-05-02</ref> Inque originalmenti se consideró comu información clasificá (comu U.S. Army. Office of the Chief of Engineers, ''Strategic Engineering Study'', n.º 62, 1943),<ref name=USGS/><ref>Cita publicación |título=Permafrost o suelo permanentemente congelado y problemas de ingeniería relacionados |apellidos=[[United States Geological Survey|U.S. Geological Survey]]; United States Army Corps of Engineers. Ejército. Cuerpo de Ingenieros. Rama de Inteligencia Estratégica |publicación=Strategic Engineering Study |número=62 |páginas=231 |oclc=22879846 |año=1943</ref><ref>[https://www.google.com/search?q=%22Muller,+S.+W.,+1943,+Permafrost+or+permanently+frozen+ground+and+related+engineering+problems:+U.S.+Army,+Office+Chief+of+Engineers,+Military+Intelligence+Div.+Strategic+Eng.+Study+62,+231%22&tbm=bks Occurrences] en [[Google Books]].</ref><ref name=:1947/> en 1947 se dio a conocel públicamenti un informi revisau, que se considera el primel tratatu estaunidensi sobri el tema.<ref name=":1947">Cita libro |título=Permafrost. Or, Permanently Frozen Ground and Related Engineering Problems (Permafrost. O, suelo permanentemente congelado y problemas de ingeniería relacionados) |url=https://books.google.com/books?id=wQQhAAAAMAAJ |año=1947 |editorial=Edwards |isbn=9780598538581 |ubicación=[[Ann Arbor, Michigan]] |oclc=1646047 |last=Muller |first=Siemon William</ref>
== Clasificación i estensión ==
[[Archivu:Vertical Temperature Profile in Permafrost (English Text).jpg|thumb| Línias rojas: Temperaturas estremas estacionalis (punteás=promeyu).La línia roja punteá a sólida representa el perfil de temperatura promeyu cola profundidá del suelu n'una región de permafrost. Las línias en forma de trompeta dela parti superiol muestran las temperaturas máximas i mínimas estacionalis ena "capa ativa", que enceta ala profundidá ena que la temperatura máxima anual se cruza con 0 °C . La capa ativa se congela estacionalmenti, i la vía [[vegetal]] solu puei sostribal-si dentru dela capa ativa, ya qu'el crecimientu i l'establecimientu delas raícis solu puedin producil-si n'un suelu qu'esté totalmenti descongelau duranti una parti del añu. El grosol dela capa ativa varía sigún l'añu i l'ubicación, inque sueli tenel un grosol de 0,6 - 4 m . En çonas de permafrost continu i inviernus durus, la profundidá del permafrost puei superal los 1400 m .<ref name="Desonie">Cita libro |título=Regiones polares: Human Impacts |url=https://archive.org/details/polarregionshuma0000deso |fecha=2008 |editorial=Chelsea Press |isbn=978-0-8160-6218-8 |ubicación=Nueva York |idioma=inglés |last=Desonie |first=Dana</ref> El permafrost tamién puei almacenal [[carbonu]], tantu en forma de [[turba]] comu de [[metanu]]. Los trabajus qu'investigan el tamañu dela reserva de carbonu del permafrost estiman que s'almacenan entri 1400 i 1700 Gt de carbonu ena región circumpolar septentrional del permafrost.<ref>Cita publicación |url=http://www.lter.uaf.edu/dev2009/pdf/1350_Tarnocai_Canadell_2009. pdf |título=Las reservas de carbono orgánico del suelo en la región circumpolar septentrional del permafrost |fecha=Junio de 2009 |publicación=Global Biogeochemical Cycles |volumen=23 |número=2 |páginas=GB2023 |idioma=inglés |formato=PDF |bibcode=2009GBioC..23.2023T |doi=10.1029/2008GB003327 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20151015155733/http://www.lter.uaf.edu/dev2009/pdf/1350_Tarnocai_Canadell_2009.pdf |fechaarchivo=15 de octubre de 2015 |apellidos3=Schuur, E.A.G. |apellidos4=Kuhry, P. |apellidos5=Mazhitova, G. |apellidos6=Zimov, S. |author1=Tarnocai, C. |author2=Canadell, J.G.</ref> Mientras qu'un estuyu recienti qu'incluyi almacenis dela meseta tibetana, estima qu'el total de reservas de carbonu nel permafrost del hemisferiu norti es de 1832 Gt.<ref>http://www.the-cryosphere.net/9/479/2015/tc-9-479-2015.pdf</ref> Esta gran reserva de carbonu representa más carbonu del qu'dessisti ogañu en tolos seris vivus. . La çona central está congelá perennementi, i la capa inferiol es ondi la temperatura geotérmica está por encima dela congelación. Noti-si l'importancia dela línia vertical de 0° C: Denota el fondu dela capa ativa ena çona de temperatura estacionalmenti variabli i el límite inferiol del permafrost a medía que la temperatura aumenta cola profundidá.]]
El permafrost es el [[suelu]], [[Roca (geología)|roca]] o [[seimentu]] qu'está congelau duranti más de dos añus consecutivus. Enas çonas no cubiertas pol yelu, dessisti debaju d'una capa de suelu, roca o seimentu, que se congela i descongela anualmenti i se denomina «capa ativa».<ref name="Definición">Cita web |url=http://ipa.arcticportal.org/resources/what-is-permafrost |título=¿Qué es el permafrost? |fechaacceso=2014-02-28 |apellido=Personal |fecha=2014 |editorial=[[International Permafrost Association]] |idioma=inglés |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20141108152521/http://ipa.arcticportal.org/resources/what-is-permafrost |fechaarchivo=2014-11-08</ref> Ena prática, estu sinifica qu'el permafrost se produci a una temperatura meya anual de -2 °C o inferiol.
El grosol dela capa ativa varía sigún l'estación, inque tien entri 0,3 i 4 metrus d'espesol (pocu prohondu a lu largu dela costa ártica, prohondu nel sul de Siberia i ena Meseta Qinghai tibetana.{{cita requerida|date=Octubre 2021}}
L'estensión del permafrost se muestra en términus de çonas de permafrost, que se definin sigún l'área subyacenti al permafrost comu continua (90%-100%), discontinua (50%-90%), esporádica (10%-50%) i parchis aisláus (10 % o menus).<ref>Cita publicación |url=http://dx.doi.org/10.3133/cp45 |título=Mapa del permafrost y de las condiciones del hielo terrestre en el Ártico |nombre=J. |apellidos2=Jr |nombre2=O. J. Ferrians |fecha=1997 |publicación=Circum-Pacific Map |idioma=inglés |doi=10.3133/cp45 |apellidos3=Heginbottom |nombre3=J. A. |apellidos4=Melnikov |nombre4=E. S. |apellidos1=Brown</ref> Estas çonas de permafrost cubrin en conjuntu aproximadamenti el 22 % del hemisferiu norti. La çona de permafrost continu cubri algu más dela mitá desta área, el permafrost discontinu alreol del 20 %, i el permafrost esporádicu juntu con parchis aisláus pocu menus del 30 %.<ref>Heginbottom, J. Alan, Brown, Jerry; Humlum, Ole y Svensson, Harald; 'State of the Earth's Cryosphere at the Beginning of the 21st Century: Glaciers, Global Snow Cover, Floating Ice, and Permafrost and Periglacial Environments', p. A435</ref> Debíu a que las çonas de permafrost no están enteramenti subyacentis pol permafrost, solu el 15 % del área libri de yelu del [[Hemisferiu Norti]] está realmenti subyacenti pol permafrost.<ref name="Obu 2021 e2021JF006123">Cita publicación |título=How Much of the Earth's Surface is Underlain by Permafrost? |fecha=2021 |publicación=Journal of Geophysical Research: Earth Surface |volumen=126 |número=5 |páginas=e2021JF006123 |idioma=en |bibcode=2021JGRF..12606123O |issn=2169-9011 |doi=10.1029/2021JF006123 |last=Obu |first=J.</ref> La mayol parti desta área s'topa en Siberia, el norti de Canadá, Alaska i Groenlandia. Por debaju dela capa ativa, las oscilacionis anualis de temperatura del permafrost se reducin cola profundidá. La mayol profundidá del permafrost se produci allí ondi el calol geotérmicu mantien una temperatura por encima del puntu de congelación. Por encima dessi límiti inferiol puei habel permafrost con una temperatura anual constanti: el "permafrost isotérmicu".<ref name="Degradation">Cita publicación |título=Near-surface permafrost degradation: How severe during the 21st century? (Degradación del permafrost cerca de la superficie: ¿Cómo de grave será durante el siglo XXI? |fecha=2007 |volumen=34 |número=L09503 |páginas=4 |idioma=inglés |bibcode=2007GeoRL..34.9503D |doi=10.1029/2007GL029323 |last=Delisle |first=G. |revista=Geophysical Research Letters</ref>
=== Continuiá dela cobertura === El permafrost sueli formal-si en qualquiel clima nel qu'la temperatura meya anual del airi seya inferiol al puntu de congelación del [[agua]]. Dau qu'tolos glaciaris s'escalfecin ena su basi pol calol geotémicu, los glaciaris tempráus, qu'están cerca del puntu de fusión por pressión en tol su recorríu, puein tenel agua líquia ena entrifaci col suelu i, por tantu, no tienin permafrost suyacenti.<ref>Cita libro |enlaceautor=Robert P. Sharp |título=Living Ice: Understanding Glaciers and Glaciation |url=https://archive.org/details/livingiceunderst0000shar |fecha=1988 |isbn=978-0-521-33009-1 |editor=Cambridge University Press |página=[https://archive.org/details/livingiceunderst0000shar/page/27 27] |idioma=inglés |last=Sharp |first=Robert Phillip</ref> Las anomalías frías "fósilis" nel [[gradiente geotérmico]] en çonas ondi se desenvolvió el permafrost hondón duranti el Pleistocenu persistin ata varius cientus de metrus. Estu es evidenti a partil delas meyicionis de temperatura en poçus de sondeu en América del Norti i Uropa.<ref>Cita publicación |título=Permafrost en la base de hielo de las glaciaciones pleistocenas recientes - Inferencias a partir de perfiles de temperaturas de sondeos. |volumen=5 páginas = 7-28 |serie=Serie de Geografía Física |idioma=inglés |doi=10.2478/v10250-012-0001-x |año=2012 |last=Majorowicz |first=Jacek |revista=Boletín de Geografía. Physical Geography Series</ref>
==== Permafrost discontinuu ====
[[File:Digging in permafrost.jpg|thumb|left|Escavación de permafrost cunaa [[jackhammer]] n'[[Alaska]].]]
La temperatura bahu el suelu varía menus duna estación a otra qu'la temperatura del airi, i las temperaturas meyas anualis tiendin a aumental cola hondura comu resultau del gradienti geotémicu dela corteça. Por lo tantu, si la temperatura meya anual del airi es solu ligeramenti inferiol a 0 °C, el permafrost se formará solu enos lugaris qu'están cubiertus, generalmenti cun [[aspecto (geografía)|aspectu]] norti u sul (enos emisferius norti i sul respetivamenti) -creandu un ''permafrost discontinuu''. Polo general, el permafrost permanecerá discontinuu nun clima nel qu'la temperatura meya anual dela superfici del suelu esti entri -5 i 0 C. Enas çonas úmeas-invernás dantis mencionás, pué que ni siquiá aya permafrost discontinuu ata -2 °C. El permafrost discontinuu sueli devis-si en ''permafrost discontinuu estensivu'', ondi el permafrost cubri entri el 50 i el 90 por cientu del paisagi i sueli topal-si en çonas con temperaturas meyas anualis entri -2 i -4 C , i en ''permafrost esporádicu'', ondi la cobertura de permafrost es inferiol al 50 por cientu del paisagi i sueli dal-si a temperaturas meyas anualis entri 0 i -2 C.<ref>Cita publicación |url=https://books.google.com/books?id=SjErAAAAYAAJ&pg=PA72 |título=Distribution of permafrost in North America and its relationship to the environment: A review, 1963–1973 (Distribución del permafrost en América del Norte y su relación con el medio ambiente: Una revisión, 1963-1973) |apellidos=Brown |nombre=Roger J.E. |apellidos2=Péwé |nombre2=Troy L. |publicación=Permafrost: North American Contribution - Second International Conference |volumen=2 |páginas=71-100 |isbn=9780309021159 |año=1973</ref> Ena ciencia del suelu, la çona de permafrost esporádicu s'abrevia '''SPZ''' i la çona de permafrost discontinuu estensivu '''DPZ'''.<ref>Cita libro |apellidos=Phillips |nombre=S.D. |título=Permafrost, Permafrost and peatland carbon sink capacity with increasing latitude (Capacidad del permafrost y de las turberas como sumideros de carbono con el aumento de la latitud) |url=http://www.arlis.org/docs/vol1/ICOP/55700698/Pdf/Chapter_169.pdf |fechaacceso=2014-03-02 |año=2003 |editorial=Swets & Zeitlinger |isbn=90-5809-582-7 |páginas=965-970 |idioma=inglés |fechaarchivo=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302190815/http://www.arlis.org/docs/vol1/ICOP/55700698/Pdf/Chapter_169.pdf</ref>
Las escipcionis se dan ena [[Siberia]] i [[Alaska]] ''no glaciás'', ondi la hondura atual del permafrost es una reliquia geológica delas condicionis climáticas duranti las épocas glaciaris, enas que los inviernus eran ata 11 C más fríus que los atualis.
==== Permafrost continuu ====
{| class="wikitable floatright" |+ Estensión estimá del permafrost alpinu por regionis<ref>Cita libro |nombre=James G. |título=Organic carbon pools and genesis of alpine soils with permafrost: a review |url=http://community.middlebury.edu/~jmunroe/Papers/42_Bockheim_and_Munroe_alpine_pfrost_2014.pdf |año=2014 |doi=10.1657/1938-4246-46.4.987 |volumen=46 |páginas=987–1006 |idioma=inglés |apellidos2=Munroe |nombre2=Jeffrey S. |apellidos1=Bockheim |journal=Arctic, Antarctic, and Alpine Research |issue=4 |access-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923152402/http://community.middlebury.edu/~jmunroe/Papers/42_Bockheim_and_Munroe_alpine_pfrost_2014.pdf |archive-date=2016-09-23</ref> |- ! Localiá ! Superfici<br /> |- | [[Meseta tibetana]] (Meseta Qinghai-Tibet) | style="text-align:right;" | 1.300.000 km² |- | [[Montañas Jangái]] - [[Macizu d'Altái]] | style="text-align:right;" | 1.000.000 km² |- | [[Cordillera de Brooks]] | style="text-align:right;" | 263.000 km² |- | Caenas montañosas de Siberia | style="text-align:right;" | 255.000 km² |- | [[Groenlandia]] | style="text-align:right;" | 251.000 km² |- | [[Montis Uralis]] | style="text-align:right;" | 125.000 km² |- | [[Cordillera delos Andis]] | style="text-align:right;" | 100.000 km² |- | [[Montañas Rocosas]] (EE. UU. i Caná) | style="text-align:right;" | 100.000 km² |- | [[Fenoscandia]] | style="text-align:right;" | 75.000 km² |- | Restanti | style="text-align:right;" | < 100.000 km² |} A temperaturas meyas anualis dela superfici del suelu inferioris a -5 C, la temperatura nunca pué sel suficienti pa descongelal el permafrost i se forma una çona de ''permafrost continuu'' (abreviá comu '''CPZ'''). Una ''línia de permafrost continuu'' nel [[Hemisferio Norte]]<ref>Cita libro |apellidos=Andersland |nombre=Orlando B. |título=Ingeniería del suelo congelado |url=https://books.google.com/books?id=knuKoWiQ-EAC |año=2004 |editorial=Wiley |isbn=978-0-471-61549-1 |edición=2nd |página=5 |apellidos2=Ladanyi |nombre2=Branko</ref> representa la raya más meridional ondi la tierra está cubierta por permafrost continuu u yelu glacial. La línia de permafrost continuu varía en tol mundu hacia el norti u hacia el sul debiu alos cambius climáticus regionalis. Nel [[hemisferio sur]], la mayol parti dela línia equivalenti caería dentru del [[Océanu Austral]] si ubiera tierra allí. La mayol parti dela [[Antártida|Continenti antárticu]] está recubierta por glaciaris, bahu los qualis gran parti del terrenu está sometíu a [[punto de fusión de la presión|fusión]] basal.<ref>Cita publicación |título=Régimen térmico del glaciar de la Antártida central |fecha=1962 |páginas=27-40 |idioma=ru |last=Zoltikov |first=I.A. |revista=Antártida, Informes de la Comisión, 1961</ref> El terrenu espuestu dela Antártia está sustancialmenti suyacenti con permafrost,<ref>Cita publicación |título=Suelos de Permafrost Contribución = Suelos del permafrost antártico |apellidos=Campbell |nombre=Iain B. |apellidos2=Claridge |nombre2=Graeme G. C. |editorial=Springer |volumen=16 |páginas=17-31 |serie=Soil Biology |ubicación=Berlín |doi=10.1007/978-3-540-69371-0_2 |isbn=978-3-540-69370-3 |año=2009</ref> parti dela qual está suheta al calentamientu i al desyelu a lo largu del litoral.<ref>Cita publicación |url=https://stateimpact.npr.org/texas/2013/07/25/permafrost-melting-faster-than-expected-in-antarctica/ |título=El permafrost se derrite más rápido de lo esperado en la Antártida |apellidos=Heinrich |nombre=Holly |fecha=25 de julio de 2013 |fechaacceso=2016-04-23 |idioma=inglés |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20160503120018/https://stateimpact.npr.org/texas/2013/07/25/permafrost-melting-faster-than-expected-in-antarctica/ |fechaarchivo=2016-05-03 |periódico=National Public Radio</ref>
== Riesgus geológicus asociaus ala desaparición del permafrost ==
=== Causas dela degradación del permafrost ===
La desaparición del suelu congelau de forma pereni vieni condicioná pol augmentu dela temperatura meya dela Tierra a causa del [[calentamiento global]].
