Güiquipedia
extwiki
https://ext.wikipedia.org/wiki/G%C3%BCiquipedia:Port%C3%A1
MediaWiki 1.47.0-wmf.23
first-letter
Mediu
Especial
Caraba
Usuario
Usuario caraba
Güiquipedia
Güiquipedia caraba
Archivu
Archivu caraba
MediaWiki
MediaWiki caraba
Prantilla
Prantilla caraba
Ayua
Ayua caraba
Categoría
Categoría caraba
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo discusión
Evento
Evento discusión
Dulce Chacón
0
717
144596
139239
2026-10-13T17:54:46Z
Acuxhinu
3347
añidil atijus
144596
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Duci Chacón Gutiérrez''' ([[Çafra]], [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], 3 de juñu del 1954 - ''Brunete,'' [[Mairil]], 3 de deziembri del 2003) hue una escreviora i puetisa [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeña]], qu'era ermana gemela dela tamién escrevienti Inma Chacón.
== Biografía ==
La su nacencia hue en [[Çafra]], [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], nuna familia pudienti i conservaora, siendu una aristócrata, de derechas i del bandu nacional, dichu por ella mesma, enque mas tardi los sus ideais d'isquierdas la llevarun a entental sacal ala lús los archivus delas execucionis duranti'l franquismu o a esponel-si ala guerra d'[[Iraq]]. Era una pessona ilustrá con azoguis literarius, pos escrevía, possimenti baxu’l nombri de Hachi i leyía puesía ala su familia, lo qu’aballó la su vocación literaria, a una edá mu jovin.<ref>{{Cita web|url=http://ww2.circulo.es/Especiales/Autores/B304/DulceChacon/biog.htm|título=Biografía|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=17 de deziembri del 2024}}</ref>
El su pairi Antoniu Chacón Cuesta, hue alcaldi dela ciá de [[Çafra]] ena ditaúra de [[Francisco Franco|Francu]] i quandu ella tenía namás qu'onzi añus d’edá, el su pairi espenó i un añu endispués, la su mairi María Gutiérrez, se hue a vivil con tola familia a [[Mairil]], aondi vivió dendi antoncis. Duci i la su ermana gemela Inma, huerun a estuyal a un internau i hue pallí aondi esmençó a escrevil [[puesía]], pa clissal-si delas dificis cercustancias pessonais qu’andava viviendu. Las leturas dela su moceá, huerun de puetas comu ''Celan'', ''Rilke'', ''César Vallejo'' i ''José Ángel Valente'', que le dexarun una grandi huélliga nel su estilu puéticu. Otras infrugencias d’endispués huerun ''Félix Grande'', ena puesía, i ''Julio Llamazares'', ''Luis Landero'' i [[José Saramago|''José Saramago'']] ena narrativa. Conos mentaus ''Luis Landero'', ''[[José Saramago]]'' i la su mugel, ''Pilar del Río'', cona que tenía una mu grandi amistá.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://escritoras.com/escritoras/Dulce-Chacon|título=Dulce Chacón en escritoras.com|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=escritoras.com|idioma=es-ES|archive-date=2024-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207011104/https://escritoras.com/escritoras/Dulce-Chacon|dead-url=yes}}</ref>
[[Archivu:Castañodulcechacon.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|200x200px|Castañeru enos montis de [[El Tornu]], [[Caçris]].]]
L’assuntu dela su obra hue la represión franquista i possimenti la sitación delas mugeris ena sociedá. Pol su comprometimientu social, perteneció ala Associación de Mugeris contra la Violencia de Géneru, tamién ala Associación de Mugeris contra la [[Guerra]] i al Bandu de Coltura contra la [[Guerra]], dambas dos acaberas en avenecia ala contra dela envasión d’[[Iraq]] pal [[2003]]. Varias escuelas i estitutus, assina comu premius literarius i callis de varias ciáis, llevan el su nombri comu omenagi ala su figura.<ref>{{Cita web|url=https://www.lecturalia.com/autor/5138/dulce-chacon|título=Dulce Chacón: libros y biografía autora|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|apellido=Lecturalia.com|fecha=2011|sitioweb=Lecturalia|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.lecturalia.com/autor/286/inma-chacon|título=Inma Chacón: libros y biografía autora|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|apellido=Lecturalia.com|fecha=2012|sitioweb=Lecturalia|idioma=es}}</ref>
Espenó el tres de [[Diziembri|deziembri]] del [[2003]], en ''Brunete'', [[Mairil]], vítima dun canci de pancria que l’avían vistu un mes anantis i que s’avía destendíu pol hígau. Las sus zenizas huerun assentás ena su localidá de nacencia, junta los restus mortais del su pairi, Antoniu Chacón, enque parti delas sus zenizas huerun esperriás enos montis de [[El Tornu]], qu'es un puebru chiqueninu del [[Valli del Xerti]] en [[Caçris]].<ref>{{Cita web|url=http://www.hoy.es/prensa/20060814/plasencia/poesia-inma-chacon-segunda_20060814.html|título=Hoy Digital {{!}} PLASENCIA - La puesía de Chacón i la segunda Repúbrica, dierun-si cita ayel en Piornal|fechaacceso=2024-12-05|fecha=24 setiembri del 2015|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924044034/http://www.hoy.es/prensa/20060814/plasencia/poesia-inma-chacon-segunda_20060814.html|dead-url=unfit}}</ref> Dexó solus al su ombri, dos ijas i un iju.<ref name=":1">{{Cita noticia|título=Dulce Chacón pierde su batalla contra la muerte|url=https://elpais.com/diario/2003/12/04/cultura/1070492414_850215.html|periódico=El País|fecha=04 de deziembri del 2003|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|issn=1134-6582|idioma=es|nombre=El|apellidos=País}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=87127|título=El Periódico Extremadura|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=28 de deziembri del 2003|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2003-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20031228043008/http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=87127|dead-url=yes}}</ref> No devemus de tracamundeal a Duci con Dulce Chacón, qu’es una ilustraora i artista mexicana.<ref>{{Cita web|url=https://www.dulcechaconart.com/bio|título=Biografía Dulce Chacón, Mexico|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=Misitio|idioma=es}}</ref>
=== Correúra literaria ===
Enque esmençó a escrevil de mu nueva, no pubricó el su primel libru, el poemariu ''Querrán ponerle nombre'', hata’l 1992. Aluspués, pubricó dos obras puéticas, ''Las palabras de la piedra'' nel 1993 i ''Contra el desprestigio de la altura'' nel 1995, Pola que ganó el premiu Ciá d’[[Irún]], que hue el su primel premiu. Alogu, esmençó a escrevil novelas i assina nel 1996 pubricó ''Algún amor que no mate'', sobri una mugel esbreá pol su ombri. ''[[José Saramago]]'' dixu della qu’era una mugel dura peru precisa. Un añu endispués pubricó la su segundera novela, ''Blanca vuela mañana''. El añu [[1998]] hue mu intesu, pos pubricó ''Matadora'', qu’es una biografía de ''Cristina Sánchez'', la primel mugel torera [[España|española]], tamién inaguró la su primel obra teatral, ''Segunda mano'' i amás pubricó la su tercel novela, ''Háblame, musa, de aquel varón''. aondi retoma angunu delos assuntus de ''Algún amor que no mate'', comu la violencia doméstica o tamién sobri otras hormas de bruteá, comu la senofobia. Col libru esti, cerró una trilogía sobri la encomunicación ena collera.<ref name=":1" /><ref>{{Cita web|url=http://www.aldabaproducciones.com/noviembreteatro/dossieres/algunamorquenomate/dossiersinimagenes.pdf|título=Algún amor que no mate|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=22 de deziembri del 2011|archive-date=2011-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20111222115958/http://www.aldabaproducciones.com/noviembreteatro/dossieres/algunamorquenomate/dossiersinimagenes.pdf|dead-url=yes}}</ref>
Endispuesinu escrevió un nuevu poemariu, ''Matar al ángel'' nel 1999 i essi mesmu añu ''Cielos de barro'', qu’era una novela coral ambientá ena [[Estremaúra]] dela posguerra i que la presentó ala edición del [[2000]] del premiu ''Azorín'' baxu’l nombri de Hachi. Esta novela ganó el premiu i estava dedicá al su pairi, el que huera alcaldi dela ciá de [[Çafra]], Antoniu Chacón. El títulu hue un hoqui de l’escrevienti ''Julio'' ''Llamazares''.<ref>{{Cita web|url=https://www.penguinlibros.com/es/literatura-contemporanea/33541-libro-la-voz-dormida-9788466332507?mot_tcid=528f1ab9-4ad7-4b65-ae7d-83813d727584|título=La voz dormida|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|apellido=Chacón Gutierrez|nombre=Duci}}</ref>
La su siguienti novela hue ''La voz dormida'', pubricá nel [[2002]] i que tardó quatru añus n’acabijal-la, aviendu esmençau a arrejuntal géneru, mesmu anantis dela pubricación de ''Matar al ángel'' i ''Cielos de barro''. Nesta novela acontinó tratandu los difícis añus dela posguerra, novelandu los testimoñus de mugeris vítimas dela represión franquista polos añus quarenta, arrecogíus n’entrevistas por toa [[España]]. La novela s’agenció el premiu Libru de l’Añu [[2003]], atorgau pol Setol de Librerus de [[Mairil]]. Nel [[2002]], s’inaguró l’adatación teatral de ''Algún amor que no mate'', que la hizu ella mesma i amás derigió l’adatación ''Eduardo Vasco''. Tamién pal [[2003]] pubricó sotru poemariu, ''Cuatro gotas''. Ala finiquita, la carrera de Duci Chacón la estroncó la su muerti prematura.<ref name=":0" />
=== Correúra social i política ===
Enque era duna familia conservaora de derechas, muó mu prontu pa hazel-si una pessona d’isquierdas, pos sigún dixu, unu delos motivus hue el silenciu dela su familia a tentu dela represión franquista, mu doloría ena su ciá de [[Çafra]], aondi enos primel mesis dela [[Guerra Cevil Española|Guerra Civil]], endispués de sel tomá polos franquistas el ochu d’abostu del [[1936]], unas dozientas cincuenta pessonas huerun assessinás polas nuevas utoridais. La localidá tenía sieti mil abitantis i dispuesinu l’esmiençu dela [[guerra]] i anantis dela entrá delas tropas, nenguna pessona hue assessiná. El motivu delas muertis nel franquismu hue una delas sus prioridais, siendu’l su parecel qu’el rancol dimanau dela violencia política ena [[Guerra Cevil Española|Guerra Civil]] i nel franquismu sigui atranquijau, pol no avel siu presentau ala lús púbrica, assina el su lema era "ni rancol, ni olvíu". Tamién dixu que l’arreglu rálidu entavía no á llegau, porque assín i tó no s’á hechu essa convessación, pos avemus oyíu la vessión delos venceoris i agora tenemus qu’oyíl alos vencíus.<ref>{{Cita web|url=https://blogs.helsinki.fi/literaturaguerracivil2010/2010/03/04/dulce-chacon/|título=Dulce Chacón – La guerra civil y el franquismo en la novela española actual|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=blogs.helsinki.fi}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://blogs.helsinki.fi/literaturaguerracivil2019/?tag=dulce-chacon|título=Dulce Chacón – La guerra civil y el franquismo en la novela española contemporánea|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=blogs.helsinki.fi}}</ref>
Assina, s’envinculó a numirosas atividais sociais i políticas de caraiti pogressista i escrevió ''La voz dormida'', obra ena que arrecogi i novela testimoñus de mugeris del lau perdeol dela [[Guerra Cevil Española|Guerra Civil]] de toa [[España]]. Eno tocanti ala envasión d’[[Iraq]], hormó parti del bandu [[Coltura]] contra la guerra i junta’l premiu Nobel [[José Saramago]], leyó el declarau contra la [[guerra]] que afechó la grandi manifestación del quinzi de [[marçu]] del [[2003]] en [[Mairil]]. Tamién hue a [[Bagdad]] en marçu del mismu añu, comu biembru del bandu Mugeris contra la [[Guerra]], pa conocel la sitación del puebru [[Iraq|iraquí]] i la su esposición al conflitu. Amás, perteneció ala Associación Mugeris contra la Violencia de Géneru i tamién hormó parti del Coletivu Ermanus, Amegus i Apañerus de José Couso, que hue’l retratista assessinau polas tropas [[Estaus Uníus|estauniensis]] en [[Bagdad]] ena envasión. El su maríu ''Miguel Ángel Alcántara'', la definió comu una bregaora, d’isquierdas, inrálida, reñiora i que la su mejol arma era la su [[parabra]] i la su [[Escreviura|escreviúra]].<ref name=":2">{{Cita web|url=http://www.lukor.com/literatura/noticias/0502/17204540.htm|título=familia escritora Dulce Chacón recoge título Hija Predilecta otorgado pueblo Zafra Badajoz|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=03 d'otubri del 2010|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2010-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20101003215635/http://www.lukor.com/literatura/noticias/0502/17204540.htm|dead-url=unfit}}</ref>
== Reconocencias ==
La su ciá de nacencia l’atorgó el destinguimientu de Ija Predileta dela Localidá de [[Çafra]], endispués dela su muerti, el dezissieti de [[hebreru]] del [[2005]]. Tamién á dau el su nombri a una praça i estituíu un premiu de narrativa [[España|española]] col su nombri. Nel [[2003]] en ''Brunete'', la localidá mairileña aondi vivía, hizu’l Premiu Literariu de Novela Corta Duci Chacón.<ref name=":2" />
[[Archivu:Calledulcechacon.jpg|miniaturadeimagen|180x180px|Calli ena ciá de [[Sevilla]].]]
Nel [[2009]], ''Barricada'' pubricó el libru-CD ''La tierra está sorda'', con deziochu cancionis relacionás cona represión franquista. Sigún dixu ''Enrique Villarreal «El Drogas»'', derigiol del grupu, hue la letura de ''La voz dormida'' lo que le hizu crial el libru-CD. Angunas delas cancionis s’ispiran derechamenti enos testimoñus arrecogíus i novelaus por ella nesta novela. ''Barricada'' presentó el trebaju ena ciá de [[Çafra]] el dezinuevi de marçu del [[2010]].<ref>{{Cita web|url=http://musica.terra.es/articulo/barricada-sordera-historica-6626.htm|título=Barricada, contra la sordera histórica. 'La tierra está sorda' sale a…|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=29 de juñu del 2012|sitioweb=archive.ph|archive-date=2012-06-29|archive-url=https://archive.today/20120629062201/http://musica.terra.es/articulo/barricada-sordera-historica-6626.htm|dead-url=unfit}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.noticiasdenavarra.com/2009/10/30/ocio-y-cultura/el-camaleon/las-letras-de-la-tierra-esta-sorda|título=Las letras de 'La Tierra está sorda'. Diario de Noticias de Navarra|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=15 de setiembri del 2010|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2010-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100915093557/http://www.noticiasdenavarra.com/2009/10/30/ocio-y-cultura/el-camaleon/las-letras-de-la-tierra-esta-sorda|dead-url=yes}}</ref>
L’Estitutu d’Educación Segundaria Obrigatoria de [[La Garrovilla]] en [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], se llama comu ella dendi’l añu [[2005]], assina es mentau comu ''IESO Duci Chacón,'' n’acordança dela escreviora. La salona d’actus de ''Tocina'' en [[Sevilla]], lleva’l su nombri i tamién una Escuela Púbrica ena localidá mairileña de ''Fuenlabrada'', sotra ena localidá de ''Rivas-Vaciamadrid'' i sotra ena ciá [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeña]] de [[Caçris]]. La biblioteca prencipal dela Nuversidá Uropea de [[Mairil]], tamién lleva’l su nombri, assina comu una tupa de callis en monicipius comu [[Huentis de León]] i n'angunas ciáis.<ref>{{Cita web|url=https://iesodulcechacon.educarex.es/|título=I.E.S.O. Dulce Chacón – Centro público de Educación Secundaria. La Garrovilla, Badajoz|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://cpdulcechacon.educarex.es/|título=CEIP "Dulce Chacón" Cáceres - Noticias|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=cpdulcechacon.educarex.es|archive-date=2022-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308170016/https://cpdulcechacon.educarex.es/|dead-url=yes}}</ref>
== Premius ==
* Premiu Ciá d'[[Irún]] de puesia nel 1995, pol libru ''Contra el Desprestigio de la altura''.
* Premiu ''Azorín'' de novela nel [[2000]], pol libru ''Cielos de Barro''.
* Mentación d'Onol atorgau pola ''Plataforma de Hombres Contra la Violencia Doméstica en Fuenlabrada'', nel [[2001]], pol libru ''Algún amor que no mate''.
* Premiu Ochu de [[Marçu]], en [[marçu]] del [[2003]], pol libru ''La Voz Dormida'' atorgau pola Concejalia dela Mugel del Ayuntamientu de ''Móstoles''.
* Premiu dela ''Federación de Asociaciones de Mujeres Progresistas de [[Valencia]],'' pol libru ''La voz Dormida'' en [[marçu]] del [[2003]].
* Premiu ''Meridiana'', del Estitutu Andalús dela [[Mugel]], ala su trayetoria literaria nel defendimientu delos derechus dela [[mugel]], en [[marçu]] del [[2003]].
* III ''Edición del Premio del Gremio de Libreros'' de [[Mairil]] al mejol libru del añu [[2002]], pol libru ''La Voz Dormida, a''torgau n'[[abril]] del [[2003]] i entriegau el sieti de [[juñu]] del [[2003]].
* Premiu ''Cartelera Turia'' pol libru ''La voz Dormida,'' en [[jullu]] del [[2003]].
* VII Edición del Premiu Ochu de [[Marçu]], en [[marçu]] del [[2004]], atorgau endispués de moril pol Ayuntamientu de ''Getafe'', ala su trayetoria literaria nel defendimientu delos derechus dela [[mugel]].
* Premiu ''Justicia,'' en [[marçu]] del [[2004]], atorgau endispués de moril pola ''Asociación de Derechos Humanos'' d'[[Estremaúra]], ala su trayetoria literaria en cata dela recordaera estórica i nel defendimientu delos derechus umanus.
* Premiu ''Vetonia-Voz Castúa,'' en [[marçu]] del [[2004]], atorgau endispués de moril pola ''Asociación Extremeña de Alcorcón'', ala su trayetoria literaria.
* Premiu ''Ana Tutor,'' en [[marçu]] del [[2004]], atorgau endispués de moril pola ''Federación Socialista Madrileña,'' ala su trayetoria literaria.
* Nombrá a Mejol Autol polos premius ''Max'' [[2004]] de Teatru, pol libru ''Algún amor que no mate''.
* Medalla d'Oru de l'Associación ''Coros y Danzas El Castellar'', de [[Çafra]].
* Medalla d'Oru d'[[Estremaúra]], en [[setiembri]] del [[2004]], atorgau pola [[Hunta d'Estremaura|Junta d'Estremaúra]] endispués de moril.
* Medalla d'Oru dela Casa Regional Estremeña de ''Getafe'', en [[Noviembri|novembri]] del [[2004]].
== Obra ==
=== Puesia ===
* ''Querrán ponerle nombre,'' nel 1992.
* ''Las palabras de la piedra,'' nel 1993.
* ''Contra el desprestigio de la altura,'' nel 1995.
* ''Matar al ángel,'' nel 1999.
* ''Cuatro gotas,'' nel [[2003]].
=== Novelas ===
* ''Algún amor que no mate,'' nel [[1996]].
* ''Blanca vuela mañana,'' nel 1997.
* ''Háblame, musa, de aquel varón,'' nel [[1998]].
* ''Cielos de barro,'' nel [[2000]].
* ''La voz dormida,'' nel [[2002]]. Premiu Libru de l'Añu [[2003]].
=== Biografías ===
* ''Matadora'' nel [[1998]].
=== Teatru ===
* ''Segunda mano,'' nel [[1998]].
* ''Algún amor que no mate,'' nel [[2002]].
=== Cuentus ===
* ''Te querré hasta la muerte,'' nel [[2003]]. 61-64.
== Referencias ==
<references />
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://zafra.es/tu-ayuntamiento/ web de Çafra]
* [https://www.youtube.com/watch?v=YX623O7xGeU&ab_channel=CriviZafra<nowiki/> El Castellar de Çafra] Corus i Danças.
{{NF|1954|2003|Chacón, Dulce}}
[[Categoría:Escrebioris estremeñus en castellanu]]
[[Categoría:Escrebioris estremeñus]]
[[Categoría:Escrebioris]]
eietqdj6ccof3nqske7l654izkenopp
144609
144596
2026-10-13T20:17:49Z
Acuxhinu
3347
Marrus chiqueninus
144609
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Duci Chacón Gutiérrez''' ([[Çafra]], [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], 3 de juñu del 1954 - ''Brunete,'' [[Mairil]], 3 de deziembri del 2003) hue una escreviora i puetisa [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeña]], qu'era ermana gemela dela tamién escrevienti Inma Chacón.
== Biografía ==
La su nacencia hue en [[Çafra]], [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], nuna familia pudienti i conservaora, siendu una aristócrata, de derechas i del bandu nacional, dichu por ella mesma, enque mas tardi los sus ideais d'isquierdas la llevarun a entental sacal ala lús los archivus delas execucionis duranti'l franquismu o a esponel-si ala guerra d'[[Iraq]]. El su pairi, ''Antonio Chacón Cuesta'', era una pessona ilustrá con azoguis literarius, pos escrevía puesía, possimenti baxu’l nombri de ''Hache'' i leyía puesía ala su familia, lo qu’aballó la vocación literaria dela su ija, a una edá mu templana.<ref>{{Cita web|url=http://ww2.circulo.es/Especiales/Autores/B304/DulceChacon/biog.htm|título=Biografía|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=17 de deziembri del 2024}}</ref>
El su pairi, hue alcaldi dela ciá de [[Çafra]] ena ditaúra de [[Francisco Franco|Francu]] i quandu ella tenía namás qu'onzi añus d’edá, el su pairi espenó i un añu endispués, la su mairi María Gutiérrez, se hue a vivil con tola familia a [[Mairil]], aondi vivió dendi antoncis. Duci i la su ermana gemela Inma, huerun a estuyal a un internau i hue pallí aondi esmençó a escrevil [[puesía]], pa clissal-si delas dificis cercustancias pessonais qu’andava viviendu. Las leturas dela su moceá, huerun de puetas comu ''Celan'', ''Rilke'', ''César Vallejo'' i ''José Ángel Valente'', que le dexarun una grandi huélliga nel su estilu puéticu. Otras infrugencias d’endispués huerun ''Félix Grande'', ena puesía, i ''Julio Llamazares'', ''Luis Landero'' i [[José Saramago|''José Saramago'']] ena narrativa. Conos mentaus ''Luis Landero'', ''[[José Saramago]]'' i la su mugel, ''Pilar del Río'', cona que tenía una mu grandi amistá.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://escritoras.com/escritoras/Dulce-Chacon|título=Dulce Chacón en escritoras.com|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=escritoras.com|idioma=es-ES|archive-date=2024-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207011104/https://escritoras.com/escritoras/Dulce-Chacon|dead-url=yes}}</ref>
[[Archivu:Castañodulcechacon.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|200x200px|Castañeru enos montis de [[El Tornu]], [[Caçris]].]]
L’assuntu dela su obra hue la represión franquista i possimenti la sitación delas mugeris ena sociedá. Pol su comprometimientu cona sociedá, perteneció ala Associación de Mugeris contra la Violencia de Géneru, tamién ala Associación de Mugeris contra la [[Guerra]] i al Bandu de Coltura contra la [[Guerra]], dambas dos acaberas en avenecia ala contra dela envasión d’[[Iraq]] pal [[2003]]. Varias escuelas i estitutus, assina comu premius literarius i callis de varias ciáis, llevan el su nombri comu omenagi ala su figura.<ref>{{Cita web|url=https://www.lecturalia.com/autor/5138/dulce-chacon|título=Dulce Chacón: libros y biografía autora|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|apellido=Lecturalia.com|fecha=2011|sitioweb=Lecturalia|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.lecturalia.com/autor/286/inma-chacon|título=Inma Chacón: libros y biografía autora|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|apellido=Lecturalia.com|fecha=2012|sitioweb=Lecturalia|idioma=es}}</ref>
Espenó el tres de [[Diziembri|deziembri]] del [[2003]], en ''Brunete'', [[Mairil]], vítima dun canci de pancria que l’avían vistu un mes anantis i que s’avía destendíu pol hígau. Las sus zenizas huerun assentás ena su localidá de nacencia, junta los restus mortais del su pairi, Antoniu Chacón, enque parti delas sus zenizas huerun esperriás enos montis de [[El Tornu]], qu'es un puebru chiquinu del [[Valli del Xerti]] en [[Caçris]].<ref>{{Cita web|url=http://www.hoy.es/prensa/20060814/plasencia/poesia-inma-chacon-segunda_20060814.html|título=Hoy Digital {{!}} PLASENCIA - La puesía de Chacón i la segunda Repúbrica, dierun-si cita ayel en Piornal|fechaacceso=2024-12-05|fecha=24 setiembri del 2015|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924044034/http://www.hoy.es/prensa/20060814/plasencia/poesia-inma-chacon-segunda_20060814.html|dead-url=unfit}}</ref> Ala su muerti dexó solus al su ombri, alas sus dos ijas i al su iju.<ref name=":1">{{Cita noticia|título=Dulce Chacón pierde su batalla contra la muerte|url=https://elpais.com/diario/2003/12/04/cultura/1070492414_850215.html|periódico=El País|fecha=04 de deziembri del 2003|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|issn=1134-6582|idioma=es|nombre=El|apellidos=País}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=87127|título=El Periódico Extremadura|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=28 de deziembri del 2003|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2003-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20031228043008/http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=87127|dead-url=yes}}</ref>
No devemus de tracamundeal a '''Duci Chacón''' con '''Dulce Chacón''', qu’es una ilustraora i artista mexicana.<ref>{{Cita web|url=https://www.dulcechaconart.com/bio|título=Biografía Dulce Chacón, Mexico|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=Misitio|idioma=es}}</ref>
=== Correúra literaria ===
Enque esmençó a escrevil de mu nueva, no pubricó el su primel libru, el poemariu ''Querrán ponerle nombre'', hata’l 1992. Aluspués, pubricó dos obras puéticas, ''Las palabras de la piedra'' nel 1993 i ''Contra el desprestigio de la altura'' nel 1995, Pola que ganó el premiu Ciá d’[[Irún]], que hue el su primel premiu. Alogu, esmençó a escrevil novelas i assina nel 1996 pubricó ''Algún amor que no mate'', sobri una mugel esbreá pol su ombri. ''[[José Saramago]]'' dixu della qu’era una mugel dura peru precisa. Un añu endispués pubricó la su segundera novela, ''Blanca vuela mañana''. El añu [[1998]] hue mu intesu, pos pubricó ''Matadora'', qu’es una biografía de ''Cristina Sánchez'', la primel mugel torera [[España|española]], tamién inaguró la su primel obra teatral, ''Segunda mano'' i amás pubricó la su tercel novela, ''Háblame, musa, de aquel varón''. aondi retoma angunu delos assuntus de ''Algún amor que no mate'', comu la violencia doméstica o tamién sobri otras hormas de bruteá, comu la senofobia. Col libru esti, cerró una trilogía sobri la encomunicación ena collera.<ref name=":1" /><ref>{{Cita web|url=http://www.aldabaproducciones.com/noviembreteatro/dossieres/algunamorquenomate/dossiersinimagenes.pdf|título=Algún amor que no mate|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=22 de deziembri del 2011|archive-date=2011-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20111222115958/http://www.aldabaproducciones.com/noviembreteatro/dossieres/algunamorquenomate/dossiersinimagenes.pdf|dead-url=yes}}</ref>
Endispuesinu escrevió un nuevu poemariu, ''Matar al ángel'' nel 1999 i essi mesmu añu ''Cielos de barro'', qu’era una novela coral ambientá ena [[Estremaúra]] dela posguerra i que la presentó ala edición del [[2000]] del premiu ''Azorín'' baxu’l nombri de Hachi. Esta novela ganó el premiu i estava dedicá al su pairi, el que huera alcaldi dela ciá de [[Çafra]], Antoniu Chacón. El títulu hue un hoqui de l’escrevienti ''Julio'' ''Llamazares''.<ref>{{Cita web|url=https://www.penguinlibros.com/es/literatura-contemporanea/33541-libro-la-voz-dormida-9788466332507?mot_tcid=528f1ab9-4ad7-4b65-ae7d-83813d727584|título=La voz dormida|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|apellido=Chacón Gutierrez|nombre=Duci}}</ref>
La su siguienti novela hue ''La voz dormida'', pubricá nel [[2002]] i que tardó quatru añus n’acabijal-la, aviendu esmençau a arrejuntal géneru, mesmu anantis dela pubricación de ''Matar al ángel'' i ''Cielos de barro''. Nesta novela acontinó tratandu los difícis añus dela posguerra, novelandu los testimoñus de mugeris vítimas dela represión franquista polos añus quarenta, arrecogíus n’entrevistas por toa [[España]]. La novela s’agenció el premiu Libru de l’Añu [[2003]], atorgau pol Setol de Librerus de [[Mairil]]. Nel [[2002]], s’inaguró l’adatación teatral de ''Algún amor que no mate'', que la hizu ella mesma i amás derigió l’adatación ''Eduardo Vasco''. Tamién pal [[2003]] pubricó sotru poemariu, ''Cuatro gotas''. Ala finiquita, la carrera de Duci Chacón la estroncó la su muerti prematura.<ref name=":0" />
=== Correúra social i política ===
Enque era duna familia conservaora de derechas, muó mu prontu pa hazel-si una pessona d’isquierdas, pos sigún dixu, unu delos motivus hue el silenciu dela su familia a tentu dela represión franquista, mu doloría ena su ciá de [[Çafra]], aondi enos primel mesis dela [[Guerra Cevil Española|Guerra Civil]], endispués de sel tomá polos franquistas el ochu d’abostu del [[1936]], unas dozientas cincuenta pessonas huerun assessinás polas nuevas utoridais. La localidá tenía sieti mil abitantis i dispuesinu l’esmiençu dela [[guerra]] i anantis dela entrá delas tropas, nenguna pessona hue assessiná. El motivu delas muertis nel franquismu hue una delas sus prioridais, siendu’l su parecel qu’el rancol dimanau dela violencia política ena [[Guerra Cevil Española|Guerra Civil]] i nel franquismu sigui atranquijau, pol no avel siu presentau ala lús púbrica, assina el su lema era "ni rancol, ni olvíu". Tamién dixu que l’arreglu rálidu entavía no á llegau, porque assín i tó no s’á hechu essa convessación, pos avemus oyíu la vessión delos venceoris i agora tenemus qu’oyíl alos vencíus.<ref>{{Cita web|url=https://blogs.helsinki.fi/literaturaguerracivil2010/2010/03/04/dulce-chacon/|título=Dulce Chacón – La guerra civil y el franquismo en la novela española actual|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=blogs.helsinki.fi}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://blogs.helsinki.fi/literaturaguerracivil2019/?tag=dulce-chacon|título=Dulce Chacón – La guerra civil y el franquismo en la novela española contemporánea|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=blogs.helsinki.fi}}</ref>
Assina, s’envinculó a numirosas atividais sociais i políticas de caraiti pogressista i escrevió ''La voz dormida'', obra ena que arrecogi i novela testimoñus de mugeris del lau perdeol dela [[Guerra Cevil Española|Guerra Civil]] de toa [[España]]. Eno tocanti ala envasión d’[[Iraq]], hormó parti del bandu [[Coltura]] contra la guerra i junta’l premiu Nobel [[José Saramago]], leyó el declarau contra la [[guerra]] que afechó la grandi manifestación del quinzi de [[marçu]] del [[2003]] en [[Mairil]]. Tamién hue a [[Bagdad]] en marçu del mismu añu, comu biembru del bandu Mugeris contra la [[Guerra]], pa conocel la sitación del puebru [[Iraq|iraquí]] i la su esposición al conflitu. Amás, perteneció ala Associación Mugeris contra la Violencia de Géneru i tamién hormó parti del Coletivu Ermanus, Amegus i Apañerus de José Couso, que hue’l retratista assessinau polas tropas [[Estaus Uníus|estauniensis]] en [[Bagdad]] ena envasión. El su maríu ''Miguel Ángel Alcántara'', la definió comu una bregaora, d’isquierdas, inrálida, reñiora i que la su mejol arma era la su [[parabra]] i la su [[Escreviura|escreviúra]].<ref name=":2">{{Cita web|url=http://www.lukor.com/literatura/noticias/0502/17204540.htm|título=familia escritora Dulce Chacón recoge título Hija Predilecta otorgado pueblo Zafra Badajoz|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=03 d'otubri del 2010|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2010-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20101003215635/http://www.lukor.com/literatura/noticias/0502/17204540.htm|dead-url=unfit}}</ref>
== Reconocencias ==
La su ciá de nacencia l’atorgó el destinguimientu de Ija Predileta dela Localidá de [[Çafra]], endispués dela su muerti, el dezissieti de [[hebreru]] del [[2005]]. Tamién á dau el su nombri a una praça i estituíu un premiu de narrativa [[España|española]] col su nombri. Nel [[2003]] en ''Brunete'', la localidá mairileña aondi vivía, hizu’l Premiu Literariu de Novela Corta Duci Chacón.<ref name=":2" />
[[Archivu:Calledulcechacon.jpg|miniaturadeimagen|180x180px|Calli ena ciá de [[Sevilla]].]]