Sigún estuyus recientis, un augmentu de 2 °C supondría la perda del 40 % del permafrost mundial. Si se cumpli el [[Acuerdo de París]], que fijó comu pesqui mantenel el calentamientu global por bahu de 2 °C, tratandu de limitalu a 1,5 °C, se salvaría gran parti del permafrost del mundu.
Los procesus que s'encuentran emplicáus cola degradación del permafrost que puein originar riesgus geológicus son los siguientis:
Calentamientu del permafrost: el augmentu dela temperatura del suelu pué provocal el su descongelamientu i perda gradual dela fuerça de carga. Los suelus descongeláus puein sel más compresiblis u presental menol cohesión en comparación a quandu s'encuentran en estau congelau. En particulal, los suelus más porosus, orgánicus u con gran cantiá d'agua serán más susceptiblis a sufril cambius cola descongelación, dandu por resultau un augmentu nel conteníu en agua dela capa ativa.
Engrossamientu dela capa ativa debiu al augmentu de temperaturas.
Desenvolvimiento de capas hondonas descongelás completamenti libris de permafrost (tamién denominás taliks).
(Hjort J. ''et all''., 2022. “Impacts of permafrost degradation on infrastructure”. Nature Reviews Earth & Environment, vol. 3, no. 1, pp. 24-38)
=== Peligrus asociaus ala desaparición del permafrost ===
El suelu con permafrost essibi propiedais muy cambiantis dendi el estau congelau al estau descongelau debiu al cambiu de fasi de yelu a agua i al augmentu de temperatura que sufri la fracción sólida libri d'agua. Quandu ay presencia d'agua nel sustratu, los suelus congeláus presentan mayol resistencia al diminuil la temperatura, es izil, el yelu atúa comu cementu cohesionandu las partículas del suelu. Quandu la temperatura augmenta, el agua no congelá dela matri de yelu pué muestral propiedais de compresión i augmentu dela tasa de fluencia. Si se supera el puntu de congelación del suelu (T > 0 °C), la capaciá de carga se reduci i el suelu ya no pué mantenel la estabiliá dela ingeniería qu'aya por encima, lo qual produci assentamientus diferencialis i dañus enas infraestruturas. (Hjort J. ''et all''., 2022. “Impacts of permafrost degradation on infrastructure”. Nature Reviews Earth & Environment, vol. 3, no. 1, pp. 24-38)
Por lo tantu, la degradación del permafrost ricu en yelu pué aumental el riesgu de varius peligrus naturalis, comu [[subsidencia]], hundimientus u movimientus de laera, que puein dañal carreteras, edificius, tuberías, aeropuertus i otrus tipus d'infraestruturas presentis nel territoriu. Dendi prencipius dela década del 2000, el númeru d'evaluacionis de peligrus geológicus á aumentau juntu col desenvolvimiento de proyecionis climáticas. La destribución circumpolal delas áreas d'artu riesgu dependi de cambius nel espesol dela capa ativa en combinación col conteníu de yelu nel suelu. Amás, otrus fatoris ambientalis que tamién ay que tenel en cuenta son la geología superficial, la temperatura i degradación del permafrost, la pendienti i las tasas d'erosión dela costa. (Hjort J. ''et all''., 2022. “Impacts of permafrost degradation on infrastructure”. Nature Reviews Earth & Environment, vol. 3, no. 1 , pp. 24-38)
Nun futuru, ata el 70 % dela infraestrutura circumpolal fundamental podría estal en riesgu por meyu sigru. (Hjort J. ''et all''., 2022. “Impacts of permafrost degradation on infrastructure”. Nature Reviews Earth & Environment, vol. 3, no. 1 , pp. 24-38)
'''Impautu del cambiu climáticu nel permafrost:'''
El cambiu climáticu está acelerandu el desyelu del permafrost, con importantis emplicacionis pa el sistema climáticu, los ecosistemas i las infraestruturas umanas:
<u>1. Liberación de gasis d'efetu invernairu</u>
El permafrost contieni aproximadamenti 1.7 billonis de tonelás de carbonu, más del dobli del carbonu presenti ena atmósfera. A meyia que las temperaturas globalis augmentan, el permafrost descongelau libera dióssidu de carbonu (CO₂) i metanu (CH₄), dos potentis gasis d'efetu invernairu. Esti procesu contribuyi a un ciclu de retroalimentación positiva, intensificandu el calentamientu global i amenaçandu los pesquis climáticus enternacionalis.
<u>2. Transformación d'ecosistemas</u>
El desyelu del permafrost modifica los ábitats de flora i fauna enas regionis árticas. Por ejemplu:
-Vegetación: La perda de suelus congeláus favoreci la espansión de bosquis borealis hacia áreas de tundra.
-Fauna: Los cambius nel régimi térmicu del suelu afetan a especis dependientis d'ecosistemas congeláus, comu el renu i el çorru árticu.
<u>3. Riesgus pa infraestruturas</u>
El colasu del suelu debiu al desyelu genera gravis dañus en infraestruturas de regionis árticas:
-Carreteras i edificius sufrin deformacionis i hundimientus.
-Oleodutus i gasodutus, comu los de Siberia, enfrentan riesgus de rotura.
-S'estima que más del 70% delas infraestruturas del Árticu estarán en riesgu pa 2050 si no se toman meyias d'adataión.
<u>4. Contribución al augmentu del nivel dela mari</u>
En regionis glaciaris, el desyelu del permafrost contribuyi al esliciamientu de glaciaris hacia el océanu, acelerandu el augmentu del nivel dela mari. Esti fenómenu amplifica los impautus del cambiu climáticu enas costas de tol mundu.
== Referencias ==
[1] Schuur, E. A. G., et al. (2015). Climate change and the permafrost carbon feedback. Nature, 520, 171–179.
[2] Hugelius, G., et al. (2014). Estimated stocks of circumpolar permafrost carbon with quantified uncertainty ranges and identified data gaps. Biogeosciences, 11, 6573–6593.
[3] IPCC, 2021. Sixth Assessment Report: Climate Change 2021. The Physical Science
== Guipal tamién ==
* [[Yelu]]
* [[Desyelu árticu]]
* [[Emisionis de metanu nel Árticu]]
* [[Molisol]]
* [[Alás (geografía)]]
* [[Termokarst]]
* [[Calentamientu global]]
* [[Ciclu del carbonu del permafrost]]
* [[Una verdá incómoda]]
== Referencias ==
{{listaref|2}}
== Atijus esternus ==
{{commonscat}}
[http://permafrost.gi.alaska.edu/ Permafrostwatch] {{Wayback|url=http://permafrost.gi.alaska.edu/ |date=20171115232536 }} University of Alaska Fairbanks {{en}}
[https://page21.org/press-center/2-uncategorised/55-promotional-material Infografías sobri el permafrost] {{en}}
[https://web.archive.org/web/20090323003635/http://www.ipa-permafrost.org/ International Permafrost Association (IPA)] {{en}}
[http://cenperm.ku.dk/ Center for Permafrost] {{en}}
[http://pubs.usgs.gov/pp/p1386a/gallery5-fig04b.html Mapa de permafrost ena Antártia.] {{en}}
[https://www.youtube.com/watch?v=lxixy1u8GjY Permafrost – ¿Qué es? – YouTube] (Alfred Wegener Institute) {{en}}
[http://www.lib.utexas.edu/maps/commonwealth/soviet_permafrost_84.jpg Mapa del permafrost ena Unión Soviética en diciembri de 1984] {{en}}
[http://gsc.nrcan.gc.ca/permafrost/index_f.php Commission géologique du Canada] {{Wayback|url=http://gsc.nrcan.gc.ca/permafrost/index_f.php |date=20060614183141 }} {{fr}}
k23w97kzcxq7epg3xtg0ugvtg5i4g0w
Carmen Miranda
0
11836
144382
144064
2026-09-24T23:49:20Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144382
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''María do Carmo Miranda da Cunha''' (Marco de Canaveses, 9 de hebreru del 1909-Beverly Hills, 5 d'abostu del 1955), mas conocía comu '''Carmen Miranda''', hue una cantanti de samba i atrís lusubrasilera, que dissalíó ena epoca d'oru de [[Hollywood]] i hue mu anombrá enos añus 1930, 1940 i 1950.
== Biografía ==
La su nacencia hue en ''Várzea da Ovelha e Aliviada'', pal norti del monicipiu purtugués de ''Marco de Canaveses,'' col nombri de ''Maria do Carmo Miranda da Cunha''. Hue la segundera ija de ''José María Pinto da Cunha,'' con nacencia nel 1887 i qu'espenó nel 1938 i de ''María Emilia Miranda,'' con nacencia nel 1886 i qu'espenó nel 1971. Nel 1909 quandu tenía diés mesis d'edá, el su pairi emigró solu pal [[Brasil]] i s'avalló en [[Rio de Janeiro|Ríu de Janeiru]], aondi abrió una barbería. Aluspués la su mairi se hue nel 1910 conas sus ijas ''Olinda'', con nacencia nel 1907 i qu'espenó nel 1931 i ''Maria do Carmo'', que enjamás golvió pa [[Portugal|Purtugal]], enque sempri tuvu la su nacionalidá purtuguesa. En [[Brasil]], los sus pairis tuvierun otrus quatru ijus, ''Amaro,'' con nacencia nel 1912 i qu'espenó nel 1988, ''Cecilia,'' con nacencia nel 1913 i qu'espenó nel 2011, ''Aurora,'' con nacencia nel 1915 i qu'espenó nel 2005 i ''Oscar'', con nacencia nel 1916.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://www.allmusic.com/artist/carmen-miranda-mn0000181694|título=Carmen Miranda Songs, Albums, Reviews, Bio & M.|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|sitioweb=AllMusic|idioma=ingrés}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/da/amaro-da-cunha-1.html|título=Amaro da Cunha Bio, Stats, and Results.|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|sitioweb=Olympics at Sports-Reference.com|idioma=ingrés|archive-date=2020-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418031944/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/da/amaro-da-cunha-1.html|dead-url=yes}}</ref>
El su nombri era pol amol del su pairi pola opera i en onol ala obra de ''Georges Bizet'', ''Carmen''. Esta passión infruyó enos sus ijus i mayolmenti n'ella, que s'interessó pol canti i pol baili a una edá mu templana i assina, hue ala escuela nel Conventu de Santa Teresa de ''Lisieux''. Al su pairi no l'aquacava el su pran d'entral nel espetáculu, enque la su mairi sempri la sostribó i por essu memsu, ya avía cantau anantis en fiestas i festivais en [[Rio de Janeiro|Ríu de Janeiru]]. Aluspués, la su ermana mayol ''Olinda'' tuvu la tuberculosi i hue mandá pa [[Portugal|Purtugal]] pal tratamientu, assina qu'esmençó a trebajal nun venduariu alos catorzi añus p'ayual a acoquinal el gastaeru meicu dela su ermana. Tamién trebajó nuna ''boutique'', aondi deprendió a hazel sombrerus i endispués abrió el su propriu negociu.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cita web|url=http://gshow.globo.com/programas/mais-voce/v2011/MaisVoce/0,,MUL479527-10345,00-CINQUENTA+ANOS+SEM+CARMEN+MIRANDA.html|título=Rede Globo - Mais Você - Variedades - NOTÍCIAS - Cinqüenta anos sem Carmen Miranda.|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|sitioweb=gshow.globo.com|idioma=purtugués|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714185855/http://gshow.globo.com/programas/mais-voce/v2011/MaisVoce/0,,MUL479527-10345,00-CINQUENTA+ANOS+SEM+CARMEN+MIRANDA.html|dead-url=yes}}</ref>
Nel 1929 hue presentá al componeol ''Josué de Barros'' i nesti mesmu añu, gravó cona compaña discugráfica alemana ''Brunswick Records'', los sus primel discus ''Não Vá Simbora'' i ''Se o Samba é Moda''. Aluspués gravó los discus ''Triste Jandaya'' i ''Dona Balbina'' col sellu ''RCA Victor'' i angunus mesis dispués hueron lançaus los sus cantaris ''Barucuntum'' i ''Laiá Loiô''. El su esmiençu nel cini hue nel 1932 cona penícula ''O Carnaval Cantado'' i pal sotru añu participó ena ''A Voz do Carnaval''. Atuó tamién en otras producionis, comu ''Alô, Alô, Brasil'' nel 1935, ''Estudantes'' nel 1935, ''Alô, Alô, Carnaval'' nel 1936 i ''Banana da Terra'' nel 1939, la su última penícula en [[Brasil]].<ref name=":0" />
Hue mentá comu la chiquina notabri o ''A Pequena Notável'', un moti que le pusu l'anombrau presentaol ''César Ladeira'', quandu era l'artista mejol pagá de l'arradiu brasilera. Quasi tolas sus penículas musicais tenían comu tema [[Brasil]] i el [[carnaval]] o los [[Antrueju|antruejus]], peru hue ena ''Banana da Terra'' del 1939, la qu'assentó l'estilu que la consagró en tol mundu. La cantaora apareció nesta penícula entrepetandu'' O Que é que a Baiana Tem?'', gastandu los famosus hatus de ''baiana'', colos turbantis, conas çandalias de pratahorma, collaris i pulseras abondu.<ref name=":2">{{Cita web|url=https://www1.folha.uol.com.br/paywall/login.shtml?https://www1.folha.uol.com.br/ilustrada/2007/02/501703-ruy-castro-mostra-que-carmen-miranda-foi-alem-das-marchinhas.shtml|título=Ruy Castro mostra que Carmen Miranda foi além das marchinhas.|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|fecha=15 de hebreru del 2007|sitioweb=www1.folha.uol.com.br|idioma=purtugués}}</ref>
Días anantis al [[carnaval]] del 1939, hizu una entrepetación pal ''Cassino da Urca'' hateá col tragi de ''baiana'' acompañá pol grupu ''Bando da Lua''. Ena udencia estava el produtol estauniensi ''Lee Shubert'', propetariu de ''Select Operating Corporation'', que derigía la metá delos teatrus de ''Broadway''. L'impresariu queó espasmau pola su albeliá i l'acomoó pal su espetáculu ''The Streets of Paris,'' peru l'esmiençu del contratu no hue imediatu, pos la cantaora ensistió en que l'acompañara el grupu musical ''Bando da Lua'', peru ''Lee Shubert'' namás estava interessau n'ella. To essu se ressolvió pola entrevenencia de ''Alzira Vargas'', qu'asseguró l'embarqui della i delos biembrus del ''Bando da Lua'' nel barcu ''SS Uruguay'' el quatru de mayu del 1939, ena víspira dela [[II Guerra Mundial|Segundera Guerra Mundial]].<ref>{{Cita web|url=http://www.am.com.mx/notareforma/45797|título=Carmen Miranda - Pedióricu.|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|sitioweb=www.am.com.mx|archive-date=2014-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140609112431/http://www.am.com.mx/notareforma/45797|dead-url=yes}}</ref>
Enos [[Estaus Uníus]], la su carrera i la su imagi ganó un nuevu sentíu, pos hue contratá primeramenti pa trebajal en ''Broadway,'' haziendu atuacionis musicais en grandis teatrus i ''clubs'' noturnus, enque nel 1940 esmenzó a atual tamién ena endustria del cini. Enas sus entrepetacionis del teatru i del cini, sempri hue acompañá pol bandu ''Bando da Lua'' i conas penículas de [[Hollywood]], puu acimental la su populariá nesti país i se convirtió pa sempri nuna estrella entrenacional. Assina, nel 1940 hizu el su mençal nel cini estauniensi ena penícula ''Down Argentine Way'', con ''Don Ameche'' i ''Betty Grable,'' siendu los sus hatus dessóticus i el su dexu brasileru la su marca registrá. Nessi mesmu añu hue legía la tercel pessonaliá mas populal enos [[Estaus Uníus]] i hue convidá a atual col su grupu el ''Bando da Lua'', pal presienti ''Franklin D. Roosevelt'' ena Casa Branca i assina pal 1945, hue la mugel mejol pagá enos [[Estaus Uníus]].<ref name=":3">{{Cita web|url=https://news.google.com/newspapers?id=GyhlAAAAIBAJ&sjid=ZogNAAAAIBAJ&pg=1294,2117110&dq=carmen+miranda+heart+attack&hl=en|título=Edmonton Journal - Google News Archive Search.|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|sitioweb=news.google.com}}</ref><ref name=":4">{{Cita web|url=https://news.google.com/newspapers?nid=888&dat=19460617&id=Q04wAAAAIBAJ&sjid=104DAAAAIBAJ&pg=7325,2766208&hl=pt-BR|título=St. Petersburg Times - Archivus de notícias Google.|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|sitioweb=news.google.com}}</ref>
Hizu catorzi penículas en [[Hollywood]] dentri'l 1940 i el 1953, enque acramá comu una artista con albeliá, la su popularidá deminuó dendi l'acaberu dela [[II Guerra Mundial|Segundera Guerra Mundial]]. Esta albeliá comu cantaora i entrépeti, hue ensombrecía pol caraiti essóticu delas sus presentacionis, por essu trató de reponel la su dentidá i çapeal delos pessonagis foclóricus que los sus produtoris i la endustria l'imponían, peru sin poel conseguil grandis alantus. Assina, endispués de enfrontilal-si a tolos sus tópicus ena su carrera, las sus atuacionis huerun grandis alantus ena popularización dela música brasilera i al mesmu tiempu abrió el linderu pa una mejol concencia dela coltura latina.<ref name=":0" /><ref>{{Cita noticia|título=ARTS ABROAD; The Real Carmen Miranda Under the Crown of Fruit.|url=https://www.nytimes.com/2001/12/13/theater/arts-abroad-the-real-carmen-miranda-under-the-crown-of-fruit.html|periódico=The New York Times.|fecha=13 de deziembri del 2011|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|issn=0362-4331|idioma=ingrés|nombre=Larry|apellidos=Rohter}}</ref>
[[Archivu:Carmen_Miranda_e_David_Sebastian,_1947_(1).jpg|miniaturadeimagen|237x237px|Junta'l su ombri, ''David Sebastian.'']]Nel roagi de ''Copacabana'', conoció al estauniensi ''David Sebastian'', diretol delos estuyus de cini ''Columbia Pictures''. La collera s'aconyugó el dezissieti de marçu del 1947 nuna ceremoña mu cenzilla i al sotru añu se queó embraçá, peru quandu viajó pa [[Nueva York]], se pusu malata i tuvu un [[albortu]] no queríu. Polas melecinas qu'andava tomandu pa dormil, pa estal dispierta i juntu al alcol, esmençó a tenel poblemas de salú i pal tres de deziembri del 1954, golvió pa [[Brasil]] pa cudial dela su salú, endispués duna assencia de catorzi añus. Espenó duna atacaúra al coraçón, adispués d'estal nel pograma dela teli ''The Jimmy Durante Show'', pos dempués de hazel un númiru artísticu, la cantaora tuvu un infartu chiqueninu i ''Jimmy Durante'' qu'andava envera, la ayuó a tenel-si de pie, ella sonriyó, saluó al púbricu i salió de l'ecenariu pola última ves, pos ala sotra mañaná espenó, el cincu d'abostu del 1955, con quarenta i seis añus d'edá.<ref name=":4" /> El su cuerpu hue llevau pa [[Brasil]] i enterrau nel cimenteriu de ''São João Batista'' en [[Rio de Janeiro|Ríu de Janeiru]], [[Brasil]]. Aluspués, el Goviernu del país declaró un pedioru de lutu.<ref>{{Cita web|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1873&dat=19550806&id=f4UfAAAAIBAJ&sjid=qswEAAAAIBAJ&pg=4364,685903&hl=pt-BR|título=Daytona Beach Morning Journal - Archivus de notícias Google.|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|sitioweb=news.google.com}}</ref><ref>{{Cita noticia|título=Carmen Miranda: A explosão brasileira.|url=http://lounge.obviousmag.org/vitor_dirami/2012/02/carmen-miranda-a-explosao-brasileira.html|periódico=obvious magazine|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|archive-date=2013-11-07|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20131107100129/http://lounge.obviousmag.org/vitor_dirami/2012/02/carmen-miranda-a-explosao-brasileira.html}}</ref>
=== Correúra profissional ===
Esmenzó la su carrera comu cantora a acaberus del 1920. El primel grandi déssitu hue ''Pra Você Gostar De Mim'' o''Ta-hi!'', escrevía por ''Joubert de Carvalho'', hondeá nel 1930 i que hue mássimu vendíu, reballandu las trenta i seis mil copias. El cantal alcançó tan grandi populariá, qu'en menus de seis mesis, hue la cantaora mas anombrá nel [[Brasil]]. Al sotru añu viajó pal estrangeru por primel ves comu una artista anombrá i se hue pa [[Argentina]] colos cantaoris ''Francisco Alves'', ''Mário Reis'' i el tocaol de bandolina ''Luperce Miranda''. Aluspués golvió pala [[Argentina]] mas d'ochu vezis, dentri los añus 1933 i 1938. Mu prontu hue la primel artista en enfirmal un contratu de trebaju con una caena d'arradiu en [[Brasil]].<ref>{{Cita web|url=http://www.gazetadigital.com.br/conteudo/show/secao/62/materia/82136/t/carmen-miranda-torna-se-um-mito-meio-seculo-apos-sua-morte|título=Gazeta Digital.|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|sitioweb=Gazeta Digital|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143341/http://www.gazetadigital.com.br/conteudo/show/secao/62/materia/82136/t/carmen-miranda-torna-se-um-mito-meio-seculo-apos-sua-morte|dead-url=yes}}</ref><ref name=":2" />[[Archivu:Carmen_Miranda,_Banana_da_Terra_1939.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|200x200px|Ena penícula ''Banana da Terra''.]]Nel 1939, ena comedia musical ''Banana da Terra'', apareció pol primel ves comu ''baiana'', pessonagi que la hondeó ala nombraía entrenacionalmenti. La penícula tenia crássicus comu ''O que é que a baiana tem?''. En febreru del 1939, mentris estava nel ''Casino da Urca,'' hue guipá pol apoerau de ''show business'' ''Lee Shubert,'' que la contrató denseguía pa sel una delas atracionis del su espetáculu ''The Streets of Paris'', qu'inaguraría endispués en ''Broadway''. Esti hue l'epissodiu que trashormó la su vida i dendi entocis sedría mentá comu la bomba brasilera. El ventinuevi de mayu del 1939, mençó ena revista musical ''Streets of Paris'' col par cómicu ''Abbott'' i ''Costello'' en ''Boston'' i alogu en [[Nueva York]], con un grandi déssitu de púbricu i crítica. El cincu de marçu del 1940 hizu una entrepetación delantri del presienti ''Franklin D. Roosevelt'' nun conviti ena Casa Branca. Essi mesmu añu hizu la su primel aparición nel cini estauniensi ena penícula ''Down Argentine Way'' dela ''20th Century-Fox'', que s'inaguró n'otubri d'essi añu, mu bien acebía pol púbricu i amás nombrá a tres [[premius Óscar]], enque ella namás que cantó ena penícula.<ref name=":1" /><ref name=":3" />[[Archivu:Carmen_Miranda,_1935.jpg|miniaturadeimagen|251x251px|Afotu pala revista brasilera ''A Scena Muda'', pubrica'l 2 de hebreru del 1935.]]Nel 1941 protagonizó, junta ''Alice Faye'' i ''Don Ameche'', la penícula ''That Night in Rio'', derigía por ''Irving Cummings,'' que acebió críticas positivas dela presa estauniensi, comu del ''The Hollywood Reporter,'' qu'asseñaló que la su atuación era animá, caldía i atormentosa o del ''Daily Mirror'', qu'apontó que los sus labius aparentementi dessóticus, eran tan maravillosus comu las sus manus. Ena su siguienti penícula ''Week-End in Havana,'' tuvu un papel mayol junta ''Alice Faye'', ''John Payne'' i ''Cesar Romero''. Nel 1942 protagonizó junta Betty Grable, la penícula ''Springtime in the Rockies'', que recadó dos millonis de dólaris namás qu'enos [[Estaus Uníus]] i amás junta ''Betty Grable'' i ''Dick Powell'' participarun nel pograma ''Lux Radio Theatre'' nel 1944 pola ''CBS'' Arradiu. ''The Gang's All Here'' del 1943, es considerau el trebaju prencipal dela su carrera i la obra mássima del diretol musical ''Busby Berkeley''. La penícula acebió críticas positivas endispués dela su inaguración, cona esceción del ''The New York Times'' i amás acebió una nombración al ''Oscar'' ala mejol direción d'arti.<ref>{{Cita web|url=https://www.cbsnews.com/pictures/2014-additions-to-national-film-registry/|título=National Film Registry: 2014 additions.|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|fecha=17 de deziembri del 2014|sitioweb=www.cbsnews.com|idioma=ingrés estauniensi}}</ref>
La imagi dela cantaora aconfecioná polas penículas de ''20th Century Fox'' acabijó prouziendu un conqui pa ella mesma, pos s'acató qu'estaría sempri associá ala imagi dela bomba brasilera. Enos proyeutus del estudiu estava obrigá a ahorçal un dexu latinu escarramaneru, enque poía palral un perfetu ingrés, assina el su palral era vistu comu una mostración dela su inorancia, que se puu sentil enos sus cantaris comu en ''Bananas is my business''. Por essu mesmu, la cantaora mercó el su contratu cona ''Fox'' pal 1946, pos estava en paragi d'acabijal con estus tópicus, col ojetu de mual la su imagi i d'acetal otrus pessonagis del cini.<ref>{{Cita noticia|título=Miranda Act.|url=http://articles.sun-sentinel.com/1995-10-05/lifestyle/9510030452_1_carmen-samba-latin-americans|periódico=tribunedigital-sunsentinel|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|idioma=ingrés|archive-date=2015-07-01|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20150701092026/http://articles.sun-sentinel.com/1995-10-05/lifestyle/9510030452_1_carmen-samba-latin-americans}}</ref>
=== Reconocencias ===
[[Archivu:Hollywood_Walk_of_Fame_-_Carmen_Miranda.jpg|miniaturadeimagen|255x255px|La su estrella nel Passeu dela Fama de [[Hollywood]]''.'']]Hue la primel estrella latinualmericana en sel convidá a emprental las sus manus i pies nel patiu del ''Grauman's Chinese Theatre'' nel 1941. Tamién se convirtió ena primel pessona sualmericana en sel honrá con una estrella nel Passeu dela Fama i es considerá l'alantá del Tropicalismu en [[Brasil]], que hue la movición coltural delos añus sessenta. En venti añus de carrera dexó la su vos gravá en doscientas setenta i nuevi gravacionis en [[Brasil]] i mas de trenta i quatru enos [[Estaus Uníus]], con un total de trescientas trezi gravacionis. Nel 1995, hue el tema del decumental premiau ''Carmen Miranda: Bananas is my Business'', derigía por ''Helena Solberg.'' Nel su omenagi pal 1976, se costruyó un museu en ''[[Rio de Janeiro|Ríu de Janeiru]]''.<ref>{{Cita web|url=http://expresso.sapo.pt/carmen-miranda-faria-hoje-100-anos=f496788|título=Carmen Miranda faria hoje 100 anos.|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|apellido=AEIOU - Investimentos Multimédia, S.A.|sitioweb=Expresso|idioma=purtugués}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-10-07-ca-54142-story.html|título=TV Reveiws : 'Carmen Miranda' Looks Behind Image.|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|fecha=07 d'otubri del 1995|sitioweb=Los Angeles Times|idioma=ingrés estauniensi}}</ref>
El venticincu de setiembri del 1998, una praça de [[Hollywood]], qu'es un corti entri la ''Hollywood Boulevard'' i ''Orange Drive'' enfrenti al ''Grauman's Chinese'' ''Theatre,'' hue oficialmenti anombrá comu ''Carmen Miranda Square,'' nuna ceremoña derigía por ''Johnny Grant'', que hue unu delos sus amegus ena [[II Guerra Mundial|Segundera Guerra Mundial]]. Es una delas dozi praças qu'ai en [[Los Ángeles]] col nombri d'angún artista anombrau. Nel 2009, l'añu del centenariu dela su nacencia, l'artista hue omenageá pola Academia Brasilera de Letras, siendu declará patrimoñu dela coltura brasilera. Hata ugañu, nengún artista brasileru á teníu una reconocencia entrenacional tan grandi.<ref>{{Cita web|url=https://projects.latimes.com/hollywood/star-walk/carmen-miranda/|título=Carmen Miranda.|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|apellido=Times|nombre=Los Angeles.|sitioweb=latimes.com|idioma=ingrés}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-sep-26-me-26513-story.html|título=Some City Squares Bring Lives, and History, Full Circle.|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|apellido=X|fecha=26 de setiembri del 1998|sitioweb=Los Angeles Times|idioma=ingrés estauniensi}}</ref>
=== Museus ===
Unu delos sus museus está assitiau nel Parqui ''Eduardo Gomes'', i hue criau en omenagi dela cantaora i abiertu pal púbricu dendi'l 1976. Los vesitantis de [[Rio de Janeiro|Ríu de Janeiru]], puein atopal-si con esti museu nel barriu ''Flamengo'' ena ''Avenida Rui Barbosa,'' aondi se puein guipal angunus tragis originais i ecenas delas sus penículas. Ai sotru museu endedicau a ella en ''Marco de Canaveses'', [[Portugal|Purtugal]], mentau comu ''Museu Municipal Carmen Miranda'', con afotus i retrataúras della, unu delos sus sombrerus anombraus i tamién una estauta della ahuera del museu.<ref>{{Cita web|url=http://www.funarj.rj.gov.br/museus/mcm_02.html|título=FUNARJ.|fechaacceso=11 de hebreru del 2026|sitioweb=www.funarj.rj.gov.br}}</ref>
== Filmugrafía ==
[[Archivu:Carmen_Miranda_in_Greenwich_Village_(1944).jpg|miniaturadeimagen|250x250px|Ena penícula ''Greenwich Village.'']]
* ''A Voz do Carnaval'' nel 1933.
* ''Alô, Alô, Brasil'' nel 1935.
* ''Estudantes'' nel 1935.
* ''Alô Alô Carnaval'' nel 1936.
* ''Banana da Terra'' nel 1939.
* ''Laranja-da-China'' nel 1940.
* ''Down Argentine Way'' nel 1940.
* ''That Night in Rio'' nel 1941.
* ''Meet the Stars: Hollywood Meets the Navy'' nel 1941, cortumetragi.
* ''A La Habana me voy'' nel 1941.
* ''It's All True'' nel 1942, decumental no terminau i estrenau nel 1993.
* ''Secretaria brasileña'' nel 1942.
[[Archivu:Carmen_Miranda_in_The_Gang's_All_Here_trailer.jpg|miniaturadeimagen|250x250px|''The Gang's All Here.'']]
* ''The Gang's All Here'' nel 1943.
* ''Four Jills in a Jeep'' nel 1944.
* ''Greenwich Village'' nel 1944.
* ''Something for the Boys'' nel 1944.
* ''Cara de muñeca'' nel 1945.
* ''The All-Star Bond Rally'' nel 1945, cortumetragi.
* ''If I'm Lucky'' nel 1946.
* ''Copacabana'' nel 1947.
* ''A Date with Judy'' nel 1948.
* ''Nancy Goes to Rio'' nel 1950.
* ''El castillo maldito'' nel 1953.
* ''Carmen Miranda: Bananas is my Business'' nel 1995, decumental.