Nel [[2009]], ''Barricada'' pubricó el libru-CD ''La tierra está sorda'', con deziochu cancionis relacionás cona represión franquista. Sigún dixu ''Enrique Villarreal «El Drogas»'', derigiol del grupu, hue la letura de ''La voz dormida'' lo que le hizu crial el libru-CD. Angunas delas cancionis s’ispiran derechamenti enos testimoñus arrecogíus i novelaus por ella nesta novela. ''Barricada'' presentó el trebaju ena ciá de [[Çafra]] el dezinuevi de marçu del [[2010]].<ref>{{Cita web|url=http://musica.terra.es/articulo/barricada-sordera-historica-6626.htm|título=Barricada, contra la sordera histórica. 'La tierra está sorda' sale a…|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=29 de juñu del 2012|sitioweb=archive.ph|archive-date=2012-06-29|archive-url=https://archive.today/20120629062201/http://musica.terra.es/articulo/barricada-sordera-historica-6626.htm|dead-url=unfit}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.noticiasdenavarra.com/2009/10/30/ocio-y-cultura/el-camaleon/las-letras-de-la-tierra-esta-sorda|título=Las letras de 'La Tierra está sorda'. Diario de Noticias de Navarra|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=15 de setiembri del 2010|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2010-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100915093557/http://www.noticiasdenavarra.com/2009/10/30/ocio-y-cultura/el-camaleon/las-letras-de-la-tierra-esta-sorda|dead-url=yes}}</ref>
L’Estitutu d’Educación Segundaria Obrigatoria de [[La Garrovilla]] en [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], se llama comu ella dendi’l añu [[2005]], assina es mentau comu ''IESO Duci Chacón,'' n’acordança dela escreviora. La salona d’actus de ''Tocina'' en [[Sevilla]], lleva’l su nombri i tamién una Escuela Púbrica ena localidá mairileña de ''Fuenlabrada'', sotra ena localidá de ''Rivas-Vaciamadrid'' i sotra ena ciá [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeña]] de [[Caçris]]. La biblioteca prencipal dela Nuversidá Uropea de [[Mairil]], tamién lleva’l su nombri, assina comu una tupa de callis en monicipius comu [[Huentis de León]] i n'angunas ciáis.<ref>{{Cita web|url=https://iesodulcechacon.educarex.es/|título=I.E.S.O. Dulce Chacón – Centro público de Educación Secundaria. La Garrovilla, Badajoz|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://cpdulcechacon.educarex.es/|título=CEIP "Dulce Chacón" Cáceres - Noticias|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=cpdulcechacon.educarex.es|archive-date=2022-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308170016/https://cpdulcechacon.educarex.es/|dead-url=yes}}</ref>
== Premius ==
* Premiu Ciá d'[[Irún]] de puesia nel 1995, pol libru ''Contra el Desprestigio de la altura''.
* Premiu ''Azorín'' de novela nel [[2000]], pol libru ''Cielos de Barro''.
* Mentación d'Onol atorgau pola ''Plataforma de Hombres Contra la Violencia Doméstica en Fuenlabrada'', nel [[2001]], pol libru ''Algún amor que no mate''.
* Premiu Ochu de [[Marçu]], en [[marçu]] del [[2003]], pol libru ''La Voz Dormida'' atorgau pola Concejalia dela Mugel del Ayuntamientu de ''Móstoles''.
* Premiu dela ''Federación de Asociaciones de Mujeres Progresistas de [[Valencia]],'' pol libru ''La voz Dormida'' en [[marçu]] del [[2003]].
* Premiu ''Meridiana'', del Estitutu Andalús dela [[Mugel]], ala su trayetoria literaria nel defendimientu delos derechus dela [[mugel]], en [[marçu]] del [[2003]].
* III ''Edición del Premio del Gremio de Libreros'' de [[Mairil]] al mejol libru del añu [[2002]], pol libru ''La Voz Dormida, a''torgau n'[[abril]] del [[2003]] i entriegau el sieti de [[juñu]] del [[2003]].
* Premiu ''Cartelera Turia'' pol libru ''La voz Dormida,'' en [[jullu]] del [[2003]].
* VII Edición del Premiu Ochu de [[Marçu]], en [[marçu]] del [[2004]], atorgau endispués de moril pol Ayuntamientu de ''Getafe'', ala su trayetoria literaria nel defendimientu delos derechus dela [[mugel]].
* Premiu ''Justicia,'' en [[marçu]] del [[2004]], atorgau endispués de moril pola ''Asociación de Derechos Humanos'' d'[[Estremaúra]], ala su trayetoria literaria en cata dela recordaera estórica i nel defendimientu delos derechus umanus.
* Premiu ''Vetonia-Voz Castúa,'' en [[marçu]] del [[2004]], atorgau endispués de moril pola ''Asociación Extremeña de Alcorcón'', ala su trayetoria literaria.
* Premiu ''Ana Tutor,'' en [[marçu]] del [[2004]], atorgau endispués de moril pola ''Federación Socialista Madrileña,'' ala su trayetoria literaria.
* Nombrá a Mejol Autol polos premius ''Max'' [[2004]] de Teatru, pol libru ''Algún amor que no mate''.
* Medalla d'Oru de l'Associación ''Coros y Danzas El Castellar'', de [[Çafra]].
* Medalla d'Oru d'[[Estremaúra]], en [[setiembri]] del [[2004]], atorgau pola [[Hunta d'Estremaura|Junta d'Estremaúra]] endispués de moril.
* Medalla d'Oru dela Casa Regional Estremeña de ''Getafe'', en [[Noviembri|novembri]] del [[2004]].
== Obra ==
=== Puesia ===
* ''Querrán ponerle nombre,'' nel 1992.
* ''Las palabras de la piedra,'' nel 1993.
* ''Contra el desprestigio de la altura,'' nel 1995.
* ''Matar al ángel,'' nel 1999.
* ''Cuatro gotas,'' nel [[2003]].
=== Novelas ===
* ''Algún amor que no mate,'' nel [[1996]].
* ''Blanca vuela mañana,'' nel 1997.
* ''Háblame, musa, de aquel varón,'' nel [[1998]].
* ''Cielos de barro,'' nel [[2000]].
* ''La voz dormida,'' nel [[2002]]. Premiu Libru de l'Añu [[2003]].
=== Biografías ===
* ''Matadora'' nel [[1998]].
=== Teatru ===
* ''Segunda mano,'' nel [[1998]].
* ''Algún amor que no mate,'' nel [[2002]].
=== Cuentus ===
* ''Te querré hasta la muerte,'' nel [[2003]]. 61-64.
== Referencias ==
<references />
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://zafra.es/tu-ayuntamiento/ web de Çafra]
* [https://www.youtube.com/watch?v=YX623O7xGeU&ab_channel=CriviZafra<nowiki/> El Castellar de Çafra] Corus i Danças.
{{NF|1954|2003|Chacón, Dulce}}
[[Categoría:Escrebioris estremeñus en castellanu]]
[[Categoría:Escrebioris estremeñus]]
[[Categoría:Escrebioris]]
aqxaia8kzis52kdy9fmntn26hrje7bh
144610
144609
2026-10-13T20:23:42Z
Acuxhinu
3347
marru chiqueninu
144610
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Duci Chacón Gutiérrez''' ([[Çafra]], [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], 3 de juñu del 1954 - ''Brunete,'' [[Mairil]], 3 de deziembri del 2003) hue una escreviora i puetisa [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeña]], qu'era ermana gemela dela tamién escrevienti Inma Chacón.
== Biografía ==
La su nacencia hue en [[Çafra]], [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], nuna familia pudienti i conservaora, siendu una aristócrata, de derechas i del bandu nacional, dichu por ella mesma, enque mas tardi los sus ideais d'isquierdas la llevarun a entental sacal ala lús los archivus delas execucionis duranti'l franquismu o a esponel-si ala guerra d'[[Iraq]]. El su pairi, ''Antonio Chacón Cuesta'', era una pessona ilustrá con azoguis literarius, pos escrevía puesía, possimenti baxu’l nombri de ''Hache'' i leyía puesía ala su familia, lo qu’aballó la vocación literaria dela su ija, a una edá mu templana.<ref>{{Cita web|url=http://ww2.circulo.es/Especiales/Autores/B304/DulceChacon/biog.htm|título=Biografía|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=17 de deziembri del 2024}}</ref>
El su pairi, hue alcaldi dela ciá de [[Çafra]] ena ditaúra de [[Francisco Franco|Francu]] i quandu ella tenía namás qu'onzi añus d’edá, el su pairi espenó i un añu endispués, la su mairi María Gutiérrez, se hue a vivil con tola familia a [[Mairil]], aondi vivió dendi antoncis. Duci i la su ermana gemela Inma, huerun a estuyal a un internau i hue pallí aondi esmençó a escrevil [[puesía]], pa clissal-si delas dificis cercustancias pessonais qu’andava viviendu. Las leturas dela su moceá, huerun de puetas comu ''Celan'', ''Rilke'', ''César Vallejo'' i ''José Ángel Valente'', que le dexarun una grandi huélliga nel su estilu puéticu. Otras infrugencias d’endispués huerun ''Félix Grande'', ena puesía, i ''Julio Llamazares'', ''Luis Landero'' i [[José Saramago|''José Saramago'']] ena narrativa. Conos mentaus ''Luis Landero'', ''[[José Saramago]]'' i la su mugel, ''Pilar del Río'', tuvu una mu grandi amistá.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://escritoras.com/escritoras/Dulce-Chacon|título=Dulce Chacón en escritoras.com|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=escritoras.com|idioma=es-ES|archive-date=2024-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207011104/https://escritoras.com/escritoras/Dulce-Chacon|dead-url=yes}}</ref>
[[Archivu:Castañodulcechacon.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|200x200px|Castañeru enos montis de [[El Tornu]], [[Caçris]].]]
L’assuntu dela su obra hue la represión franquista i possimenti la sitación delas mugeris ena sociedá. Pol su comprometimientu cona sociedá, perteneció ala Associación de Mugeris contra la Violencia de Géneru, tamién ala Associación de Mugeris contra la [[Guerra]] i al Bandu de Coltura contra la [[Guerra]], dambas dos acaberas en avenecia ala contra dela envasión d’[[Iraq]] pal [[2003]]. Varias escuelas i estitutus, assina comu premius literarius i callis de varias ciáis, llevan el su nombri comu omenagi ala su figura.<ref>{{Cita web|url=https://www.lecturalia.com/autor/5138/dulce-chacon|título=Dulce Chacón: libros y biografía autora|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|apellido=Lecturalia.com|fecha=2011|sitioweb=Lecturalia|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.lecturalia.com/autor/286/inma-chacon|título=Inma Chacón: libros y biografía autora|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|apellido=Lecturalia.com|fecha=2012|sitioweb=Lecturalia|idioma=es}}</ref>
Espenó el tres de [[Diziembri|deziembri]] del [[2003]], en ''Brunete'', [[Mairil]], vítima dun canci de pancria que l’avían vistu un mes anantis i que s’avía destendíu pol hígau. Las sus zenizas huerun assentás ena su localidá de nacencia, junta los restus mortais del su pairi, Antoniu Chacón, enque parti delas sus zenizas huerun esperriás enos montis de [[El Tornu]], qu'es un puebru chiquinu del [[Valli del Xerti]] en [[Caçris]].<ref>{{Cita web|url=http://www.hoy.es/prensa/20060814/plasencia/poesia-inma-chacon-segunda_20060814.html|título=Hoy Digital {{!}} PLASENCIA - La puesía de Chacón i la segunda Repúbrica, dierun-si cita ayel en Piornal|fechaacceso=2024-12-05|fecha=24 setiembri del 2015|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924044034/http://www.hoy.es/prensa/20060814/plasencia/poesia-inma-chacon-segunda_20060814.html|dead-url=unfit}}</ref> Ala su muerti dexó solus al su ombri, alas sus dos ijas i al su iju.<ref name=":1">{{Cita noticia|título=Dulce Chacón pierde su batalla contra la muerte|url=https://elpais.com/diario/2003/12/04/cultura/1070492414_850215.html|periódico=El País|fecha=04 de deziembri del 2003|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|issn=1134-6582|idioma=es|nombre=El|apellidos=País}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=87127|título=El Periódico Extremadura|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=28 de deziembri del 2003|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2003-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20031228043008/http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=87127|dead-url=yes}}</ref>
No devemus de tracamundeal a '''Duci Chacón''' con '''Dulce Chacón''', qu’es una ilustraora i artista mexicana.<ref>{{Cita web|url=https://www.dulcechaconart.com/bio|título=Biografía Dulce Chacón, Mexico|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=Misitio|idioma=es}}</ref>
=== Correúra literaria ===
Enque esmençó a escrevil de mu nueva, no pubricó el su primel libru, el poemariu ''Querrán ponerle nombre'', hata’l 1992. Aluspués, pubricó dos obras puéticas, ''Las palabras de la piedra'' nel 1993 i ''Contra el desprestigio de la altura'' nel 1995, Pola que ganó el premiu Ciá d’[[Irún]], que hue el su primel premiu. Alogu, esmençó a escrevil novelas i assina nel 1996 pubricó ''Algún amor que no mate'', sobri una mugel esbreá pol su ombri. ''[[José Saramago]]'' dixu della qu’era una mugel dura peru precisa. Un añu endispués pubricó la su segundera novela, ''Blanca vuela mañana''. El añu [[1998]] hue mu intesu, pos pubricó ''Matadora'', qu’es una biografía de ''Cristina Sánchez'', la primel mugel torera [[España|española]], tamién inaguró la su primel obra teatral, ''Segunda mano'' i amás pubricó la su tercel novela, ''Háblame, musa, de aquel varón''. aondi retoma angunu delos assuntus de ''Algún amor que no mate'', comu la violencia doméstica o tamién sobri otras hormas de bruteá, comu la senofobia. Col libru esti, cerró una trilogía sobri la encomunicación ena collera.<ref name=":1" /><ref>{{Cita web|url=http://www.aldabaproducciones.com/noviembreteatro/dossieres/algunamorquenomate/dossiersinimagenes.pdf|título=Algún amor que no mate|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=22 de deziembri del 2011|archive-date=2011-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20111222115958/http://www.aldabaproducciones.com/noviembreteatro/dossieres/algunamorquenomate/dossiersinimagenes.pdf|dead-url=yes}}</ref>
Endispuesinu escrevió un nuevu poemariu, ''Matar al ángel'' nel 1999 i essi mesmu añu ''Cielos de barro'', qu’era una novela coral ambientá ena [[Estremaúra]] dela posguerra i que la presentó ala edición del [[2000]] del premiu ''Azorín'' baxu’l nombri de Hachi. Esta novela ganó el premiu i estava dedicá al su pairi, el que huera alcaldi dela ciá de [[Çafra]], Antoniu Chacón. El títulu hue un hoqui de l’escrevienti ''Julio'' ''Llamazares''.<ref>{{Cita web|url=https://www.penguinlibros.com/es/literatura-contemporanea/33541-libro-la-voz-dormida-9788466332507?mot_tcid=528f1ab9-4ad7-4b65-ae7d-83813d727584|título=La voz dormida|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|apellido=Chacón Gutierrez|nombre=Duci}}</ref>
La su siguienti novela hue ''La voz dormida'', pubricá nel [[2002]] i que tardó quatru añus n’acabijal-la, aviendu esmençau a arrejuntal géneru, mesmu anantis dela pubricación de ''Matar al ángel'' i ''Cielos de barro''. Nesta novela acontinó tratandu los difícis añus dela posguerra, novelandu los testimoñus de mugeris vítimas dela represión franquista polos añus quarenta, arrecogíus n’entrevistas por toa [[España]]. La novela s’agenció el premiu Libru de l’Añu [[2003]], atorgau pol Setol de Librerus de [[Mairil]]. Nel [[2002]], s’inaguró l’adatación teatral de ''Algún amor que no mate'', que la hizu ella mesma i amás derigió l’adatación ''Eduardo Vasco''. Tamién pal [[2003]] pubricó sotru poemariu, ''Cuatro gotas''. Ala finiquita, la carrera de Duci Chacón la estroncó la su muerti prematura.<ref name=":0" />
=== Correúra social i política ===
Enque era duna familia conservaora de derechas, muó mu prontu pa hazel-si una pessona d’isquierdas, pos sigún dixu, unu delos motivus hue el silenciu dela su familia a tentu dela represión franquista, mu doloría ena su ciá de [[Çafra]], aondi enos primel mesis dela [[Guerra Cevil Española|Guerra Civil]], endispués de sel tomá polos franquistas el ochu d’abostu del [[1936]], unas dozientas cincuenta pessonas huerun assessinás polas nuevas utoridais. La localidá tenía sieti mil abitantis i dispuesinu l’esmiençu dela [[guerra]] i anantis dela entrá delas tropas, nenguna pessona hue assessiná. El motivu delas muertis nel franquismu hue una delas sus prioridais, siendu’l su parecel qu’el rancol dimanau dela violencia política ena [[Guerra Cevil Española|Guerra Civil]] i nel franquismu sigui atranquijau, pol no avel siu presentau ala lús púbrica, assina el su lema era "ni rancol, ni olvíu". Tamién dixu que l’arreglu rálidu entavía no á llegau, porque assín i tó no s’á hechu essa convessación, pos avemus oyíu la vessión delos venceoris i agora tenemus qu’oyíl alos vencíus.<ref>{{Cita web|url=https://blogs.helsinki.fi/literaturaguerracivil2010/2010/03/04/dulce-chacon/|título=Dulce Chacón – La guerra civil y el franquismo en la novela española actual|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=blogs.helsinki.fi}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://blogs.helsinki.fi/literaturaguerracivil2019/?tag=dulce-chacon|título=Dulce Chacón – La guerra civil y el franquismo en la novela española contemporánea|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=blogs.helsinki.fi}}</ref>
Assina, s’envinculó a numirosas atividais sociais i políticas de caraiti pogressista i escrevió ''La voz dormida'', obra ena que arrecogi i novela testimoñus de mugeris del lau perdeol dela [[Guerra Cevil Española|Guerra Civil]] de toa [[España]]. Eno tocanti ala envasión d’[[Iraq]], hormó parti del bandu [[Coltura]] contra la guerra i junta’l premiu Nobel [[José Saramago]], leyó el declarau contra la [[guerra]] que afechó la grandi manifestación del quinzi de [[marçu]] del [[2003]] en [[Mairil]]. Tamién hue a [[Bagdad]] en marçu del mismu añu, comu biembru del bandu Mugeris contra la [[Guerra]], pa conocel la sitación del puebru [[Iraq|iraquí]] i la su esposición al conflitu. Amás, perteneció ala Associación Mugeris contra la Violencia de Géneru i tamién hormó parti del Coletivu Ermanus, Amegus i Apañerus de José Couso, que hue’l retratista assessinau polas tropas [[Estaus Uníus|estauniensis]] en [[Bagdad]] ena envasión. El su maríu ''Miguel Ángel Alcántara'', la definió comu una bregaora, d’isquierdas, inrálida, reñiora i que la su mejol arma era la su [[parabra]] i la su [[Escreviura|escreviúra]].<ref name=":2">{{Cita web|url=http://www.lukor.com/literatura/noticias/0502/17204540.htm|título=familia escritora Dulce Chacón recoge título Hija Predilecta otorgado pueblo Zafra Badajoz|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=03 d'otubri del 2010|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2010-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20101003215635/http://www.lukor.com/literatura/noticias/0502/17204540.htm|dead-url=unfit}}</ref>
== Reconocencias ==
La su ciá de nacencia l’atorgó el destinguimientu de Ija Predileta dela Localidá de [[Çafra]], endispués dela su muerti, el dezissieti de [[hebreru]] del [[2005]]. Tamién á dau el su nombri a una praça i estituíu un premiu de narrativa [[España|española]] col su nombri. Nel [[2003]] en ''Brunete'', la localidá mairileña aondi vivía, hizu’l Premiu Literariu de Novela Corta Duci Chacón.<ref name=":2" />
[[Archivu:Calledulcechacon.jpg|miniaturadeimagen|180x180px|Calli ena ciá de [[Sevilla]].]]
Nel [[2009]], ''Barricada'' pubricó el libru-CD ''La tierra está sorda'', con deziochu cancionis relacionás cona represión franquista. Sigún dixu ''Enrique Villarreal «El Drogas»'', derigiol del grupu, hue la letura de ''La voz dormida'' lo que le hizu crial el libru-CD. Angunas delas cancionis s’ispiran derechamenti enos testimoñus arrecogíus i novelaus por ella nesta novela. ''Barricada'' presentó el trebaju ena ciá de [[Çafra]] el dezinuevi de marçu del [[2010]].<ref>{{Cita web|url=http://musica.terra.es/articulo/barricada-sordera-historica-6626.htm|título=Barricada, contra la sordera histórica. 'La tierra está sorda' sale a…|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=29 de juñu del 2012|sitioweb=archive.ph|archive-date=2012-06-29|archive-url=https://archive.today/20120629062201/http://musica.terra.es/articulo/barricada-sordera-historica-6626.htm|dead-url=unfit}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.noticiasdenavarra.com/2009/10/30/ocio-y-cultura/el-camaleon/las-letras-de-la-tierra-esta-sorda|título=Las letras de 'La Tierra está sorda'. Diario de Noticias de Navarra|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=15 de setiembri del 2010|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2010-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100915093557/http://www.noticiasdenavarra.com/2009/10/30/ocio-y-cultura/el-camaleon/las-letras-de-la-tierra-esta-sorda|dead-url=yes}}</ref>
L’Estitutu d’Educación Segundaria Obrigatoria de [[La Garrovilla]] en [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], se llama comu ella dendi’l añu [[2005]], assina es mentau comu ''IESO Duci Chacón,'' n’acordança dela escreviora. La salona d’actus de ''Tocina'' en [[Sevilla]], lleva’l su nombri i tamién una Escuela Púbrica ena localidá mairileña de ''Fuenlabrada'', sotra ena localidá de ''Rivas-Vaciamadrid'' i sotra ena ciá [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeña]] de [[Caçris]]. La biblioteca prencipal dela Nuversidá Uropea de [[Mairil]], tamién lleva’l su nombri, assina comu una tupa de callis en monicipius comu [[Huentis de León]] i n'angunas ciáis.<ref>{{Cita web|url=https://iesodulcechacon.educarex.es/|título=I.E.S.O. Dulce Chacón – Centro público de Educación Secundaria. La Garrovilla, Badajoz|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://cpdulcechacon.educarex.es/|título=CEIP "Dulce Chacón" Cáceres - Noticias|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=cpdulcechacon.educarex.es|archive-date=2022-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308170016/https://cpdulcechacon.educarex.es/|dead-url=yes}}</ref>
== Premius ==
* Premiu Ciá d'[[Irún]] de puesia nel 1995, pol libru ''Contra el Desprestigio de la altura''.
* Premiu ''Azorín'' de novela nel [[2000]], pol libru ''Cielos de Barro''.
* Mentación d'Onol atorgau pola ''Plataforma de Hombres Contra la Violencia Doméstica en Fuenlabrada'', nel [[2001]], pol libru ''Algún amor que no mate''.
* Premiu Ochu de [[Marçu]], en [[marçu]] del [[2003]], pol libru ''La Voz Dormida'' atorgau pola Concejalia dela Mugel del Ayuntamientu de ''Móstoles''.
* Premiu dela ''Federación de Asociaciones de Mujeres Progresistas de [[Valencia]],'' pol libru ''La voz Dormida'' en [[marçu]] del [[2003]].
* Premiu ''Meridiana'', del Estitutu Andalús dela [[Mugel]], ala su trayetoria literaria nel defendimientu delos derechus dela [[mugel]], en [[marçu]] del [[2003]].
* III ''Edición del Premio del Gremio de Libreros'' de [[Mairil]] al mejol libru del añu [[2002]], pol libru ''La Voz Dormida, a''torgau n'[[abril]] del [[2003]] i entriegau el sieti de [[juñu]] del [[2003]].
* Premiu ''Cartelera Turia'' pol libru ''La voz Dormida,'' en [[jullu]] del [[2003]].
* VII Edición del Premiu Ochu de [[Marçu]], en [[marçu]] del [[2004]], atorgau endispués de moril pol Ayuntamientu de ''Getafe'', ala su trayetoria literaria nel defendimientu delos derechus dela [[mugel]].
* Premiu ''Justicia,'' en [[marçu]] del [[2004]], atorgau endispués de moril pola ''Asociación de Derechos Humanos'' d'[[Estremaúra]], ala su trayetoria literaria en cata dela recordaera estórica i nel defendimientu delos derechus umanus.
* Premiu ''Vetonia-Voz Castúa,'' en [[marçu]] del [[2004]], atorgau endispués de moril pola ''Asociación Extremeña de Alcorcón'', ala su trayetoria literaria.
* Premiu ''Ana Tutor,'' en [[marçu]] del [[2004]], atorgau endispués de moril pola ''Federación Socialista Madrileña,'' ala su trayetoria literaria.
* Nombrá a Mejol Autol polos premius ''Max'' [[2004]] de Teatru, pol libru ''Algún amor que no mate''.
* Medalla d'Oru de l'Associación ''Coros y Danzas El Castellar'', de [[Çafra]].
* Medalla d'Oru d'[[Estremaúra]], en [[setiembri]] del [[2004]], atorgau pola [[Hunta d'Estremaura|Junta d'Estremaúra]] endispués de moril.
* Medalla d'Oru dela Casa Regional Estremeña de ''Getafe'', en [[Noviembri|novembri]] del [[2004]].
== Obra ==
=== Puesia ===
* ''Querrán ponerle nombre,'' nel 1992.
* ''Las palabras de la piedra,'' nel 1993.
* ''Contra el desprestigio de la altura,'' nel 1995.
* ''Matar al ángel,'' nel 1999.
* ''Cuatro gotas,'' nel [[2003]].
=== Novelas ===
* ''Algún amor que no mate,'' nel [[1996]].
* ''Blanca vuela mañana,'' nel 1997.
* ''Háblame, musa, de aquel varón,'' nel [[1998]].
* ''Cielos de barro,'' nel [[2000]].
* ''La voz dormida,'' nel [[2002]]. Premiu Libru de l'Añu [[2003]].
=== Biografías ===
* ''Matadora'' nel [[1998]].
=== Teatru ===
* ''Segunda mano,'' nel [[1998]].
* ''Algún amor que no mate,'' nel [[2002]].
=== Cuentus ===
* ''Te querré hasta la muerte,'' nel [[2003]]. 61-64.
== Referencias ==
<references />
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://zafra.es/tu-ayuntamiento/ web de Çafra]
* [https://www.youtube.com/watch?v=YX623O7xGeU&ab_channel=CriviZafra<nowiki/> El Castellar de Çafra] Corus i Danças.
{{NF|1954|2003|Chacón, Dulce}}
[[Categoría:Escrebioris estremeñus en castellanu]]
[[Categoría:Escrebioris estremeñus]]
[[Categoría:Escrebioris]]
e0lu91y97bl599dnjcgbqutc3bsn5fx
144614
144610
2026-10-14T11:04:46Z
Acuxhinu
3347
añidil atijus
144614
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Duci Chacón Gutiérrez''' ([[Çafra]], [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], 3 de juñu del 1954 - ''Brunete,'' [[Mairil]], 3 de deziembri del 2003) hue una escreviora i puetisa [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeña]], qu'era ermana gemela dela tamién escrevienti [[Inma Chacón]].
== Biografía ==
La su nacencia hue en [[Çafra]], [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], ena [[Estremaúra]], nuna familia pudienti i conservaora, siendu una aristócrata, de derechas i del bandu nacional, dichu por ella mesma, enque mas tardi los sus ideais d'isquierdas la llevarun a entental sacal ala lús los archivus delas execucionis duranti'l franquismu o a esponel-si ala guerra d'[[Iraq]]. El su pairi, ''Antonio Chacón Cuesta'', era una pessona ilustrá con azoguis literarius, pos escrevía puesía, possimenti baxu’l nombri de ''Hache'' i leyía puesía ala su familia, lo qu’aballó la vocación literaria dela su ija, a una edá mu templana.<ref>{{Cita web|url=http://ww2.circulo.es/Especiales/Autores/B304/DulceChacon/biog.htm|título=Biografía|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=17 de deziembri del 2024}}</ref>
El su pairi, hue alcaldi dela ciá de [[Çafra]] ena ditaúra de [[Francisco Franco|Francu]] i quandu ella tenía namás qu'onzi añus d’edá, el su pairi espenó i un añu endispués, la su mairi María Gutiérrez, se hue a vivil con tola familia a [[Mairil]], aondi vivió dendi antoncis. Duci i la su ermana gemela Inma, huerun a estuyal a un internau i hue pallí aondi esmençó a escrevil [[puesía]], pa clissal-si delas dificis cercustancias pessonais qu’andava viviendu. Las leturas dela su moceá, huerun de puetas comu ''Celan'', ''Rilke'', ''César Vallejo'' i ''José Ángel Valente'', que le dexarun una grandi huélliga nel su estilu puéticu. Otras infrugencias d’endispués huerun ''Félix Grande'', ena puesía, i ''Julio Llamazares'', ''Luis Landero'' i [[José Saramago|''José Saramago'']] ena narrativa. Conos mentaus ''Luis Landero'', ''[[José Saramago]]'' i la su mugel, ''Pilar del Río'', tuvu una mu grandi amistá.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://escritoras.com/escritoras/Dulce-Chacon|título=Dulce Chacón en escritoras.com|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=escritoras.com|idioma=es-ES|archive-date=2024-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207011104/https://escritoras.com/escritoras/Dulce-Chacon|dead-url=yes}}</ref>
[[Archivu:Castañodulcechacon.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|200x200px|Castañeru enos montis de [[El Tornu]], [[Caçris]].]]