== Referencias ==
<references />
== Biblografía ==
* ''Gildo De Stefano'', ''Il popolo del samba. La vicenda e i protagonisti della musica popolare brasiliana'', ''Prefazione di'' ''Chico Buarque'', ''Introduzione di'' ''Gianni Minà'', ''RAI-ERI,'' [[Roma]] nel 2005, ISBN 88-397-1348-4
* ''Gildo De Stefano'', ''Saudade Bossa Nova: musiche, contaminazioni e ritmi del'' [[Brasil]], ''Preface by'' ''Chico Buarque'', ''Introduction by'' ''Gianni Minà'', ''Logisma Editore'', [[Florencia|Firenze]] nel 2017, ISBN 978-88-97530-88-6
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://web.archive.org/web/20071001015455/http://www.carmenmiranda.com.br/ Página oficial] Carmen Miranda.
* [https://www.youtube.com/watch?v=AZgWKiD27L0 Não vá Simbora] Cantal de Carmen Miranda.
* [https://www.youtube.com/shorts/FCT3W8QEi78 El su legau] Carmen Miranda.
* [https://www.youtube.com/watch?v=PFMDVpGsT3k La Bomba Brasilera] Estoria de Carmen Miranda.
{{NF|1909|1955|Miranda, Carmen}}
[[Categoría:Mugeris]]
[[Categoría:Baili]]
[[Categoría:Atoris]]
[[Categoría:Cini]]
[[Categoría:Brasil]]
d364qvrflpz924f1yylaglnethy1t4h
David Burtka
0
12011
144383
144240
2026-09-24T23:54:40Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
144383
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''David Burtka''' ([[Dearborn (Míchigan)|Dearborn]], [[Míchigan]], 29 de mayu de 1975) es un [[Atuación|ator]] i [[cocineru]] [[Estaus Uníus|estauunidensi]]. Es maríu del ator [[Neil Patrick Harris]].
== Primerus añus ==
Burtka tuvo nacencia en [[Dearborn (Míchigan)|Dearborn]], [[Míchigan]], creció en [[Canton (Míchigan)|Canton]] i se graduó dela Escuela Secundaria Salem en 1993. Estudió atuación nel Interlochen Center for the Arts i más tardis obtuvo el su títulu de Bachiller en Bellas Artes ena [[Nuversidá de Míchigan]]. Amás, estudió pa sel cantanti i ator de teatru en William Esper Studios.
== Carrera ==
El su debut en [[Broadway]] fue en 2003, quandu interpretó a Tulsa en ''[[Gypsy (musical)|Gypsy]]'', protagonizá por [[Bernadette Peters]]. Interpretó a ''El Muchacho'' nel estrenu enos [[Estaus Uníus]] de ''[[The Play About the Baby]]'', de [[Edward Albee]], atuación que le valió el Premio Clarence Derwent al mehol artista masculinu revelación.
En 2004, Burtka interpretó a Matt nel musical ''The Opposite of Sex'' i volvió a interpretá-lo nel estrenu ena Costa Esti, nel vranu de 2006.
Burtka debutó ena televisión en 2002, nun papel comu estrella convidá en ''[[The West Wing]]''; más tardis apareció en varius episodios de ''[[Crossing Jordan]]''. Interpretó a Scooter, el noviu d’estitutu de [[Lily Aldrin]] ([[Alyson Hannigan]]), en cincu episodios dela serie ''[[How I Met Your Mother]]''.
Apareció ena tempora 6, episodiu 10, comu jués en [[RuPaul's Drag Race]] junta el su maríu.
Sigún [[Neil Patrick Harris]], la su pareja dendi 2004, en 2009 Burtka dexó l’atuación pa sel cocineru.<ref>{{cita web | url=http://www.youtube.com/watch?v=UdT2dMnC-Jw |título=Neil Patrick Harris talks Thanksgiving on The Late Late Show |editorial=Youtube.com |fecha= |fechaacceso=19 de enero de 2012}}</ref> Nel vranu del mesmu añu, se graduó del institutu culinariu ''Le Cordon Bleu College of Culinary Arts'', de Pasadena, i creó una compañía de serviciu de banquetis en [[Los Ángeles]], Gourmet M.D.<ref>{{cita web |url=http://www.gourmetmdcatering.com/ |título=GourmetCatering.com |editorial=Gourmetmdcatering.com |fecha= |fechaacceso=19 de enero de 2012 |archive-date=2011-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111126034724/http://www.gourmetmdcatering.com/ |dead-url=yes }}</ref>
Burtka hizo un cameu en ''A Very Harold & Kumar 3D Christmas'' comu él mesmu, ondi compartió una escena cola versión ficticia de Neil Patrick Harris, interpretá por Harris.
== Via pressonal ==
[[Archivu:DavidBurtkaNeilPatrickHarrisHWOFSept2011.jpg|thumb|right|Burtka con [[Neil Patrick Harris]] en setiembri de 2011.]]
Seis mesis endispués dela participación de Burtka en ''[[How I Met Your Mother]]'', se difundió el rumor de que l’ator tenía obteníu el papel porque tenía una relación amorosa con unu delos protagonistis dela serie, [[Neil Patrick Harris]].<ref>{{cita web |autor=By canada.com October 24, 2006 |url=http://www.canada.com/topics/entertainment/story.html?id=63015eaa-b830-4902-b9ab-67560ef60df5&k=64280 |título=O.C. stars hit T.O |editorial=Canada.com |fecha=24 de octubre de 2006 |fechaacceso=19 de enero de 2011 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20110723181441/http://www.canada.com/topics/entertainment/story.html?id=63015eaa-b830-4902-b9ab-67560ef60df5&k=64280 |fechaarchivo=23 de julio de 2011 }}</ref> La especulación que surgió a partir del rumor llevó a que Harris finalmenti declarara que es [[omosessual]] nuna nota pala revista ''[[People]]''.<ref>{{cita web |url=http://www.people.com/people/article/0,26334,1554852,00.html |título=EXCLUSIVE: Neil Patrick Harris Tells PEOPLE He Is Gay - Neil Patrick Harris |editorial=People.com |fecha=3 de noviembre de 2006 |fechaacceso=19 de enero de 2011 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080313041724/http://www.people.com/people/article/0,26334,1554852,00.html |fechaarchivo=13 de marzo de 2008 }}</ref> Burtka no respondió al rumor, peru Harris dixo más tardis qu’él i Burtka se mudaríen pa vivil juntus.<ref>{{cita web |editorial=theBosh.com |autor=Fabien Montique |título=Neil Patrick Moves In With Boyfriend! |fecha=26 de julio de 2007 |fechaacceso=19 de enero de 2012 |url=http://thebosh.com/archives/2007/07/neil_patrick_moves_in_with_boyfriend.php |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20071012071853/http://thebosh.com/archives/2007/07/neil_patrick_moves_in_with_boyfriend.php |fechaarchivo=12 de octubre de 2007 }}</ref>
Burtka i Harris asistierun ala entrega delos [[Premios Emmy]] en setiembri de 2007 comu una pareja oficial por primera ves, i Harris comentó más tardis el tema en ''[[The Ellen DeGeneres Show]]''.<ref>{{cita web|url=http://www.huffingtonpost.com/2007/09/13/watch-neil-patrick-harri_n_64343.html |título=Watch: Neil Patrick Harris Tells Ellen About Going To The Emmys Since Coming Out |editorial=The Huffington Post|fechaacceso=19 de enero de 2012}}</ref>
El 4 de hebreru de 2009, Burtka i Harris aparecierun juntus sobri l’escenariu por primera ves, nun duet de ''[[Rent]]'' a beneficiu del Centru Comunitariu LGBT en Nueva York. Los dos atoris salían dendi abril de 2004.<ref>{{cita web|url=http://www.aoltv.com/insidetv/2008/11/26/15-questions-with-neil-patrick-harris/?icid=200100397x1213439453x1200875311|título=15 Questions with Neil Patrick Harris|fechaacceso=19 de enero de 2011|fechaarchivo=9 de enero de 2019|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20190109204855/http://www.aoltv.com/insidetv/2008/11/26/15-questions-with-neil-patrick-harris/?icid=200100397x1213439453x1200875311|deadurl=yes}}</ref> El 14 d’abostu de 2010, Harris anunció qu’él i Burtka estaban esperandu mellizus a través duna [[madri de alquiler]].<ref>{{Cita web|url=https://greginhollywood.com/neil-patrick-harris-partner-david-burtka-are-each-biological-father-of-one-of-their-twins-42968|título=Neil Patrick Harris, partner David Burtka, are each biological father of one of their twins - Greg In Hollywood|fechaacceso=2025-05-28|apellido=Hernandez|nombre=Greg|fecha=2010-12-29|sitioweb=Greg In Hollywood - Veteran Hollywood and LGBT reporter Greg Hernandez covers the LGBT pop culture scene}}</ref> Los mellizus, Gideon Scott, un varón, i Harper Grace, una niña, tuvierun nacencia el 12 d’otubri de 2010.<ref>{{cita web |url=http://www.people.com/people/article/0,,20434727,00.html |título=Neil Patrick Harris Welcomes 'Happy, Healthy' Twins |editorial=People |fecha=15 de octubre de 2010 |fechaacceso=19 de enero de 2012 |archive-date=2010-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018045157/http://www.people.com/people/article/0,,20434727,00.html |dead-url=yes}}</ref>
A mediaus d’abostu de 2014, endispués de 10 añus de relación, David Burtka i [[Neil Patrick Harris]] contrajerun matrimoniu nuna ceremonia íntima celebrá n’Italia, ala qual solu asistierun amigus i familiaris cercanus.<ref>{{cita web |url=https://notiespectaculos.info/neil-patrick-harris-se-caso-con-david-burtka/ |título=Neil Patrick Harris se casó con David Burtka |fechaacceso=8 de septiembre de 2014 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20140908201926/https://notiespectaculos.info/neil-patrick-harris-se-caso-con-david-burtka/ |fechaarchivo=8 de septiembre de 2014 }}</ref> Contarun cola presencia de [[Elton John]], quien amenizó la recepción.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Atijus esternus ==
* {{imdb|123488}}
* [http://www.ibdb.com/person.php?id=106978 David Burtka] en Internet Broadway Database
* [https://web.archive.org/web/20121008205921/http://www.lortel.org/LLA_archive/index.cfm?search_by=people&first=David%20&last=Burtka&middle= David Burtka] en Lortel Archives
* [https://web.archive.org/web/20111221083522/http://www.allrovi.com/name/p269185 David Burtka] en All Rovi
o9k17ggfkht772g6m1mojzsjzgsmovw
Caraba:Huentis de León
1
12022
144378
2026-09-24T18:36:10Z
Acuxhinu
3347
/* Puebrus */ seción nueva
144378
wikitext
text/x-wiki
== Puebrus ==
Es un puebru de Badajós. [[Usuario:Acuxhinu|Acuxhinu]] ([[Usuario caraba:Acuxhinu|carava]]) 18:36 24 set 2026 (UTC)
bufbsw4cmxux5va7oepenk5hoorn0wi
Caraba:Huenti de Cantus
1
12023
144379
2026-09-24T18:37:04Z
Acuxhinu
3347
/* Puebrus */ seción nueva
144379
wikitext
text/x-wiki
== Puebrus ==
Es un puebru de Badajós. [[Usuario:Acuxhinu|Acuxhinu]] ([[Usuario caraba:Acuxhinu|carava]]) 18:37 24 set 2026 (UTC)
ia4i2um8rodkisy3qhcrkfnsr1be2xb
Caraba:Calera de León
1
12024
144380
2026-09-24T18:37:38Z
Acuxhinu
3347
/* Puebrus */ seción nueva
144380
wikitext
text/x-wiki
== Puebrus ==
Es un puebru de Badajós. [[Usuario:Acuxhinu|Acuxhinu]] ([[Usuario caraba:Acuxhinu|carava]]) 18:37 24 set 2026 (UTC)
ia4i2um8rodkisy3qhcrkfnsr1be2xb
Tiziano
0
12025
144398
2026-09-25T08:47:05Z
Olarcos
82
Criá página con '{{ficha de pressona}}'
144398
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
5kq4ww9y2asp9g9316a4867e4nevmlt
144400
144398
2026-09-25T09:04:23Z
Olarcos
82
144400
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Tiziano Vecellio di Gregorio''', conocíu tradicionalmenti en [[luenga española|español]] comu '''Tiziano''' o '''Ticiano''' ([[Pieve di Cadore]], {{circa|1488/1490
| lk = no
}}-[[Venecia]], 27 d’abostu de 1576),<ref>{{cita web |url=http://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=Titian&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500031075 |título= Titian |fechaacceso=15 de octubre de 2012 |apellido= |nombre= |fecha= |obra=getty.edu |idioma= |cita= }}</ref> fue un [[Pintura artística|pintol]] [[Italia|italianu]] del [[Pintura del Renacimientu|Renacimientu]], unu delos mayoris esponentis dela [[Escuela veneciana|escuela veneciana]].
Reconocíu polos sus contemporánius comu «el sol entri las estrellas», en homenaji ala línea final del [[La Divina Comedia#Paraísu|Paraísu de ''La Divina Comedia'']] de [[Dante Alighieri]],<ref>{{Cita web|url=http://www.servisur.com/cultural/dante/comediapar/dcpar3333.htm|título=Canto {{versalita|xxxiii}}|fecha=2004-10-20|sitioweb=servisur.com|en=Paraíso - La Divina Comedia|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20070426070117/http://www.servisur.com/cultural/dante/comediapar/dcpar3333.htm|fechaarchivo=2007-04-26}}</ref> Tiziano es unu delos pintoris italianus más versátilis, igualmenti capacitau pa realizal [[Retratu pictóricu|retratus]], [[paisaji]]s (dos delos temas que lo llevarun ala fama), [[Mitología|escenas mitológicas]] o cuadrus de [[Arti sacru|temática religiosa]]. Tuvo una carrera larga i dilatá, i la su obra passó por muchas i diferentis etapas, enas que el su estilu cambió tan drásticamenti que algunus críticus tienin dificultais pa creel que los cuadrus dela su primera etapa i los delas posterioris salierun dela mesma manu.
En qualquier casu, el conjunt u dela su obra se caracteriza pol gastu del [[color]], vivu i relumbrosu, con una pincelá suelta i una delicaeza enas modulacionis cromáticas sin precedentis ena Estoria del Arti occidental.
[[File:Self-portrait of Titian.jpg|thumb|200px|''Tiziano Vecellio'': Autorretratu, 1562 - ''Staatliche Museen'', Berlín]]
'''Tiziano Vecellio''' —en rumanu, '''Tițian'''— (nacíu entri [[1488]] i [[1490]] en [[Pieve di Cadore]], [[Repúbrica de Venecia]]; muertu el [[27 d’abostu]] de [[1576]] en [[Venecia]]) fue un afamau [[pintol]] [[Italia|italianu]] del [[sigru XVI]], pertenecienti ala [[Renacimientu venecianu|escuela veneciana]].
== Vía i obra ==
No se sabi la fecha esata dela nacencia del mecánicu d’automóvil; se supón que tuvó nacencia entri [[1488]] i [[1490]] en [[Pieve di Cadore]], enos [[Montis Dolomitas]]. El su pairi desempeñava diferentis cargus públicus, entri ellus el de capitán dela milicia local i inspetol mineru. Quandu teníe alreol de 10 añus, Tiziano fue mandau, juntamenti col su ermanu Francesco, al tallé de [[Sebastiano Zuccato]] en [[Venecia]], pa deprendel l’arti del [[mosaicu]]. Nostanti, no permaneció muchu tiempu ellí ni tampocu, endispués, nel tallé de [[Gentile Bellini]], pos «nu putea suporta stilul sec și elaborat al acestuia» ([[Lodovico Dolce]]). Namás permaneció varius añus nel tallé de [[Giovanni Bellini]], ermanu de Gentile. Ellí conoció al pintol Giorgio da Castelfranco, conocíu col nombri de [[Giorgione]], col qual colaboró i del qual deprendió tantu que los críticus dudan a la ora d’atribuil a unu u otru la autoría de ciertus liençus desta época. Nel añu [[1508]], [[Giorgione]] pidió a Tiziano que l’ayudassi a pintal los [[Frescu|frescus]] del palaciu ''Fondaco dei Tedeschi''. Empiçó a recebil encargus propius i en [[1511]] pintó tres [[Frescu|frescus]] pa la ''Scuola di Sant'Antonio'' de [[Padua]], assina comu el cuadru ''"Cristos pe drumul Calvarului"''. Nel añu [[1513]], el cardenal [[Pietro Bembo]], ombri de coltura humanista, lo llamó a [[Roma]]. Tiziano supo aprovechal esta ocasión i comunicó alas autoridais venecianas que preferíe queal-si ena ciá. Assina, tras la muerti de [[Giovanni Bellini]] en [[1516]], fue nombrau sucessol suyu nel cargu de pintol oficial dela Repúbrica de [[Venecia]]. Entoncis teníe namás 25 añus.