L’assuntu dela su obra hue la represión franquista i possimenti la sitación delas mugeris ena sociedá. Pol su comprometimientu cona sociedá, perteneció ala Associación de Mugeris contra la Violencia de Géneru, tamién ala Associación de Mugeris contra la [[Guerra]] i al Bandu de Coltura contra la [[Guerra]], dambas dos acaberas en avenecia ala contra dela envasión d’[[Iraq]] pal [[2003]]. Varias escuelas i estitutus, assina comu premius literarius i callis de varias ciáis, llevan el su nombri comu omenagi ala su figura.<ref>{{Cita web|url=https://www.lecturalia.com/autor/5138/dulce-chacon|título=Dulce Chacón: libros y biografía autora|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|apellido=Lecturalia.com|fecha=2011|sitioweb=Lecturalia|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.lecturalia.com/autor/286/inma-chacon|título=Inma Chacón: libros y biografía autora|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|apellido=Lecturalia.com|fecha=2012|sitioweb=Lecturalia|idioma=es}}</ref>
Espenó el tres de [[Diziembri|deziembri]] del [[2003]], en ''Brunete'', [[Mairil]], vítima dun canci de pancria que l’avían vistu un mes anantis i que s’avía destendíu pol hígau. Las sus zenizas huerun assentás ena su localidá de nacencia, junta los restus mortais del su pairi, Antoniu Chacón, enque parti delas sus zenizas huerun esperriás enos montis de [[El Tornu]], qu'es un puebru chiquinu del [[Valli del Xerti]] en [[Caçris]].<ref>{{Cita web|url=http://www.hoy.es/prensa/20060814/plasencia/poesia-inma-chacon-segunda_20060814.html|título=Hoy Digital {{!}} PLASENCIA - La puesía de Chacón i la segunda Repúbrica, dierun-si cita ayel en Piornal|fechaacceso=2024-12-05|fecha=24 setiembri del 2015|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924044034/http://www.hoy.es/prensa/20060814/plasencia/poesia-inma-chacon-segunda_20060814.html|dead-url=unfit}}</ref> Ala su muerti dexó solus al su ombri, alas sus dos ijas i al su iju.<ref name=":1">{{Cita noticia|título=Dulce Chacón pierde su batalla contra la muerte|url=https://elpais.com/diario/2003/12/04/cultura/1070492414_850215.html|periódico=El País|fecha=04 de deziembri del 2003|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|issn=1134-6582|idioma=es|nombre=El|apellidos=País}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=87127|título=El Periódico Extremadura|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=28 de deziembri del 2003|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2003-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20031228043008/http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=87127|dead-url=yes}}</ref>
No devemus de tracamundeal a '''Duci Chacón''' con '''Dulce Chacón''', qu’es una ilustraora i artista mexicana.<ref>{{Cita web|url=https://www.dulcechaconart.com/bio|título=Biografía Dulce Chacón, Mexico|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=Misitio|idioma=es}}</ref>
=== Correúra literaria ===
Enque esmençó a escrevil de mu nueva, no pubricó el su primel libru, el poemariu ''Querrán ponerle nombre'', hata’l 1992. Aluspués, pubricó dos obras puéticas, ''Las palabras de la piedra'' nel 1993 i ''Contra el desprestigio de la altura'' nel 1995, Pola que ganó el premiu Ciá d’[[Irún]], que hue el su primel premiu. Alogu, esmençó a escrevil novelas i assina nel 1996 pubricó ''Algún amor que no mate'', sobri una mugel esbreá pol su ombri. ''[[José Saramago]]'' dixu della qu’era una mugel dura peru precisa. Un añu endispués pubricó la su segundera novela, ''Blanca vuela mañana''. El añu [[1998]] hue mu intesu, pos pubricó ''Matadora'', qu’es una biografía de ''Cristina Sánchez'', la primel mugel torera [[España|española]], tamién inaguró la su primel obra teatral, ''Segunda mano'' i amás pubricó la su tercel novela, ''Háblame, musa, de aquel varón''. aondi retoma angunu delos assuntus de ''Algún amor que no mate'', comu la violencia doméstica o tamién sobri otras hormas de bruteá, comu la senofobia. Col libru esti, cerró una trilogía sobri la encomunicación ena collera.<ref name=":1" /><ref>{{Cita web|url=http://www.aldabaproducciones.com/noviembreteatro/dossieres/algunamorquenomate/dossiersinimagenes.pdf|título=Algún amor que no mate|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=22 de deziembri del 2011|archive-date=2011-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20111222115958/http://www.aldabaproducciones.com/noviembreteatro/dossieres/algunamorquenomate/dossiersinimagenes.pdf|dead-url=yes}}</ref>
Endispuesinu escrevió un nuevu poemariu, ''Matar al ángel'' nel 1999 i essi mesmu añu ''Cielos de barro'', qu’era una novela coral ambientá ena [[Estremaúra]] dela posguerra i que la presentó ala edición del [[2000]] del premiu ''Azorín'' baxu’l nombri de Hachi. Esta novela ganó el premiu i estava dedicá al su pairi, el que huera alcaldi dela ciá de [[Çafra]], Antoniu Chacón. El títulu hue un hoqui de l’escrevienti ''Julio'' ''Llamazares''.<ref>{{Cita web|url=https://www.penguinlibros.com/es/literatura-contemporanea/33541-libro-la-voz-dormida-9788466332507?mot_tcid=528f1ab9-4ad7-4b65-ae7d-83813d727584|título=La voz dormida|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|apellido=Chacón Gutierrez|nombre=Duci}}</ref>
La su siguienti novela hue ''La voz dormida'', pubricá nel [[2002]] i que tardó quatru añus n’acabijal-la, aviendu esmençau a arrejuntal géneru, mesmu anantis dela pubricación de ''Matar al ángel'' i ''Cielos de barro''. Nesta novela acontinó tratandu los difícis añus dela posguerra, novelandu los testimoñus de mugeris vítimas dela represión franquista polos añus quarenta, arrecogíus n’entrevistas por toa [[España]]. La novela s’agenció el premiu Libru de l’Añu [[2003]], atorgau pol Setol de Librerus de [[Mairil]]. Nel [[2002]], s’inaguró l’adatación teatral de ''Algún amor que no mate'', que la hizu ella mesma i amás derigió l’adatación ''Eduardo Vasco''. Tamién pal [[2003]] pubricó sotru poemariu, ''Cuatro gotas''. Ala finiquita, la carrera de Duci Chacón la estroncó la su muerti prematura.<ref name=":0" />
=== Correúra social i política ===
Enque era duna familia conservaora de derechas, muó mu prontu pa hazel-si una pessona d’isquierdas, pos sigún dixu, unu delos motivus hue el silenciu dela su familia a tentu dela represión franquista, mu doloría ena su ciá de [[Çafra]], aondi enos primel mesis dela [[Guerra Cevil Española|Guerra Civil]], endispués de sel tomá polos franquistas el ochu d’abostu del [[1936]], unas dozientas cincuenta pessonas huerun assessinás polas nuevas utoridais. La localidá tenía sieti mil abitantis i dispuesinu l’esmiençu dela [[guerra]] i anantis dela entrá delas tropas, nenguna pessona hue assessiná. El motivu delas muertis nel franquismu hue una delas sus prioridais, siendu’l su parecel qu’el rancol dimanau dela violencia política ena [[Guerra Cevil Española|Guerra Civil]] i nel franquismu sigui atranquijau, pol no avel siu presentau ala lús púbrica, assina el su lema era "ni rancol, ni olvíu". Tamién dixu que l’arreglu rálidu entavía no á llegau, porque assín i tó no s’á hechu essa convessación, pos avemus oyíu la vessión delos venceoris i agora tenemus qu’oyíl alos vencíus.<ref>{{Cita web|url=https://blogs.helsinki.fi/literaturaguerracivil2010/2010/03/04/dulce-chacon/|título=Dulce Chacón – La guerra civil y el franquismo en la novela española actual|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=blogs.helsinki.fi}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://blogs.helsinki.fi/literaturaguerracivil2019/?tag=dulce-chacon|título=Dulce Chacón – La guerra civil y el franquismo en la novela española contemporánea|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=blogs.helsinki.fi}}</ref>
Assina, s’envinculó a numirosas atividais sociais i políticas de caraiti pogressista i escrevió ''La voz dormida'', obra ena que arrecogi i novela testimoñus de mugeris del lau perdeol dela [[Guerra Cevil Española|Guerra Civil]] de toa [[España]]. Eno tocanti ala envasión d’[[Iraq]], hormó parti del bandu [[Coltura]] contra la guerra i junta’l premiu Nobel [[José Saramago]], leyó el declarau contra la [[guerra]] que afechó la grandi manifestación del quinzi de [[marçu]] del [[2003]] en [[Mairil]]. Tamién hue a [[Bagdad]] en marçu del mismu añu, comu biembru del bandu Mugeris contra la [[Guerra]], pa conocel la sitación del puebru [[Iraq|iraquí]] i la su esposición al conflitu. Amás, perteneció ala Associación Mugeris contra la Violencia de Géneru i tamién hormó parti del Coletivu Ermanus, Amegus i Apañerus de José Couso, que hue’l retratista assessinau polas tropas [[Estaus Uníus|estauniensis]] en [[Bagdad]] ena envasión. El su maríu ''Miguel Ángel Alcántara'', la definió comu una bregaora, d’isquierdas, inrálida, reñiora i que la su mejol arma era la su [[parabra]] i la su [[Escreviura|escreviúra]].<ref name=":2">{{Cita web|url=http://www.lukor.com/literatura/noticias/0502/17204540.htm|título=familia escritora Dulce Chacón recoge título Hija Predilecta otorgado pueblo Zafra Badajoz|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=03 d'otubri del 2010|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2010-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20101003215635/http://www.lukor.com/literatura/noticias/0502/17204540.htm|dead-url=unfit}}</ref>
== Reconocencias ==
La su ciá de nacencia l’atorgó el destinguimientu de Ija Predileta dela Localidá de [[Çafra]], endispués dela su muerti, el dezissieti de [[hebreru]] del [[2005]]. Tamién á dau el su nombri a una praça i estituíu un premiu de narrativa [[España|española]] col su nombri. Nel [[2003]] en ''Brunete'', la localidá mairileña aondi vivía, hizu’l Premiu Literariu de Novela Corta Duci Chacón.<ref name=":2" />
[[Archivu:Calledulcechacon.jpg|miniaturadeimagen|180x180px|Calli ena ciá de [[Sevilla]].]]
Nel [[2009]], ''Barricada'' pubricó el libru-CD ''La tierra está sorda'', con deziochu cancionis relacionás cona represión franquista. Sigún dixu ''Enrique Villarreal «El Drogas»'', derigiol del grupu, hue la letura de ''La voz dormida'' lo que le hizu crial el libru-CD. Angunas delas cancionis s’ispiran derechamenti enos testimoñus arrecogíus i novelaus por ella nesta novela. ''Barricada'' presentó el trebaju ena ciá de [[Çafra]] el dezinuevi de marçu del [[2010]].<ref>{{Cita web|url=http://musica.terra.es/articulo/barricada-sordera-historica-6626.htm|título=Barricada, contra la sordera histórica. 'La tierra está sorda' sale a…|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=29 de juñu del 2012|sitioweb=archive.ph|archive-date=2012-06-29|archive-url=https://archive.today/20120629062201/http://musica.terra.es/articulo/barricada-sordera-historica-6626.htm|dead-url=unfit}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.noticiasdenavarra.com/2009/10/30/ocio-y-cultura/el-camaleon/las-letras-de-la-tierra-esta-sorda|título=Las letras de 'La Tierra está sorda'. Diario de Noticias de Navarra|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|fecha=15 de setiembri del 2010|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2010-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100915093557/http://www.noticiasdenavarra.com/2009/10/30/ocio-y-cultura/el-camaleon/las-letras-de-la-tierra-esta-sorda|dead-url=yes}}</ref>
L’Estitutu d’Educación Segundaria Obrigatoria de [[La Garrovilla]] en [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], se llama comu ella dendi’l añu [[2005]], assina es mentau comu ''IESO Duci Chacón,'' n’acordança dela escreviora. La salona d’actus de ''Tocina'' en [[Sevilla]], lleva’l su nombri i tamién una Escuela Púbrica ena localidá mairileña de ''Fuenlabrada'', sotra ena localidá de ''Rivas-Vaciamadrid'' i sotra ena ciá [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeña]] de [[Caçris]]. La biblioteca prencipal dela Nuversidá Uropea de [[Mairil]], tamién lleva’l su nombri, assina comu una tupa de callis en monicipius comu [[Huentis de León]] i n'angunas ciáis.<ref>{{Cita web|url=https://iesodulcechacon.educarex.es/|título=I.E.S.O. Dulce Chacón – Centro público de Educación Secundaria. La Garrovilla, Badajoz|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://cpdulcechacon.educarex.es/|título=CEIP "Dulce Chacón" Cáceres - Noticias|fechaacceso=05 de deziembri del 2024|sitioweb=cpdulcechacon.educarex.es|archive-date=2022-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308170016/https://cpdulcechacon.educarex.es/|dead-url=yes}}</ref>
== Premius ==
* Premiu Ciá d'[[Irún]] de puesia nel 1995, pol libru ''Contra el Desprestigio de la altura''.
* Premiu ''Azorín'' de novela nel [[2000]], pol libru ''Cielos de Barro''.
* Mentación d'Onol atorgau pola ''Plataforma de Hombres Contra la Violencia Doméstica en Fuenlabrada'', nel [[2001]], pol libru ''Algún amor que no mate''.
* Premiu Ochu de [[Marçu]], en [[marçu]] del [[2003]], pol libru ''La Voz Dormida'' atorgau pola Concejalia dela Mugel del Ayuntamientu de ''Móstoles''.
* Premiu dela ''Federación de Asociaciones de Mujeres Progresistas de [[Valencia]],'' pol libru ''La voz Dormida'' en [[marçu]] del [[2003]].
* Premiu ''Meridiana'', del Estitutu Andalús dela [[Mugel]], ala su trayetoria literaria nel defendimientu delos derechus dela [[mugel]], en [[marçu]] del [[2003]].
* III ''Edición del Premio del Gremio de Libreros'' de [[Mairil]] al mejol libru del añu [[2002]], pol libru ''La Voz Dormida, a''torgau n'[[abril]] del [[2003]] i entriegau el sieti de [[juñu]] del [[2003]].
* Premiu ''Cartelera Turia'' pol libru ''La voz Dormida,'' en [[jullu]] del [[2003]].
* VII Edición del Premiu Ochu de [[Marçu]], en [[marçu]] del [[2004]], atorgau endispués de moril pol Ayuntamientu de ''Getafe'', ala su trayetoria literaria nel defendimientu delos derechus dela [[mugel]].
* Premiu ''Justicia,'' en [[marçu]] del [[2004]], atorgau endispués de moril pola ''Asociación de Derechos Humanos'' d'[[Estremaúra]], ala su trayetoria literaria en cata dela recordaera estórica i nel defendimientu delos derechus umanus.
* Premiu ''Vetonia-Voz Castúa,'' en [[marçu]] del [[2004]], atorgau endispués de moril pola ''Asociación Extremeña de Alcorcón'', ala su trayetoria literaria.
* Premiu ''Ana Tutor,'' en [[marçu]] del [[2004]], atorgau endispués de moril pola ''Federación Socialista Madrileña,'' ala su trayetoria literaria.
* Nombrá a Mejol Autol polos premius ''Max'' [[2004]] de Teatru, pol libru ''Algún amor que no mate''.
* Medalla d'Oru de l'Associación ''Coros y Danzas El Castellar'', de [[Çafra]].
* Medalla d'Oru d'[[Estremaúra]], en [[setiembri]] del [[2004]], atorgau pola [[Hunta d'Estremaura|Junta d'Estremaúra]] endispués de moril.
* Medalla d'Oru dela Casa Regional Estremeña de ''Getafe'', en [[Noviembri|novembri]] del [[2004]].
== Obra ==
=== Puesia ===
* ''Querrán ponerle nombre,'' nel 1992.
* ''Las palabras de la piedra,'' nel 1993.
* ''Contra el desprestigio de la altura,'' nel 1995.
* ''Matar al ángel,'' nel 1999.
* ''Cuatro gotas,'' nel [[2003]].
=== Novelas ===
* ''Algún amor que no mate,'' nel [[1996]].
* ''Blanca vuela mañana,'' nel 1997.
* ''Háblame, musa, de aquel varón,'' nel [[1998]].
* ''Cielos de barro,'' nel [[2000]].
* ''La voz dormida,'' nel [[2002]]. Premiu Libru de l'Añu [[2003]].
=== Biografías ===
* ''Matadora'' nel [[1998]].
=== Teatru ===
* ''Segunda mano,'' nel [[1998]].
* ''Algún amor que no mate,'' nel [[2002]].
=== Cuentus ===
* ''Te querré hasta la muerte,'' nel [[2003]]. 61-64.
== Referencias ==
<references />
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://zafra.es/tu-ayuntamiento/ web de Çafra]
* [https://www.youtube.com/watch?v=YX623O7xGeU&ab_channel=CriviZafra<nowiki/> El Castellar de Çafra] Corus i Danças.
{{NF|1954|2003|Chacón, Dulce}}
[[Categoría:Escrebioris estremeñus en castellanu]]
[[Categoría:Escrebioris estremeñus]]
[[Categoría:Escrebioris]]
la429audw02igaluc74bsz5y8pfl6dx
Usuario:Olarcos
2
3582
144584
144486
2026-10-13T12:58:58Z
Olarcos
82
/* Los mis endirguis */
144584
wikitext
text/x-wiki
{{#babel:es|ext|pt-5|en-4|de-3|fr-3|it-3|ro-3|cat-2|la-2|ru-1|zh-1}}
Bien-llegáus ala mi página d'ussuariu. Si algunu quieri empuntal-mi algún mensagi, que si es mestel gasti la [[Usuariu Caraba:Olarcos|çona de caraba]] desta mesma página de gastaol.
{{Usuárius/Güiquipedista}}
{{Usuárius/Ortugrafia}}
== Los mis endirguis ==
{| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 style="width:60%;text-align:center;clear:all; margin-left:3px;"
|-
!Align=left bgcolor=black style="color:white"| Creaus <small></small>
|-
|
<div [[style=" height:600px; font-size:90%;overflow: auto;">
*[[Monti Ararat]]
*[[Vivarnandu]]
*[[Javier Cercas]]
*[[Miguel Bernardeau]]
*[[Guitarricadelafuente]]
*[[Ereván]]
*[[Islamabad]]
*[[Kabul]]
*[[Pedru Calderón dela Barca]]
*[[Tiziano]]
*[[Tintoretto]]
*[[El Greco]]
*[[Nuversidá de Bolonia]]
*[[Renacimientu español]]
*[[Miguel Hernández]]
*[[Garcilaso de la Vega]]
*[[Luenguas bereberis]]
*[[Marrakech]]
*[[Salé]]
*[[Abdelá Taia]]
*[[David Burtka]]
*[[Salzburgu]]
*[[Miguel Servet]]
*[[María Moliner]]
*[[Nuversidá de Çaragoça]]
*[[Óscar Latas Alegre]]
*[[Ara Malikian]]
*[[Nuversidá de Zúrich]]
*[[Nelio Biedermann]]
*[[Andréi Sájarov]]
*[[Asjabad]]
*[[Fogu]]
*[[Cidade Velha]]
*[[Dracaena draco]]
*[[Macaronesia]]
*[[Isla de Santiagu]]
*[[Imperiu Español]]
*[[Juana Inés de la Cruz]]
*[[Via Transilvanica]]
*[[Bakú]]
*[[Luis de Góngora]]
*[[Nuversidá de Oxford]]
*[[Nuversidá de Cambridge]]
*[[Dámaso Alonso]]
*[[Vicente Aleixandre]]
*[[Nuversidá Politénica de Mairil]]
*[[Tiflis]]
*[[Reikiavik]]
*[[Covilhã]]
*[[Beira Baxa]]
*[[Guarda]]
*[[Cannes]]
*[[Festival de Cini de Cannes]]
*[[Cristian Mungiu]]
*[[Diana Gómez]]
*[[José de Alencar]]
*[[Machado de Assis]]
*[[Roger Escapa Farrés]]
*[[Eça de Queiroz]]
*[[Afonso Reis Cabral]]
*[[Peseta]]
*[[Rui Couceiro]]
*[[Península de Yucatán]]
*[[Virreinatu de Nueva España]]
*[[Camilo José Cela]]
*[[Chicho Ibáñez Serrador]]
*[[Nuversidá de Potsdam]]
*[[Potsdam]]
*[[Alexander von Humboldt]]
*[[Nuversidá Babeș-Bolyai]]
*[[Norman Manea]]
*[[Cometa]]
*[[Edmond Halley]]
*[[Joseph Louis Lagrange]]
*[[Valaquia]]
*[[Alfredo Landa]]
*[[Gracia Querejeta]]
*[[Nuversidá Complutense de Mairil]]
*[[Fernando León de Aranoa]]
*[[Elías Querejeta]]
*[[Carlos Saura]]
*[[Prémius Goya]]
*[[Arón Piper]]
*[[Omar Ayuso]]
*[[Nuversidá Carlos III de Mairil]]
*[[América del Norti]]
*[[Vicente Paredes]]
*[[Estitutu Coltural Rumanu]]
*[[Premius Gaudí]]
*[[Maramureș]]
*[[Ion Negoițescu]]
*[[David Moragas]]
*[[Sitiu de Badajós (1705)]]
*[[Centru Coltural Coreanu n'España]]
*[[Cluj-Napoca]]
*[[Estitutu Confuciu]]
*[[Agatha Christie]]
*[[Louis Pasteur]]
*[[British Council]]
*[[Provincia d'Estremaura]]
*[[Alliance Française]]
*[[Sociedá Dante Alighieri]]
*[[Dinastía aftasí]]
*[[Goethe-Institut]]
*[[Corona de Castilla]]
*[[César Muñoz]]
*[[Provincia de Trugillu (España)]]
*[[Alejandro Amenábar]]
*[[Julio Peña Fernández]]
*[[Reinu d'Iberia]]
*[[Sagrajas]]
*[[Batalla de Sagrajas]]
*[[Idioma georgianu]]
*[[Siena]]
*[[Cimabue]]
*[[Abderramán II]]
*[[Alcaçaba de Méria]]
*[[Bernardo de Alderete]]
*[[Donkervoort]]
*[[Dolmen del prau de Lácara]]
*[[Carlos Benito]]
*[[David Cirici]]
*[[Ídolu d'Estremaúra]]
*[[Buyumbura]]
*[[George Enescu]]
*[[El lince con botas]]
*[[Manu Pérez]]
*[[Năsăud]]
*[[Ídolu de Garrovillas]]
*[[Kigali]]
*[[Volodymyr Zelenskyy]]
*[[Bronzi d'Alcántara]]
*[[Antananarivu]]
*[[Dolmen de Toriñuelu]]
*[[Dolmen de Magacela]]
*[[Hugo Travers]]
*[[Cueva de Santa Ana]]
*[[Muralla de Prasencia]]
*[[Francesco Petrarca]]
*[[Leïla Slimani]]
*[[Gaborone]]
*[[Bangui]]
*[[Hunus]]
*[[Ioana Nicolaie]]
*[[Mbabane]]
*[[Lilongüe]]
*[[Nairobi]]
*[[Harare]]
*[[Dodoma]]
*[[Kampala]]
*[[Yuba]]
*[[Uagadugú]]
*[[Mogadisciu]]
*[[Yibuti (ciá)]]
*[[Nuakchot]]
*[[Dakar]]
*[[Conakry]]
*[[Freetown]]
*[[Unidas por Extremadura]]
*[[Daniel Pennac]]
*[[Monrovia]]
*[[Yamusukro]]
*[[Silabariu mandombe]]
*[[Luenga lingala]]
*[[Brazzaville]]
*[[Abuya]]
*[[Golfu de Guinea]]
*[[Lomé]]
*[[Windhoek]]
*[[Libreville]]
*[[Claudiu Ptolomeu]]
*[[Ajaccio]]
*[[Vándalus]]
*[[Vulcán]]
*[[San Marinu (ciá)]]
*[[Palmira]]
*[[Emperiu Romanu d'Ocidenti]]
*[[Reinu visigodu]]
*[[Yaoundé]]
*[[Golfu de Finlándia]]
*[[Montevideu]]
*[[Yamena]]
*[[Jartum]]
*[[Tangu]]
*[[Flamencu]]
*[[Nuversidá Entrenacional d'Andaluzía]]
*[[Miguel Poveda]]
*[[Antonio de Nebrija]]
*[[Colton Haynes]]
*[[Nuversidá Nebrija]]
*[[Estitutu Camões]]
*[[Estitutu Cervantes]]
*[[Estitutu Ramón Llull]]
*[[James van der Beek]]
*[[Permafrost]]
*[[Premiu Nobel]]
*[[Víctor Gutiérrez Santiago]]
*[[Xi Jinping]]
*[[Nuversidá de Harvard]]
*[[Academia Rumana]]
*[[Maia Sandu]]
*[[Nicușor Dan]]
*[[Netflix]]
*[[Albuquerque]]
*[[Neil Patrick Harris]]
*[[Clarice Lispector]]
*[[Hollywood]]
*[[Zachary Quinto]]
*[[Marlene Dietrich]]
*[[Premius Óscar]]
*[[Nuversidá de California]]
*[[Talasocracia]]
*[[James Dean]]
*[[Montgomery Clift]]
*[[Brandon Sanderson]]
*[[Benquerencia]]
*[[Ulán Bator]]
*[[Siberia]]
*[[Imperiu Russu]]
*[[Ge'ez]]
*[[Menelik II de Etiopía]]
*[[Talaveruela]]
*[[El Cerezu]]
*[[Xarilla]]
*[[Delta del Danubiu]]
*[[Adis Abeba]]
*[[Mdina]]
*[[Luenga maltesa]]
*[[La Valeta]]
*[[Luenga Irlandesa]]
*[[Bristol]]
*[[Henry Benedict Medlicott]]
*[[Gondwana]]
*[[Praia]]
*[[Idioma lituano]]
*[[María Egual]]
*[[Juan Latinu]]
*[[Chisinau]]
*[[Wladimir Köppen]]
*[[Idioma búlgaru]]
*[[Clasificación climática de Köppen]]
*[[Riga]]
*[[Vilna]]
*[[Kaunas]]
*[[Luneburgu]]
*[[Pedru I de Russia]]
*[[Diego de Torres Villarroel]]
*[[Calderu]]
*[[Kingston]]
*[[Bruce W. Wardropper]]
*[[Kazán]]
*[[Clara Jara de Soto]]
*[[Günter Grass]]
*[[Lübeck]]
*[[Ramon Llull]]
*[[Liga Hanseática]]
*[[CSIC]]
*[[Museu del Hermitage]]
*[[Dubái (ciá)]]
*[[Dubái]]
*[[Provença]]
*[[Caracas]]
*[[Arrescuñacielus]]
*[[Ventura de los Reyes Prósper]]
*[[José Antonio Pavón y Jiménez]]
*[[Malmö]]
*[[Leonardo Dantés]]
*[[Ñuflo de Chaves]]
*[[Roberto Iniesta]]
*[[Valli d’Aran]]
*[[Arti románicu]]
*[[Arti mudejal]]
*[[Arti góticu]]
*[[Fra Angélico]]
*[[Museu Nacional del Prado]]
*[[Herreruela]]
*[[Aveiru]]
*[[Fábrica de diplomas]]
*[[Baltasar Gracián]]
*[[Marcel Ciolacu]]
*[[Embalsi de Valdecañas]]
*[[El Berrocaleju]]
*[[Almorín]]
*[[Sajonis de Transilvania]]
*[[Transilvania]]
*[[Altadena]]
*[[Eugene Smith]]
*[[Delitosa]]
*[[Pasadena]]
*[[Paul Verlaine]]
*[[Arthur Rimbaud]]
*[[Sonetu]]
*[[Garvín]]
*[[Belvís]]
*[[Arad]]
*[[Monicipiu]]
*[[Herrera d'Alcántara]]
*[[Mari del Norti]]
*[[Sibiu]]
*[[Klaus Iohannis]]
*[[Almeida Garrett]]
*[[Fernando Namora]]
*[[Antero de Quental]]
*[[Nuversidá de Coimbra]]
*[[Miguel Torga]]
*[[Viandal]]
*[[Lengua sueca]]
*[[Tallín]]
*[[Premio Camões]]
*[[Mia Couto]]
*[[Irène Némirovsky]]
*[[Valli]]
*[[El Gordu]]
*[[California]]
*[[Toponimia]]
*[[Castaña]]
*[[Choçu]]
*[[Manila]]
*[[Conrad Ricamora]]
*[[Piçarra del Barrau]]
*[[Peralea de san Román]]
*[[Batalla de Trafalgar]]
*[[Revolución francesa]]
*[[Azetuna]]
*[[El Toril]]
*[[Garganta del Obispu]]
*[[Sierra de San Bernabé]]
*[[Zane Phillips]]
*[[Fire Island]]
*[[Malabo]]
*[[Alfabetu latinu]]
*[[Puertu Montt]]
*[[Ahmed III]]
*[[Imperiu otomanu]]
*[[Constantin Brâncoveanu]]
*[[Península de Cotentin]]
*[[Islas del Canal]]
*[[Mari Bálticu]]
*[[Canal dela Mancha]]
*[[Napoleón III Bonaparte]]
*[[Alexandru Ioan Cuza]]
*[[Parqui natural de Cornalvu]]
*[[Nuversidá Alexandru Ioan Cuza de Iași]]
*[[Tomasz Ziętek]]
*[[Margarita Salas]]
*[[Mircea Cărtărescu]]
*[[Piața Universității]]
*[[Nuversidá de Bucarest]]
*[[Ana Aslan]]
*[[Joël Dicker]]
*[[Montis Cárpatus]]
*[[Alberto Amarilla]]
*[[Constantin Brâncuși]]
*[[Aitana Sánchez-Gijón]]
*[[Keanu Reeves]]
*[[Jón Þór Birgisson]]
*[[Sigur Rós]]
*[[Nuversidá de Güelva]]
*[[Olga Roriz]]
*[[Tiago Guedes]]
*[[Luís de Camões]]
*[[Nuversidá de Lisboa]]
*[[Afonso Cruz]]
*[[Chino mandarín]]
*[[The Guardian]]
*[[José Eduardo Agualusa]]
*[[Dueru]]
*[[Ianis Hagi]]
*[[Tennessee]]
*[[Ryan Phillippe]]
*[[Elvis Presley]]
*[[Las Vegas]]
*[[Andre Agassi]]
*[[Martin Luther King]]
*[[Baltimore]]
*[[Maputo]]
*[[Directol de cini]]
*[[Caminu de Santiagu]]
*[[Domiñu Internet]]
*[[João Salaviza]]
*[[Puesía]]
*[[Iași]]
*[[Erfurt]]
*[[Max Weber]]
*[[António Costa]]
*[[Luanda]]
*[[Revolución delos Cravelis]]
*[[Marcelo Rebelo de Sousa]]
*[[Luís Montenegro]]
*[[Coordenadas geográficas]]
*[[Província d'Albaceti]]
*[[Islas Aleutianas]]
*[[Mari de Bering]]
*[[Alaska]]
*[[Uropa Ocidental]]
*[[Nicolae Iorga]]
*[[Johannes Gutenberg]]
*[[Biblia de Gutenberg]]
*[[Romanticismu]]
*[[Sacru Emperiu Romanu Germánicu]]
*[[Emperiu otomanu]]
*[[Esteban III de Moldavia]]
*[[Botoșani]]
*[[Mihai Eminescu]]
*[[Timisoara]]
*[[Riu Volga]]
*[[Leonardo DiCaprio ]]
*[[Torri de Shújov nel riu Oká]]
*[[Riu Oká]]
*[[Alcaldi]]
*[[Dicionário Priberam da Língua Portuguesa]]
*[[Hepatitis]]
*[[Riu Moscova]]
*[[Testigus de Jehová]]
*[[Ethnologue]]
*[[Ud]]
*[[Casas del Castañal]]
*[[Arroyumolinus de la Vera]]
*[[Proutu enteriol brutu]]
*[[Donald Trump]]
*[[Sierra de Tormantus]]
*[[Toscana]]
*[[Estatutu autonomia]]
*[[Oriol Nolis]]
*[[Códigu postal]]
*[[Gargüera]]
*[[Cabreru]]
*[[Angela Merkel]]
*[[Coimbra]]
*[[Riu la Prata]]
*[[Luenga oficial]]
*[[Puebración]]
*[[Argentina]]
*[[Cáparra]]
*[[Prencipau d'Astúrias]]
*[[Produtu interiol brutu]]
*[[Comuniá Autónoma]]
*[[Helmanamientu de ciais]]
*[[Lisboa]]
*[[Océanu Atlánticu]]
*[[Andaluzia]]
*[[Juan Carlos I d'España]]
*[[55 Cancri]]
*[[Lógica]]
*[[Praneta]]
*[[Unión Uropea]]
*[[Zona Euru]]
*[[Euru]]
*[[Salamanca]]
*[[Montis Uralis]]
*[[Rei]]
*[[Inu]]
*[[Capital]]
*[[Monea]]
*[[Luenga oficial]]
*[[Austrália]]
*[[Andorra]]
*[[Malotia]]
*[[Continenti]]
*[[Antáltia]]
*[[Matemáticas]]
*[[Fráncia]]
*[[Dinamarca]]
*[[Alemaña]]
*[[Itália]]
*[[Portugal]]
*[[Península d'Anatólia]]
*[[Barrocu]]
*[[Mari Negru]]
*[[Estrechu d'Otrantu]]
*[[Mari Adriáticu]]
*[[Península Itálica]]
*[[II Guerra Mundial]]
*[[Península Ibérica]]
*[[Mari Colorau]]
*[[África]]
*[[Mari Mediterráneu]]
*[[Ásia]]
*[[Província de Caçris]]
*[[España]]
*[[Caçris]]
*[[Barrau]]
*[[Mairil]]
*[[Almendraleju]]
*[[Argélia]]
*[[Marruecus]]
*[[Islándia]]
*[[Irlanda]]
*[[Áustria]]
*[[Reinu Uniu]]
</div>
|}
<table style="float: left; margin-bottom: 0.1em; border: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #082567; width: 100%">
<tr><td><h3 style="border-bottom: #3D9140 solid 1px; border-right: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #50C878; text-align: center; padding: 3px; margin-bottom: -2px;"><font face="trebuchet ms" color="#082567"><big>''Paísis ondi he estau:''<big></font></h3></td></tr><tr><td><div style="padding-left: 3px; padding-right: 3px; padding-top: 0px; padding-bottom: 1px; text-align: left; font-family: arial, sans-serif; font-size: 99%;" class="plainlinks">
<center>
{| style="border:1px; border: thin solid grey; background-color:#F0DC82"
|align="right"|Añus/Mesis:
|align="left"|[[Imagen:Flag of Spain.svg|44px|España]] [[Imagen:Flag of Argentina.svg|45px|Argentina]] [[Imagen:Flag of Germany.svg|46px|Alemania]] [[Imagen:Flag of Portugal.svg|44px|Portugal]] [[Imagen:Flag of Romania.svg|44px|Rumanía]]
|-
|align="right"|Semanas:
|align="left"|[[Imagen:flag of Brazil.svg|42px|Brasil]] [[Imagen:Flag of France.svg|44px|Francia]] [[Imagen:Flag of Russia.svg|44px|Rusia]] [[Imagen:Flag of Mongolia.svg|57px|Mongolia]] [[Imagen:Flag of China.svg|44px|China]] [[Imagen:Flag of the United Kingdom.svg|48px|Reino Unido]] [[Imagen:Flag of Italy.svg|44px|Italia]] [[Imagen:Flag of USA.svg|53px|Estaus Unius]]
|-
|
|-
|align="right"|Días:
|align="left"|[[Imagen:Flag of Austria.svg|44px|Austria]] [[Imagen:Flag of Switzerland.svg|30px|Suiça]] [[Imagen:Flag of Liechtenstein.svg|47px|Liechtenstein]] [[Imagen:Flag of Paraguay.svg|48px|Paraguay]] [[Imagen:Flag of Chile.svg|41px|Chile]] [[Imagen:Flag of the Netherlands.svg|41px|Holanda]] [[Imagen:Flag of Belgium (civil).svg|41px|Bélgica]] [[Imagen:Flag of Monaco.svg|34px|Monaco]] [[Imagen:Flag of the Czech Republic.svg|40px|República Checa]] [[Imagen:Flag of Sweden.svg|45px|Suecia]] [[Imagen:Flag of Denmark.svg|38px|Dinamarca]] [[Imagen:Flag of Norway.svg|38px|Noruega]] [[Imagen:Flag of Finland.svg|47px|Finlandia]] [[Imagen:Flag of Estonia.svg|43px|Estonia]] [[Imagen:Flag of Latvia.svg|52px|Letonia]] [[Imagen:Flag of Poland.svg|45px|Polonia]] [[Imagen:Flag of Slovenia.svg|55px|Eslovenia]] [[Imagen:Flag of Slovakia.svg|45px|Eslovaquia]] [[Imagen:Flag of Hungary.svg|55px|Hungría]] [[Imagen:Flag of Croatia.svg|53px|Croacia]] [[Imagen:Flag of Ukraine.svg|40px|Ucrania]] [[Imagen:Flag of Morocco.svg|40px|Marruecos]] [[Imagen:Flag of Kazakhstan.svg|50px|Kazajistán]] [[Imagen:Flag of Ireland.svg|50px|Irlanda]] [[Imagen:Flag_of_Scotland.svg|40px|Escocia]] [[Imagen:Flag of Malta.svg|38px|Malta]] [[Imagen:Flag of Moldova.svg|50px|Moldóvia]]
|-
|-
|-
|
|}
</center>
</td></tr></table>
pp24c8uo6nldsmkbwgqva0gqybminvt
Palra de Sierra de Francia
0
11723
144599
144171
2026-10-13T18:02:24Z
HackerPunki
16665
144599
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'idioma|nombri=Palra de Sierra de Francia|nativu=Serranu|familia mairi=Indouropeu|país={{ESP}}|zona=Sierra de Francia, Salamanca, [[Castilla i Lión]], [[España]]|familia=[[Indouropeu]]<br />
[[Familia Indouropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br />
[[Lenguas latinu-faliscas|Latinu-faliscu]]<br />
[[Lenguas romancis|Romanci]]<br />
[[Lenguas romancis ocientalis|Romanci ociental]]<br />
[[Lenguas galu-ibéricas|Galu-Ibéricu]]<br />
[[Grupo Iberu-Romanci|Iberu-Romanci]]<br />
[[Grupo Iberu-Ociental|Iberu-Ociental]]<br />
[[Asturleonés]]<br />
[[Lionés orental]]<br />
[[Estremeñu]]<br />
[[Palras serranas]]<br />
''Sierra de Francia''<br/>|palrantis=Non tien estaísticas oficialis|escreviúra=[[alfabetu latinu|latina]]|oficial=Careci d'oficialidá, inque comu parti del leonés estadría teóricamente afiau pol Estatutu d'utonomía de Castilla i Lión (art. 5.2).|iso3=ext|mapa=Lenguas y dialectos de León.svg|mapa_leyenda=Sitación d'uguaño del asturlionés. La Palra de Sierra de Francia preteneci ala zona C1.}}
La palra dela '''Sierra de Francia''' es una palra [[Luenga Asturleonesa|asturlionesa]] acomparanti al [[Lengua estremeña|estremeñu]] gastá ena comarca de [[Sierra de Francia]], ena [[Provincia de Salamanca|Provincia Salamanca]]. Junta la [[Palra d'El Rebollal]] i la [[Bexaranu (Palra)|Palra de Béxal]], holma parti delas [[Palras serranas]].