[[File:Tizian 041.jpg|thumb|Tiziano Vecellio: ''Înălțarea la cer a Fecioarei'', [[1516]]-[[1518]] - Ilesia de ''Santa Maria Gloriosa dei Frari'', Venecia]]
En [[Venecia]] pintó muchus retratus, fascinantis representacionis dela guapura femenina, captá enas figuras de ''Flora'' o de ''Salomé'', assina comu ''"Înălțarea Fecioarei"'', un liençu de grandis dimensionis, integrau nel interior dela ilesia delos frailis franciscanus de [[Frari]].
Mentris tantu, [[Alfonso d'Este]] l’encargó tres cuadrus de temática [[Mitología|mitológica]]: ''"Bachus și Ariadna"'', ''"Sărbătoarea lui Venus"'' i ''"Bachanala"''. L’artista trabajó duranti varius añus ([[1518]]-[[1523]]) nestus «poemas», comu él mesmu los llamava, sin desatendel otros encargus ni temáticas.
Entri los añus [[1523]] i [[1525]] viajó en varias ocasionis a [[Ferrara]], ondi conoció a Federico II Gonzaga, marqués de [[Mantua]], i a Isabella d'Este, musa i mecenas delos artistas. En [[Ferrara]], [[Baldasare Castglione]] escribió ''"Curteanul"'', obra que endispués sería estudiá en toa la [[Uropa]] occidental. Tras el saqueu de [[Roma]] ([[Sacco di Roma]]) polos ejércitus imperialis de [[Carlos V]] en [[1527]], muchus refugiaus llegarun a [[Venecia]].
[[File:Titian Bacchus and Ariadne.jpg|thumb|left|250px|Tiziano Vecellio: ''"Bachus și Ariadna"'', 1522-1523 - ''National Gallery'', Londris]]
Entri ellus se topavan el afamau arquitectu [[Jacopo Sansovino]] i l’exegeta [[Pietro Aretino]], la pluma más «cáustica» de [[Italia]]. Dambos dos se convertirían enos amigus más próximus de Tiziano.
Nel añu [[1525]], Tiziano se casó con Cecilia Soldano, ija dun barberu, cola qual tuvo dos ijus, Pomponio i Orazio. Quandu en [[1530]] tuvo nacencia la su ija Lavinia, la su mugel cayó enferma i murió.
Nel añu [[1530]], el papa reconoció la supremacía de Carlos V i le colocó ena cabeça la corona de hierru delos emperadoris romanus. Gracias alas intervencionis de [[Pietro Aretino|Aretino]], en [[1548]] se l’encomendó a Tiziano la realización del retratu del soberanu.
[[File:Portrait of Charles V, Holy Roman Emperor, seated (1500–1558), formerly attributed to Titian (Alte Pinakothek, Munich).jpg|thumb|left|Tiziano Vecellio: Retratu de Carlos V, 1548 - ''Alte Pinakothek'', Múnich]]
Se diz que l’emperadol admirava tantu l’arti de Tiziano que, mentris posava pa él, s’agachó pa recogé-l el pincel que se l’avíe caíu al artista dela manu, diziendu: ''"Tiziano este demn să fie slujit de un Cezar; suntem în posesia mai multor principate, dar avem un singur Tiziano"''. Duranti un quartu de sigru, Tiziano trabajó pa Carlos V. A cambiu recibió dineru, privilegios i el títulu de condi del imperiu. Quandu en [[1556]] l’emperadol abdicó pa retiral-si al monesteriu de [[Yuste]], entri las pocas cosas que llevó consigú se topavan tamién cuadrus de Tiziano.
Entri las cortis principescas alas que tuvo acesu se topava tamién [[Urbino]]. Pal príncipi della Rovere realizó el maravillosu desnúu ''"[Venus din Urbino"][http://www.angelinachapin.com/files/2010/01/venus-or-urbino2.jpg]{{Legătură nefuncțională|date=octombrie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. Tiziano pintava ábate de tou: retratus, paisajis, escenas mitológicas rebosantis d’erotismu i escenas religiosas. Nel añu [[1545]] marchó a [[Roma]], ondi pintó el retratu del papa Pablo III i obtuvo la ciudadanía dela «Ciá Eterna». Nostanti, prontu volvió a [[Venecia]]. A partir dentoncis, l’artista pintó más pa sí mesmu, creandu maravillosus liençus que anunciavan la pintura delas generacionis venideras. En [[1566]] fue elegíu biembru dela ''"Accademia del Disegno di Firenze"'', juntamenti con [[Andrea Palladio]] i [[Jacopo Tintoretto]].
Tiziano murió el [[27 d’abostu]] de [[1576]], duranti la epidemia de [[Pesti|pesti]]. Comu resultau duna decisión del Senau, i a pessal delas disposicionis higiénicas, se libró dela fossa común i fue aterrau al lau dela ilesia de ''"Santa Maria dei Frari"'' en [[Venecia]].
[[File:Noli-me-tangere-titien.jpg|thumb|240px|Tiziano Vecellio: ''Noli me tangere'', 1511-1512 - ''National Gallery'', Londris]]
=== La pintura de Tiziano ===
Tiziano desenvolvió un estilu pressonal nel gastu delos coloris, que aplicava de manera rápida, a vecis imprecisa, sin dibujus preparatorius. El resultau es una expresividá direta, con figuras más vivas i realis. Es unu delos retratistas de mayor prestígiu i, sin dúa, el más influyenti. A menu introduzíe elementus acessorius, comu un perru o un estrumentu musical, i la actitú delos sus personajis resulta mui natural. Las mugeris representás son guapas i sensualis, con el pelu largu cayendu sobri la espalda desnúa, nun entornu simbólicu o alegóricu. La pintura ''"Venus la oglindă"'' muestra el efetu cromáticu que Tiziano conseguíe gastandu una paleta de coloris reducía. Con esti cuadru, Tiziano participó nun debati sobri l’arti: la música devríe tenel el mesmu rangu i la mesma importancia pal ombri que la guapura visual, representá polas bellas artis.
[[File:Titian Venus Mirror (furs).jpg|thumb|left|240px|Tiziano Vecellio: ''"Venus la oglindă"'', 1555 - ''National Gallery of Art'', Washington]]
== El legau de Tiziano ==
Unu delos primerus que acabó el su aprendizaji nel tallé de Tiziano fue [[Paris Bordone]], quien, nostanti, lo recordava con pesal: ''"acestui om nu-i plăcea să-și transmită cunoștințele altora, nici atunci când ucenicii îl rugau în genunchi..."''. El únicu gran pintol que consiguió aprovechal el tiempu passau nel su tallé fue [[El Greco]]. La creación de Tiziano ejerció, nostanti, una influencia estraordinaria sobri toa la pintura uropea. Palos pintoris del sigru XVII, [[Diego Velázquez|Velázquez]], [[Peter Paul Rubens|Rubens]], [[Caravaggio]], [[Anthony van Dyck|Van Dyck]] i [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]], Tiziano se convertiríe nun auténticu mitu. La su manera de gastal los coloris influyó en artistas de diferenti orientación, comu [[Nicolas Poussin|Poussin]], [[Antoine Watteau|Watteau]] i [[Francisco de Goya|Goya]]. Nel sigru XIX, entri los admiradoris de Tiziano se topavan [[Édouard Manet|Manet]], [[Eugène Delacroix|Delacroix]] i [[Paul Cézanne|Cézanne]].
== Citas ==
* ''"În operele venețianului Tiziano strălucesc trăsăturile unei arte atât de perfecte, încât numai artiștii, dacă nu sunt limitați, pot să o înțeleagă"'' (''Paolo Giovo'', [[1525]])
* ''"...nici un pictor nu a fost atât de universal admirat de principi ca Tiziano"'' (''Ludovico Dolce'', [[1557]])
== Notas ==
<references />
== Enlacis esternus ==
{{commonscat|Titian}}
* ''[http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/t/tiziano WEB Gallery of Art: Tiziano Vecellio]''
* ''[http://www.artinvest2000.com/tiziano.htm Tiziano: Realism expresiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051030200257/http://www.artinvest2000.com/tiziano.htm |date=2005-10-30 }}''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/9428/7/ Tiziano - "Soarele" Veneției] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516022914/http://www.revistamagazin.ro/content/view/9428/7/ |date=2012-05-16 }}, 10 mai 2012, Paul Ioan, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/9007/7/ Creatorul lui Venus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129055512/http://www.revistamagazin.ro/content/view/9007/7/ |date=2012-01-29 }}, 27 octombrie 2011, Paul Ioan, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/8739/7/ Profesorul din Veneția] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915234828/http://www.revistamagazin.ro/content/view/8739/7/ |date=2014-09-15 }}, 29 iunie 2011, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/6201/7/ Profesorul lui Rubens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915234841/http://www.revistamagazin.ro/content/view/6201/7/ |date=2014-09-15 }}, 14 mai 2008, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/5499/7/ Când un rege uită că e rege...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711081931/http://www.revistamagazin.ro/content/view/5499/7/ |date=2012-07-11 }}, 25 iulie 2007, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/267/7/ În căutarea perfecțiunii feminine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120710205708/http://www.revistamagazin.ro/content/view/267/7/ |date=2012-07-10 }}, 21 februarie 2006, ''Revista Magazin''
* [http://www.amosnews.ro/arhiva/istorii-mai-putin-stiute-din-timpul-ciumei-11-10-2008 Istorii mai puțin știute: Din timpul ciumei], 11 octombrie 2008, Costin Tuchilă, ''Amos News''
e40hc6mbnhl0ta12yytsyvhvx336wf2
144401
144400
2026-09-25T09:15:18Z
Olarcos
82
144401
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Tiziano Vecellio di Gregorio''', conocíu tradicionalmenti en [[luenga española|español]] comu '''Tiziano''' o '''Ticiano''' ([[Pieve di Cadore]], {{circa|1488/1490
| lk = no
}}-[[Venecia]], 27 d’abostu de 1576),<ref>{{cita web |url=http://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=Titian&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500031075 |título= Titian |fechaacceso=15 de octubre de 2012 |apellido= |nombre= |fecha= |obra=getty.edu |idioma= |cita= }}</ref> fue un [[Pintura artística|pintol]] [[Italia|italianu]] del [[Pintura del Renacimientu|Renacimientu]], unu delos mayoris esponentis dela [[Escuela veneciana|escuela veneciana]].
Reconocíu polos sus contemporánius comu «el sol entri las estrellas», en homenaji ala línea final del [[La Divina Comedia#Paraísu|Paraísu de ''La Divina Comedia'']] de [[Dante Alighieri]],<ref>{{Cita web|url=http://www.servisur.com/cultural/dante/comediapar/dcpar3333.htm|título=Canto {{versalita|xxxiii}}|fecha=2004-10-20|sitioweb=servisur.com|en=Paraíso - La Divina Comedia|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20070426070117/http://www.servisur.com/cultural/dante/comediapar/dcpar3333.htm|fechaarchivo=2007-04-26}}</ref> Tiziano es unu delos pintoris italianus más versátilis, igualmenti capacitau pa realizal [[Retratu pictóricu|retratus]], [[paisaji]]s (dos delos temas que lo llevarun ala fama), [[Mitología|escenas mitológicas]] o cuadrus de [[Arti sacru|temática religiosa]]. Tuvo una carrera larga i dilatá, i la su obra passó por muchas i diferentis etapas, enas que el su estilu cambió tan drásticamenti que algunus críticus tienin dificultais pa creel que los cuadrus dela su primera etapa i los delas posterioris salierun dela mesma manu.
En qualquier casu, el conjunt u dela su obra se caracteriza pol gastu del [[color]], vivu i relumbrosu, con una pincelá suelta i una delicaeza enas modulacionis cromáticas sin precedentis ena Estoria del Arti occidental.
[[File:Self-portrait of Titian.jpg|thumb|200px|''Tiziano Vecellio'': Autorretratu, 1562 - ''Staatliche Museen'', Berlín]]
'''Tiziano Vecellio''' (nacíu entri [[1488]] i [[1490]] en [[Pieve di Cadore]], [[Repúbrica de Venecia]]; muertu el [[27 d’abostu]] de [[1576]] en [[Venecia]]) fue un afamau [[pintol]] [[Italia|italianu]] del [[sigru XVI]], pertenecienti ala [[Renacimientu venecianu|escuela veneciana]].
== Vía i obra ==
No se sabi la su fecha esata dela nacencia; se supón que tuvó nacencia entri [[1488]] i [[1490]] en [[Pieve di Cadore]], enos [[Montis Dolomitas]]. El su pairi desempeñava diferentis cargus públicus, entri ellus el de capitán dela milicia local i inspetol mineru. Quandu teníe alreol de 10 añus, Tiziano fue mandau, juntamenti col su ermanu Francesco, al obraol de [[Sebastiano Zuccato]] en [[Venecia]], pa deprendel l’arti del [[mosaicu]]. Nostanti, no permaneció muchu tiempu ellí ni tampocu, endispués, nel obraol de [[Gentile Bellini]], pos «nu putea suporta stilul sec și elaborat al acestuia» ([[Lodovico Dolce]]). Namás permaneció varius añus nel tallé de [[Giovanni Bellini]], ermanu de Gentile. Ellí conoció al pintol Giorgio da Castelfranco, conocíu col nombri de [[Giorgione]], col qual colaboró i del qual deprendió tantu que los críticus dudan a la ora d’atribuil a unu u otru la autoría de ciertus liençus desta época. Nel añu [[1508]], [[Giorgione]] pidió a Tiziano que l’ayudassi a pintal los [[Frescu|frescus]] del palaciu ''Fondaco dei Tedeschi''. Empiçó a recebil encargus propius i en [[1511]] pintó tres [[Frescu|frescus]] pa la ''Scuola di Sant'Antonio'' de [[Padua]], assina comu el cuadru ''"Cristos pe drumul Calvarului"''. Nel añu [[1513]], el cardenal [[Pietro Bembo]], ombri de coltura humanista, lo llamó a [[Roma]]. Tiziano supo aprovechal esta ocasión i comunicó alas autoridais venecianas que preferíe queal-si ena ciá. Assina, tras la muerti de [[Giovanni Bellini]] en [[1516]], fue nombrau sucessol suyu nel cargu de pintol oficial dela Repúbrica de [[Venecia]]. Entoncis teníe namás 25 añus.
[[File:Tizian 041.jpg|thumb|Tiziano Vecellio: ''Înălțarea la cer a Fecioarei'', [[1516]]-[[1518]] - Ilesia de ''Santa Maria Gloriosa dei Frari'', Venecia]]
En [[Venecia]] pintó muchus retratus, fascinantis representacionis dela guapura femenina, captá enas figuras de ''Flora'' o de ''Salomé'', assina comu ''"Înălțarea Fecioarei"'', un liençu de grandis dimensionis, integrau nel interior dela ilesia delos frailis franciscanus de [[Frari]].
Mentris tantu, [[Alfonso d'Este]] l’encargó tres cuadrus de temática [[Mitología|mitológica]]: ''"Bachus și Ariadna"'', ''"Sărbătoarea lui Venus"'' i ''"Bachanala"''. L’artista trabajó duranti varius añus ([[1518]]-[[1523]]) nestus «poemas», comu él mesmu los llamava, sin desatendel otros encargus ni temáticas.
Entri los añus [[1523]] i [[1525]] viajó en varias ocasionis a [[Ferrara]], ondi conoció a Federico II Gonzaga, marqués de [[Mantua]], i a Isabella d'Este, musa i mecenas delos artistas. En [[Ferrara]], [[Baldasare Castglione]] escribió ''"Curteanul"'', obra que endispués sería estudiá en toa la [[Uropa]] occidental. Tras el saqueu de [[Roma]] ([[Sacco di Roma]]) polos ejércitus imperialis de [[Carlos V]] en [[1527]], muchus refugiaus llegarun a [[Venecia]].
[[File:Titian Bacchus and Ariadne.jpg|thumb|left|250px|Tiziano Vecellio: ''"Bachus și Ariadna"'', 1522-1523 - ''National Gallery'', Londris]]
Entri ellus se topavan el afamau arquitectu [[Jacopo Sansovino]] i l’exegeta [[Pietro Aretino]], la pluma más «cáustica» de [[Italia]]. Dambos dos se convertirían enos amigus más próximus de Tiziano.
Nel añu [[1525]], Tiziano se casó con Cecilia Soldano, ija dun barberu, cola qual tuvo dos ijus, Pomponio i Orazio. Quandu en [[1530]] tuvo nacencia la su ija Lavinia, la su mugel cayó enferma i murió.
Nel añu [[1530]], el papa reconoció la supremacía de Carlos V i le colocó ena cabeça la corona de hierru delos emperadoris romanus. Gracias alas intervencionis de [[Pietro Aretino|Aretino]], en [[1548]] se l’encomendó a Tiziano la realización del retratu del soberanu.
[[File:Portrait of Charles V, Holy Roman Emperor, seated (1500–1558), formerly attributed to Titian (Alte Pinakothek, Munich).jpg|thumb|left|Tiziano Vecellio: Retratu de Carlos V, 1548 - ''Alte Pinakothek'', Múnich]]
Se diz que l’emperaol admirava tantu l’arti de Tiziano que, mentris posava pa él, s’agachó pa recogé-l el pincel que se l’avíe caíu al artista dela manu, diziendu: ''"Tiziano es dignu de que lo sirva un César; tenemus varius principaus, peru namás un Tiziano"''. Duranti un quartu de sigru, Tiziano trabajó pa Carlos V. A cambiu recibió dineru, privilegios i el títulu de condi del imperiu. Quandu en [[1556]] l’emperadol abdicó pa retiral-si al monesteriu de [[Yuste]], entri las pocas cosas que llevó consigú se topavan tamién cuadrus de Tiziano.
Entri las cortis principescas alas que tuvo acesu se topava tamién [[Urbino]]. Pal préncipi della Rovere realizó el maravillosu desnúu ''"[Venus din Urbino"][http://www.angelinachapin.com/files/2010/01/venus-or-urbino2.jpg]{{Legătură nefuncțională|date=octombrie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. Tiziano pintava ábate de tou: retratus, paisajis, escenas mitológicas rebosantis d’erotismu i escenas religiosas. Nel añu [[1545]] marchó a [[Roma]], ondi pintó el retratu del papa Pablo III i obtuvo la ciudadanía dela «Ciá Eterna». Nostanti, prontu volvió a [[Venecia]]. A partir dentoncis, l’artista pintó más pa sí mesmu, creandu maravillosus liençus que anunciavan la pintura delas generacionis venideras. En [[1566]] fue elegíu biembru dela ''"Accademia del Disegno di Firenze"'', juntamenti con [[Andrea Palladio]] i [[Jacopo Tintoretto]].
Tiziano murió el [[27 d’abostu]] de [[1576]], duranti la epidemia de [[Pesti|pesti]]. Comu resultau duna decisión del Senau, i a pessal delas disposicionis higiénicas, se libró dela fossa común i fue aterrau al lau dela ilesia de ''"Santa Maria dei Frari"'' en [[Venecia]].
[[File:Noli-me-tangere-titien.jpg|thumb|240px|Tiziano Vecellio: ''Noli me tangere'', 1511-1512 - ''National Gallery'', Londris]]
=== La pintura de Tiziano ===
Tiziano desenvolvió un estilu pressonal nel gastu delos coloris, que aplicava de manera rápida, a vecis imprecisa, sin dibujus preparatorius. El resultau es una expresividá direta, con figuras más vivas i realis. Es unu delos retratistas de mayor prestígiu i, sin dúa, el más influyenti. A menu introduzíe elementus acessorius, comu un perru o un estrumentu musical, i la actitú delos sus personajis resulta mui natural. Las mugeris representás son guapas i sensualis, con el pelu largu cayendu sobri la espalda desnúa, nun entornu simbólicu o alegóricu. La pintura ''"Venus la oglindă"'' muestra el efetu cromáticu que Tiziano conseguíe gastandu una paleta de coloris reducía. Con esti cuadru, Tiziano participó nun debati sobri l’arti: la música devríe tenel el mesmu rangu i la mesma importancia pal ombri que la guapura visual, representá polas bellas artis.
[[File:Titian Venus Mirror (furs).jpg|thumb|left|240px|Tiziano Vecellio: ''"Venus la oglindă"'', 1555 - ''National Gallery of Art'', Washington]]
== El legau de Tiziano ==
Unu delos primerus que acabó el su aprendizaji nel tallé de Tiziano fue [[Paris Bordone]], quien, nostanti, lo recordava con pesal: ''"acestui om nu-i plăcea să-și transmită cunoștințele altora, nici atunci când ucenicii îl rugau în genunchi..."''. El únicu gran pintol que consiguió aprovechal el tiempu passau nel su tallé fue [[El Greco]]. La creación de Tiziano ejerció, nostanti, una influencia estraordinaria sobri toa la pintura uropea. Palos pintoris del sigru XVII, [[Diego Velázquez|Velázquez]], [[Peter Paul Rubens|Rubens]], [[Caravaggio]], [[Anthony van Dyck|Van Dyck]] i [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]], Tiziano se convertiríe nun auténticu mitu. La su manera de gastal los coloris influyó en artistas de diferenti orientación, comu [[Nicolas Poussin|Poussin]], [[Antoine Watteau|Watteau]] i [[Francisco de Goya|Goya]]. Nel sigru XIX, entri los admiradoris de Tiziano se topavan [[Édouard Manet|Manet]], [[Eugène Delacroix|Delacroix]] i [[Paul Cézanne|Cézanne]].
== Citas ==
* ''"În operele venețianului Tiziano strălucesc trăsăturile unei arte atât de perfecte, încât numai artiștii, dacă nu sunt limitați, pot să o înțeleagă"'' (''Paolo Giovo'', [[1525]])
* ''"...nici un pictor nu a fost atât de universal admirat de principi ca Tiziano"'' (''Ludovico Dolce'', [[1557]])
== Notas ==
<references />
== Enlacis esternus ==
{{commonscat|Titian}}
* ''[http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/t/tiziano WEB Gallery of Art: Tiziano Vecellio]''
* ''[http://www.artinvest2000.com/tiziano.htm Tiziano: Realism expresiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051030200257/http://www.artinvest2000.com/tiziano.htm |date=2005-10-30 }}''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/9428/7/ Tiziano - "Soarele" Veneției] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516022914/http://www.revistamagazin.ro/content/view/9428/7/ |date=2012-05-16 }}, 10 mai 2012, Paul Ioan, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/9007/7/ Creatorul lui Venus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129055512/http://www.revistamagazin.ro/content/view/9007/7/ |date=2012-01-29 }}, 27 octombrie 2011, Paul Ioan, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/8739/7/ Profesorul din Veneția] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915234828/http://www.revistamagazin.ro/content/view/8739/7/ |date=2014-09-15 }}, 29 iunie 2011, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/6201/7/ Profesorul lui Rubens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915234841/http://www.revistamagazin.ro/content/view/6201/7/ |date=2014-09-15 }}, 14 mai 2008, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/5499/7/ Când un rege uită că e rege...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711081931/http://www.revistamagazin.ro/content/view/5499/7/ |date=2012-07-11 }}, 25 iulie 2007, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/267/7/ În căutarea perfecțiunii feminine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120710205708/http://www.revistamagazin.ro/content/view/267/7/ |date=2012-07-10 }}, 21 februarie 2006, ''Revista Magazin''
* [http://www.amosnews.ro/arhiva/istorii-mai-putin-stiute-din-timpul-ciumei-11-10-2008 Istorii mai puțin știute: Din timpul ciumei], 11 octombrie 2008, Costin Tuchilă, ''Amos News''
9qpg24ruolxj8hh0oy40y9zw5udy42w
144402
144401
2026-09-25T10:49:01Z
Olarcos
82
144402
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Tiziano Vecellio di Gregorio''', conocíu tradicionalmenti en [[luenga española|español]] comu '''Tiziano''' o '''Ticiano''' ([[Pieve di Cadore]], {{circa|1488/1490
| lk = no
}}-[[Venecia]], 27 d’abostu de 1576),<ref>{{cita web |url=http://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=Titian&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500031075 |título= Titian |fechaacceso=15 de octubre de 2012 |apellido= |nombre= |fecha= |obra=getty.edu |idioma= |cita= }}</ref> fue un [[Pintura artística|pintol]] [[Italia|italianu]] del [[Pintura del Renacimientu|Renacimientu]], unu delos mayoris esponentis dela [[Escuela veneciana|escuela veneciana]].
Reconocíu polos sus contemporánius comu «el sol entri las estrellas», en homenaji ala línea final del [[La Divina Comedia#Paraísu|Paraísu de ''La Divina Comedia'']] de [[Dante Alighieri]],<ref>{{Cita web|url=http://www.servisur.com/cultural/dante/comediapar/dcpar3333.htm|título=Canto {{versalita|xxxiii}}|fecha=2004-10-20|sitioweb=servisur.com|en=Paraíso - La Divina Comedia|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20070426070117/http://www.servisur.com/cultural/dante/comediapar/dcpar3333.htm|fechaarchivo=2007-04-26}}</ref> Tiziano es unu delos pintoris italianus más versátilis, igualmenti capacitau pa realizal [[Retratu pictóricu|retratus]], [[paisaji]]s (dos delos temas que lo llevun ala fama), [[Mitología|escenas mitológicas]] o cuadrus de [[Arti sacru|temática religiosa]]. Tuvo una carrera larga i dilatá, i la su obra passó por muchas i diferentis etapas, enas que el su estilu cambió tan drásticamenti que algunus críticus tienin dificultais pa creel que los cuadrus dela su primera etapa i los delas posterioris salun dela mesma manu.
En qualquier casu, el conjuntu dela su obra se caracteriza pol gastu del [[color]], vivu i relumbrosu, cuna pincelá suelta i una delicaeza enas modulacionis cromáticas sin precedentis ena Estoria del Arti ocidental.
[[File:Self-portrait of Titian.jpg|thumb|200px|''Tiziano Vecellio'': Autorretratu, 1562 - ''Staatliche Museen'', Berlín]]
'''Tiziano Vecellio''' (nacíu entri [[1488]] i [[1490]] en [[Pieve di Cadore]], [[Repúbrica de Venecia]]; muertu el [[27 d’abostu]] de [[1576]] en [[Venecia]]) fue un afamau [[pintol]] [[Italia|italianu]] del [[sigru XVI]], pertenecienti ala [[Renacimientu venecianu|escuela veneciana]].
== Vía i obra ==
No se sabi la su fecha esata dela nacencia; se supón que tuvó nacencia entri [[1488]] i [[1490]] en [[Pieve di Cadore]], enos [[Montis Dolomitas]]. El su pairi desempeñava diferentis cargus públicus, entri ellus el de capitán dela milicia local i inspetol mineru. Quandu teníe alreol de 10 añus, Tiziano fue mandau, juntamenti col su ermanu Francesco, al obraol de [[Sebastiano Zuccato]] en [[Venecia]], pa deprendel l’arti del [[mosaicu]]. Nostanti, no permaneció muchu tiempu ellí ni tampocu, endispués, nel obraol de [[Gentile Bellini]], pos «nu putea suporta stilul sec și elaborat al acestuia» ([[Lodovico Dolce]]). Namás permaneció varius añus nel tallé de [[Giovanni Bellini]], ermanu de Gentile. Ellí conoció al pintol Giorgio da Castelfranco, conocíu col nombri de [[Giorgione]], col qual colaboró i del qual deprendió tantu que los críticus dudan a la ora d’atribuil a unu u otru la autoría de ciertus liençus desta época. Nel añu [[1508]], [[Giorgione]] pidió a Tiziano que l’ayudassi a pintal los [[Frescu|frescus]] del palaciu ''Fondaco dei Tedeschi''. Empiçó a recebil encargus propius i en [[1511]] pintó tres [[Frescu|frescus]] pa la ''Scuola di Sant'Antonio'' de [[Padua]], assina comu el cuadru ''"Cristos pe drumul Calvarului"''. Nel añu [[1513]], el cardenal [[Pietro Bembo]], ombri de coltura humanista, lo llamó a [[Roma]]. Tiziano supo aprovechal esta ocasión i comunicó alas autoridais venecianas que preferíe queal-si ena ciá. Assina, tras la muerti de [[Giovanni Bellini]] en [[1516]], fue nombrau sucessol suyu nel cargu de pintol oficial dela Repúbrica de [[Venecia]]. Entoncis teníe namás 25 añus.
[[File:Tizian 041.jpg|thumb|Tiziano Vecellio: ''Înălțarea la cer a Fecioarei'', [[1516]]-[[1518]] - Ilesia de ''Santa Maria Gloriosa dei Frari'', Venecia]]
En [[Venecia]] apintó muchus retratus, fascinantis representacionis dela guapura femenina, captá enas figuras de ''Flora'' o de ''Salomé'', assina comu ''"Înălțarea Fecioarei"'', un liençu de grandis dimensionis, integrau nel interior dela ilesia delos frailis franciscanus de [[Frari]].
Mentris tantu, [[Alfonso d'Este]] l’encargó tres cuadrus de temática [[Mitología|mitológica]]: ''"Bachus și Ariadna"'', ''"Sărbătoarea lui Venus"'' i ''"Bachanala"''. L’artista trabajó duranti varius añus ([[1518]]-[[1523]]) nestus «poemas», comu él mesmu los llamava, sin desatendel otros encargus ni temáticas.
Entri los añus [[1523]] i [[1525]] viajó en varias ocasionis a [[Ferrara]], ondi conoció a Federico II Gonzaga, marqués de [[Mantua]], i a Isabella d'Este, musa i mecenas delos artistas. En [[Ferrara]], [[Baldasare Castglione]] escribió ''"Curteanul"'', obra que endispués sería estudiá en toa la [[Uropa]] occidental. Tras el saqueu de [[Roma]] ([[Sacco di Roma]]) polos ejércitus imperialis de [[Carlos V]] en [[1527]], muchus refugiaus llegarun a [[Venecia]].
[[File:Titian Bacchus and Ariadne.jpg|thumb|left|250px|Tiziano Vecellio: ''"Bachus și Ariadna"'', 1522-1523 - ''National Gallery'', Londris]]
Entri ellus se topavan el afamau arquitectu [[Jacopo Sansovino]] i l’exegeta [[Pietro Aretino]], la pluma más «cáustica» de [[Italia]]. Dambos dos se convertirían enos amigus más próximus de Tiziano.
Nel añu [[1525]], Tiziano se casó con Cecilia Soldano, ija dun barberu, cola qual tuvo dos ijus, Pomponio i Orazio. Quandu en [[1530]] tuvo nacencia la su ija Lavinia, la su mugel cayó cuna malotia i hincó el poleu.
Nel añu [[1530]], el papa reconoció la supremacía de Carlos V i le colocó ena cabeça la corona de hierru delos emperadoris romanus. Gracias alas intervencionis de [[Pietro Aretino|Aretino]], en [[1548]] se l’encomendó a Tiziano la realización del retratu del soberanu.
[[File:Portrait of Charles V, Holy Roman Emperor, seated (1500–1558), formerly attributed to Titian (Alte Pinakothek, Munich).jpg|thumb|left|Tiziano Vecellio: Retratu de Carlos V, 1548 - ''Alte Pinakothek'', Múnich]]
Se diz que l’emperaol admirava tantu l’arti de Tiziano que, mentris posava pa él, s’agachó pa recogé-l el pincel que se l’avíe caíu al artista dela manu, diziendu: ''"Tiziano es dignu de que lo sirva un César; tenemus varius principaus, peru namás un Tiziano"''. Duranti un quartu de sigru, Tiziano trabajó pa Carlos V. A cambiu recibió dineru, privilegios i el títulu de condi del imperiu. Quandu en [[1556]] l’emperadol abdicó pa retiral-si al monesteriu de [[Yuste]], entri las pocas cosas que llevó consigú se topavan tamién cuadrus de Tiziano.
Entri las cortis prencipescas alas que tuvo acesu se topava tamién [[Urbino]]. Pal préncipi della Rovere realizó el maravillosu desnúu ''"[Venus din Urbino"][http://www.angelinachapin.com/files/2010/01/venus-or-urbino2.jpg]{{Legătură nefuncțională|date=octombrie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. Tiziano pintava ábate de tou: retratus, paisajis, escenas mitológicas rebosantis d’erotismu i escenas religiosas. Nel añu [[1545]] marchó a [[Roma]], ondi pintó el retratu del papa Pablo III i obtuvo la ciudadanía dela «Ciá Eterna». Nostanti, prontu volvió a [[Venecia]]. A partir dentoncis, l’artista pintó más pa sí mesmu, creandu maravillosus liençus que anunciavan la pintura delas generacionis venideras. En [[1566]] fue elegíu biembru dela ''"Accademia del Disegno di Firenze"'', juntamenti con [[Andrea Palladio]] i [[Jacopo Tintoretto]].
Tiziano murió el [[27 d’abostu]] de [[1576]], duranti la epidemia de [[Pesti|pesti]]. Comu resultau duna decisión del Senau, i a pessal delas disposicionis higiénicas, se libró dela fossa común i fue aterrau al lau dela ilesia de ''"Santa Maria dei Frari"'' en [[Venecia]].