== Estoria ==
La región tuvu una mestura entri la puebración originaria celta, con [[moçarabis]], [[Judaísmu|judíus]] i repuebraoris [[francus]], [[El Bierzo|bercianus]], [[Asturias|asturis]] i [[Galicia|gallegus]] ena epoca el rei [[Afonsu IX de León|Alfonsu IX]].
== Estuyus sobri la palra ==
La región non á tuvíu estuyu monográficu dengunu (hueraparti l'estuyu ''El habla de Santibañez de la Sierra'', espubricau por Herrero Ingelmo nel añu 1996)
Delos estuyus aviaus nel siegru XX s'alcuentran la encuesta aviá por [[Aurelio Macedonio Espinosa]] nel añu 1931 pal ''[[Atlas Lingüístico de la Península Ibérica|ALPI]]'' (que solu tien daus dela localiá de [[Linares de Riofrío]]). Los estuyus de [[Antonio Llorente Maldonado de Guevara]], que descrevió angunu delos sus feitíus nel su artícalu del añu 1982 ''El habla de Salamanca y su provincia''. Tamién, del mesmu utol, las encuestas que hizu pala [[Atlas lingüístico de Castilla y León|AlCaLe]] en [[Linares de Riofrío]] i [[Herguijuela de la Sierra]].
En epoca más rezientí, el lengüista Gonzalo Francisco Sánchez hizu un estuyu sobri la sitación ugañu dela palra (''Formas y usos verbales vernáculos en la Sierra de Francia'', 2015).<ref>{{Cita web|url=https://dialnet.unirioja.es/metricas/investigadores/3819648|título=Dialnet Métricas - Sánchez, Gonzalo Francisco|fechaacceso=2026-07-23|sitioweb=dialnet.unirioja.es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://dialnet.unirioja.es/metricas/documentos/ARTREV/5295749|título=Dialnet Métricas - Documento Formas y usos verbales vernáculos en la Sierra de Francia (sur de Salamanca)|fechaacceso=2026-07-23|sitioweb=dialnet.unirioja.es}}</ref>
== Descrición lengüística i volución ==
=== Fonología ===
* La comarca se devíi en dos zonas. Las localiáis assitiás al sul de [[Linares de Riofrío]] (Encruyendu la mesma localiá) tien feitíus fonéticus aparentis al restu delas palras estremeñas (aspiración, geminación, asimilación o perda de ''-s'' i ''-z'' caberas. Aspiración de ''/x/''. Lenición o velariçación de nassalis improssivas con nassaliçación dela vocal preceenti i relajación i perda delas consonantis finalis)
* Fechi delas vocalis meyas átonas (Sobri tó ''/o/'')
* Resultaus non castillanus palas holmas ''-r'' i ''-l'' con possibri nutraliçación de timbris.
* Gastu lessicaliçau de /h/ enas parabras latinas que mençavan por f-. Un exempru: ''helecho'', ''hormiga''.
* Conservación delas antigus sonis de essi sonora i dea sonora enos menucipius de [[La Alberca]] i [[Valero]].
* Pataliçación de /n/ anicial. Esti feitíu ya estava ala perda en 1915.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=42}}
=== Morfosintassis ===
Las normas morfossintáticas dela palra sonin comunis a tola comarca, a deferencia delas normas fonológicas.
* Epéntesis duna yod al acabiju duna parabra en cassus comu ''matancia''.
* Costrucionis dialetalis d'angunas holmas verbalis.
* Conservación del antigu pronombri pressonal vos.
* Muación (quandu s'acompara cona luenga castillana) del ordin enque se combinan los pronombris. Un exempru: ''me se'', ''te se'', etc.
* Gastu de possessivu tónicu enantis d'artícalu p'asseñalal afetiviá o insistencia. Un exempru: ''El mí padre''.
* Gastu de ''"desque"'' col valol de ''"en cuanto"''.
* Gastu de ''"conque"'' col valol de ''"como si"'' o ''"con la excusa de"''.
* Gastu dela locución ''"a cuenta de"'' por ves de ''"a causa de"'' o ''"por culpa de"''.
* Gastu de ''"poque"'' (Volución de ''"por que"'' peru non siempri tien essi mesmu senificau) junta a sujuntivu pa espressal dúas o possiibliá.
=== Verbus ===
Los verbus ena Sierra de Francia tien deferencias conas holmas castillanas inque sonin acomparantis alas palras lionesa i tamién d'otras luengas comu 'aragonés. Tien los siguientis feitíus:
* Gastu delos [[Prehetu huerti|prehetus huertis]]. Por exempru, gastu de ''"dijon"'' i ''"trajon"'' por ves de ''"dijeron"'' i ''trajeron"''. Tamién ''"anduvon"'', ''"puson"'', ''"dijon"'' i ''"vinon"''.
* Gastu de gerundius análagus. Por exempru, ''"hiciendo"'' i ''"pusiendo"''. Tamién ''"tuviendo"''.
* Analogías enos indefiníus (pretéritu prehetu simpri) dela primel conjugación. La tercel pressonal del prural enos pretéritus simpris se hazin en basi ala primel pressona del singulal. Por exempru: ''canté'' -> ''cantemos'' (por ves de "cantamos")
* Gastu del verbu ''"dir"'' por ''"ir"''. La holma verbal ''"diva"'' rala ves se gasta ena palra. Sin bargu la holma ''"diendo"'' sin que se gasta.
* Gastu del verbu ''"haber"'' con senificaus deferentis, ya que conserva los sus gastus antigus. Gastu essestencial del verbu ''"haber"'' (Por exempru: "En mi barrio, ande mi madre ''habíamos'' nosotros ocho."). Gastu del verbu ''"haber"'' col senificau de "tenel", "mantenel", "sostenel" o "agarral" (un exempru: "Lo que se pone debajo dela saya. O sea, primero va eso, y luego la saya guapah encima, pa qu'el cémbulo las ''haya''.").
* Gastu del verbu ''"ser"'' pa espressal estau. Un exempru: "Ya por la tarde ''somos'' un poquito aburridas".
* Gastus deferentis alas del castillanu palos verbus ''"ser"'' i ''"estar"''.
== Destensión territorial ==
Inque la palra se gasti ena comarca de [[Sierra de Francia (Comarca)|Sierra de Francia]], non tol territoriu la palra. Los menucipius del norti ([[Rinconada]], [[Navarredonda]] i [[El Escurial|Escurial]]) tien feitíus aparentis al castillanu, mentris que las puebracionis al sul de [[Linares de Riofrío]] (Encruyendu esta mesta localiá) tien feitíus aparentis ala luenga [[Lengua estremeña|estremeña]].
== Vea-si tamién ==
* [[Palra d'El Rebollal]]
* [[Palras serranas]]
== Referencias ==
<references />
== Biblografía ==
* {{Cita libro|título=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español, Año XIV nº16|apellidos=Maldonado de Guevara|nombre=Antonio Llorente|url=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/boletin_26_14_82.htm|fechaacceso=23 de jullu de 2026|año=1982|editorial=Asociación Europea de Profesores de Español|ubicación=Mairil|páginas=pp.91 - 100|idioma=aspañol|capítulo=El habla de Salamanca y su provincia|url-capítulo=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/pdf/boletin_26_14_82/boletin_26_14_82_11.pdf|serie=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español|capítulo-trad=La palra de Salamanca i la su provincia|fecha-publicación=1982}}
* {{cita libro|apellidos=Zamora Vicente|nombre=Alonso|título=Dialectología española|editorial=Gredos|url=|año=1979|ubicación=Madrid|isbn=84-249-1115-6}}
* {{Cita libro|apellidos=Lamano y Beneite|nombre=José de|título=El dialecto vulgar salmantino|año=1915|editorial=Tipografía popular (Imprenta El Salmantino)|ubicación=Salamanca}}
{{Idioma estremeña}}{{DEFAULTSORT:}}
8qhie0fxtiiwtk99vjoc888cq85j5g8
144601
144599
2026-10-13T18:04:44Z
HackerPunki
16665
144601
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'idioma|nombri=Palra de Sierra de Francia|nativu=Serranu|familia mairi=Indouropeu|país={{ESP}}|zona=Sierra de Francia, Salamanca, [[Castilla i Lión]], [[España]]|familia=[[Indouropeu]]<br />
[[Familia Indouropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br />
[[Lenguas latinu-faliscas|Latinu-faliscu]]<br />
[[Lenguas romancis|Romanci]]<br />
[[Lenguas romancis ocientalis|Romanci ociental]]<br />
[[Lenguas galu-ibéricas|Galu-Ibéricu]]<br />
[[Grupo Iberu-Romanci|Iberu-Romanci]]<br />
[[Grupo Iberu-Ociental|Iberu-Ociental]]<br />
[[Asturleonés]]<br />
[[Lionés orental]]<br />
[[Estremeñu]]<br />
[[Palras serranas]]<br />
''Sierra de Francia''<br/>|palrantis=Non tien estaísticas oficialis|escreviúra=[[alfabetu latinu|latina]]|oficial=Careci d'oficialidá, inque comu parti del leonés estadría teóricamente afiau pol Estatutu d'utonomía de Castilla i Lión (art. 5.2).|iso3=ext|mapa=Lenguas y dialectos de León.svg|mapa_leyenda=Sitación d'uguaño del asturlionés en [[Castilla i Lión]]. La Palra de Sierra de Francia preteneci ala zona C1 ([[Lengua estremeña|Estremeñu]]).}}
La palra dela '''Sierra de Francia''' es una palra [[Luenga Asturleonesa|asturlionesa]] acomparanti al [[Lengua estremeña|estremeñu]] gastá ena comarca de [[Sierra de Francia]], ena [[Provincia de Salamanca|Provincia Salamanca]]. Junta la [[Palra d'El Rebollal]] i la [[Bexaranu (Palra)|Palra de Béxal]], holma parti delas [[Palras serranas]].
== Estoria ==
La región tuvu una mestura entri la puebración originaria celta, con [[moçarabis]], [[Judaísmu|judíus]] i repuebraoris [[francus]], [[El Bierzo|bercianus]], [[Asturias|asturis]] i [[Galicia|gallegus]] ena epoca el rei [[Afonsu IX de León|Alfonsu IX]].
== Estuyus sobri la palra ==
La región non á tuvíu estuyu monográficu dengunu (hueraparti l'estuyu ''El habla de Santibañez de la Sierra'', espubricau por Herrero Ingelmo nel añu 1996)
Delos estuyus aviaus nel siegru XX s'alcuentran la encuesta aviá por [[Aurelio Macedonio Espinosa]] nel añu 1931 pal ''[[Atlas Lingüístico de la Península Ibérica|ALPI]]'' (que solu tien daus dela localiá de [[Linares de Riofrío]]). Los estuyus de [[Antonio Llorente Maldonado de Guevara]], que descrevió angunu delos sus feitíus nel su artícalu del añu 1982 ''El habla de Salamanca y su provincia''. Tamién, del mesmu utol, las encuestas que hizu pala [[Atlas lingüístico de Castilla y León|AlCaLe]] en [[Linares de Riofrío]] i [[Herguijuela de la Sierra]].
En epoca más rezientí, el lengüista Gonzalo Francisco Sánchez hizu un estuyu sobri la sitación ugañu dela palra (''Formas y usos verbales vernáculos en la Sierra de Francia'', 2015).<ref>{{Cita web|url=https://dialnet.unirioja.es/metricas/investigadores/3819648|título=Dialnet Métricas - Sánchez, Gonzalo Francisco|fechaacceso=2026-07-23|sitioweb=dialnet.unirioja.es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://dialnet.unirioja.es/metricas/documentos/ARTREV/5295749|título=Dialnet Métricas - Documento Formas y usos verbales vernáculos en la Sierra de Francia (sur de Salamanca)|fechaacceso=2026-07-23|sitioweb=dialnet.unirioja.es}}</ref>
== Descrición lengüística i volución ==
=== Fonología ===
* La comarca se devíi en dos zonas. Las localiáis assitiás al sul de [[Linares de Riofrío]] (Encruyendu la mesma localiá) tien feitíus fonéticus aparentis al restu delas palras estremeñas (aspiración, geminación, asimilación o perda de ''-s'' i ''-z'' caberas. Aspiración de ''/x/''. Lenición o velariçación de nassalis improssivas con nassaliçación dela vocal preceenti i relajación i perda delas consonantis finalis)
* Fechi delas vocalis meyas átonas (Sobri tó ''/o/'')
* Resultaus non castillanus palas holmas ''-r'' i ''-l'' con possibri nutraliçación de timbris.
* Gastu lessicaliçau de /h/ enas parabras latinas que mençavan por f-. Un exempru: ''helecho'', ''hormiga''.
* Conservación delas antigus sonis de essi sonora i dea sonora enos menucipius de [[La Alberca]] i [[Valero]].
* Pataliçación de /n/ anicial. Esti feitíu ya estava ala perda en 1915.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=42}}
=== Morfosintassis ===
Las normas morfossintáticas dela palra sonin comunis a tola comarca, a deferencia delas normas fonológicas.
* Epéntesis duna yod al acabiju duna parabra en cassus comu ''matancia''.
* Costrucionis dialetalis d'angunas holmas verbalis.
* Conservación del antigu pronombri pressonal vos.
* Muación (quandu s'acompara cona luenga castillana) del ordin enque se combinan los pronombris. Un exempru: ''me se'', ''te se'', etc.
* Gastu de possessivu tónicu enantis d'artícalu p'asseñalal afetiviá o insistencia. Un exempru: ''El mí padre''.
* Gastu de ''"desque"'' col valol de ''"en cuanto"''.
* Gastu de ''"conque"'' col valol de ''"como si"'' o ''"con la excusa de"''.
* Gastu dela locución ''"a cuenta de"'' por ves de ''"a causa de"'' o ''"por culpa de"''.
* Gastu de ''"poque"'' (Volución de ''"por que"'' peru non siempri tien essi mesmu senificau) junta a sujuntivu pa espressal dúas o possiibliá.
=== Verbus ===
Los verbus ena Sierra de Francia tien deferencias conas holmas castillanas inque sonin acomparantis alas palras lionesa i tamién d'otras luengas comu 'aragonés. Tien los siguientis feitíus:
* Gastu delos [[Prehetu huerti|prehetus huertis]]. Por exempru, gastu de ''"dijon"'' i ''"trajon"'' por ves de ''"dijeron"'' i ''trajeron"''. Tamién ''"anduvon"'', ''"puson"'', ''"dijon"'' i ''"vinon"''.
* Gastu de gerundius análagus. Por exempru, ''"hiciendo"'' i ''"pusiendo"''. Tamién ''"tuviendo"''.
* Analogías enos indefiníus (pretéritu prehetu simpri) dela primel conjugación. La tercel pressonal del prural enos pretéritus simpris se hazin en basi ala primel pressona del singulal. Por exempru: ''canté'' -> ''cantemos'' (por ves de "cantamos")
* Gastu del verbu ''"dir"'' por ''"ir"''. La holma verbal ''"diva"'' rala ves se gasta ena palra. Sin bargu la holma ''"diendo"'' sin que se gasta.
* Gastu del verbu ''"haber"'' con senificaus deferentis, ya que conserva los sus gastus antigus. Gastu essestencial del verbu ''"haber"'' (Por exempru: "En mi barrio, ande mi madre ''habíamos'' nosotros ocho."). Gastu del verbu ''"haber"'' col senificau de "tenel", "mantenel", "sostenel" o "agarral" (un exempru: "Lo que se pone debajo dela saya. O sea, primero va eso, y luego la saya guapah encima, pa qu'el cémbulo las ''haya''.").
* Gastu del verbu ''"ser"'' pa espressal estau. Un exempru: "Ya por la tarde ''somos'' un poquito aburridas".
* Gastus deferentis alas del castillanu palos verbus ''"ser"'' i ''"estar"''.
== Destensión territorial ==
Inque la palra se gasti ena comarca de [[Sierra de Francia (Comarca)|Sierra de Francia]], non tol territoriu la palra. Los menucipius del norti ([[Rinconada]], [[Navarredonda]] i [[El Escurial|Escurial]]) tien feitíus aparentis al castillanu, mentris que las puebracionis al sul de [[Linares de Riofrío]] (Encruyendu esta mesta localiá) tien feitíus aparentis ala luenga [[Lengua estremeña|estremeña]].
== Vea-si tamién ==
* [[Palra d'El Rebollal]]
* [[Palras serranas]]
== Referencias ==
<references />
== Biblografía ==
* {{Cita libro|título=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español, Año XIV nº16|apellidos=Maldonado de Guevara|nombre=Antonio Llorente|url=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/boletin_26_14_82.htm|fechaacceso=23 de jullu de 2026|año=1982|editorial=Asociación Europea de Profesores de Español|ubicación=Mairil|páginas=pp.91 - 100|idioma=aspañol|capítulo=El habla de Salamanca y su provincia|url-capítulo=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/pdf/boletin_26_14_82/boletin_26_14_82_11.pdf|serie=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español|capítulo-trad=La palra de Salamanca i la su provincia|fecha-publicación=1982}}
* {{cita libro|apellidos=Zamora Vicente|nombre=Alonso|título=Dialectología española|editorial=Gredos|url=|año=1979|ubicación=Madrid|isbn=84-249-1115-6}}
* {{Cita libro|apellidos=Lamano y Beneite|nombre=José de|título=El dialecto vulgar salmantino|año=1915|editorial=Tipografía popular (Imprenta El Salmantino)|ubicación=Salamanca}}
{{Idioma estremeña}}{{DEFAULTSORT:}}
tsohjp21tuq839s4zuxy7suhykfvq4v
144607
144601
2026-10-13T18:26:04Z
HackerPunki
16665
144607
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'idioma|nombri=Palra de Sierra de Francia|nativu=Serranu|familia mairi=Indouropeu|país={{ESP}}|zona=Sierra de Francia, Salamanca, [[Castilla i Lión]], [[España]]|familia=[[Indouropeu]]<br />
[[Familia Indouropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br />
[[Lenguas latinu-faliscas|Latinu-faliscu]]<br />
[[Lenguas romancis|Romanci]]<br />
[[Lenguas romancis ocientalis|Romanci ociental]]<br />
[[Lenguas galu-ibéricas|Galu-Ibéricu]]<br />
[[Grupo Iberu-Romanci|Iberu-Romanci]]<br />
[[Grupo Iberu-Ociental|Iberu-Ociental]]<br />
[[Asturleonés]]<br />
[[Lionés orental]]<br />
[[Estremeñu]]<br />
[[Palras serranas]]<br />
''Sierra de Francia''<br/>|palrantis=Non tien estaísticas oficialis|escreviúra=[[alfabetu latinu|latina]]|oficial=Careci d'oficialidá, inque comu parti del leonés estadría teóricamente afiau pol Estatutu d'utonomía de Castilla i Lión (art. 5.2).|iso3=ext|mapa=Lenguas y dialectos de León.svg|mapa_leyenda=Sitación d'uguaño del asturlionés en [[Castilla i Lión]]. La Palra de Sierra de Francia preteneci ala zona C1 ([[Lengua estremeña|Estremeñu]]).|santu=Sierra_de_Francia-Quilamas.SVG|santu_pie=Destensión dela comarca de Sierra de Francia endrentu del provincia de Salamanca.}}
La palra dela '''Sierra de Francia''' es una palra [[Luenga Asturleonesa|asturlionesa]] acomparanti al [[Lengua estremeña|estremeñu]] gastá ena comarca de [[Sierra de Francia]], ena [[Provincia de Salamanca|Provincia Salamanca]]. Junta la [[Palra d'El Rebollal]] i la [[Bexaranu (Palra)|Palra de Béxal]], holma parti delas [[Palras serranas]].
== Estoria ==
La región tuvu una mestura entri la puebración originaria celta, con [[moçarabis]], [[Judaísmu|judíus]] i repuebraoris [[francus]], [[El Bierzo|bercianus]], [[Asturias|asturis]] i [[Galicia|gallegus]] ena epoca el rei [[Afonsu IX de León|Alfonsu IX]].
== Estuyus sobri la palra ==
La región non á tuvíu estuyu monográficu dengunu (hueraparti l'estuyu ''El habla de Santibañez de la Sierra'', espubricau por Herrero Ingelmo nel añu 1996)
Delos estuyus aviaus nel siegru XX s'alcuentran la encuesta aviá por [[Aurelio Macedonio Espinosa]] nel añu 1931 pal ''[[Atlas Lingüístico de la Península Ibérica|ALPI]]'' (que solu tien daus dela localiá de [[Linares de Riofrío]]). Los estuyus de [[Antonio Llorente Maldonado de Guevara]], que descrevió angunu delos sus feitíus nel su artícalu del añu 1982 ''El habla de Salamanca y su provincia''. Tamién, del mesmu utol, las encuestas que hizu pala [[Atlas lingüístico de Castilla y León|AlCaLe]] en [[Linares de Riofrío]] i [[Herguijuela de la Sierra]].
En epoca más rezientí, el lengüista Gonzalo Francisco Sánchez hizu un estuyu sobri la sitación ugañu dela palra (''Formas y usos verbales vernáculos en la Sierra de Francia'', 2015).<ref>{{Cita web|url=https://dialnet.unirioja.es/metricas/investigadores/3819648|título=Dialnet Métricas - Sánchez, Gonzalo Francisco|fechaacceso=2026-07-23|sitioweb=dialnet.unirioja.es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://dialnet.unirioja.es/metricas/documentos/ARTREV/5295749|título=Dialnet Métricas - Documento Formas y usos verbales vernáculos en la Sierra de Francia (sur de Salamanca)|fechaacceso=2026-07-23|sitioweb=dialnet.unirioja.es}}</ref>
== Descrición lengüística i volución ==
=== Fonología ===
* La comarca se devíi en dos zonas. Las localiáis assitiás al sul de [[Linares de Riofrío]] (Encruyendu la mesma localiá) tien feitíus fonéticus aparentis al restu delas palras estremeñas (aspiración, geminación, asimilación o perda de ''-s'' i ''-z'' caberas. Aspiración de ''/x/''. Lenición o velariçación de nassalis improssivas con nassaliçación dela vocal preceenti i relajación i perda delas consonantis finalis)
* Fechi delas vocalis meyas átonas (Sobri tó ''/o/'')
* Resultaus non castillanus palas holmas ''-r'' i ''-l'' con possibri nutraliçación de timbris.
* Gastu lessicaliçau de /h/ enas parabras latinas que mençavan por f-. Un exempru: ''helecho'', ''hormiga''.
* Conservación delas antigus sonis de essi sonora i dea sonora enos menucipius de [[La Alberca]] i [[Valero]].
* Pataliçación de /n/ anicial. Esti feitíu ya estava ala perda en 1915.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=42}}
=== Morfosintassis ===
Las normas morfossintáticas dela palra sonin comunis a tola comarca, a deferencia delas normas fonológicas.
* Epéntesis duna yod al acabiju duna parabra en cassus comu ''matancia''.
* Costrucionis dialetalis d'angunas holmas verbalis.
* Conservación del antigu pronombri pressonal vos.
* Muación (quandu s'acompara cona luenga castillana) del ordin enque se combinan los pronombris. Un exempru: ''me se'', ''te se'', etc.
* Gastu de possessivu tónicu enantis d'artícalu p'asseñalal afetiviá o insistencia. Un exempru: ''El mí padre''.
* Gastu de ''"desque"'' col valol de ''"en cuanto"''.
* Gastu de ''"conque"'' col valol de ''"como si"'' o ''"con la excusa de"''.
* Gastu dela locución ''"a cuenta de"'' por ves de ''"a causa de"'' o ''"por culpa de"''.
* Gastu de ''"poque"'' (Volución de ''"por que"'' peru non siempri tien essi mesmu senificau) junta a sujuntivu pa espressal dúas o possiibliá.
=== Verbus ===
Los verbus ena Sierra de Francia tien deferencias conas holmas castillanas inque sonin acomparantis alas palras lionesa i tamién d'otras luengas comu 'aragonés. Tien los siguientis feitíus:
* Gastu delos [[Prehetu huerti|prehetus huertis]]. Por exempru, gastu de ''"dijon"'' i ''"trajon"'' por ves de ''"dijeron"'' i ''trajeron"''. Tamién ''"anduvon"'', ''"puson"'', ''"dijon"'' i ''"vinon"''.
* Gastu de gerundius análagus. Por exempru, ''"hiciendo"'' i ''"pusiendo"''. Tamién ''"tuviendo"''.