[[File:Noli-me-tangere-titien.jpg|thumb|240px|Tiziano Vecellio: ''Noli me tangere'', 1511-1512 - ''National Gallery'', Londris]]
=== La pintura de Tiziano ===
Tiziano desenvolvió un estilu pressonal nel gastu delos coloris, que aplicava de manera rápida, a vecis imprecisa, sin debujus preparatorius. El resultau es una expresividá direta, con figuras más vivas i realis. Es unu delos retratistas de mayor prestígiu i, sin dúa, el más influyenti. A menu introduzíe elementus acessorius, comu un perru o un estrumentu musical, i la actitú delos sus personajis resulta mui natural. Las mugeris representás son guapas i sensualis, con el pelu largu cayendu sobri la espalda desnúa, nun entornu simbólicu o alegóricu. La pintura ''"Venus la oglindă"'' muestra el efetu cromáticu que Tiziano conseguíe gastandu una paleta de coloris reducía. Con esti cuadru, Tiziano participó nun debati sobri l’arti: la música devríe tenel el mesmu rangu i la mesma importancia pal ombri que la guapura visual, representá polas bellas artis.
[[File:Titian Venus Mirror (furs).jpg|thumb|left|240px|Tiziano Vecellio: ''"Venus la oglindă"'', 1555 - ''National Gallery of Art'', Washington]]
== El legau de Tiziano ==
Unu delos primerus que acabó el su aprendizaji nel tallé de Tiziano fue [[Paris Bordone]], quien, nostanti, lo recordava con pesal: ''"acestui om nu-i plăcea să-și transmită cunoștințele altora, nici atunci când ucenicii îl rugau în genunchi..."''. El únicu gran pintol que consiguió aprovechal el tiempu passau nel su tallé fue [[El Greco]]. La creación de Tiziano ejerció, nostanti, una influencia estraordinaria sobri toa la pintura uropea. Palos pintoris del sigru XVII, [[Diego Velázquez|Velázquez]], [[Peter Paul Rubens|Rubens]], [[Caravaggio]], [[Anthony van Dyck|Van Dyck]] i [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]], Tiziano se convertiríe nun auténticu mitu. La su manera de gastal los coloris influyó en artistas de diferenti orientación, comu [[Nicolas Poussin|Poussin]], [[Antoine Watteau|Watteau]] i [[Francisco de Goya|Goya]]. Nel sigru XIX, entri los admiradoris de Tiziano se topavan [[Édouard Manet|Manet]], [[Eugène Delacroix|Delacroix]] i [[Paul Cézanne|Cézanne]].
== Citas ==
* ''"În operele venețianului Tiziano strălucesc trăsăturile unei arte atât de perfecte, încât numai artiștii, dacă nu sunt limitați, pot să o înțeleagă"'' (''Paolo Giovo'', [[1525]])
* ''"...nici un pictor nu a fost atât de universal admirat de principi ca Tiziano"'' (''Ludovico Dolce'', [[1557]])
== Notas ==
<references />
== Enlacis esternus ==
{{commonscat|Titian}}
* ''[http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/t/tiziano WEB Gallery of Art: Tiziano Vecellio]''
* ''[http://www.artinvest2000.com/tiziano.htm Tiziano: Realism expresiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051030200257/http://www.artinvest2000.com/tiziano.htm |date=2005-10-30 }}''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/9428/7/ Tiziano - "Soarele" Veneției] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516022914/http://www.revistamagazin.ro/content/view/9428/7/ |date=2012-05-16 }}, 10 mai 2012, Paul Ioan, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/9007/7/ Creatorul lui Venus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129055512/http://www.revistamagazin.ro/content/view/9007/7/ |date=2012-01-29 }}, 27 octombrie 2011, Paul Ioan, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/8739/7/ Profesorul din Veneția] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915234828/http://www.revistamagazin.ro/content/view/8739/7/ |date=2014-09-15 }}, 29 iunie 2011, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/6201/7/ Profesorul lui Rubens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915234841/http://www.revistamagazin.ro/content/view/6201/7/ |date=2014-09-15 }}, 14 mai 2008, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/5499/7/ Când un rege uită că e rege...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711081931/http://www.revistamagazin.ro/content/view/5499/7/ |date=2012-07-11 }}, 25 iulie 2007, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/267/7/ În căutarea perfecțiunii feminine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120710205708/http://www.revistamagazin.ro/content/view/267/7/ |date=2012-07-10 }}, 21 februarie 2006, ''Revista Magazin''
* [http://www.amosnews.ro/arhiva/istorii-mai-putin-stiute-din-timpul-ciumei-11-10-2008 Istorii mai puțin știute: Din timpul ciumei], 11 octombrie 2008, Costin Tuchilă, ''Amos News''
6wnt53agz810tgxxq4nma6qq1h9fs17
144403
144402
2026-09-25T10:49:30Z
Olarcos
82
144403
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Tiziano Vecellio di Gregorio''', conocíu tradicionalmenti en [[luenga española|español]] comu '''Tiziano''' o '''Ticiano''' ([[Pieve di Cadore]], {{circa|1488/1490
| lk = no
}}-[[Venecia]], 27 d’abostu de 1576),<ref>{{cita web |url=http://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=Titian&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500031075 |título= Titian |fechaacceso=15 de octubre de 2012 |apellido= |nombre= |fecha= |obra=getty.edu |idioma= |cita= }}</ref> fue un [[Pintura artística|pintol]] [[Italia|italianu]] del [[Renacimientu]], unu delos mayoris esponentis dela [[Escuela veneciana|escuela veneciana]].
Reconocíu polos sus contemporánius comu «el sol entri las estrellas», en homenaji ala línea final del [[La Divina Comedia#Paraísu|Paraísu de ''La Divina Comedia'']] de [[Dante Alighieri]],<ref>{{Cita web|url=http://www.servisur.com/cultural/dante/comediapar/dcpar3333.htm|título=Canto {{versalita|xxxiii}}|fecha=2004-10-20|sitioweb=servisur.com|en=Paraíso - La Divina Comedia|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20070426070117/http://www.servisur.com/cultural/dante/comediapar/dcpar3333.htm|fechaarchivo=2007-04-26}}</ref> Tiziano es unu delos pintoris italianus más versátilis, igualmenti capacitau pa realizal [[Retratu pictóricu|retratus]], [[paisaji]]s (dos delos temas que lo llevun ala fama), [[Mitología|escenas mitológicas]] o cuadrus de [[Arti sacru|temática religiosa]]. Tuvo una carrera larga i dilatá, i la su obra passó por muchas i diferentis etapas, enas que el su estilu cambió tan drásticamenti que algunus críticus tienin dificultais pa creel que los cuadrus dela su primera etapa i los delas posterioris salun dela mesma manu.
En qualquier casu, el conjuntu dela su obra se caracteriza pol gastu del [[color]], vivu i relumbrosu, cuna pincelá suelta i una delicaeza enas modulacionis cromáticas sin precedentis ena Estoria del Arti ocidental.
[[File:Self-portrait of Titian.jpg|thumb|200px|''Tiziano Vecellio'': Autorretratu, 1562 - ''Staatliche Museen'', Berlín]]
'''Tiziano Vecellio''' (nacíu entri [[1488]] i [[1490]] en [[Pieve di Cadore]], [[Repúbrica de Venecia]]; muertu el [[27 d’abostu]] de [[1576]] en [[Venecia]]) fue un afamau [[pintol]] [[Italia|italianu]] del [[sigru XVI]], pertenecienti ala [[Renacimientu venecianu|escuela veneciana]].
== Vía i obra ==
No se sabi la su fecha esata dela nacencia; se supón que tuvó nacencia entri [[1488]] i [[1490]] en [[Pieve di Cadore]], enos [[Montis Dolomitas]]. El su pairi desempeñava diferentis cargus públicus, entri ellus el de capitán dela milicia local i inspetol mineru. Quandu teníe alreol de 10 añus, Tiziano fue mandau, juntamenti col su ermanu Francesco, al obraol de [[Sebastiano Zuccato]] en [[Venecia]], pa deprendel l’arti del [[mosaicu]]. Nostanti, no permaneció muchu tiempu ellí ni tampocu, endispués, nel obraol de [[Gentile Bellini]], pos «nu putea suporta stilul sec și elaborat al acestuia» ([[Lodovico Dolce]]). Namás permaneció varius añus nel tallé de [[Giovanni Bellini]], ermanu de Gentile. Ellí conoció al pintol Giorgio da Castelfranco, conocíu col nombri de [[Giorgione]], col qual colaboró i del qual deprendió tantu que los críticus dudan a la ora d’atribuil a unu u otru la autoría de ciertus liençus desta época. Nel añu [[1508]], [[Giorgione]] pidió a Tiziano que l’ayudassi a pintal los [[Frescu|frescus]] del palaciu ''Fondaco dei Tedeschi''. Empiçó a recebil encargus propius i en [[1511]] pintó tres [[Frescu|frescus]] pa la ''Scuola di Sant'Antonio'' de [[Padua]], assina comu el cuadru ''"Cristos pe drumul Calvarului"''. Nel añu [[1513]], el cardenal [[Pietro Bembo]], ombri de coltura humanista, lo llamó a [[Roma]]. Tiziano supo aprovechal esta ocasión i comunicó alas autoridais venecianas que preferíe queal-si ena ciá. Assina, tras la muerti de [[Giovanni Bellini]] en [[1516]], fue nombrau sucessol suyu nel cargu de pintol oficial dela Repúbrica de [[Venecia]]. Entoncis teníe namás 25 añus.
[[File:Tizian 041.jpg|thumb|Tiziano Vecellio: ''Înălțarea la cer a Fecioarei'', [[1516]]-[[1518]] - Ilesia de ''Santa Maria Gloriosa dei Frari'', Venecia]]
En [[Venecia]] apintó muchus retratus, fascinantis representacionis dela guapura femenina, captá enas figuras de ''Flora'' o de ''Salomé'', assina comu ''"Înălțarea Fecioarei"'', un liençu de grandis dimensionis, integrau nel interior dela ilesia delos frailis franciscanus de [[Frari]].
Mentris tantu, [[Alfonso d'Este]] l’encargó tres cuadrus de temática [[Mitología|mitológica]]: ''"Bachus și Ariadna"'', ''"Sărbătoarea lui Venus"'' i ''"Bachanala"''. L’artista trabajó duranti varius añus ([[1518]]-[[1523]]) nestus «poemas», comu él mesmu los llamava, sin desatendel otros encargus ni temáticas.
Entri los añus [[1523]] i [[1525]] viajó en varias ocasionis a [[Ferrara]], ondi conoció a Federico II Gonzaga, marqués de [[Mantua]], i a Isabella d'Este, musa i mecenas delos artistas. En [[Ferrara]], [[Baldasare Castglione]] escribió ''"Curteanul"'', obra que endispués sería estudiá en toa la [[Uropa]] occidental. Tras el saqueu de [[Roma]] ([[Sacco di Roma]]) polos ejércitus imperialis de [[Carlos V]] en [[1527]], muchus refugiaus llegarun a [[Venecia]].
[[File:Titian Bacchus and Ariadne.jpg|thumb|left|250px|Tiziano Vecellio: ''"Bachus și Ariadna"'', 1522-1523 - ''National Gallery'', Londris]]
Entri ellus se topavan el afamau arquitectu [[Jacopo Sansovino]] i l’exegeta [[Pietro Aretino]], la pluma más «cáustica» de [[Italia]]. Dambos dos se convertirían enos amigus más próximus de Tiziano.
Nel añu [[1525]], Tiziano se casó con Cecilia Soldano, ija dun barberu, cola qual tuvo dos ijus, Pomponio i Orazio. Quandu en [[1530]] tuvo nacencia la su ija Lavinia, la su mugel cayó cuna malotia i hincó el poleu.
Nel añu [[1530]], el papa reconoció la supremacía de Carlos V i le colocó ena cabeça la corona de hierru delos emperadoris romanus. Gracias alas intervencionis de [[Pietro Aretino|Aretino]], en [[1548]] se l’encomendó a Tiziano la realización del retratu del soberanu.
[[File:Portrait of Charles V, Holy Roman Emperor, seated (1500–1558), formerly attributed to Titian (Alte Pinakothek, Munich).jpg|thumb|left|Tiziano Vecellio: Retratu de Carlos V, 1548 - ''Alte Pinakothek'', Múnich]]
Se diz que l’emperaol admirava tantu l’arti de Tiziano que, mentris posava pa él, s’agachó pa recogé-l el pincel que se l’avíe caíu al artista dela manu, diziendu: ''"Tiziano es dignu de que lo sirva un César; tenemus varius principaus, peru namás un Tiziano"''. Duranti un quartu de sigru, Tiziano trabajó pa Carlos V. A cambiu recibió dineru, privilegios i el títulu de condi del imperiu. Quandu en [[1556]] l’emperadol abdicó pa retiral-si al monesteriu de [[Yuste]], entri las pocas cosas que llevó consigú se topavan tamién cuadrus de Tiziano.
Entri las cortis prencipescas alas que tuvo acesu se topava tamién [[Urbino]]. Pal préncipi della Rovere realizó el maravillosu desnúu ''"[Venus din Urbino"][http://www.angelinachapin.com/files/2010/01/venus-or-urbino2.jpg]{{Legătură nefuncțională|date=octombrie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. Tiziano pintava ábate de tou: retratus, paisajis, escenas mitológicas rebosantis d’erotismu i escenas religiosas. Nel añu [[1545]] marchó a [[Roma]], ondi pintó el retratu del papa Pablo III i obtuvo la ciudadanía dela «Ciá Eterna». Nostanti, prontu volvió a [[Venecia]]. A partir dentoncis, l’artista pintó más pa sí mesmu, creandu maravillosus liençus que anunciavan la pintura delas generacionis venideras. En [[1566]] fue elegíu biembru dela ''"Accademia del Disegno di Firenze"'', juntamenti con [[Andrea Palladio]] i [[Jacopo Tintoretto]].
Tiziano murió el [[27 d’abostu]] de [[1576]], duranti la epidemia de [[Pesti|pesti]]. Comu resultau duna decisión del Senau, i a pessal delas disposicionis higiénicas, se libró dela fossa común i fue aterrau al lau dela ilesia de ''"Santa Maria dei Frari"'' en [[Venecia]].
[[File:Noli-me-tangere-titien.jpg|thumb|240px|Tiziano Vecellio: ''Noli me tangere'', 1511-1512 - ''National Gallery'', Londris]]
=== La pintura de Tiziano ===
Tiziano desenvolvió un estilu pressonal nel gastu delos coloris, que aplicava de manera rápida, a vecis imprecisa, sin debujus preparatorius. El resultau es una expresividá direta, con figuras más vivas i realis. Es unu delos retratistas de mayor prestígiu i, sin dúa, el más influyenti. A menu introduzíe elementus acessorius, comu un perru o un estrumentu musical, i la actitú delos sus personajis resulta mui natural. Las mugeris representás son guapas i sensualis, con el pelu largu cayendu sobri la espalda desnúa, nun entornu simbólicu o alegóricu. La pintura ''"Venus la oglindă"'' muestra el efetu cromáticu que Tiziano conseguíe gastandu una paleta de coloris reducía. Con esti cuadru, Tiziano participó nun debati sobri l’arti: la música devríe tenel el mesmu rangu i la mesma importancia pal ombri que la guapura visual, representá polas bellas artis.
[[File:Titian Venus Mirror (furs).jpg|thumb|left|240px|Tiziano Vecellio: ''"Venus la oglindă"'', 1555 - ''National Gallery of Art'', Washington]]
== El legau de Tiziano ==
Unu delos primerus que acabó el su aprendizaji nel tallé de Tiziano fue [[Paris Bordone]], quien, nostanti, lo recordava con pesal: ''"acestui om nu-i plăcea să-și transmită cunoștințele altora, nici atunci când ucenicii îl rugau în genunchi..."''. El únicu gran pintol que consiguió aprovechal el tiempu passau nel su tallé fue [[El Greco]]. La creación de Tiziano ejerció, nostanti, una influencia estraordinaria sobri toa la pintura uropea. Palos pintoris del sigru XVII, [[Diego Velázquez|Velázquez]], [[Peter Paul Rubens|Rubens]], [[Caravaggio]], [[Anthony van Dyck|Van Dyck]] i [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]], Tiziano se convertiríe nun auténticu mitu. La su manera de gastal los coloris influyó en artistas de diferenti orientación, comu [[Nicolas Poussin|Poussin]], [[Antoine Watteau|Watteau]] i [[Francisco de Goya|Goya]]. Nel sigru XIX, entri los admiradoris de Tiziano se topavan [[Édouard Manet|Manet]], [[Eugène Delacroix|Delacroix]] i [[Paul Cézanne|Cézanne]].
== Citas ==
* ''"În operele venețianului Tiziano strălucesc trăsăturile unei arte atât de perfecte, încât numai artiștii, dacă nu sunt limitați, pot să o înțeleagă"'' (''Paolo Giovo'', [[1525]])
* ''"...nici un pictor nu a fost atât de universal admirat de principi ca Tiziano"'' (''Ludovico Dolce'', [[1557]])
== Notas ==
<references />
== Enlacis esternus ==
{{commonscat|Titian}}
* ''[http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/t/tiziano WEB Gallery of Art: Tiziano Vecellio]''
* ''[http://www.artinvest2000.com/tiziano.htm Tiziano: Realism expresiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051030200257/http://www.artinvest2000.com/tiziano.htm |date=2005-10-30 }}''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/9428/7/ Tiziano - "Soarele" Veneției] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516022914/http://www.revistamagazin.ro/content/view/9428/7/ |date=2012-05-16 }}, 10 mai 2012, Paul Ioan, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/9007/7/ Creatorul lui Venus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129055512/http://www.revistamagazin.ro/content/view/9007/7/ |date=2012-01-29 }}, 27 octombrie 2011, Paul Ioan, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/8739/7/ Profesorul din Veneția] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915234828/http://www.revistamagazin.ro/content/view/8739/7/ |date=2014-09-15 }}, 29 iunie 2011, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/6201/7/ Profesorul lui Rubens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915234841/http://www.revistamagazin.ro/content/view/6201/7/ |date=2014-09-15 }}, 14 mai 2008, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/5499/7/ Când un rege uită că e rege...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711081931/http://www.revistamagazin.ro/content/view/5499/7/ |date=2012-07-11 }}, 25 iulie 2007, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/267/7/ În căutarea perfecțiunii feminine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120710205708/http://www.revistamagazin.ro/content/view/267/7/ |date=2012-07-10 }}, 21 februarie 2006, ''Revista Magazin''
* [http://www.amosnews.ro/arhiva/istorii-mai-putin-stiute-din-timpul-ciumei-11-10-2008 Istorii mai puțin știute: Din timpul ciumei], 11 octombrie 2008, Costin Tuchilă, ''Amos News''
jjeoatkxpldiwyxhyknrbfsgs4ysyi3
144404
144403
2026-09-25T10:49:54Z
Olarcos
82
144404
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Tiziano Vecellio di Gregorio''', conocíu tradicionalmenti en [[luenga española|español]] comu '''Tiziano''' o '''Ticiano''' ([[Pieve di Cadore]], {{circa|1488/1490
| lk = no
}}-[[Venecia]], 27 d’abostu de 1576),<ref>{{cita web |url=http://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=Titian&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500031075 |título= Titian |fechaacceso=15 de octubre de 2012 |apellido= |nombre= |fecha= |obra=getty.edu |idioma= |cita= }}</ref> fue un [[Pintura artística|pintol]] [[Italia|italianu]] del [[Renacencia|Renacimientu]], unu delos mayoris esponentis dela [[Escuela veneciana|escuela veneciana]].
Reconocíu polos sus contemporánius comu «el sol entri las estrellas», en homenaji ala línea final del [[La Divina Comedia#Paraísu|Paraísu de ''La Divina Comedia'']] de [[Dante Alighieri]],<ref>{{Cita web|url=http://www.servisur.com/cultural/dante/comediapar/dcpar3333.htm|título=Canto {{versalita|xxxiii}}|fecha=2004-10-20|sitioweb=servisur.com|en=Paraíso - La Divina Comedia|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20070426070117/http://www.servisur.com/cultural/dante/comediapar/dcpar3333.htm|fechaarchivo=2007-04-26}}</ref> Tiziano es unu delos pintoris italianus más versátilis, igualmenti capacitau pa realizal [[Retratu pictóricu|retratus]], [[paisaji]]s (dos delos temas que lo llevun ala fama), [[Mitología|escenas mitológicas]] o cuadrus de [[Arti sacru|temática religiosa]]. Tuvo una carrera larga i dilatá, i la su obra passó por muchas i diferentis etapas, enas que el su estilu cambió tan drásticamenti que algunus críticus tienin dificultais pa creel que los cuadrus dela su primera etapa i los delas posterioris salun dela mesma manu.
En qualquier casu, el conjuntu dela su obra se caracteriza pol gastu del [[color]], vivu i relumbrosu, cuna pincelá suelta i una delicaeza enas modulacionis cromáticas sin precedentis ena Estoria del Arti ocidental.
[[File:Self-portrait of Titian.jpg|thumb|200px|''Tiziano Vecellio'': Autorretratu, 1562 - ''Staatliche Museen'', Berlín]]
'''Tiziano Vecellio''' (nacíu entri [[1488]] i [[1490]] en [[Pieve di Cadore]], [[Repúbrica de Venecia]]; muertu el [[27 d’abostu]] de [[1576]] en [[Venecia]]) fue un afamau [[pintol]] [[Italia|italianu]] del [[sigru XVI]], pertenecienti ala [[Renacimientu venecianu|escuela veneciana]].
== Vía i obra ==
No se sabi la su fecha esata dela nacencia; se supón que tuvó nacencia entri [[1488]] i [[1490]] en [[Pieve di Cadore]], enos [[Montis Dolomitas]]. El su pairi desempeñava diferentis cargus públicus, entri ellus el de capitán dela milicia local i inspetol mineru. Quandu teníe alreol de 10 añus, Tiziano fue mandau, juntamenti col su ermanu Francesco, al obraol de [[Sebastiano Zuccato]] en [[Venecia]], pa deprendel l’arti del [[mosaicu]]. Nostanti, no permaneció muchu tiempu ellí ni tampocu, endispués, nel obraol de [[Gentile Bellini]], pos «nu putea suporta stilul sec și elaborat al acestuia» ([[Lodovico Dolce]]). Namás permaneció varius añus nel tallé de [[Giovanni Bellini]], ermanu de Gentile. Ellí conoció al pintol Giorgio da Castelfranco, conocíu col nombri de [[Giorgione]], col qual colaboró i del qual deprendió tantu que los críticus dudan a la ora d’atribuil a unu u otru la autoría de ciertus liençus desta época. Nel añu [[1508]], [[Giorgione]] pidió a Tiziano que l’ayudassi a pintal los [[Frescu|frescus]] del palaciu ''Fondaco dei Tedeschi''. Empiçó a recebil encargus propius i en [[1511]] pintó tres [[Frescu|frescus]] pa la ''Scuola di Sant'Antonio'' de [[Padua]], assina comu el cuadru ''"Cristos pe drumul Calvarului"''. Nel añu [[1513]], el cardenal [[Pietro Bembo]], ombri de coltura humanista, lo llamó a [[Roma]]. Tiziano supo aprovechal esta ocasión i comunicó alas autoridais venecianas que preferíe queal-si ena ciá. Assina, tras la muerti de [[Giovanni Bellini]] en [[1516]], fue nombrau sucessol suyu nel cargu de pintol oficial dela Repúbrica de [[Venecia]]. Entoncis teníe namás 25 añus.
[[File:Tizian 041.jpg|thumb|Tiziano Vecellio: ''Înălțarea la cer a Fecioarei'', [[1516]]-[[1518]] - Ilesia de ''Santa Maria Gloriosa dei Frari'', Venecia]]
En [[Venecia]] apintó muchus retratus, fascinantis representacionis dela guapura femenina, captá enas figuras de ''Flora'' o de ''Salomé'', assina comu ''"Înălțarea Fecioarei"'', un liençu de grandis dimensionis, integrau nel interior dela ilesia delos frailis franciscanus de [[Frari]].
Mentris tantu, [[Alfonso d'Este]] l’encargó tres cuadrus de temática [[Mitología|mitológica]]: ''"Bachus și Ariadna"'', ''"Sărbătoarea lui Venus"'' i ''"Bachanala"''. L’artista trabajó duranti varius añus ([[1518]]-[[1523]]) nestus «poemas», comu él mesmu los llamava, sin desatendel otros encargus ni temáticas.
Entri los añus [[1523]] i [[1525]] viajó en varias ocasionis a [[Ferrara]], ondi conoció a Federico II Gonzaga, marqués de [[Mantua]], i a Isabella d'Este, musa i mecenas delos artistas. En [[Ferrara]], [[Baldasare Castglione]] escribió ''"Curteanul"'', obra que endispués sería estudiá en toa la [[Uropa]] occidental. Tras el saqueu de [[Roma]] ([[Sacco di Roma]]) polos ejércitus imperialis de [[Carlos V]] en [[1527]], muchus refugiaus llegarun a [[Venecia]].
[[File:Titian Bacchus and Ariadne.jpg|thumb|left|250px|Tiziano Vecellio: ''"Bachus și Ariadna"'', 1522-1523 - ''National Gallery'', Londris]]
Entri ellus se topavan el afamau arquitectu [[Jacopo Sansovino]] i l’exegeta [[Pietro Aretino]], la pluma más «cáustica» de [[Italia]]. Dambos dos se convertirían enos amigus más próximus de Tiziano.
Nel añu [[1525]], Tiziano se casó con Cecilia Soldano, ija dun barberu, cola qual tuvo dos ijus, Pomponio i Orazio. Quandu en [[1530]] tuvo nacencia la su ija Lavinia, la su mugel cayó cuna malotia i hincó el poleu.
Nel añu [[1530]], el papa reconoció la supremacía de Carlos V i le colocó ena cabeça la corona de hierru delos emperadoris romanus. Gracias alas intervencionis de [[Pietro Aretino|Aretino]], en [[1548]] se l’encomendó a Tiziano la realización del retratu del soberanu.
[[File:Portrait of Charles V, Holy Roman Emperor, seated (1500–1558), formerly attributed to Titian (Alte Pinakothek, Munich).jpg|thumb|left|Tiziano Vecellio: Retratu de Carlos V, 1548 - ''Alte Pinakothek'', Múnich]]
Se diz que l’emperaol admirava tantu l’arti de Tiziano que, mentris posava pa él, s’agachó pa recogé-l el pincel que se l’avíe caíu al artista dela manu, diziendu: ''"Tiziano es dignu de que lo sirva un César; tenemus varius principaus, peru namás un Tiziano"''. Duranti un quartu de sigru, Tiziano trabajó pa Carlos V. A cambiu recibió dineru, privilegios i el títulu de condi del imperiu. Quandu en [[1556]] l’emperadol abdicó pa retiral-si al monesteriu de [[Yuste]], entri las pocas cosas que llevó consigú se topavan tamién cuadrus de Tiziano.
Entri las cortis prencipescas alas que tuvo acesu se topava tamién [[Urbino]]. Pal préncipi della Rovere realizó el maravillosu desnúu ''"[Venus din Urbino"][http://www.angelinachapin.com/files/2010/01/venus-or-urbino2.jpg]{{Legătură nefuncțională|date=octombrie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. Tiziano pintava ábate de tou: retratus, paisajis, escenas mitológicas rebosantis d’erotismu i escenas religiosas. Nel añu [[1545]] marchó a [[Roma]], ondi pintó el retratu del papa Pablo III i obtuvo la ciudadanía dela «Ciá Eterna». Nostanti, prontu volvió a [[Venecia]]. A partir dentoncis, l’artista pintó más pa sí mesmu, creandu maravillosus liençus que anunciavan la pintura delas generacionis venideras. En [[1566]] fue elegíu biembru dela ''"Accademia del Disegno di Firenze"'', juntamenti con [[Andrea Palladio]] i [[Jacopo Tintoretto]].
Tiziano murió el [[27 d’abostu]] de [[1576]], duranti la epidemia de [[Pesti|pesti]]. Comu resultau duna decisión del Senau, i a pessal delas disposicionis higiénicas, se libró dela fossa común i fue aterrau al lau dela ilesia de ''"Santa Maria dei Frari"'' en [[Venecia]].
[[File:Noli-me-tangere-titien.jpg|thumb|240px|Tiziano Vecellio: ''Noli me tangere'', 1511-1512 - ''National Gallery'', Londris]]
=== La pintura de Tiziano ===
Tiziano desenvolvió un estilu pressonal nel gastu delos coloris, que aplicava de manera rápida, a vecis imprecisa, sin debujus preparatorius. El resultau es una expresividá direta, con figuras más vivas i realis. Es unu delos retratistas de mayor prestígiu i, sin dúa, el más influyenti. A menu introduzíe elementus acessorius, comu un perru o un estrumentu musical, i la actitú delos sus personajis resulta mui natural. Las mugeris representás son guapas i sensualis, con el pelu largu cayendu sobri la espalda desnúa, nun entornu simbólicu o alegóricu. La pintura ''"Venus la oglindă"'' muestra el efetu cromáticu que Tiziano conseguíe gastandu una paleta de coloris reducía. Con esti cuadru, Tiziano participó nun debati sobri l’arti: la música devríe tenel el mesmu rangu i la mesma importancia pal ombri que la guapura visual, representá polas bellas artis.
[[File:Titian Venus Mirror (furs).jpg|thumb|left|240px|Tiziano Vecellio: ''"Venus la oglindă"'', 1555 - ''National Gallery of Art'', Washington]]
== El legau de Tiziano ==
Unu delos primerus que acabó el su aprendizaji nel tallé de Tiziano fue [[Paris Bordone]], quien, nostanti, lo recordava con pesal: ''"acestui om nu-i plăcea să-și transmită cunoștințele altora, nici atunci când ucenicii îl rugau în genunchi..."''. El únicu gran pintol que consiguió aprovechal el tiempu passau nel su tallé fue [[El Greco]]. La creación de Tiziano ejerció, nostanti, una influencia estraordinaria sobri toa la pintura uropea. Palos pintoris del sigru XVII, [[Diego Velázquez|Velázquez]], [[Peter Paul Rubens|Rubens]], [[Caravaggio]], [[Anthony van Dyck|Van Dyck]] i [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]], Tiziano se convertiríe nun auténticu mitu. La su manera de gastal los coloris influyó en artistas de diferenti orientación, comu [[Nicolas Poussin|Poussin]], [[Antoine Watteau|Watteau]] i [[Francisco de Goya|Goya]]. Nel sigru XIX, entri los admiradoris de Tiziano se topavan [[Édouard Manet|Manet]], [[Eugène Delacroix|Delacroix]] i [[Paul Cézanne|Cézanne]].
== Citas ==
* ''"În operele venețianului Tiziano strălucesc trăsăturile unei arte atât de perfecte, încât numai artiștii, dacă nu sunt limitați, pot să o înțeleagă"'' (''Paolo Giovo'', [[1525]])
* ''"...nici un pictor nu a fost atât de universal admirat de principi ca Tiziano"'' (''Ludovico Dolce'', [[1557]])
== Notas ==
<references />
== Enlacis esternus ==
{{commonscat|Titian}}
* ''[http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/t/tiziano WEB Gallery of Art: Tiziano Vecellio]''
* ''[http://www.artinvest2000.com/tiziano.htm Tiziano: Realism expresiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051030200257/http://www.artinvest2000.com/tiziano.htm |date=2005-10-30 }}''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/9428/7/ Tiziano - "Soarele" Veneției] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516022914/http://www.revistamagazin.ro/content/view/9428/7/ |date=2012-05-16 }}, 10 mai 2012, Paul Ioan, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/9007/7/ Creatorul lui Venus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129055512/http://www.revistamagazin.ro/content/view/9007/7/ |date=2012-01-29 }}, 27 octombrie 2011, Paul Ioan, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/8739/7/ Profesorul din Veneția] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915234828/http://www.revistamagazin.ro/content/view/8739/7/ |date=2014-09-15 }}, 29 iunie 2011, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/6201/7/ Profesorul lui Rubens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915234841/http://www.revistamagazin.ro/content/view/6201/7/ |date=2014-09-15 }}, 14 mai 2008, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/5499/7/ Când un rege uită că e rege...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711081931/http://www.revistamagazin.ro/content/view/5499/7/ |date=2012-07-11 }}, 25 iulie 2007, ''Revista Magazin''
* [http://www.revistamagazin.ro/content/view/267/7/ În căutarea perfecțiunii feminine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120710205708/http://www.revistamagazin.ro/content/view/267/7/ |date=2012-07-10 }}, 21 februarie 2006, ''Revista Magazin''
* [http://www.amosnews.ro/arhiva/istorii-mai-putin-stiute-din-timpul-ciumei-11-10-2008 Istorii mai puțin știute: Din timpul ciumei], 11 octombrie 2008, Costin Tuchilă, ''Amos News''
16zqgaoi68cw2m7lnnl0i44s7sb93jv