* Analogías enos indefiníus (pretéritu prehetu simpri) dela primel conjugación. La tercel pressonal del prural enos pretéritus simpris se hazin en basi ala primel pressona del singulal. Por exempru: ''canté'' -> ''cantemos'' (por ves de "cantamos")
* Gastu del verbu ''"dir"'' por ''"ir"''. La holma verbal ''"diva"'' rala ves se gasta ena palra. Sin bargu la holma ''"diendo"'' sin que se gasta.
* Gastu del verbu ''"haber"'' con senificaus deferentis, ya que conserva los sus gastus antigus. Gastu essestencial del verbu ''"haber"'' (Por exempru: "En mi barrio, ande mi madre ''habíamos'' nosotros ocho."). Gastu del verbu ''"haber"'' col senificau de "tenel", "mantenel", "sostenel" o "agarral" (un exempru: "Lo que se pone debajo dela saya. O sea, primero va eso, y luego la saya guapah encima, pa qu'el cémbulo las ''haya''.").
* Gastu del verbu ''"ser"'' pa espressal estau. Un exempru: "Ya por la tarde ''somos'' un poquito aburridas".
* Gastus deferentis alas del castillanu palos verbus ''"ser"'' i ''"estar"''.
== Destensión territorial ==
Inque la palra se gasti ena comarca de [[Sierra de Francia (Comarca)|Sierra de Francia]], non tol territoriu la palra. Los menucipius del norti ([[Rinconada]], [[Navarredonda]] i [[El Escurial|Escurial]]) tien feitíus aparentis al castillanu, mentris que las puebracionis al sul de [[Linares de Riofrío]] (Encruyendu esta mesta localiá) tien feitíus aparentis ala luenga [[Lengua estremeña|estremeña]].
== Vea-si tamién ==
* [[Palra d'El Rebollal]]
* [[Palras serranas]]
== Referencias ==
<references />
== Biblografía ==
* {{Cita libro|título=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español, Año XIV nº16|apellidos=Maldonado de Guevara|nombre=Antonio Llorente|url=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/boletin_26_14_82.htm|fechaacceso=23 de jullu de 2026|año=1982|editorial=Asociación Europea de Profesores de Español|ubicación=Mairil|páginas=pp.91 - 100|idioma=aspañol|capítulo=El habla de Salamanca y su provincia|url-capítulo=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/pdf/boletin_26_14_82/boletin_26_14_82_11.pdf|serie=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español|capítulo-trad=La palra de Salamanca i la su provincia|fecha-publicación=1982}}
* {{cita libro|apellidos=Zamora Vicente|nombre=Alonso|título=Dialectología española|editorial=Gredos|url=|año=1979|ubicación=Madrid|isbn=84-249-1115-6}}
* {{Cita libro|apellidos=Lamano y Beneite|nombre=José de|título=El dialecto vulgar salmantino|año=1915|editorial=Tipografía popular (Imprenta El Salmantino)|ubicación=Salamanca}}
{{Idioma estremeña}}{{DEFAULTSORT:}}
jtbplsryo5cjt9um6svo797rcx06ise
Bexaranu (Palra)
0
11724
144600
144168
2026-10-13T18:04:11Z
HackerPunki
16665
144600
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'idioma|nombri=Bexaranu|familia mairi=Indouropeu|zona=Partíu juizial de Bexal, Sequeros; Salamanca|escreviúra=[[alfabetu latinu|latina]]|nativu=Bexaranu|oficial=Careci d'oficialidá, inque comu parti del leonés estadría teóricamente afiau pol Estatutu d'utonomía de Castilla i Lión (art. 5.2).|familia=[[Indouropeu]]<br />
[[Familia Indouropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br />
[[Lenguas latinu-faliscas|Latinu-faliscu]]<br />
[[Lenguas romancis|Romanci]]<br />
[[Lenguas romancis ocientalis|Romanci ociental]]<br />
[[Lenguas galu-ibéricas|Galu-Ibéricu]]<br />
[[Grupo Iberu-Romanci|Iberu-Romanci]]<br />
[[Grupo Iberu-Ociental|Iberu-Ociental]]<br />
[[Asturleonés]]<br />
[[Lionés orental]]<br />
[[Estremeñu]]<br />
[[Palras serranas]]<br />
''Bexaranu''<br/>|palrantis=Non tien estaísticas oficialis|iso2=ast|iso3=ext|paísis={{ESP}}|mapa=Lenguas y dialectos de León.svg|mapa_leyenda=Sitación d'uguaño del asturlionés en [[Castilla i Lión]]. La Palra de Sierra de Francia preteneci ala zona C1 ([[Lengua estremeña|Estremeñu]]).|santu_pie=Destensión del partíu juizial de Béxal|santu=Sierra_de_Béjar.SVG}}
El '''Bexaranu''' es una palra [[Luenga Asturleonesa|asturlionesa]] ena su variança [[Lengua estremeña|estremeña]] gastá nel partíu juizial de [[Partíu de Bexal|Bexal]], ena [[Provincia de Salamanca|Provincia Salamanca]], [[Castilla i León|Castilla i Lión]]. Junta la [[Palra d'El Rebollal]] i la [[Palra de Sierra de Francia]] holma parti delas [[Palras serranas]], una delas quatru devisionis que tien l'[[Luenga Asturleonesa|asturlionés]] en [[Provincia de Salamanca|Salamanca]].
== Estoria ==
A caberus del siegru XII, el rei [[Afonsu VIII]] repuebró la ciá i le dió a prencipius del siegru XIII un fueru. La emportancia de crial una ciá nessi territoriu hue que [[Reinu de Castilla|Castilla]] tuvira un puestu arrayanu para dambus frentis, mosulman i [[Reinu de León|lionés]]. Al prencipiu dambus Bexal i [[Prasencia]] pretenecían a [[Provincia d'Ávila|Ávila]]. Sin bargu, las ciais d'[[Ávila]] i [[Prasencia]] tuviorin afrentacionis. Nel añu 1188 el Papa [[Clementi III]] atorgó al bispu d'[[Ávila]] por mé duna bula, derechus diocesanus sobri [[Prasencia]]. Al desotru añu el mesmu Papa a apendimentu del Rei, crió la [[Diócesis de Prasencia]], dela que Bexal passadría a hormal parti. Ansina, se dió la sitación deque Bexal hue estremeña enu ecressiásticu peru castillana enu cevili. Esta sitación acontinó hata 1833 cona primel reorganiçación almenistrativa d'Aspaña. Angunus puebrus que pretenecían a [[Sierra Bexal|Bexal]] huorin añidías a [[Provincia d'Ávila|Ávila]] (Up. [[Beceda]] i otrus encravis). Otras localiáis comu [[Hervás]], [[La Gargana]] i Baños, huorin añidías a [[Provincia de Caçris|Caçris]], i Bexal col restu de puebracionis huorin añidías a [[Provincia de Salamanca|Salamanca]]. El resultau destus ventus hue la mestura de rasgus estremeñus, lionesis i castillanus ena palra dela región.
La sitación ugañu es la perda dela palra, que vien dessapaiciendu devíu ala imprantación dela sestema escolal, elimentus comu l'[[arradiu]], la [[Televisión|telivisión]], el [[cini]], el serviciu melital o la emigración.
== Estuyus a tentu dela palra ==
Apenas dessetin estuyus a tentu dela palra. Dela propia ciá de [[Bexa|Bexal]] s'almienta en angunas obras comu ''Palabras y frases bejaranas'' de Rufino Agero Teixidor (1966), l'endilgu ''Costumbres, canciones y modismos de Béjar y su comarca'' de Gabriel Hernández González (1954) o ''Palabras y modismos referentes a la industria lanera'' de Juan Muñoz García (1963). M. Fernández de Gatta y Galache almienta ena su obra ''Vocabulario charruno'' (1903) una meya ozena de parabras propias dela palra. ''El dialecto vulgar salmantino'' de José Lamano y Beneite recada 34 parabras propias dela Sierra Bexal, anque non endica dequé menucipius sonin. La palra del [[Fueru de Bexal]] á síu estuyau por Juan Gutiérrez Cuadrado en 1975.
Ahuera la ciá, ena [[Sierra de Bexal|comarca]], Pedro Sánchez Sevilla estuyó la palra de [[Cepedosa de Tormes]] (a 30 qm de longol dendi [[Bexa|Bexal]], casi nel arrayu con [[Provincia d'Ávila|Ávila]]) en 1928. Nel añu 1957 Luis Cortés Vazquez recadó ena su obra ''Contribución al vocabulario salmantino'' parabras delos menucipius de [[Guijo de Ávila]], [[Cepedosa de Tormes]] (amás delos menucipius de [[La Huebra]], [[Lumbrales]] i [[La Alberca]]). D'ahuera la comarca peru aparenti ala palra, Nicolás de la Fuente Arrimadas espubricó ena su obra ''Fisiografía e Historia del Barco de Ávila'' una riestra de vocabulariu gastán en [[Barco de Ávila]]. [[Antonio Llorente Maldonado de Guevara]] nel su artícalu ''El habla de Salamanca y su provincia'' de 1982 almienta angunus feitíus dela palra.
== Destensión territorial ==
La palra se destiendi pola [[Sierra de Bexal|Sierra Bexal]] i el menucipiu de [[Sequeros]].
== Descrición lengüística ==
=== Fonética ===
* Conservación delos antigus sonis de essi sonora i dea sonora.
* Muación de parabras qu'en castillanu acabijan en ''-z'' a ''-s''. Up: ''luz'' -> ''lus''.<ref>{{Cita web|url=https://www.libertaddigital.com/opinion/2005-05-30/amando-de-miguel-regionalismos-5205160/|título=Regionalismos|fechaacceso=2025-12-21|apellido=Miguel|nombre=Amando de|fecha=2005-05-30|sitioweb=Libertad Digital|idioma=es-ES}}</ref>
* Huerti aspiración delos sonis vocalarius precipialis (Igual qu'enos partíus juizialis de Ciarrodrigu, Vitigudinu, i los puebrus riberanus de Ledesma).{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=40}}
* Muación i palatiçación del grupu entrivocálicu -rl (que múa a -ll) col son de /ʎ/.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=42}}
* Non deferencia entri -b i -v.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=40}}
* Dessapaición o muación enos sonis silabantis.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=43}}
* Muación en -i dela -e cabera. Up. ''coge'' -> ''cogi'', ''hombre'' -> ''hombri'', ''valiente'' -> ''valienti''.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=46}}
* Muación en -u dela -o cabera: Up. ''quiero'' -> ''quieru'', ''vengo'' -> ''vengu'', ''todo'' -> ''todu''.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=47}}
* Fenómenu d'elisión dela s latina.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=50}}
=== Sintassis ===
* [[leismu]] i [[laismu]]. Esti fenómenu es desconocíu nel restu delas [[palras serranas]] i dela provincia [[Provincia de Salamanca|Salamanca]], ansina tamién enas sierras del norti d'[[Estremaúra]].
== Vea-si tamién ==
*[[Palra d'El Rebollal]]
*[[Palra de Peña de Francia]]
*[[Estremeñu orental]]
*[[Lengua estremeña|Estremeñu]]
== Referencias ==
{{listaref}}
== Biblografía ==
* {{cita libro|apellidos=Zamora Vicente|nombre=Alonso|título=Dialectología española|editorial=Gredos|url=|año=1979|ubicación=Madrid|isbn=84-249-1115-6}}
* {{cita libro|apellidos=Lamano y Beneite|nombre=José de|título=El dialecto vulgar salmantino|editorial=Tipografía popular (Imprenta El Salmantino)|url=|año=1915|ubicación=Salamanca|isbn=}}
* {{cita libro|apellidos=Marcos Casquero|nombre=Manuel-Antonio|título=El habla de Bejar|editorial=Centro de Estudios Salmantinos|url=|año=1979|ubicación=Salamanca|isbn=84-00-04554-8}}
* {{Cita libro|título=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español, Año XIV nº16|apellidos=Maldonado de Guevara|nombre=Antonio Llorente|url=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/boletin_26_14_82.htm|fechaacceso=23 de jullu de 2026|año=1982|editorial=Asociación Europea de Profesores de Español|ubicación=Mairil|páginas=pp.91 - 100|idioma=aspañol|capítulo=El habla de Salamanca y su provincia|url-capítulo=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/pdf/boletin_26_14_82/boletin_26_14_82_11.pdf|serie=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español|capítulo-trad=La palra de Salamanca i la su provincia|fecha-publicación=1982}}
{{Idioma estremeña}}
[[Categoría:Luenga artuestremeña]]
phgsscqrrt8vdab16258g00cj3lidf5
144602
144600
2026-10-13T18:05:09Z
HackerPunki
16665
144602
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'idioma|nombri=Bexaranu|familia mairi=Indouropeu|zona=Partíu juizial de Bexal, Sequeros; Salamanca|escreviúra=[[alfabetu latinu|latina]]|nativu=Bexaranu|oficial=Careci d'oficialidá, inque comu parti del leonés estadría teóricamente afiau pol Estatutu d'utonomía de Castilla i Lión (art. 5.2).|familia=[[Indouropeu]]<br />
[[Familia Indouropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br />
[[Lenguas latinu-faliscas|Latinu-faliscu]]<br />
[[Lenguas romancis|Romanci]]<br />
[[Lenguas romancis ocientalis|Romanci ociental]]<br />
[[Lenguas galu-ibéricas|Galu-Ibéricu]]<br />
[[Grupo Iberu-Romanci|Iberu-Romanci]]<br />
[[Grupo Iberu-Ociental|Iberu-Ociental]]<br />
[[Asturleonés]]<br />
[[Lionés orental]]<br />
[[Estremeñu]]<br />
[[Palras serranas]]<br />
''Bexaranu''<br/>|palrantis=Non tien estaísticas oficialis|iso2=ast|iso3=ext|paísis={{ESP}}|mapa=Lenguas y dialectos de León.svg|mapa_leyenda=Sitación d'uguaño del asturlionés en [[Castilla i Lión]]. La Palra de Béxal preteneci ala zona C1 ([[Lengua estremeña|Estremeñu]]).|santu_pie=Destensión del partíu juizial de Béxal|santu=Sierra_de_Béjar.SVG}}
El '''Bexaranu''' es una palra [[Luenga Asturleonesa|asturlionesa]] ena su variança [[Lengua estremeña|estremeña]] gastá nel partíu juizial de [[Partíu de Bexal|Bexal]], ena [[Provincia de Salamanca|Provincia Salamanca]], [[Castilla i León|Castilla i Lión]]. Junta la [[Palra d'El Rebollal]] i la [[Palra de Sierra de Francia]] holma parti delas [[Palras serranas]], una delas quatru devisionis que tien l'[[Luenga Asturleonesa|asturlionés]] en [[Provincia de Salamanca|Salamanca]].
== Estoria ==
A caberus del siegru XII, el rei [[Afonsu VIII]] repuebró la ciá i le dió a prencipius del siegru XIII un fueru. La emportancia de crial una ciá nessi territoriu hue que [[Reinu de Castilla|Castilla]] tuvira un puestu arrayanu para dambus frentis, mosulman i [[Reinu de León|lionés]]. Al prencipiu dambus Bexal i [[Prasencia]] pretenecían a [[Provincia d'Ávila|Ávila]]. Sin bargu, las ciais d'[[Ávila]] i [[Prasencia]] tuviorin afrentacionis. Nel añu 1188 el Papa [[Clementi III]] atorgó al bispu d'[[Ávila]] por mé duna bula, derechus diocesanus sobri [[Prasencia]]. Al desotru añu el mesmu Papa a apendimentu del Rei, crió la [[Diócesis de Prasencia]], dela que Bexal passadría a hormal parti. Ansina, se dió la sitación deque Bexal hue estremeña enu ecressiásticu peru castillana enu cevili. Esta sitación acontinó hata 1833 cona primel reorganiçación almenistrativa d'Aspaña. Angunus puebrus que pretenecían a [[Sierra Bexal|Bexal]] huorin añidías a [[Provincia d'Ávila|Ávila]] (Up. [[Beceda]] i otrus encravis). Otras localiáis comu [[Hervás]], [[La Gargana]] i Baños, huorin añidías a [[Provincia de Caçris|Caçris]], i Bexal col restu de puebracionis huorin añidías a [[Provincia de Salamanca|Salamanca]]. El resultau destus ventus hue la mestura de rasgus estremeñus, lionesis i castillanus ena palra dela región.
La sitación ugañu es la perda dela palra, que vien dessapaiciendu devíu ala imprantación dela sestema escolal, elimentus comu l'[[arradiu]], la [[Televisión|telivisión]], el [[cini]], el serviciu melital o la emigración.
== Estuyus a tentu dela palra ==
Apenas dessetin estuyus a tentu dela palra. Dela propia ciá de [[Bexa|Bexal]] s'almienta en angunas obras comu ''Palabras y frases bejaranas'' de Rufino Agero Teixidor (1966), l'endilgu ''Costumbres, canciones y modismos de Béjar y su comarca'' de Gabriel Hernández González (1954) o ''Palabras y modismos referentes a la industria lanera'' de Juan Muñoz García (1963). M. Fernández de Gatta y Galache almienta ena su obra ''Vocabulario charruno'' (1903) una meya ozena de parabras propias dela palra. ''El dialecto vulgar salmantino'' de José Lamano y Beneite recada 34 parabras propias dela Sierra Bexal, anque non endica dequé menucipius sonin. La palra del [[Fueru de Bexal]] á síu estuyau por Juan Gutiérrez Cuadrado en 1975.
Ahuera la ciá, ena [[Sierra de Bexal|comarca]], Pedro Sánchez Sevilla estuyó la palra de [[Cepedosa de Tormes]] (a 30 qm de longol dendi [[Bexa|Bexal]], casi nel arrayu con [[Provincia d'Ávila|Ávila]]) en 1928. Nel añu 1957 Luis Cortés Vazquez recadó ena su obra ''Contribución al vocabulario salmantino'' parabras delos menucipius de [[Guijo de Ávila]], [[Cepedosa de Tormes]] (amás delos menucipius de [[La Huebra]], [[Lumbrales]] i [[La Alberca]]). D'ahuera la comarca peru aparenti ala palra, Nicolás de la Fuente Arrimadas espubricó ena su obra ''Fisiografía e Historia del Barco de Ávila'' una riestra de vocabulariu gastán en [[Barco de Ávila]]. [[Antonio Llorente Maldonado de Guevara]] nel su artícalu ''El habla de Salamanca y su provincia'' de 1982 almienta angunus feitíus dela palra.
== Destensión territorial ==
La palra se destiendi pola [[Sierra de Bexal|Sierra Bexal]] i el menucipiu de [[Sequeros]].
== Descrición lengüística ==
=== Fonética ===
* Conservación delos antigus sonis de essi sonora i dea sonora.
* Muación de parabras qu'en castillanu acabijan en ''-z'' a ''-s''. Up: ''luz'' -> ''lus''.<ref>{{Cita web|url=https://www.libertaddigital.com/opinion/2005-05-30/amando-de-miguel-regionalismos-5205160/|título=Regionalismos|fechaacceso=2025-12-21|apellido=Miguel|nombre=Amando de|fecha=2005-05-30|sitioweb=Libertad Digital|idioma=es-ES}}</ref>
* Huerti aspiración delos sonis vocalarius precipialis (Igual qu'enos partíus juizialis de Ciarrodrigu, Vitigudinu, i los puebrus riberanus de Ledesma).{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=40}}
* Muación i palatiçación del grupu entrivocálicu -rl (que múa a -ll) col son de /ʎ/.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=42}}
* Non deferencia entri -b i -v.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=40}}
* Dessapaición o muación enos sonis silabantis.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=43}}
* Muación en -i dela -e cabera. Up. ''coge'' -> ''cogi'', ''hombre'' -> ''hombri'', ''valiente'' -> ''valienti''.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=46}}
* Muación en -u dela -o cabera: Up. ''quiero'' -> ''quieru'', ''vengo'' -> ''vengu'', ''todo'' -> ''todu''.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=47}}
* Fenómenu d'elisión dela s latina.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=50}}
=== Sintassis ===
* [[leismu]] i [[laismu]]. Esti fenómenu es desconocíu nel restu delas [[palras serranas]] i dela provincia [[Provincia de Salamanca|Salamanca]], ansina tamién enas sierras del norti d'[[Estremaúra]].
== Vea-si tamién ==
*[[Palra d'El Rebollal]]
*[[Palra de Peña de Francia]]
*[[Estremeñu orental]]
*[[Lengua estremeña|Estremeñu]]
== Referencias ==
{{listaref}}
== Biblografía ==
* {{cita libro|apellidos=Zamora Vicente|nombre=Alonso|título=Dialectología española|editorial=Gredos|url=|año=1979|ubicación=Madrid|isbn=84-249-1115-6}}
* {{cita libro|apellidos=Lamano y Beneite|nombre=José de|título=El dialecto vulgar salmantino|editorial=Tipografía popular (Imprenta El Salmantino)|url=|año=1915|ubicación=Salamanca|isbn=}}
* {{cita libro|apellidos=Marcos Casquero|nombre=Manuel-Antonio|título=El habla de Bejar|editorial=Centro de Estudios Salmantinos|url=|año=1979|ubicación=Salamanca|isbn=84-00-04554-8}}
* {{Cita libro|título=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español, Año XIV nº16|apellidos=Maldonado de Guevara|nombre=Antonio Llorente|url=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/boletin_26_14_82.htm|fechaacceso=23 de jullu de 2026|año=1982|editorial=Asociación Europea de Profesores de Español|ubicación=Mairil|páginas=pp.91 - 100|idioma=aspañol|capítulo=El habla de Salamanca y su provincia|url-capítulo=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/pdf/boletin_26_14_82/boletin_26_14_82_11.pdf|serie=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español|capítulo-trad=La palra de Salamanca i la su provincia|fecha-publicación=1982}}
{{Idioma estremeña}}
[[Categoría:Luenga artuestremeña]]
a0wrpolrnswebxqk5zec5dlhldussu7
144603
144602
2026-10-13T18:13:13Z
HackerPunki
16665
144603
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'idioma|nombri=Bexaranu|familia mairi=Indouropeu|zona=Partíu juizial de Bexal, Sequeros; Salamanca|escreviúra=[[alfabetu latinu|latina]]|nativu=Bexaranu|oficial=Careci d'oficialidá, inque comu parti del leonés estadría teóricamente afiau pol Estatutu d'utonomía de Castilla i Lión (art. 5.2).|familia=[[Indouropeu]]<br />
[[Familia Indouropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br />
[[Lenguas latinu-faliscas|Latinu-faliscu]]<br />
[[Lenguas romancis|Romanci]]<br />
[[Lenguas romancis ocientalis|Romanci ociental]]<br />
[[Lenguas galu-ibéricas|Galu-Ibéricu]]<br />
[[Grupo Iberu-Romanci|Iberu-Romanci]]<br />
[[Grupo Iberu-Ociental|Iberu-Ociental]]<br />
[[Asturleonés]]<br />
[[Lionés orental]]<br />
[[Estremeñu]]<br />
[[Palras serranas]]<br />
''Bexaranu''<br/>|palrantis=Non tien estaísticas oficialis|iso2=ast|iso3=ext|paísis={{ESP}}|mapa=Lenguas y dialectos de León.svg|mapa_leyenda=Sitación d'uguaño del asturlionés en [[Castilla i Lión]]. La Palra de Béxal preteneci ala zona C1 ([[Lengua estremeña|Estremeñu]]).|santu_pie=Destensión del partíu juizial de Béxal|santu=Sierra_de_Béjar.SVG}}
El '''Bexaranu''' es una palra [[Luenga Asturleonesa|asturlionesa]] ena su variança [[Lengua estremeña|estremeña]] gastá nel partíu juizial de [[Partíu de Bexal|Bexal]], ena [[Provincia de Salamanca|Provincia Salamanca]], [[Castilla i León|Castilla i Lión]]. Junta la [[Palra d'El Rebollal]] i la [[Palra de Sierra de Francia]] holma parti delas [[Palras serranas]], una delas quatru devisionis que tien l'[[Luenga Asturleonesa|asturlionés]] en [[Provincia de Salamanca|Salamanca]].
== Estoria ==
A caberus del siegru XII, el rei [[Afonsu VIII]] repuebró la ciá i le dió a prencipius del siegru XIII un fueru. La emportancia de crial una ciá nessi territoriu hue que [[Reinu de Castilla|Castilla]] tuvira un puestu arrayanu para dambus frentis, mosulman i [[Reinu de León|lionés]]. Al prencipiu dambus Bexal i [[Prasencia]] pretenecían a [[Provincia d'Ávila|Ávila]]. Sin bargu, las ciais d'[[Ávila]] i [[Prasencia]] tuviorin afrentacionis. Nel añu 1188 el Papa [[Clementi III]] atorgó al bispu d'[[Ávila]] por mé duna bula, derechus diocesanus sobri [[Prasencia]]. Al desotru añu el mesmu Papa a apendimentu del Rei, crió la [[Diócesis de Prasencia]], dela que Bexal passadría a hormal parti. Ansina, se dió la sitación deque Bexal hue estremeña enu ecressiásticu peru castillana enu cevili. Esta sitación acontinó hata 1833 cona primel reorganiçación almenistrativa d'Aspaña. Angunus puebrus que pretenecían a [[Sierra Bexal|Bexal]] huorin añidías a [[Provincia d'Ávila|Ávila]] (Up. [[Beceda]] i otrus encravis). Otras localiáis comu [[Hervás]], [[La Gargana]] i Baños, huorin añidías a [[Provincia de Caçris|Caçris]], i Bexal col restu de puebracionis huorin añidías a [[Provincia de Salamanca|Salamanca]]. El resultau destus ventus hue la mestura de rasgus estremeñus, lionesis i castillanus ena palra dela región.
La sitación ugañu es la perda dela palra, que vien dessapaiciendu devíu ala imprantación dela sestema escolal, elimentus comu l'[[arradiu]], la [[Televisión|telivisión]], el [[cini]], el serviciu melital o la emigración.
== Estuyus a tentu dela palra ==
Apenas dessetin estuyus a tentu dela palra. Dela propia ciá de [[Bexa|Bexal]] s'almienta en angunas obras comu ''Palabras y frases bejaranas'' de Rufino Agero Teixidor (1966), l'endilgu ''Costumbres, canciones y modismos de Béjar y su comarca'' de Gabriel Hernández González (1954) o ''Palabras y modismos referentes a la industria lanera'' de Juan Muñoz García (1963). M. Fernández de Gatta y Galache almienta ena su obra ''Vocabulario charruno'' (1903) una meya ozena de parabras propias dela palra. ''El dialecto vulgar salmantino'' de José Lamano y Beneite recada 34 parabras propias dela Sierra Bexal, anque non endica dequé menucipius sonin. La palra del [[Fueru de Bexal]] á síu estuyau por Juan Gutiérrez Cuadrado en 1975.
Ahuera la ciá, ena [[Sierra de Bexal|comarca]], Pedro Sánchez Sevilla estuyó la palra de [[Cepedosa de Tormes]] (a 30 qm de longol dendi [[Bexa|Bexal]], casi nel arrayu con [[Provincia d'Ávila|Ávila]]) en 1928. Nel añu 1957 Luis Cortés Vazquez recadó ena su obra ''Contribución al vocabulario salmantino'' parabras delos menucipius de [[Guijo de Ávila]], [[Cepedosa de Tormes]] (amás delos menucipius de [[La Huebra]], [[Lumbrales]] i [[La Alberca]]). D'ahuera la comarca peru aparenti ala palra, Nicolás de la Fuente Arrimadas espubricó ena su obra ''Fisiografía e Historia del Barco de Ávila'' una riestra de vocabulariu gastán en [[Barco de Ávila]]. [[Antonio Llorente Maldonado de Guevara]] nel su artícalu ''El habla de Salamanca y su provincia'' de 1982 almienta angunus feitíus dela palra.
== Destensión territorial ==
La palra se destiendi pola [[Sierra de Bexal|Sierra Bexal]] i el menucipiu de [[Sequeros]].
== Descrición lengüística i volución ==
=== Fonética ===
* Conservación delos antigus sonis de essi sonora i dea sonora. Estus sonin restus aislaus, uviendu ya dessapaicíu nel puebru de [[Sequeros]].{{Harvnp|Vicente Zamora|1979|p=141}}
* Muación de parabras qu'en castillanu acabijan en ''-z'' a ''-s''. Up: ''luz'' -> ''lus''.<ref>{{Cita web|url=https://www.libertaddigital.com/opinion/2005-05-30/amando-de-miguel-regionalismos-5205160/|título=Regionalismos|fechaacceso=2025-12-21|apellido=Miguel|nombre=Amando de|fecha=2005-05-30|sitioweb=Libertad Digital|idioma=es-ES}}</ref>
* Huerti aspiración delos sonis vocalarius precipialis (Igual qu'enos partíus juizialis de Ciarrodrigu, Vitigudinu, i los puebrus riberanus de Ledesma).{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=40}}
* Muación i palatiçación del grupu entrivocálicu -rl (que múa a -ll) col son de /ʎ/.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=42}}
* Non deferencia entri -b i -v.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=40}}
* Dessapaición o muación enos sonis silabantis.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=43}}
* Muación en -i dela -e cabera. Up. ''coge'' -> ''cogi'', ''hombre'' -> ''hombri'', ''valiente'' -> ''valienti''.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=46}}
* Muación en -u dela -o cabera: Up. ''quiero'' -> ''quieru'', ''vengo'' -> ''vengu'', ''todo'' -> ''todu''.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=47}}
* Fenómenu d'elisión dela s latina.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=50}}
=== Sintassis ===
* [[leismu]] i [[laismu]]. Esti fenómenu es desconocíu nel restu delas [[palras serranas]] i dela provincia [[Provincia de Salamanca|Salamanca]], ansina tamién enas sierras del norti d'[[Estremaúra]].
== Vea-si tamién ==
*[[Palra d'El Rebollal]]
*[[Palra de Peña de Francia]]
*[[Estremeñu orental]]
*[[Lengua estremeña|Estremeñu]]
== Referencias ==
{{listaref}}
== Biblografía ==
* {{cita libro|apellidos=Zamora Vicente|nombre=Alonso|título=Dialectología española|editorial=Gredos|url=|año=1979|ubicación=Madrid|isbn=84-249-1115-6}}
* {{cita libro|apellidos=Lamano y Beneite|nombre=José de|título=El dialecto vulgar salmantino|editorial=Tipografía popular (Imprenta El Salmantino)|url=|año=1915|ubicación=Salamanca|isbn=}}
* {{cita libro|apellidos=Marcos Casquero|nombre=Manuel-Antonio|título=El habla de Bejar|editorial=Centro de Estudios Salmantinos|url=|año=1979|ubicación=Salamanca|isbn=84-00-04554-8}}
* {{Cita libro|título=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español, Año XIV nº16|apellidos=Maldonado de Guevara|nombre=Antonio Llorente|url=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/boletin_26_14_82.htm|fechaacceso=23 de jullu de 2026|año=1982|editorial=Asociación Europea de Profesores de Español|ubicación=Mairil|páginas=pp.91 - 100|idioma=aspañol|capítulo=El habla de Salamanca y su provincia|url-capítulo=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/pdf/boletin_26_14_82/boletin_26_14_82_11.pdf|serie=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español|capítulo-trad=La palra de Salamanca i la su provincia|fecha-publicación=1982}}
{{Idioma estremeña}}
[[Categoría:Luenga artuestremeña]]
qxbhr5gv9ecyvin8je470zspmdeate5
144604
144603
2026-10-13T18:14:48Z
HackerPunki
16665
/* Descrición lengüística i volución */
144604
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'idioma|nombri=Bexaranu|familia mairi=Indouropeu|zona=Partíu juizial de Bexal, Sequeros; Salamanca|escreviúra=[[alfabetu latinu|latina]]|nativu=Bexaranu|oficial=Careci d'oficialidá, inque comu parti del leonés estadría teóricamente afiau pol Estatutu d'utonomía de Castilla i Lión (art. 5.2).|familia=[[Indouropeu]]<br />
[[Familia Indouropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br />
[[Lenguas latinu-faliscas|Latinu-faliscu]]<br />
[[Lenguas romancis|Romanci]]<br />
[[Lenguas romancis ocientalis|Romanci ociental]]<br />
[[Lenguas galu-ibéricas|Galu-Ibéricu]]<br />
[[Grupo Iberu-Romanci|Iberu-Romanci]]<br />
[[Grupo Iberu-Ociental|Iberu-Ociental]]<br />
[[Asturleonés]]<br />
[[Lionés orental]]<br />
[[Estremeñu]]<br />
[[Palras serranas]]<br />
''Bexaranu''<br/>|palrantis=Non tien estaísticas oficialis|iso2=ast|iso3=ext|paísis={{ESP}}|mapa=Lenguas y dialectos de León.svg|mapa_leyenda=Sitación d'uguaño del asturlionés en [[Castilla i Lión]]. La Palra de Béxal preteneci ala zona C1 ([[Lengua estremeña|Estremeñu]]).|santu_pie=Destensión del partíu juizial de Béxal|santu=Sierra_de_Béjar.SVG}}
El '''Bexaranu''' es una palra [[Luenga Asturleonesa|asturlionesa]] ena su variança [[Lengua estremeña|estremeña]] gastá nel partíu juizial de [[Partíu de Bexal|Bexal]], ena [[Provincia de Salamanca|Provincia Salamanca]], [[Castilla i León|Castilla i Lión]]. Junta la [[Palra d'El Rebollal]] i la [[Palra de Sierra de Francia]] holma parti delas [[Palras serranas]], una delas quatru devisionis que tien l'[[Luenga Asturleonesa|asturlionés]] en [[Provincia de Salamanca|Salamanca]].
== Estoria ==
A caberus del siegru XII, el rei [[Afonsu VIII]] repuebró la ciá i le dió a prencipius del siegru XIII un fueru. La emportancia de crial una ciá nessi territoriu hue que [[Reinu de Castilla|Castilla]] tuvira un puestu arrayanu para dambus frentis, mosulman i [[Reinu de León|lionés]]. Al prencipiu dambus Bexal i [[Prasencia]] pretenecían a [[Provincia d'Ávila|Ávila]]. Sin bargu, las ciais d'[[Ávila]] i [[Prasencia]] tuviorin afrentacionis. Nel añu 1188 el Papa [[Clementi III]] atorgó al bispu d'[[Ávila]] por mé duna bula, derechus diocesanus sobri [[Prasencia]]. Al desotru añu el mesmu Papa a apendimentu del Rei, crió la [[Diócesis de Prasencia]], dela que Bexal passadría a hormal parti. Ansina, se dió la sitación deque Bexal hue estremeña enu ecressiásticu peru castillana enu cevili. Esta sitación acontinó hata 1833 cona primel reorganiçación almenistrativa d'Aspaña. Angunus puebrus que pretenecían a [[Sierra Bexal|Bexal]] huorin añidías a [[Provincia d'Ávila|Ávila]] (Up. [[Beceda]] i otrus encravis). Otras localiáis comu [[Hervás]], [[La Gargana]] i Baños, huorin añidías a [[Provincia de Caçris|Caçris]], i Bexal col restu de puebracionis huorin añidías a [[Provincia de Salamanca|Salamanca]]. El resultau destus ventus hue la mestura de rasgus estremeñus, lionesis i castillanus ena palra dela región.
La sitación ugañu es la perda dela palra, que vien dessapaiciendu devíu ala imprantación dela sestema escolal, elimentus comu l'[[arradiu]], la [[Televisión|telivisión]], el [[cini]], el serviciu melital o la emigración.
== Estuyus a tentu dela palra ==
Apenas dessetin estuyus a tentu dela palra. Dela propia ciá de [[Bexa|Bexal]] s'almienta en angunas obras comu ''Palabras y frases bejaranas'' de Rufino Agero Teixidor (1966), l'endilgu ''Costumbres, canciones y modismos de Béjar y su comarca'' de Gabriel Hernández González (1954) o ''Palabras y modismos referentes a la industria lanera'' de Juan Muñoz García (1963). M. Fernández de Gatta y Galache almienta ena su obra ''Vocabulario charruno'' (1903) una meya ozena de parabras propias dela palra. ''El dialecto vulgar salmantino'' de José Lamano y Beneite recada 34 parabras propias dela Sierra Bexal, anque non endica dequé menucipius sonin. La palra del [[Fueru de Bexal]] á síu estuyau por Juan Gutiérrez Cuadrado en 1975.
Ahuera la ciá, ena [[Sierra de Bexal|comarca]], Pedro Sánchez Sevilla estuyó la palra de [[Cepedosa de Tormes]] (a 30 qm de longol dendi [[Bexa|Bexal]], casi nel arrayu con [[Provincia d'Ávila|Ávila]]) en 1928. Nel añu 1957 Luis Cortés Vazquez recadó ena su obra ''Contribución al vocabulario salmantino'' parabras delos menucipius de [[Guijo de Ávila]], [[Cepedosa de Tormes]] (amás delos menucipius de [[La Huebra]], [[Lumbrales]] i [[La Alberca]]). D'ahuera la comarca peru aparenti ala palra, Nicolás de la Fuente Arrimadas espubricó ena su obra ''Fisiografía e Historia del Barco de Ávila'' una riestra de vocabulariu gastán en [[Barco de Ávila]]. [[Antonio Llorente Maldonado de Guevara]] nel su artícalu ''El habla de Salamanca y su provincia'' de 1982 almienta angunus feitíus dela palra.
== Destensión territorial ==
La palra se destiendi pola [[Sierra de Bexal|Sierra Bexal]] i el menucipiu de [[Sequeros]].
== Descrición lengüística i volución ==
=== Fonética ===
* Conservación delos antigus sonis de essi sonora i dea sonora. Estus sonin restus aislaus, ya dessapaicíus nel puebru de [[Sequeros]].{{Harvnp|Vicente Zamora|1979|p=141}}
* Muación de parabras qu'en castillanu acabijan en ''-z'' a ''-s''. Up: ''luz'' -> ''lus''.<ref>{{Cita web|url=https://www.libertaddigital.com/opinion/2005-05-30/amando-de-miguel-regionalismos-5205160/|título=Regionalismos|fechaacceso=2025-12-21|apellido=Miguel|nombre=Amando de|fecha=2005-05-30|sitioweb=Libertad Digital|idioma=es-ES}}</ref>
* Huerti aspiración delos sonis vocalarius precipialis (Igual qu'enos partíus juizialis de Ciarrodrigu, Vitigudinu, i los puebrus riberanus de Ledesma).{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=40}}
* Muación i palatiçación del grupu entrivocálicu -rl (que múa a -ll) col son de /ʎ/.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=42}}
* Non deferencia entri -b i -v.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=40}}
* Dessapaición o muación enos sonis silabantis.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=43}}
* Muación en -i dela -e cabera. Up. ''coge'' -> ''cogi'', ''hombre'' -> ''hombri'', ''valiente'' -> ''valienti''.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=46}}
* Muación en -u dela -o cabera: Up. ''quiero'' -> ''quieru'', ''vengo'' -> ''vengu'', ''todo'' -> ''todu''.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=47}}
* Fenómenu d'elisión dela s latina.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=50}}
=== Sintassis ===
* [[leismu]] i [[laismu]]. Esti fenómenu es desconocíu nel restu delas [[palras serranas]] i dela provincia [[Provincia de Salamanca|Salamanca]], ansina tamién enas sierras del norti d'[[Estremaúra]].
== Vea-si tamién ==
*[[Palra d'El Rebollal]]
*[[Palra de Peña de Francia]]
*[[Estremeñu orental]]
*[[Lengua estremeña|Estremeñu]]
== Referencias ==
{{listaref}}
== Biblografía ==
* {{cita libro|apellidos=Zamora Vicente|nombre=Alonso|título=Dialectología española|editorial=Gredos|url=|año=1979|ubicación=Madrid|isbn=84-249-1115-6}}
* {{cita libro|apellidos=Lamano y Beneite|nombre=José de|título=El dialecto vulgar salmantino|editorial=Tipografía popular (Imprenta El Salmantino)|url=|año=1915|ubicación=Salamanca|isbn=}}
* {{cita libro|apellidos=Marcos Casquero|nombre=Manuel-Antonio|título=El habla de Bejar|editorial=Centro de Estudios Salmantinos|url=|año=1979|ubicación=Salamanca|isbn=84-00-04554-8}}
* {{Cita libro|título=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español, Año XIV nº16|apellidos=Maldonado de Guevara|nombre=Antonio Llorente|url=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/boletin_26_14_82.htm|fechaacceso=23 de jullu de 2026|año=1982|editorial=Asociación Europea de Profesores de Español|ubicación=Mairil|páginas=pp.91 - 100|idioma=aspañol|capítulo=El habla de Salamanca y su provincia|url-capítulo=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/pdf/boletin_26_14_82/boletin_26_14_82_11.pdf|serie=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español|capítulo-trad=La palra de Salamanca i la su provincia|fecha-publicación=1982}}
{{Idioma estremeña}}
[[Categoría:Luenga artuestremeña]]
q1aph9q0xandpkmdx7zg3h2o8rmq34r
144605
144604
2026-10-13T18:20:25Z
HackerPunki
16665
/* Estuyus a tentu dela palra */
144605
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'idioma|nombri=Bexaranu|familia mairi=Indouropeu|zona=Partíu juizial de Bexal, Sequeros; Salamanca|escreviúra=[[alfabetu latinu|latina]]|nativu=Bexaranu|oficial=Careci d'oficialidá, inque comu parti del leonés estadría teóricamente afiau pol Estatutu d'utonomía de Castilla i Lión (art. 5.2).|familia=[[Indouropeu]]<br />
[[Familia Indouropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br />
[[Lenguas latinu-faliscas|Latinu-faliscu]]<br />
[[Lenguas romancis|Romanci]]<br />
[[Lenguas romancis ocientalis|Romanci ociental]]<br />
[[Lenguas galu-ibéricas|Galu-Ibéricu]]<br />
[[Grupo Iberu-Romanci|Iberu-Romanci]]<br />
[[Grupo Iberu-Ociental|Iberu-Ociental]]<br />
[[Asturleonés]]<br />
[[Lionés orental]]<br />
[[Estremeñu]]<br />
[[Palras serranas]]<br />
''Bexaranu''<br/>|palrantis=Non tien estaísticas oficialis|iso2=ast|iso3=ext|paísis={{ESP}}|mapa=Lenguas y dialectos de León.svg|mapa_leyenda=Sitación d'uguaño del asturlionés en [[Castilla i Lión]]. La Palra de Béxal preteneci ala zona C1 ([[Lengua estremeña|Estremeñu]]).|santu_pie=Destensión del partíu juizial de Béxal|santu=Sierra_de_Béjar.SVG}}
El '''Bexaranu''' es una palra [[Luenga Asturleonesa|asturlionesa]] ena su variança [[Lengua estremeña|estremeña]] gastá nel partíu juizial de [[Partíu de Bexal|Bexal]], ena [[Provincia de Salamanca|Provincia Salamanca]], [[Castilla i León|Castilla i Lión]]. Junta la [[Palra d'El Rebollal]] i la [[Palra de Sierra de Francia]] holma parti delas [[Palras serranas]], una delas quatru devisionis que tien l'[[Luenga Asturleonesa|asturlionés]] en [[Provincia de Salamanca|Salamanca]].
== Estoria ==
A caberus del siegru XII, el rei [[Afonsu VIII]] repuebró la ciá i le dió a prencipius del siegru XIII un fueru. La emportancia de crial una ciá nessi territoriu hue que [[Reinu de Castilla|Castilla]] tuvira un puestu arrayanu para dambus frentis, mosulman i [[Reinu de León|lionés]]. Al prencipiu dambus Bexal i [[Prasencia]] pretenecían a [[Provincia d'Ávila|Ávila]]. Sin bargu, las ciais d'[[Ávila]] i [[Prasencia]] tuviorin afrentacionis. Nel añu 1188 el Papa [[Clementi III]] atorgó al bispu d'[[Ávila]] por mé duna bula, derechus diocesanus sobri [[Prasencia]]. Al desotru añu el mesmu Papa a apendimentu del Rei, crió la [[Diócesis de Prasencia]], dela que Bexal passadría a hormal parti. Ansina, se dió la sitación deque Bexal hue estremeña enu ecressiásticu peru castillana enu cevili. Esta sitación acontinó hata 1833 cona primel reorganiçación almenistrativa d'Aspaña. Angunus puebrus que pretenecían a [[Sierra Bexal|Bexal]] huorin añidías a [[Provincia d'Ávila|Ávila]] (Up. [[Beceda]] i otrus encravis). Otras localiáis comu [[Hervás]], [[La Gargana]] i Baños, huorin añidías a [[Provincia de Caçris|Caçris]], i Bexal col restu de puebracionis huorin añidías a [[Provincia de Salamanca|Salamanca]]. El resultau destus ventus hue la mestura de rasgus estremeñus, lionesis i castillanus ena palra dela región.
La sitación ugañu es la perda dela palra, que vien dessapaiciendu devíu ala imprantación dela sestema escolal, elimentus comu l'[[arradiu]], la [[Televisión|telivisión]], el [[cini]], el serviciu melital o la emigración.
== Estuyus a tentu dela palra ==
Apenas dessetin estuyus a tentu dela palra. Dela propia ciá de [[Bexa|Bexal]] s'almienta en angunas obras comu ''Palabras y frases bejaranas'' de Rufino Agero Teixidor (1966), l'endilgu ''Costumbres, canciones y modismos de Béjar y su comarca'' de Gabriel Hernández González (1954) o ''Palabras y modismos referentes a la industria lanera'' de Juan Muñoz García (1963). M. Fernández de Gatta y Galache almienta ena su obra ''Vocabulario charruno'' (1903) una meya ozena de parabras propias dela palra. ''El dialecto vulgar salmantino'' de José Lamano y Beneite recada 34 parabras propias dela Sierra Bexal, anque non endica dequé menucipius sonin. La palra del [[Fueru de Bexal]] á síu estuyau por Juan Gutiérrez Cuadrado en 1975.
Ahuera la ciá, ena [[Sierra de Bexal|comarca]], Pedro Sánchez Sevilla estuyó la palra de [[Cepedosa de Tormes]] (a 30 qm de longol dendi [[Bexa|Bexal]], casi nel arrayu con [[Provincia d'Ávila|Ávila]]) en 1928. Nel añu 1957 Luis Cortés Vazquez recadó ena su obra ''Contribución al vocabulario salmantino'' parabras delos menucipius de [[Guijo de Ávila]], [[Cepedosa de Tormes]] (amás delos menucipius de [[La Huebra]], [[Lumbrales]] i [[La Alberca]]). D'ahuera la comarca peru aparenti ala palra, Nicolás de la Fuente Arrimadas espubricó ena su obra ''Fisiografía e Historia del Barco de Ávila'' una riestra de vocabulariu gastán en [[Barco de Ávila]].
[[Antonio Llorente Maldonado de Guevara]] nel su artícalu ''El habla de Salamanca y su provincia'' de 1982 almienta angunus feitíus dela palra.{{Harvnp|Maldonado de Guevara|1982|pp=93-94}}
== Destensión territorial ==
La palra se destiendi pola [[Sierra de Bexal|Sierra Bexal]] i el menucipiu de [[Sequeros]].
== Descrición lengüística i volución ==
=== Fonética ===
* Conservación delos antigus sonis de essi sonora i dea sonora. Estus sonin restus aislaus, ya dessapaicíus nel puebru de [[Sequeros]].{{Harvnp|Vicente Zamora|1979|p=141}}
* Muación de parabras qu'en castillanu acabijan en ''-z'' a ''-s''. Up: ''luz'' -> ''lus''.<ref>{{Cita web|url=https://www.libertaddigital.com/opinion/2005-05-30/amando-de-miguel-regionalismos-5205160/|título=Regionalismos|fechaacceso=2025-12-21|apellido=Miguel|nombre=Amando de|fecha=2005-05-30|sitioweb=Libertad Digital|idioma=es-ES}}</ref>
* Huerti aspiración delos sonis vocalarius precipialis (Igual qu'enos partíus juizialis de Ciarrodrigu, Vitigudinu, i los puebrus riberanus de Ledesma).{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=40}}
* Muación i palatiçación del grupu entrivocálicu -rl (que múa a -ll) col son de /ʎ/.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=42}}
* Non deferencia entri -b i -v.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=40}}
* Dessapaición o muación enos sonis silabantis.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=43}}
* Muación en -i dela -e cabera. Up. ''coge'' -> ''cogi'', ''hombre'' -> ''hombri'', ''valiente'' -> ''valienti''.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=46}}
* Muación en -u dela -o cabera: Up. ''quiero'' -> ''quieru'', ''vengo'' -> ''vengu'', ''todo'' -> ''todu''.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=47}}
* Fenómenu d'elisión dela s latina.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=50}}
=== Sintassis ===
* [[leismu]] i [[laismu]]. Esti fenómenu es desconocíu nel restu delas [[palras serranas]] i dela provincia [[Provincia de Salamanca|Salamanca]], ansina tamién enas sierras del norti d'[[Estremaúra]].
== Vea-si tamién ==
*[[Palra d'El Rebollal]]
*[[Palra de Peña de Francia]]
*[[Estremeñu orental]]
*[[Lengua estremeña|Estremeñu]]
== Referencias ==
{{listaref}}
== Biblografía ==
* {{cita libro|apellidos=Zamora Vicente|nombre=Alonso|título=Dialectología española|editorial=Gredos|url=|año=1979|ubicación=Madrid|isbn=84-249-1115-6}}
* {{cita libro|apellidos=Lamano y Beneite|nombre=José de|título=El dialecto vulgar salmantino|editorial=Tipografía popular (Imprenta El Salmantino)|url=|año=1915|ubicación=Salamanca|isbn=}}
* {{cita libro|apellidos=Marcos Casquero|nombre=Manuel-Antonio|título=El habla de Bejar|editorial=Centro de Estudios Salmantinos|url=|año=1979|ubicación=Salamanca|isbn=84-00-04554-8}}
* {{Cita libro|título=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español, Año XIV nº16|apellidos=Maldonado de Guevara|nombre=Antonio Llorente|url=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/boletin_26_14_82.htm|fechaacceso=23 de jullu de 2026|año=1982|editorial=Asociación Europea de Profesores de Español|ubicación=Mairil|páginas=pp.91 - 100|idioma=aspañol|capítulo=El habla de Salamanca y su provincia|url-capítulo=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/pdf/boletin_26_14_82/boletin_26_14_82_11.pdf|serie=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español|capítulo-trad=La palra de Salamanca i la su provincia|fecha-publicación=1982}}
{{Idioma estremeña}}
[[Categoría:Luenga artuestremeña]]
poty2k5ptdzk0m15r2ia7g6ias0kmh3
144606
144605
2026-10-13T18:23:25Z
HackerPunki
16665
/* Descrición lengüística i volución */
144606
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'idioma|nombri=Bexaranu|familia mairi=Indouropeu|zona=Partíu juizial de Bexal, Sequeros; Salamanca|escreviúra=[[alfabetu latinu|latina]]|nativu=Bexaranu|oficial=Careci d'oficialidá, inque comu parti del leonés estadría teóricamente afiau pol Estatutu d'utonomía de Castilla i Lión (art. 5.2).|familia=[[Indouropeu]]<br />
[[Familia Indouropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br />
[[Lenguas latinu-faliscas|Latinu-faliscu]]<br />
[[Lenguas romancis|Romanci]]<br />
[[Lenguas romancis ocientalis|Romanci ociental]]<br />
[[Lenguas galu-ibéricas|Galu-Ibéricu]]<br />
[[Grupo Iberu-Romanci|Iberu-Romanci]]<br />
[[Grupo Iberu-Ociental|Iberu-Ociental]]<br />
[[Asturleonés]]<br />
[[Lionés orental]]<br />
[[Estremeñu]]<br />
[[Palras serranas]]<br />
''Bexaranu''<br/>|palrantis=Non tien estaísticas oficialis|iso2=ast|iso3=ext|paísis={{ESP}}|mapa=Lenguas y dialectos de León.svg|mapa_leyenda=Sitación d'uguaño del asturlionés en [[Castilla i Lión]]. La Palra de Béxal preteneci ala zona C1 ([[Lengua estremeña|Estremeñu]]).|santu_pie=Destensión del partíu juizial de Béxal|santu=Sierra_de_Béjar.SVG}}
El '''Bexaranu''' es una palra [[Luenga Asturleonesa|asturlionesa]] ena su variança [[Lengua estremeña|estremeña]] gastá nel partíu juizial de [[Partíu de Bexal|Bexal]], ena [[Provincia de Salamanca|Provincia Salamanca]], [[Castilla i León|Castilla i Lión]]. Junta la [[Palra d'El Rebollal]] i la [[Palra de Sierra de Francia]] holma parti delas [[Palras serranas]], una delas quatru devisionis que tien l'[[Luenga Asturleonesa|asturlionés]] en [[Provincia de Salamanca|Salamanca]].
== Estoria ==
A caberus del siegru XII, el rei [[Afonsu VIII]] repuebró la ciá i le dió a prencipius del siegru XIII un fueru. La emportancia de crial una ciá nessi territoriu hue que [[Reinu de Castilla|Castilla]] tuvira un puestu arrayanu para dambus frentis, mosulman i [[Reinu de León|lionés]]. Al prencipiu dambus Bexal i [[Prasencia]] pretenecían a [[Provincia d'Ávila|Ávila]]. Sin bargu, las ciais d'[[Ávila]] i [[Prasencia]] tuviorin afrentacionis. Nel añu 1188 el Papa [[Clementi III]] atorgó al bispu d'[[Ávila]] por mé duna bula, derechus diocesanus sobri [[Prasencia]]. Al desotru añu el mesmu Papa a apendimentu del Rei, crió la [[Diócesis de Prasencia]], dela que Bexal passadría a hormal parti. Ansina, se dió la sitación deque Bexal hue estremeña enu ecressiásticu peru castillana enu cevili. Esta sitación acontinó hata 1833 cona primel reorganiçación almenistrativa d'Aspaña. Angunus puebrus que pretenecían a [[Sierra Bexal|Bexal]] huorin añidías a [[Provincia d'Ávila|Ávila]] (Up. [[Beceda]] i otrus encravis). Otras localiáis comu [[Hervás]], [[La Gargana]] i Baños, huorin añidías a [[Provincia de Caçris|Caçris]], i Bexal col restu de puebracionis huorin añidías a [[Provincia de Salamanca|Salamanca]]. El resultau destus ventus hue la mestura de rasgus estremeñus, lionesis i castillanus ena palra dela región.
La sitación ugañu es la perda dela palra, que vien dessapaiciendu devíu ala imprantación dela sestema escolal, elimentus comu l'[[arradiu]], la [[Televisión|telivisión]], el [[cini]], el serviciu melital o la emigración.
== Estuyus a tentu dela palra ==
Apenas dessetin estuyus a tentu dela palra. Dela propia ciá de [[Bexa|Bexal]] s'almienta en angunas obras comu ''Palabras y frases bejaranas'' de Rufino Agero Teixidor (1966), l'endilgu ''Costumbres, canciones y modismos de Béjar y su comarca'' de Gabriel Hernández González (1954) o ''Palabras y modismos referentes a la industria lanera'' de Juan Muñoz García (1963). M. Fernández de Gatta y Galache almienta ena su obra ''Vocabulario charruno'' (1903) una meya ozena de parabras propias dela palra. ''El dialecto vulgar salmantino'' de José Lamano y Beneite recada 34 parabras propias dela Sierra Bexal, anque non endica dequé menucipius sonin. La palra del [[Fueru de Bexal]] á síu estuyau por Juan Gutiérrez Cuadrado en 1975.
Ahuera la ciá, ena [[Sierra de Bexal|comarca]], Pedro Sánchez Sevilla estuyó la palra de [[Cepedosa de Tormes]] (a 30 qm de longol dendi [[Bexa|Bexal]], casi nel arrayu con [[Provincia d'Ávila|Ávila]]) en 1928. Nel añu 1957 Luis Cortés Vazquez recadó ena su obra ''Contribución al vocabulario salmantino'' parabras delos menucipius de [[Guijo de Ávila]], [[Cepedosa de Tormes]] (amás delos menucipius de [[La Huebra]], [[Lumbrales]] i [[La Alberca]]). D'ahuera la comarca peru aparenti ala palra, Nicolás de la Fuente Arrimadas espubricó ena su obra ''Fisiografía e Historia del Barco de Ávila'' una riestra de vocabulariu gastán en [[Barco de Ávila]].
[[Antonio Llorente Maldonado de Guevara]] nel su artícalu ''El habla de Salamanca y su provincia'' de 1982 almienta angunus feitíus dela palra.{{Harvnp|Maldonado de Guevara|1982|pp=93-94}}
== Destensión territorial ==
La palra se destiendi pola [[Sierra de Bexal|Sierra Bexal]] i el menucipiu de [[Sequeros]].
== Descrición lengüística i volución ==
=== Fonética ===
* Conservación delos antigus sonis de essi sonora i dea sonora. Estus sonin restus aislaus, ya dessapaicíus nel puebru de [[Sequeros]].{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=141}}
* Muación de parabras qu'en castillanu acabijan en ''-z'' a ''-s''. Up: ''luz'' -> ''lus''.<ref>{{Cita web|url=https://www.libertaddigital.com/opinion/2005-05-30/amando-de-miguel-regionalismos-5205160/|título=Regionalismos|fechaacceso=2025-12-21|apellido=Miguel|nombre=Amando de|fecha=2005-05-30|sitioweb=Libertad Digital|idioma=es-ES}}</ref>
* Huerti aspiración delos sonis vocalarius precipialis (Igual qu'enos partíus juizialis de Ciarrodrigu, Vitigudinu, i los puebrus riberanus de Ledesma).{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=40}}
* Muación i palatiçación del grupu entrivocálicu -rl (que múa a -ll) col son de /ʎ/.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=42}}
* Non deferencia entri -b i -v.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=40}}
* Dessapaición o muación enos sonis silabantis.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=43}}
* Muación en -i dela -e cabera. Up. ''coge'' -> ''cogi'', ''hombre'' -> ''hombri'', ''valiente'' -> ''valienti''.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=46}}
* Muación en -u dela -o cabera: Up. ''quiero'' -> ''quieru'', ''vengo'' -> ''vengu'', ''todo'' -> ''todu''.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=47}}
* Fenómenu d'elisión dela s latina.{{Harvnp|Lamano y Beneite|1915|p=50}}
=== Sintassis ===
* [[leismu]] i [[laismu]]. Esti fenómenu es desconocíu nel restu delas [[palras serranas]] i dela provincia [[Provincia de Salamanca|Salamanca]], ansina tamién enas sierras del norti d'[[Estremaúra]].
== Vea-si tamién ==
*[[Palra d'El Rebollal]]
*[[Palra de Peña de Francia]]
*[[Estremeñu orental]]
*[[Lengua estremeña|Estremeñu]]
== Referencias ==
{{listaref}}
== Biblografía ==
* {{cita libro|apellidos=Zamora Vicente|nombre=Alonso|título=Dialectología española|editorial=Gredos|url=|año=1979|ubicación=Madrid|isbn=84-249-1115-6}}
* {{cita libro|apellidos=Lamano y Beneite|nombre=José de|título=El dialecto vulgar salmantino|editorial=Tipografía popular (Imprenta El Salmantino)|url=|año=1915|ubicación=Salamanca|isbn=}}
* {{cita libro|apellidos=Marcos Casquero|nombre=Manuel-Antonio|título=El habla de Bejar|editorial=Centro de Estudios Salmantinos|url=|año=1979|ubicación=Salamanca|isbn=84-00-04554-8}}
* {{Cita libro|título=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español, Año XIV nº16|apellidos=Maldonado de Guevara|nombre=Antonio Llorente|url=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/boletin_26_14_82.htm|fechaacceso=23 de jullu de 2026|año=1982|editorial=Asociación Europea de Profesores de Español|ubicación=Mairil|páginas=pp.91 - 100|idioma=aspañol|capítulo=El habla de Salamanca y su provincia|url-capítulo=https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/aepe/pdf/boletin_26_14_82/boletin_26_14_82_11.pdf|serie=Boletín de la Asociación Europea de Profesores de Español|capítulo-trad=La palra de Salamanca i la su provincia|fecha-publicación=1982}}
{{Idioma estremeña}}
[[Categoría:Luenga artuestremeña]]
7h9l6r0xmepvh2ujp68ceh5cjfdaa06
Serraillanu (Palra)
0
11726
144594
144559
2026-10-13T17:51:46Z
HackerPunki
16665
144594
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'idioma|nombri=Palra de Serraílla|nativu=Serraillanu|familia mairi=Indouropeu|paísis={{ESP}}|palrantis=Non tien estaísticas oficialis|zona=[[Serraílla]], [[Cáçris]]|familia=[[Indouropeu]]<br />
[[Familia Indouropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br />
[[Lenguas latinu-faliscas|Latinu-faliscu]]<br />
[[Lenguas romancis|Romanci]]<br />
[[Lenguas romancis ocientalis|Romanci ociental]]<br />
[[Lenguas galu-ibéricas|Galu-Ibéricu]]<br />
[[Grupo Iberu-Romanci|Iberu-Romanci]]<br />
[[Grupo Iberu-Ociental|Iberu-Ociental]]<br />
[[Asturleonés]]<br />
[[Lionés orental]]<br />
[[Estremeñu]]<br/>
''Serraillanu''<br/>|escreviúra=[[alfabetu latinu|latina]]|oficial=Careci d'oficialidá, inque es Bien d'Intrés Coltural.|iso3=ext|mapa=Serradilla.png|mapa_leyenda=Sitación del menucipiu de Serraílla ena provincia de Caçris}}
La '''Palra de Serraílla''' o '''Serraillanu''' es una variança del [[Lengua estremeña|estremeñu]] gastau nel menucipiu de [[La Serraílla|Serraílla]], provincia [[Provincia de Caçris|Caçris]].
== Descrición lengüística ==
=== Acomparantis al estremeñu ===
* Conservación delas antigus sonis de essi sonora i dea sonora.{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=141}}
* Volución delos grupus latinus ''-ct'' i ''-ult'' nel son ''c'' (Oclussiva palatal sorda)'','' acomparanti ala ''ch'' en [[Canariu (Palra)|canariu]] (prenunciá acomparanti a una ''y'' suavi).
* Aspiración dela antiga consonanti anicial latina ''f-'' en ''-h''. Ex: parabras comu ''hierru'' o ''humu''.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://archivo.dip-caceres.es/wp-content/uploads/2024/01/04-066-003-las_hablas.pdf|título=LAS HABLAS DEL NORTE DE LA PROVINCIA DE CÁCERES A COMIENZOS DEL SIGLO XX. A PROPÓSITO DE LA TRADUCCIÓN DE STUDIEN ZUR LAUTGESCHICHTE WESTSPANISCHER MUNDARTEN|títulotrad=Las palras del norti dela provincia e Caçris a mençus del siegru XX. A tentu dela trauzión de Studien Zur Lautgeschichte Westspanisher Mundarten.|fechaacceso=1 de jullu de 2026|autor=José Antonio González Salgado|idioma=español}}</ref>
=== Acomparantis al Garrovillanu ===
Junta el Garrovillanu dambas varianças conservan la deferencia entri bilabial oclussiva ''"b"'' i labiodental fricativa ''"v"''. Ex: ''cabeça'' i ''endiva'' (enđíva). Esta deferencia non se mantién en denguna otra variança l'estremeñu. Damus dialetus apaicin juntus ena letratura dialetal devíu alos sus feitíus acomparantis.{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=144}}
== Letratura i otrus meius ==
=== Serraillanu ===
La pinicla [[Territoriu de bandolerus]] de [[Néstor del Barco]] i José Ignacio Cobos está totalmenti hecha nel dialetu de Serraílla i Garrovillas, ena variança gastá en [[La Serraílla|Serraílla]]. Tamién es la primel pinicla hecha n'[[Lengua estremeña|estremeñu]].<ref>{{Cita web|url=http://www.panorama-extremadura.com/texto-diario/mostrar/158894/estreno-mundial-de-la-pelicula-territoriu-de-bandolerus|título=Estreno mundial de la película 'Territoriu de Bandolerus'|fechaacceso=2026-06-21|sitioweb=www.panorama-extremadura.com|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222054024/http://www.panorama-extremadura.com/texto-diario/mostrar/158894/estreno-mundial-de-la-pelicula-territoriu-de-bandolerus|dead-url=yes}}</ref>
Los eshuerçus pa condural la palra en [[La Serraílla|Serraílla]] llevorin en 2026 ala criación de "Mi primel dicionariu serraillanu", una espubricación pa promovicional i aprendel la luenga entri la moceá dela localiá.<ref>{{Cita web|url=https://www.elperiodicoextremadura.com/fotos/caceres/2026/06/13/ardivieja-calapachutu-o-jerraura-serradilla-131345297.html|título='Ardivieja', 'calapachutu' o 'jerraúra': Serradilla estrena un diccionario para mantener vivo el serraillanu entre los más jóvenes|fechaacceso=2026-06-28|apellido=Parra|nombre=Pablo|fecha=2026-06-13|sitioweb=El Periódico Extremadura|idioma=es}}</ref>
== Sitación d'ugañu, eshuerçus d'arrecuperación, conservación i promovición ==
Singún Daniel Gordo, presiénti dela OSCEC, dambas palras entovia sonin trasmitías i palrás pola moceá, inque de manera oral. <ref>{{Cita web|url=https://www.naiz.eus/es/info/noticia/20230926/debajo-de-decadas-de-verguenza-y-de-correcciones-hay-una-lengua-que-es-el-extremeno|título=«Debajo de décadas de vergüenza y de correcciones, hay una lengua, que es el extremeño»|fechaacceso=2026-07-01|apellido=SL|nombre=TAI GABE DIGITALA|fecha=2023-09-26|sitioweb=naiz:|idioma=es}}</ref>
La assoçación coltural [[El Duendi (Assoçación coltural)|El Duendi]] s'adica ala promovición i conservación dela palra de Serraílla. Entri los sus proyeutus s'encrúi la "Ruta de las palabras", 60 parabras en serraillanu que decoran las casas dela localiá.<ref>{{Cita web|url=https://planvex.es/web/2016/01/serradilla-paseo-palabras/|título=Paseo por Serradilla de palabra en palabra|fechaacceso=2026-06-28|apellido=planVE|fecha=2016-01-26|sitioweb=PlanVE|idioma=es}}</ref>
== Vea-si tamién ==
*[[Hurzanu (Palra)|Hurzanu]]
*[[Chinatu (Palra)|Chinatu]]
== Referencias ==
<references />
== Biblografía ==
* {{cita libro|apellidos=Zamora Vicente|nombre=Alonso|título=Dialectología española|editorial=Gredos|url=|año=1979|ubicación=Madrid|isbn=84-249-1115-6}}
{{Idioma estremeña}}
rc6j8et9tvkwn62xslku56sfzhrgw7d
144595
144594
2026-10-13T17:53:24Z
HackerPunki
16665
144595
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'idioma|nombri=Palra de Serraílla|nativu=Serraillanu|familia mairi=Indouropeu|paísis={{ESP}}|palrantis=Non tien estaísticas oficialis|zona=[[Serraílla]], [[Cáçris]]|familia=[[Indouropeu]]<br />
[[Familia Indouropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br />
[[Lenguas latinu-faliscas|Latinu-faliscu]]<br />
[[Lenguas romancis|Romanci]]<br />
[[Lenguas romancis ocientalis|Romanci ociental]]<br />
[[Lenguas galu-ibéricas|Galu-Ibéricu]]<br />
[[Grupo Iberu-Romanci|Iberu-Romanci]]<br />
[[Grupo Iberu-Ociental|Iberu-Ociental]]<br />
[[Asturleonés]]<br />
[[Lionés orental]]<br />
[[Estremeñu]]<br/>
''Serraillanu''<br/>|escreviúra=[[alfabetu latinu|latina]]|oficial=Careci d'oficialidá, inque es Bien d'Intrés Coltural.|iso3=ext|mapa=Serradilla.png|mapa_leyenda=Sitación del menucipiu de Serraílla ena provincia de Caçris}}
La '''Palra de Serraílla''' o '''Serraillanu''' es una variança del [[Lengua estremeña|estremeñu]] gastau nel menucipiu de [[La Serraílla|Serraílla]], provincia [[Provincia de Caçris|Caçris]].
== Estuyus a tentu dela palra ==
Angunus delos sus feitíus tamién huorin estuyaus pol prehesol [[Aurelio Macedonio Espinosa]] (hiju).{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=144}}
== Descrición lengüística ==
=== Acomparantis al estremeñu ===
* Conservación delas antigus sonis de essi sonora i dea sonora.{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=141}}
* Volución delos grupus latinus ''-ct'' i ''-ult'' nel son ''c'' (Oclussiva palatal sorda)'','' acomparanti ala ''ch'' en [[Canariu (Palra)|canariu]] (prenunciá acomparanti a una ''y'' suavi).
* Aspiración dela antiga consonanti anicial latina ''f-'' en ''-h''. Ex: parabras comu ''hierru'' o ''humu''.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://archivo.dip-caceres.es/wp-content/uploads/2024/01/04-066-003-las_hablas.pdf|título=LAS HABLAS DEL NORTE DE LA PROVINCIA DE CÁCERES A COMIENZOS DEL SIGLO XX. A PROPÓSITO DE LA TRADUCCIÓN DE STUDIEN ZUR LAUTGESCHICHTE WESTSPANISCHER MUNDARTEN|títulotrad=Las palras del norti dela provincia e Caçris a mençus del siegru XX. A tentu dela trauzión de Studien Zur Lautgeschichte Westspanisher Mundarten.|fechaacceso=1 de jullu de 2026|autor=José Antonio González Salgado|idioma=español}}</ref>
=== Acomparantis al Garrovillanu ===
Junta el Garrovillanu dambas varianças conservan la deferencia entri bilabial oclussiva ''"b"'' i labiodental fricativa ''"v"''. Ex: ''cabeça'' i ''endiva'' (enđíva). Esta deferencia non se mantién en denguna otra variança l'estremeñu. Damus dialetus apaicin juntus ena letratura dialetal devíu alos sus feitíus acomparantis.{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=144}}
== Letratura i otrus meius ==
=== Serraillanu ===
La pinicla [[Territoriu de bandolerus]] de [[Néstor del Barco]] i José Ignacio Cobos está totalmenti hecha nel dialetu de Serraílla i Garrovillas, ena variança gastá en [[La Serraílla|Serraílla]]. Tamién es la primel pinicla hecha n'[[Lengua estremeña|estremeñu]].<ref>{{Cita web|url=http://www.panorama-extremadura.com/texto-diario/mostrar/158894/estreno-mundial-de-la-pelicula-territoriu-de-bandolerus|título=Estreno mundial de la película 'Territoriu de Bandolerus'|fechaacceso=2026-06-21|sitioweb=www.panorama-extremadura.com|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222054024/http://www.panorama-extremadura.com/texto-diario/mostrar/158894/estreno-mundial-de-la-pelicula-territoriu-de-bandolerus|dead-url=yes}}</ref>
Los eshuerçus pa condural la palra en [[La Serraílla|Serraílla]] llevorin en 2026 ala criación de "Mi primel dicionariu serraillanu", una espubricación pa promovicional i aprendel la luenga entri la moceá dela localiá.<ref>{{Cita web|url=https://www.elperiodicoextremadura.com/fotos/caceres/2026/06/13/ardivieja-calapachutu-o-jerraura-serradilla-131345297.html|título='Ardivieja', 'calapachutu' o 'jerraúra': Serradilla estrena un diccionario para mantener vivo el serraillanu entre los más jóvenes|fechaacceso=2026-06-28|apellido=Parra|nombre=Pablo|fecha=2026-06-13|sitioweb=El Periódico Extremadura|idioma=es}}</ref>
== Sitación d'ugañu, eshuerçus d'arrecuperación, conservación i promovición ==
Singún Daniel Gordo, presiénti dela OSCEC, dambas palras entovia sonin trasmitías i palrás pola moceá, inque de manera oral. <ref>{{Cita web|url=https://www.naiz.eus/es/info/noticia/20230926/debajo-de-decadas-de-verguenza-y-de-correcciones-hay-una-lengua-que-es-el-extremeno|título=«Debajo de décadas de vergüenza y de correcciones, hay una lengua, que es el extremeño»|fechaacceso=2026-07-01|apellido=SL|nombre=TAI GABE DIGITALA|fecha=2023-09-26|sitioweb=naiz:|idioma=es}}</ref>
La assoçación coltural [[El Duendi (Assoçación coltural)|El Duendi]] s'adica ala promovición i conservación dela palra de Serraílla. Entri los sus proyeutus s'encrúi la "Ruta de las palabras", 60 parabras en serraillanu que decoran las casas dela localiá.<ref>{{Cita web|url=https://planvex.es/web/2016/01/serradilla-paseo-palabras/|título=Paseo por Serradilla de palabra en palabra|fechaacceso=2026-06-28|apellido=planVE|fecha=2016-01-26|sitioweb=PlanVE|idioma=es}}</ref>
== Vea-si tamién ==
*[[Hurzanu (Palra)|Hurzanu]]
*[[Chinatu (Palra)|Chinatu]]
== Referencias ==
<references />
== Biblografía ==
* {{cita libro|apellidos=Zamora Vicente|nombre=Alonso|título=Dialectología española|editorial=Gredos|url=|año=1979|ubicación=Madrid|isbn=84-249-1115-6}}
{{Idioma estremeña}}
kax6urmbr5nl384w53sekh2m7phvr16
144597
144595
2026-10-13T17:54:52Z
HackerPunki
16665
/* Letratura i otrus meius */
144597
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'idioma|nombri=Palra de Serraílla|nativu=Serraillanu|familia mairi=Indouropeu|paísis={{ESP}}|palrantis=Non tien estaísticas oficialis|zona=[[Serraílla]], [[Cáçris]]|familia=[[Indouropeu]]<br />
[[Familia Indouropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br />
[[Lenguas latinu-faliscas|Latinu-faliscu]]<br />
[[Lenguas romancis|Romanci]]<br />
[[Lenguas romancis ocientalis|Romanci ociental]]<br />
[[Lenguas galu-ibéricas|Galu-Ibéricu]]<br />
[[Grupo Iberu-Romanci|Iberu-Romanci]]<br />
[[Grupo Iberu-Ociental|Iberu-Ociental]]<br />
[[Asturleonés]]<br />
[[Lionés orental]]<br />
[[Estremeñu]]<br/>
''Serraillanu''<br/>|escreviúra=[[alfabetu latinu|latina]]|oficial=Careci d'oficialidá, inque es Bien d'Intrés Coltural.|iso3=ext|mapa=Serradilla.png|mapa_leyenda=Sitación del menucipiu de Serraílla ena provincia de Caçris}}
La '''Palra de Serraílla''' o '''Serraillanu''' es una variança del [[Lengua estremeña|estremeñu]] gastau nel menucipiu de [[La Serraílla|Serraílla]], provincia [[Provincia de Caçris|Caçris]].
== Estuyus a tentu dela palra ==
Angunus delos sus feitíus tamién huorin estuyaus pol prehesol [[Aurelio Macedonio Espinosa]] (hiju).{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=144}}
== Descrición lengüística ==
=== Acomparantis al estremeñu ===
* Conservación delas antigus sonis de essi sonora i dea sonora.{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=141}}
* Volución delos grupus latinus ''-ct'' i ''-ult'' nel son ''c'' (Oclussiva palatal sorda)'','' acomparanti ala ''ch'' en [[Canariu (Palra)|canariu]] (prenunciá acomparanti a una ''y'' suavi).
* Aspiración dela antiga consonanti anicial latina ''f-'' en ''-h''. Ex: parabras comu ''hierru'' o ''humu''.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://archivo.dip-caceres.es/wp-content/uploads/2024/01/04-066-003-las_hablas.pdf|título=LAS HABLAS DEL NORTE DE LA PROVINCIA DE CÁCERES A COMIENZOS DEL SIGLO XX. A PROPÓSITO DE LA TRADUCCIÓN DE STUDIEN ZUR LAUTGESCHICHTE WESTSPANISCHER MUNDARTEN|títulotrad=Las palras del norti dela provincia e Caçris a mençus del siegru XX. A tentu dela trauzión de Studien Zur Lautgeschichte Westspanisher Mundarten.|fechaacceso=1 de jullu de 2026|autor=José Antonio González Salgado|idioma=español}}</ref>
=== Acomparantis al Garrovillanu ===
Junta el Garrovillanu dambas varianças conservan la deferencia entri bilabial oclussiva ''"b"'' i labiodental fricativa ''"v"''. Ex: ''cabeça'' i ''endiva'' (enđíva). Esta deferencia non se mantién en denguna otra variança l'estremeñu. Damus dialetus apaicin juntus ena letratura dialetal devíu alos sus feitíus acomparantis.{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=144}}
== Letratura i otrus meius ==
La pinicla [[Territoriu de bandolerus]] de [[Néstor del Barco]] i José Ignacio Cobos está totalmenti hecha ena variança de [[La Serraílla|Serraílla]]. Tamién es la primel pinicla hecha n'[[Lengua estremeña|estremeñu]].<ref>{{Cita web|url=http://www.panorama-extremadura.com/texto-diario/mostrar/158894/estreno-mundial-de-la-pelicula-territoriu-de-bandolerus|título=Estreno mundial de la película 'Territoriu de Bandolerus'|fechaacceso=2026-06-21|sitioweb=www.panorama-extremadura.com|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222054024/http://www.panorama-extremadura.com/texto-diario/mostrar/158894/estreno-mundial-de-la-pelicula-territoriu-de-bandolerus|dead-url=yes}}</ref>
Los eshuerçus pa condural la palra en [[La Serraílla|Serraílla]] llevorin en 2026 ala criación de "''Mi primel dicionariu serraillanu''", una espubricación pa promovicional i apriendel la luenga entri la moceá dela localiá.<ref>{{Cita web|url=https://www.elperiodicoextremadura.com/fotos/caceres/2026/06/13/ardivieja-calapachutu-o-jerraura-serradilla-131345297.html|título='Ardivieja', 'calapachutu' o 'jerraúra': Serradilla estrena un diccionario para mantener vivo el serraillanu entre los más jóvenes|fechaacceso=2026-06-28|apellido=Parra|nombre=Pablo|fecha=2026-06-13|sitioweb=El Periódico Extremadura|idioma=es}}</ref>
== Sitación d'ugañu ==
Singún Daniel Gordo, presiénti dela OSCEC, dambas palras entovia sonin trasmitías i palrás pola moceá, inque de manera oral. <ref>{{Cita web|url=https://www.naiz.eus/es/info/noticia/20230926/debajo-de-decadas-de-verguenza-y-de-correcciones-hay-una-lengua-que-es-el-extremeno|título=«Debajo de décadas de vergüenza y de correcciones, hay una lengua, que es el extremeño»|fechaacceso=2026-07-01|apellido=SL|nombre=TAI GABE DIGITALA|fecha=2023-09-26|sitioweb=naiz:|idioma=es}}</ref>
L'assoçación coltural [[El Duendi (Assoçación coltural)|El Duendi]] s'adica ala promovición i conservación dela palra de Serraílla. Entri los sus proyeutus s'encrúi la "Ruta de las palabras", 60 parabras en serraillanu que decoran las casas dela localiá.<ref>{{Cita web|url=https://planvex.es/web/2016/01/serradilla-paseo-palabras/|título=Paseo por Serradilla de palabra en palabra|fechaacceso=2026-06-28|apellido=planVE|fecha=2016-01-26|sitioweb=PlanVE|idioma=es}}</ref>
== Vea-si tamién ==
*[[Hurzanu (Palra)|Hurzanu]]
*[[Chinatu (Palra)|Chinatu]]
== Referencias ==
<references />
== Biblografía ==
* {{cita libro|apellidos=Zamora Vicente|nombre=Alonso|título=Dialectología española|editorial=Gredos|url=|año=1979|ubicación=Madrid|isbn=84-249-1115-6}}
{{Idioma estremeña}}
h47ikuo2p3jth55r1eebhl68cs0kgfz
Ereván
0
12029
144580
144541
2026-10-13T12:52:45Z
Olarcos
82
/* Símbolus */
144580
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de entidad subnacional}}
'''Ereván'''<ref name="Sin-nombre-p2WV-1">{{Cita web|url=https://www.rae.es/dpd/Ereván|título=Ereván|fechaacceso=27 de octubre de 2008|autor=[[Real Academia Española]]|obra=[[Diccionario panhispánico de dudas]]|cita=Tanto ''Yerevan'' (grafía inglesa), como su hispanización ''Yereván'' se consideran incorrectas. Si bien es llamada también ''Eriván'', es '''''Ereván''''' la grafía recomendada.}}</ref> ({{lang-hy|Երևան|translit=Yerevan}}) es la [[Capital (política)|capital]] d’[[Armenia]],<ref>{{Cita web |url=http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=1&lang=eng |título=Chapter 1 The foundations of Constitutional Order |idioma=inglés |fechaacceso=27 de octubre de 2008 |obra=Constitución Política de Armenia |editorial=National Assembly of the Republic of Armenia |cita=Article 13: (...)The capital of the Republic of Armenia is Yerevan }}</ref> assina comu la ciá más grandi del país. Tien una puebración estimá, a prencepius de 2022, de 1 092 800{{esd}} abitantis.<ref>{{Cita web|url=https://armstat.am/file/article/population_01_22.pdf|título=Población de Ereván|fechaacceso=9 de diciembre de 2022|año=2022|editor=ARMSTAT (Comisión Estadística de la República de Armenia)|página=8|publicación=Number of permanent population of the Republic of Armenia}}</ref>
La su superfici es de 233 km².<ref>{{Cita web|url=http://www.yerevan.am/en/our-city/|título=Nuestra ciudad|fechaacceso=9 de diciembre de 2022|publicación=Municipalidad de Ereván}}</ref> Está assitiá nel estremu oriental dela [[llanura d’Ararat]] i en dambas orillas del [[ríu Hrazdan]]. En 2003, la puebración dela ciá s’estimaba en 1 091 235{{esd}} abitantis,<ref name="census">{{Cita web |url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/11.pdf |título=Table 1.1 De Facto and De Jure Population by Administrative Territorial Distribution and Sex |fechaacceso=31 de octubre de 2008 |idioma=armenio, inglés y ruso |página=69 |autor=National Statistical Service of Republic of Armenia |fechaArchivu=27 de diciembre de 2013 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20131227082930/http://docs.armstat.am/census/pdfs/11.pdf |deadurl=yes |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20131227082930/http://docs.armstat.am/census/pdfs/11.pdf |fechaarchivo=2013-12-27 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/12.pdf |título=Table 1.2 De Facto and De Jure Population by Urban, Rural Distribution and Sex |fechaacceso=31 de octubre de 2008 |idioma=armenio, inglés y ruso |página=3 |autor=National Statistical Service of Republic of Armenia |fechaArchivu=10 de septiembre de 2008 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20080910034121/http://docs.armstat.am/census/pdfs/12.pdf |deadurl=yes |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080910034121/http://docs.armstat.am/census/pdfs/12.pdf |fechaarchivo=2008-09-10 }}</ref> pa un total de 1 245 700{{esd}} abitantis añadiendu las puebracionis alreol;<ref name="census" /><ref>{{Cita web |url=http://www.yerevan.am/index.php?page=mayor&lang=eng |idioma=inglés |fechaacceso=31 de octubre de 2008 |autor=Municipality of Yerevan |título=Quarter Communities of Yerevan |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090113190256/http://www.yerevan.am/index.php?page=mayor&lang=eng |fechaArchivu=13 de enero de 2009 }}</ref> lo que suponía’l 42 % dela puebración armenia.<ref name="census" />
El su origi se remonta al {{siglo|VIII|a|s}}, cola fundación dela fortaleza [[Urartu|urartiana]] d’Erebuni<ref>{{Cita libro| apellidos=Katsenelinboĭgen |nombre=Aron |título=The Soviet Union: Empire, Nation and Systems | url=https://archive.org/details/sovietunionempir0000kats |editorial=Transaction Publishers |fecha=1990 |ubicación=New Brunswick |página=[https://archive.org/details/sovietunionempir0000kats/page/143 143] |isbn=ISBN 0-88738-332-7}}</ref> nel añu 782{{esd}}a. C. Endispués dela [[Primera Guerra Mundial]] se convirtió ena capital dela [[Repúbrica Democrática d’Armenia]] i aumentó la su puebración cola llegá de milis de supervivientis del [[genocidiu armeniu]], espandiéndo-si entavía más nel {{siglo|XX||s}} al convertíl-si ena capital duna delas quinci [[Repúblicas dela URSS|repúbricas dela Unión Soviética]], la [[Repúbrica Socialista Soviética d’Armenia|RSS d’Armenia]]. Desta manera, la pequeña ciá se convirtió nuna delas más importantis dela región, sedi delas associacionis coltoralis, artísticas i industrialis más importantis del país, amás delas políticas, i basi duna estensa red de vías ferroviarias, assina comu ñudu del comerciu de produtus agrícolas.
Tien nuversidá propia, Academia de Ciencias, la [[Galería Nacional d’Armenia]], el MuseU d’Estoria d’Armenia i distintas bibliotecas púbricas. Ena ciá dessistin las ruinas duna fortaleza [[Urartu|urartiana]] d’alreol de 3000{{esd}} añus d’antigüedá. Entre los edificius importantis destacan la catedral, el mercau i la Ópera. El su [[Aeropuertu Enternacional de Zvartnots|aeropuertu]] está assitiau en [[Zvartnots]].
== Etimología ==
L’origi del nombri dela ciá d’Ereván provién dela [[fortaleza d’Erebuni]] —del reinu d’[[Urartu]]—, construía junta al centru dela ciá i ogañu en ruinas. Fue nel su momentu una delas prencipalis ciais urartianas. Amás, unu delos dozi distritus d’Ereván se llama Erebuni.<ref>Ver artículos [[Historia de Ereván]], [[Historia de Armenia]] y [[Urartu]].</ref> Progressivamenti, el nombri Erebuni evolucionó nel [[idioma armeniu]] entre los sigrus {{siglo|V}} i {{siglo|IV|a|s}}, modificándo-si la letra «b» nel nombri ata convertíl-si en «v».<ref name="SAE">{{hy icon}} Baghdasaryan A., Simonyan A, et al. Երևան (Yerevan). The [[Soviet Armenian Encyclopedia]]. Yerevan, Armenian SSR, vol. III, 1977, 548-564</ref>
En [[Idioma español|español]] la ciá es conocía comu ''Ereván''.<ref name="Sin-nombre-p2WV-1"/> En [[Idioma armeniu|armeniu]] el topónimu es Երևան (/jɛɾɛˈvɑn/) o Երեւան (/jɛɾɛˈvɑn/). En [[Idioma ruso|ruso]], Ереван ([[Romanización del ruso|tr.]]: ''Yereván'').
== Símbolus ==
El prencipal símbulu dela ciá d’Ereván es el [[Monti Ararat]], visibri en condicionis climáticas favorablis dendi qualquier parti dela ciá. Tamién está representau nel su escudu d’armas.
Nel escudu d’armas apaeci comu símbulu’l león coronau,<ref>{{Cita web |url=http://www.yerevan.am/index.php?page=emblem&lang=eng |título=Symbols of the city of Yerevan |idioma= en|fechaacceso=27 de octubre de 2008 |autor=Municipality of Yerevan |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090113182323/http://www.yerevan.am/index.php?page=emblem&lang=eng |fechaArchivu=13 de enero de 2009 }}</ref> ya gastau pola Repúbrica d’Armenia. Esti símbulu representa’l reinu d’Armenia, que se remonta al primer rei del [[Reinu armeniu de Cilicia]], [[León I de Armenia|León]]{{esd}}[[León I de Armenia|I d’Armenia]] o Levon. El nombri procedi de ''leo'', «león», en [[latín]]. Es, ante tó, el símbulu eráldicu más frequenti n’Orienti i Ocidenti, i representa la fuerça i la majestuosidá.
El león de Levon i de tolos reis dela dinastía rupénida se representa coronau, cun cetru ena pata delantera derecha, cun diseñu del Monte Ararat nel centru del pechu, caminandu a quatro patas i cola cabeça mirandu de frenti.<ref>(francés)[https://web.archive.org/web/20100116031413/http://www.acam-france.org/armenie/politique/emblemes.htm Emblemas nacionales]</ref>
En contrastí colos símbulus ocidentalis, ondi’l león está representau de pie —nel {{siglo|XIII||s}}, Armenia miraba hazia l’Ocidenti romanu i s’adotó’l león de pie i de perfil—.
Dendi 2004, Ereván tien un imnu oficial, ''Erépouni-Ereván'', escritu por Baruir Sevag i compuestu por E. Hovhannissian, escoyíu nun concursu pa represental la ciá, i una bandera basá nel escudu d’armas dela ciá.<ref>Détails sur le [https://web.archive.org/web/20080202050902/http://www.yerevan.am/index.php?page=emblem site officiel de la ville]</ref> La bandera incorpora l’escudu col león, sobri un fondu blancu, rodeau de dozi pequeñus triángulus coloráus que representan las dozi capitalis successivas d’Armenia.
== Geografía ==
[[Archivu:YerevanAerial.jpg|thumb|Ereván vista dendi unos 20 km d’altitú|alt=|izquierda]]
Ereván se topa n’[[Armenia Oriental]], ena çona nororiental del valli del [[Monte Ararat]]. La parti superior dela ciá está rodeá de montañas por tres laus, mentris ena parti meridional se topa la ribera del [[ríu Hrazdan]], afluenti del [[ríu Arax]]. El Hrazdan forma un cañón que dividi la ciá en dos partis. L’altitú dela ciá está entre los 900 i los 1300{{esd}}m sobri’l nivel del mari.
Por ostental la capitalidá del país, Ereván no forma parti de dengún ''[[Organización territorial d’Armenia|marz]]'' («provincia»). Está rodeá polos siguiientis ''marzer'': [[Kotayk']] —norti—, [[Monte Ararat|Ararat]] —sul—, [[Armavir]] —suroesti— i [[Aragatsotn]] —noroesti—.
=== Climi ===
El climi d’Ereván es [[climi continental|continental]] [[climi semiáridu fríu|semiáridu fríu]] ([[Clasificación climática de Köppen]]: BSk), con vranus secus i calientis i iviernus mui fríus. La temperatura n’abostu puei subil ata los 35 °C, mentris en jeneru, el mes más fríu, puei baxal ata los -22 °C. Las precipitacionis tienin una media anual de 363 mm.
<center><!--Infobox begins-->{{Weather box
|metric first=yes
|single line=yes
|location = Ereván (1991-2020)
|Jan record high C = 19.5
|Feb record high C = 19.6
|Mar record high C = 27.6
|Apr record high C = 35.0
|May record high C = 36.1
|Jun record high C = 41.1
|Jul record high C = 42.4
|Aug record high C = 42.0
|Sep record high C = 40.0
|Oct record high C = 34.1
|Nov record high C = 26.0
|Dec record high C = 20.0
|year record high C = 42.4
|Jan high C = 1.7
|Feb high C = 6.3
|Mar high C = 13.7
|Apr high C = 19.8
|May high C = 25.1
|Jun high C = 30.9
|Jul high C = 34.5
|Aug high C = 34.4
|Sep high C = 29.2
|Oct high C = 21.6
|Nov high C = 12.8
|Dec high C = 4.2
|year high C =
|Jan mean C = -3.5
|Feb mean C = 0.0
|Mar mean C = 7.0
|Apr mean C = 12.9
|May mean C = 17.7
|Jun mean C = 23.1
|Jul mean C = 26.8
|Aug mean C = 26.7
|Sep mean C = 21.4
|Oct mean C = 14.0
|Nov mean C = 5.8
|Dec mean C = -0.8
|year mean C =
|Jan low C = -7.8
|Feb low C = -5.4
|Mar low C = 0.9
|Apr low C = 6.4
|May low C = 10.8
|Jun low C = 15.1
|Jul low C = 19.1
|Aug low C = 18.9
|Sep low C = 13.2
|Oct low C = 7.1
|Nov low C = 0.1
|Dec low C = -4.9
|year low C =
|Jan record low C = -27.6
|Feb record low C = -26.0
|Mar record low C = -19.1
|Apr record low C = -10.2
|May record low C = -0.6
|Jun record low C = 3.7
|Jul record low C = 7.5
|Aug record low C = 7.9
|Sep record low C = 0.1
|Oct record low C = -6.5
|Nov record low C = -14.4
|Dec record low C = -28.2
|year record low C = -28.2
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 21
|Feb precipitation mm = 21
|Mar precipitation mm = 60
|Apr precipitation mm = 56
|May precipitation mm = 47
|Jun precipitation mm = 24
|Jul precipitation mm = 17
|Aug precipitation mm = 10
|Sep precipitation mm = 10
|Oct precipitation mm = 51
|Nov precipitation mm = 25
|Dec precipitation mm = 21
|year precipitation mm =
|snow colour=green
|Jan snow cm = 5
|Feb snow cm = 3
|Mar snow cm = 1
|Apr snow cm = 0
|May snow cm = 0
|Jun snow cm = 0
|Jul snow cm = 0
|Aug snow cm = 0
|Sep snow cm = 0
|Oct snow cm = 0
|Nov snow cm = 0
|Dec snow cm = 1
|year snow cm =
|Jan rain days = 2
|Feb rain days = 4
|Mar rain days = 8
|Apr rain days = 12
|May rain days = 12
|Jun rain days = 8
|Jul rain days = 5
|Aug rain days = 4
|Sep rain days = 4
|Oct rain days = 8
|Nov rain days = 7
|Dec rain days = 4
|year rain days =
|Jan snow days = 7
|Feb snow days = 7
|Mar snow days = 2
|Apr snow days = 0.2
|May snow days = 0
|Jun snow days = 0
|Jul snow days = 0
|Aug snow days = 0
|Sep snow days = 0
|Oct snow days = 0.1
|Nov snow days = 1
|Dec snow days = 5
|year snow days =
|Jan precipitation days =
|Feb precipitation days =
|Mar precipitation days =
|Apr precipitation days =
|May precipitation days =
|Jun precipitation days =
|Jul precipitation days =
|Aug precipitation days =
|Sep precipitation days =
|Oct precipitation days =
|Nov precipitation days =
|Dec precipitation days =
|year precipitation days =
|Jan humidity= 81
|Feb humidity= 74
|Mar humidity= 62
|Apr humidity= 59
|May humidity= 58
|Jun humidity= 51
|Jul humidity= 47
|Aug humidity= 47
|Sep humidity= 51
|Oct humidity= 64
|Nov humidity= 73
|Dec humidity= 79
|year humidity=
|Jan sun = 93
|Feb sun = 108
|Mar sun = 162
|Apr sun = 177
|May sun = 242
|Jun sun = 297
|Jul sun = 343
|Aug sun = 332
|Sep sun = 278
|Oct sun = 212
|Nov sun = 138
|Dec sun = 92
|source 1 = Погода и климат<ref>{{cita web
| url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37788.htm
| título = 平年値(年・月ごとの値) 主な要素
| editorial = Weather and Climate (Погода и климат)
| idioma = Ruso
| fechaacceso = 15 de noviembre de 2021}}</ref>
|source 2 = [[NOAA]] (Horas de sol, 1961-1990)<ref name="NOAA">{{Cita web
| título=YEREVAN/ZVARTNOTS Climate Normals 1961–1990
| url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/AR/37789.TXT
| editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]
| fechaacceso=15 de noviembre de 2021
| urlarchivo=https://web.archive.org/web/20250119181657/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/AR/37789.TXT
| fechaarchivo=2025-01-19
| dead-url=yes}}</ref>
}}<!--Infobox ends-->
</center>
== Estoria ==
=== Estoria antigua ===
[[Archivu:Erebuni.jpg|miniaturadeimagen|izquierda|Ruinas dela [[fortaleza d’Erebuni]], construía pol rei [[Argishti I|Argišti]] nel añu 782 a. C.]]
L’antigüedá d’Ereván está acreditá puna estela del rei d’[[Urartu]] [[Argishti I]] que menciona la fundación dela fortaleza d’Erebouni nel añu 782 a. C., pa servil comu [[fuerti]] i [[ciudadela]] de protección contra los ataquis procedentis del norti del [[Cáucaso]]. Ereván es, por tantu, una delas ciais más antiguas del mundu. Entre los sigrus {{siglo|VI}} i {{siglo|IV}} a. C., Ereván fue unu delos prencipalis centrus dela [[Dinastía Aqueménida]]. Nel añu 585 a. C., la fortaleza de Teishebaini —Karmir Blur—, a trenta millas al norti d’Ereván, fue destruía polos [[puebrus escitas|escitas]].
El nombri d’Ereván —o Yerevan— se gasta dendi el {{siglo|VII||s}} a. C. baxu dominiu delos [[Imperiu aqueménida|persas]]. En general siguió’l destinu d’Armenia i fue disputá por [[Imperiu romanu|romanus]], persas i [[Partos|partus]], ata que pasó a dominiu [[musulmán]] i de successivas dinastías regionalis.
=== Estoria moerna ===
[[Archivu:Erivan1796.jpg|miniaturadeimagen|Ereván en 1796]]
Enas guerras turco-persas, la ciá cambió de manus catorzi vecis entre 1513 i 1737. En 1604, por ordin d’[[Abás el Grande]], decenas de milis d’armenius —incluyíus los abitantis d’Ereván— fuerun deportaus a Persia. Comu consecuencia, la puebración d’Ereván pasó a estal formada por un 80 % de musulmanis i un 20 % d’armenius. Duranti la década de 1670, el francés [[Jean Chardin (explorador)|Jean Chardin]] visitó Ereván i dio una descripción dela ciá enos sus ''Viajes de Chardin Cavalier en Transcaucasia en 1672-1673''. El 7 de juniu de 1679, un devastadol terremotu arrasó la ciá.
Dendi 1747, la ciá formó parti del [[Janatu d’Ereván]], un prencipau musulmán baxu’l dominiu del Imperiu persa. Duranti la segunda guerra ruso-persa, Ereván fue liberá polas tropas russas baxu’l mandu d’[[Iván Paskévich]] el 1 d’otubri de 1827, i cedía formalmenti polos persas en 1828.
=== Estoria contemporánia ===
[[Archivu:Armenian Genocide Memorial - Yerevan (2903020364).jpg|thumb|[[Tsitsernakaberd]]|alt=|izquierda]]
En 1918, endispués del final dela [[Primera Guerra Mundial]], fue declará capital dela nueva [[Repúbrica Democrática d’Armenia]]. Esi mesmu añu, Ereván s’enfrentó ala amenaza delas fuerças [[Imperiu otomanu|turcas otomanas]], que llegarun ata 7{{esd}}km dela ciá. Solu la firma apresurá del [[Tratado de Batum]] pudo evital que la capital d’Armenia fuera ocupá.
El 4 de diziembri de 1920 fue ocupá polas tropas del [[Exércitu Roxu]], que dissolvierun la repúbrica. El 16 de febreru de 1921 estalló una insurrección antisoviética ena ciá, que no pudo sel reprimía ata’l 2 d’abril.
Ereván acontinó siendu la capital d’Armenia, esta ves baxu la forma dela [[Repúbrica Socialista Soviética d’Armenia]], una delas quinci repúbricas dela Unión Soviética. La era soviética transformó la ciá nuna metrópolis industrial moerna de más dun millón de pressonas, diseñada sigún el destacau arquitetu armeniu [[Alexander Tamanian]]. Ereván tamién se convirtió nun importanti centru coltoral i científicu.
[[Archivu:The Soviet Union 1968 CPA 3672 stamp (David of Sassoun Monument in Yerevan (Yervand Kochar, 1959) and Ararat Mountains).jpg|thumb|Sellu de 12 [[rublo soviético|kopeks]] [[Unión Soviética|soviéticus]] de 1968, conmemorativu del 2750 aniversariu dela fundación d’Ereván]]
Tamanian incorporó las tradicionis nacionalis ala construcción urbana contemporánia. El su diseñu presenta una disposición radial-circular que se superponi ala ciá atual. Comu resultau, muchus edificius estóricus fuerun demolíus, incluyías ilesias, mesquitas, la fortaleza persa, bañus, bazaris i [[caravansaray]]s. A muchus delos distritus alreol d’Ereván se les dierun nombris de comunidais armenias que fuerun diezmás polos turcus otomanus duranti’l [[Genocidiu armeniu]]. Los distritus de Malatya-Sebastia i Nork Marash, por exemplu, llevan los nombris delas ciais turcas de [[Malatya]], [[Sivas]] i Marash, respetivamenti. Endispués del final dela [[Segunda Guerra Mundial]], [[prisionerus de guerra]] alemanis fuerun gastaus pa ajudal ena construcción de nuevus edificius i estruturas, comu’l puenti de Kievyan.
En 1965, duranti la conmemoración del cincuentenu aniversariu del [[genocidiu armeniu]], Ereván fue’l centru duna protesta antisoviética multitudinaria de 24{{esd}} oras, la primera manifestación d’esti tipu ena Unión Soviética, pa exigil el reconocimientu del genocidiu polas autoridais soviéticas. En 1968, la ciá conmemoró’l 2750.º{{esd}} aniversariu dela su fundación.
[[Archivu:Plaza de la República, Ereván, Armenia, 2016-10-02, DD 111-112 HDR.jpg|miniaturadeimagen|Edificiu del gobiernu ena plaça dela Repúbrica.]]
Endispués del final dela Unión Soviética, Ereván se convirtió ena capital dela [[Repúbrica d’Armenia]] el 21 de setiembri de 1991. El mantenimientu delos suministrus de gas i electricidá resultó difícil; el suministru continuu d’energía elétrica, sin cortis, no se restableció ata 1996. Assina mesmu, enos últimus cincu añus el centru d’Ereván s’á transformau nuna gran obra de construcción i el su urbanismu á síu remodelau pa perdel las sus características soviéticas. Sigún el serviciu nacional d’estadística, se gastarun alreol de 1,8{{esd}} millonis de dólaris en construcción en 2006. Los precius delos apartamentus del centru dela ciá aumentarun alreol de diez vecis duranti la última década. Nostanti, angunus espertus tienin manifestau que muchus delos nuevus edificius i la planificación urbana incumplin los requisitus de seguridá contra terremotus.
Ereván fue la [[Capital Mundial del Libru]] de 2012, declará pola Unesco.
== Trasporti ==
=== Red viaria ===
[[Archivu:Reseau-routier-erevan.gif|thumb|Esquema delas autovías d’Ereván]]
Amás delas grandis arterias dela ciá, las avenías Machtots, Baghramian i Tigran Metz, Ereván tien varias decenas de quilómetrus d’autovías que forman una red en forma de telaraña:
* Autovía M1 en direción a [[Achtarak]] i [[Gumri]]
* Autovía M2 en direción a [[Artashat]], [[Goris]], [[Kapan]] i [[Irán]].
* Autovía M3 en direción a [[Sevan]], [[Dilidjian]] i [[Idjevan]]
* Autovía M4 en direción al aeropuertu [[Zvarnots]], [[Etchmiadzin]] i [[Armavir]]
* Carretera M15, varianti periférica norti-sul que uni la M4 en [[Abovian]] i la M2 al sul d’Ereván.
Por otru lau, el fuerti crecimientu recienti del parqui automovilísticu armeniu —unos 12{{esd}}000{{esd}} vehículus al añu—,<ref>Artículo de 10 de noviembre de 2006, ArmenPres en [https://web.archive.org/web/20080202053710/http://www.armeniadiaspora.net/ADC/news.asp?id=1757 ArmeniaDiaspora.com]</ref> á colapsau’l tráficu nel centru dela ciá i en varias vías se producin atascus duranti los días laborablis. Pa solucional el problema, l’Ayuntamientu dela ciá decidió invertíl ena construcción de nuevas redis viarias. La obra más visibri ogañu es l’acondicionamientu duna antigua vía ferroviaria comu vía de circunvalación urbana, que unirá los barrius del norti col centru dela ciá, passandu detrás duna çona residencial de luxu en construcción, endispués del monumentu dela Cascada.<ref>{{Cita web |url=http://www.armenews.com/article.php3?id_article=17432 |título=fNoticias de Armenia Online |fechaacceso=13 de enero de 2008 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20080220193909/http://www.armenews.com/article.php3?id_article=17432 |fechaArchivu=20 de febrero de 2008 }}</ref>
=== Trasportis públicus ===
==== Metru ====
[[Archivu:Metro de Ereván.jpg|thumb|Metru d’Ereván]]
El [[Metru d’Ereván]] —n’armeniu Երեւանի մետրոպոլիտեն— tien una sola liña de 12{{esd}}km, con 10{{esd}} estacionis. Está en construcción una estensión dela liña con 10{{esd}} nuevas estacionis dendi’l noroesti ata’l esti. La fecha de finalización delos trabajus entavía no está determiná. Los projetus a largu plaçu prevéin la construcción de dos nuevas liñas, enque’l déficit del balanci presupuestariu no premiti fijal una fecha de prencepiu delos trabajus.
==== Otobusis i minibúsis ====
Ereván tien 46{{esd}} liñas d’otobús i minibús<ref>Lista de las 46 líneas de autobús de Ereván en [https://web.archive.org/web/20070927224136/http://www.yerevan.am/iravakan_dasht/avtobus.pdf site de la municipalité]</ref> i 24{{esd}} liñas de trolebús.<ref>Lista de las 24 líneas de trolebús en [https://web.archive.org/web/20070927224208/http://www.yerevan.am/iravakan_dasht/troleybus.pdf site de la municipalité]</ref> Entavía siguen en funcionamientu los viejus otobusis dela época soviética, enque la mayol parti se van sustituyendu pocu a pocu i apaecin ca ves más minibúsis amarillus pa reemplaçal-los; esti color va imponiéndo-si pocu a pocu comu color oficial del trasporti de passagerus n’Ereván.
Endispués de 2006, l’Ayuntamientu á instalau paráis d’otobús en tolos barrius dela ciá, pos dantis namás los residentis localis sabían los lugalis ondi había qu’esperal l’otobús. Otras liñas d’otobús que paran ena ciá son las que salin dela estación central d’otobusis assitiá nel barriu de [[Nor Kilikia]], con salías a ábati toas las ciais d’[[Armenia]] i del estranjeru, destacandu [[Tiflis]], en Georgia, o [[Tabriz]], n’Irán.
==== Tranvía ====
En 1906 encetó la construcción del tranvía d’Ereván, que fizo’l su últimu viagi en jeneru de 2004. L’Ayuntamientu decidió’l cierRi definitivU del tranvía porque’l costi de funcionamientu era 2,4{{esd}} vecis superior alos engressus, endispués d’intental sin ésitu salvar el serviciu en 2003. Endispués, los railis fuerun desmontaus i vendíus al pesu. En 2007, ábati tolos railis habían síu retiraus i las callis asfaltás de nuevu.
==== Teleféricu ====
Ata’l añu 2004, un teleféricu unía’l centru dela ciá d’Ereván col barriu residencial de Nork, dientru del distritu de [[Nork-Marach]]. Nel mes d’abril d’essi añu, una cabina se desprendió dendi 17{{esd}} metrus d’altura, matandu a 5 delos 7{{esd}} passagerus.<ref>{{Cita web |url=http://www.armenianow.com/archive/2005/eng/?go=pub&id=100 |título=ArmeniaNow.com – Periodistas independientes de Armenia Actual |fechaacceso=13 de enero de 2008 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20080202163822/http://www.armenianow.com/archive/2005/eng/?go=pub&id=100 |fechaArchivu=2 de febrero de 2008 }}</ref>
Dendi l’acidenti, una parti delos cabris s’á desprendíu i la instalación á quedau abandoná. Ya deficitariu dantis del acidenti, el teleféricu busca inversoris pa reanudal el serviciu. Era gastau diariamenti por unas 500{{esd}} pressonas.
=== Ferrocarrilis ===
Ereván disponi namás duna estación central i angunas delas estacionis delas afueras están en desusu dendi 1990. D’arquitetura típicamenti soviética, tien una larga punta sobri’l tejau del edificiu, rematá colos símbulus típicus del comunismu: [[estrella roxa]], [[hoz i martillu]]. Dendi’l cierRi delas rayas [[Turquía|turca]] i [[Azerbaiyán|azerí]], namás salin quatro trenis regionalis ca día i un tren enternacional ca dos días, con destinu ala vecina [[Georgia]].
Puna cantidá que puei varial entre 9000 i 18 000{{esd}} [[Dram armeniu|drams]], es possibri llegal de nochi en tren ala capital georgiana, [[Tiflis]].<ref>Artículo de ArmenPress en [https://web.archive.org/web/20080404095535/http://www.armeniandiaspora.com/forum/archive/index.php/t-81016.html ArmeniaDiaspora.com]</ref> Endispués se puei acontinal el viagi hazia la ciá costera de [[Batumi]], nel [[mari Negru]]. Pol lau [[Irán|iraní]], la liña ferroviaria atraviesa’l territoriu azerí de [[Najicheván]], lo que no premiti que dengún tren procedenti d’Ereván siga hazia’l sul. Á un projetu n’estudiu pa construíl una nueva liña que conecti diretamenti los dos paísis. La estación central de trenis tien correspondencia col Metru ena estación «Sasuntsi David».
=== Aeropuertu ===
[[Archivu:Zvartnots-international.jpg|miniatura|izquierda|Aeropuertu de Zvartnots]]
[[Archivu:Departs-zvartnots.jpg|miniatura|Interior dela nueva terminal]]
L’aeropuertu enternacional d’Ereván ([[Aeropuertu Enternacional de Zvartnots]]) está assitiau a unos 12{{esd}}km al oesti del centru dela ciá. Esti es el primer aeropuertu del país i basi dela compañía [[Armavia]]. Inaugurau en 1961 ena era soviética, l’aeropuertu de Zvartnots fue restaurau una primera ves en 1985 i una segunda en 2002 pa intental adaptal-si alas normas enternacionalis. Endispués encetó la construcción duna nueva terminal, cuya primera fasi delos trabajus acabó en setiembri de 2006 cola apertura dela çona de llegás. La segunda parti, la çona d’embarqui, fue inaugurá en mayu de 2007.<ref>[http://www.aia-zvartnots.aero/ Site officiel] del [[Aeropuerto Internacional de Zvartnots]].</ref>
El segundu aeropuertu d’Ereván es l’aeropuertu Erebouni. Endispués dela independencia del país en 1991, los vuelus comercialis s’abandonarun en favor delos vuelus privaus. La fuerça aéria tien igualmenti una basi nel aeropuertu, i á varius [[MiG-29]] estacionaus ena terminal d’Erebouni.
== Deportis ==
Ereván fue una delas sedis dela [[Copa Mundial de Fútbol Juvenil de 1985]], disputá ena [[Unión Soviética]]. Nel [[Hrazdan Stadium|Estadiu Hrazdan]] se jugarun los seis partidus del Grupu A, formau polas selecionis de [[Seleción de fútbol de Bulgaria|Bulgaria]], [[Seleción de fútbol de Colombia|Colombia]], [[Seleción de fútbol d’Hungría|Hungría]] i [[Seleción de fútbol de Túnez|Túnez]], i unu delos quartos de final.
La ciá tamién albergó los [[Juegus Pan-Armenius]], celebraus en 1999, 2001, 2003, 2007 i 2011.<ref>[https://web.archive.org/web/20111201153738/http://www.panorama.am/en/society/2007/08/27/hamahaykakan/ 4TH PAN ARMENIAN GAMES DRAW TO THEIR END]. Panorama.am. URL accedida el 15 de enero de 2008.</ref>
Seis delos ochu equipus que participarun ena temporada 2007 dela [[Liga Premier d’Armenia|liga armenia de fútbol]] son d’Ereván: el [[FC Ararat Ereván|Ararat]], el [[FC Banants Ereván|Banants]], el [[FC MIKA|MIKA]], el [[FC Uliss Ereván|Uliss]] i el [[FC Pyunik|Pyunik]]. Esti últimu es l’equipu con más ésitu dela Armenia postsoviética, endispués d’habel ganau ochu delos quinci campeonatus disputaus ata esi momentu.
=== Infraestruturas deportivas ===
El [[Hrazdan Stadium|Estadiu Hrazdan]], construíu en 1972, es el más grandi del país, con capacidá pa 72 000{{esd}} espetaores.<ref name=stadiums>[http://www.worldstadiums.com/middle_east/countries/armenia.shtml Stadiums in Armenia] {{Wayback|url=http://www.worldstadiums.com/middle_east/countries/armenia.shtml |date=20150906025323 }}. World Stadiums. URL accedida el 15 de enero de 2008.</ref> Se gasta principalmenti pa partidus de [[fútbol]], peru tamién tien instalacionis pa practical [[karate]], [[gimnasia]], [[baloncestu]], [[boxeu]], [[esgrima]] i [[tenis de mesa]]. N’él juega comu local el [[FC Ararat Ereván|FC Ararat]], unu delos equipus más popularis del país.
Nel [[Estadiu Hanrapetakan]], construíu en 2000 i con capacidá pa ábati 35 000{{esd}} pressonas,<ref name=stadiums /> juegan comu local la [[seleción de fútbol d’Armenia]] i el [[FC Pyunik]]. Otrus estadius d’Ereván son el [[FC Banants Ereván|estadiu Banants]], el [[estadiu Mika]] i el [[estadiu Nairi]].
[[Archivu:Cathedral of Yerevan Armenia msu-2018-2640.jpg|miniaturadeimagen|Catedral de San Gregorio el Iluminaol, Ereván]]
== Coltura ==
=== Arquitetura ===
La Torri de [[Televisión]] d’Ereván es la estrutura más alta dela ciá i una delas más altas del Cáucaso Meridional.
La Plaça dela Repúbrica, el [[Teatru d’ópera|Teatru dela Ópera]] d’Ereván i la Cascada d’Ereván están entre los prencipalis monumentus del centru dela ciá, desenvolvíus principalmenti a partir del diseñu original del arquitetu Alexander Tamanian i del planu revisau del [[arquitetu]] Jim Torosyan.
Dendi l’añu 2000 s’á puestu en marcha un importanti processu de reurbanización n’Ereván. Comu resultau, muchus [[Edificiu|edificius]] estóricus s’han demolíu i sustituyíu por construccionis nuevas. Esti planu de renovación urbana á generau oposición<ref>{{Cita web|url=http://www.armenianow.com/?action=viewArticle&CID=1258&IID=1042&AID=1054|título=Home {{!}} ArmeniaNow.com|fechaacceso=2026-09-25|sitioweb=www.armenianow.com|idioma=en|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20100812130046/http://www.armenianow.com/?action=viewArticle&CID=1258&IID=1042&AID=1054|fechaArchivu=2010-08-12}}</ref> i críticas por parti d’angunus residentis, ya que los projetus destruyin edificius estóricus que datan del periodu del [[Imperiu russu]] i, de continu, dexan alos residentis sin casa.<ref>{{Cita web|url=http://chai-khana.org/en/former-iranian-market-ferdowsi-to-be-demolished-1|título=By Gayane Mirzoyan (11 August 2015). "Former Iranian Market Ferdowsi – To be Demolished {{!}} Gayane Mirzoyan". Chai Khana. Archived from the original on 18 October 2016. Retrieved 11 December 2017.|fechaacceso=1 October 2026|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20161018125224/http://chai-khana.org/en/former-iranian-market-ferdowsi-to-be-demolished-1|fechaarchivo=18 October 2016|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://onnik-krikorian.com/cgi-sys/suspendedpage.cgi|título="Kond: Stepping Back in Time {{!}} Onnik James Krikorian". Onnik-krikorian.com. Archived from the original on 12 December 2017. Retrieved 11 December 2017.|fechaacceso=2026-09-25|sitioweb=onnik-krikorian.com}}</ref> Las viviendas del centru considerás demasiáu pequeñas se demuelin ca ves con más frequencia i se sustituyin por [[rascacielus]].
[[Archivu:2014 Erywań, Budynek Zgromadzenia Narodowego Republiki Armenii.jpg|miniaturadeimagen|Edificiu dela Assambréa Nacional d’Armenia n’Ereván]]
La [[Catedral]] de San Gregorio, el nuevu edificiu del [[Gobiernu local|Ayuntamientu]] o Alcaldía d’Ereván, la nueva sedi del Institutu Matenadaran, la nueva terminal del [[Aeropuertu enternacional|Aeropuertu Enternacional]] de Zvartnots, el Centru d’Artis Cafesjian ena Cascada, l’Avenía Norti i el nuevu complexu gubernamental de ministerius están entre los prencipalis projetus de construcción realizaus duranti las dos primeras décadas del sigru XXI.
La [[calli]] Aram del cascu antiguu d’Ereván i la recién construía [[Avenía]] Norti son exemplus notablis que muestran las características arquitetónicas tradicionalis i moernas dela ciá.
En mayu de 2017, Ereván tenía 4.883 edificius d’apartamentus residencialis i 65.199 farolas instalás en 39.799 postis, cubriendu una longitú total de 1.514 km. La [[ciá]] tenía 1.080 callis cuna longitú total de 750 km.<ref>{{Cita web|url=https://www.civilnet.am/news/2017/05/14/%D4%B9%D5%BE%D5%A5%D6%80-%D5%B8%D6%80-%D5%AF%D5%B0%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D6%84%D6%80%D6%84%D6%80%D5%A5%D5%B6-%D5%A2%D5%B8%D5%AC%D5%B8%D6%80-%D5%A5%D6%80%D6%87%D5%A1%D5%B6%D6%81%D5%AB%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB%D5%B6/314288|título=Թվեր, որ կհետաքրքրեն բոլոր երևանցիներին|fechaacceso=2026-09-25|sitioweb=www.civilnet.am|idioma=hy|urlArchivu=http://web.archive.org/web/20180928123044/https://www.civilnet.am/news/2017/05/14/%D4%B9%D5%BE%D5%A5%D6%80-%D5%B8%D6%80-%D5%AF%D5%B0%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D6%84%D6%80%D6%84%D6%80%D5%A5%D5%B6-%D5%A2%D5%B8%D5%AC%D5%B8%D6%80-%D5%A5%D6%80%D6%87%D5%A1%D5%B6%D6%81%D5%AB%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB%D5%B6/314288|fechaArchivu=2018-09-28}}</ref>
== Velai tamién ==
* [[Jardín Botánicu d’Ereván]]
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
=== Bibliografía ===
* Rene Grousset, ''Histoire de l'Armenie'', Payot, [[París]], 1984.
ekkjis3h6ib8ocm97stimv5q9r0a77m
144581
144580
2026-10-13T12:53:10Z
Olarcos
82
144581
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de entidad subnacional}}
'''Ereván'''<ref name="Sin-nombre-p2WV-1">{{Cita web|url=https://www.rae.es/dpd/Ereván|título=Ereván|fechaacceso=27 de octubre de 2008|autor=[[Real Academia Española]]|obra=[[Diccionario panhispánico de dudas]]|cita=Tanto ''Yerevan'' (grafía inglesa), como su hispanización ''Yereván'' se consideran incorrectas. Si bien es llamada también ''Eriván'', es '''''Ereván''''' la grafía recomendada.}}</ref> ({{lang-hy|Երևան|translit=Yerevan}}) es la [[Capital (política)|capital]] d’[[Armenia]],<ref>{{Cita web |url=http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=1&lang=eng |título=Chapter 1 The foundations of Constitutional Order |idioma=inglés |fechaacceso=27 de octubre de 2008 |obra=Constitución Política de Armenia |editorial=National Assembly of the Republic of Armenia |cita=Article 13: (...)The capital of the Republic of Armenia is Yerevan }}</ref> assina comu la ciá más grandi del país. Tien una puebración estimá, a prencepius de 2022, de 1 092 800{{esd}} abitantis.<ref>{{Cita web|url=https://armstat.am/file/article/population_01_22.pdf|título=Población de Ereván|fechaacceso=9 de diciembre de 2022|año=2022|editor=ARMSTAT (Comisión Estadística de la República de Armenia)|página=8|publicación=Number of permanent population of the Republic of Armenia}}</ref>
La su superfici es de 233 km².<ref>{{Cita web|url=http://www.yerevan.am/en/our-city/|título=Nuestra ciudad|fechaacceso=9 de diciembre de 2022|publicación=Municipalidad de Ereván}}</ref> Está assitiá nel estremu oriental dela [[llanura d’Ararat]] i en dambas orillas del [[ríu Hrazdan]]. En 2003, la puebración dela ciá s’estimaba en 1 091 235{{esd}} abitantis,<ref name="census">{{Cita web |url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/11.pdf |título=Table 1.1 De Facto and De Jure Population by Administrative Territorial Distribution and Sex |fechaacceso=31 de octubre de 2008 |idioma=armenio, inglés y ruso |página=69 |autor=National Statistical Service of Republic of Armenia |fechaArchivu=27 de diciembre de 2013 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20131227082930/http://docs.armstat.am/census/pdfs/11.pdf |deadurl=yes |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20131227082930/http://docs.armstat.am/census/pdfs/11.pdf |fechaarchivo=2013-12-27 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/12.pdf |título=Table 1.2 De Facto and De Jure Population by Urban, Rural Distribution and Sex |fechaacceso=31 de octubre de 2008 |idioma=armenio, inglés y ruso |página=3 |autor=National Statistical Service of Republic of Armenia |fechaArchivu=10 de septiembre de 2008 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20080910034121/http://docs.armstat.am/census/pdfs/12.pdf |deadurl=yes |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080910034121/http://docs.armstat.am/census/pdfs/12.pdf |fechaarchivo=2008-09-10 }}</ref> pa un total de 1 245 700{{esd}} abitantis añadiendu las puebracionis alreol;<ref name="census" /><ref>{{Cita web |url=http://www.yerevan.am/index.php?page=mayor&lang=eng |idioma=inglés |fechaacceso=31 de octubre de 2008 |autor=Municipality of Yerevan |título=Quarter Communities of Yerevan |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090113190256/http://www.yerevan.am/index.php?page=mayor&lang=eng |fechaArchivu=13 de enero de 2009 }}</ref> lo que suponía’l 42 % dela puebración armenia.<ref name="census" />
El su origi se remonta al {{siglo|VIII|a|s}}, cola fundación dela fortaleza [[Urartu|urartiana]] d’Erebuni<ref>{{Cita libro| apellidos=Katsenelinboĭgen |nombre=Aron |título=The Soviet Union: Empire, Nation and Systems | url=https://archive.org/details/sovietunionempir0000kats |editorial=Transaction Publishers |fecha=1990 |ubicación=New Brunswick |página=[https://archive.org/details/sovietunionempir0000kats/page/143 143] |isbn=ISBN 0-88738-332-7}}</ref> nel añu 782{{esd}}a. C. Endispués dela [[Primera Guerra Mundial]] se convirtió ena capital dela [[Repúbrica Democrática d’Armenia]] i aumentó la su puebración cola llegá de milis de supervivientis del [[genocidiu armeniu]], espandiéndo-si entavía más nel {{siglo|XX||s}} al convertíl-si ena capital duna delas quinci [[Repúblicas dela URSS|repúbricas dela Unión Soviética]], la [[Repúbrica Socialista Soviética d’Armenia|RSS d’Armenia]]. Desta manera, la pequeña ciá se convirtió nuna delas más importantis dela región, sedi delas associacionis coltoralis, artísticas i industrialis más importantis del país, amás delas políticas, i basi duna estensa red de vías ferroviarias, assina comu ñudu del comerciu de produtus agrícolas.
Tien nuversidá propia, Academia de Ciencias, la [[Galería Nacional d’Armenia]], el MuseU d’Estoria d’Armenia i distintas bibliotecas púbricas. Ena ciá dessistin las ruinas duna fortaleza [[Urartu|urartiana]] d’alreol de 3000{{esd}} añus d’antigüedá. Entre los edificius importantis destacan la catedral, el mercau i la Ópera. El su [[Aeropuertu Enternacional de Zvartnots|aeropuertu]] está assitiau en [[Zvartnots]].
== Etimología ==
L’origi del nombri dela ciá d’Ereván provién dela [[fortaleza d’Erebuni]] —del reinu d’[[Urartu]]—, construía junta al centru dela ciá i ogañu en ruinas. Fue nel su momentu una delas prencipalis ciais urartianas. Amás, unu delos dozi distritus d’Ereván se llama Erebuni.<ref>Ver artículos [[Historia de Ereván]], [[Historia de Armenia]] y [[Urartu]].</ref> Progressivamenti, el nombri Erebuni evolucionó nel [[idioma armeniu]] entre los sigrus {{siglo|V}} i {{siglo|IV|a|s}}, modificándo-si la letra «b» nel nombri ata convertíl-si en «v».<ref name="SAE">{{hy icon}} Baghdasaryan A., Simonyan A, et al. Երևան (Yerevan). The [[Soviet Armenian Encyclopedia]]. Yerevan, Armenian SSR, vol. III, 1977, 548-564</ref>
En [[Idioma español|español]] la ciá es conocía comu ''Ereván''.<ref name="Sin-nombre-p2WV-1"/> En [[Idioma armeniu|armeniu]] el topónimu es Երևան (/jɛɾɛˈvɑn/) o Երեւան (/jɛɾɛˈvɑn/). En [[Idioma ruso|ruso]], Ереван ([[Romanización del ruso|tr.]]: ''Yereván'').
== Símbolus ==
El prencipal símbulu dela ciá d’Ereván es el [[Monti Ararat]], visibri en condicionis climáticas favorablis dendi qualquier parti dela ciá. Tamién está representau nel su escudu d’armas.
Nel escudu d’armas apaeci comu símbulu’l león coronau,<ref>{{Cita web |url=http://www.yerevan.am/index.php?page=emblem&lang=eng |título=Symbols of the city of Yerevan |idioma= en|fechaacceso=27 de octubre de 2008 |autor=Municipality of Yerevan |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090113182323/http://www.yerevan.am/index.php?page=emblem&lang=eng |fechaArchivu=13 de enero de 2009 }}</ref> ya gastau pola Repúbrica d’Armenia. Esti símbulu representa’l reinu d’Armenia, que se remonta al primer rei del [[Reinu armeniu de Cilicia]], [[León I de Armenia|León]]{{esd}}[[León I de Armenia|I d’Armenia]] o Levon. El nombri procedi de ''leo'', «león», en [[latín]]. Es, ante tó, el símbulu eráldicu más frequenti n’Orienti i Ocidenti, i representa la fuerça i la majestuosidá.
El león de Levon i de tolos reis dela dinastía rupénida se representa coronau, cun cetru ena pata delantera derecha, cun diseñu del Monti Ararat nel centru del pechu, caminandu a quatro patas i cola cabeça mirandu de frenti.<ref>(francés)[https://web.archive.org/web/20100116031413/http://www.acam-france.org/armenie/politique/emblemes.htm Emblemas nacionales]</ref>
En contrastí colos símbulus ocidentalis, ondi’l león está representau de pie —nel {{siglo|XIII||s}}, Armenia miraba hazia l’Ocidenti romanu i s’adotó’l león de pie i de perfil—.
Dendi 2004, Ereván tien un imnu oficial, ''Erépouni-Ereván'', escritu por Baruir Sevag i compuestu por E. Hovhannissian, escoyíu nun concursu pa represental la ciá, i una bandera basá nel escudu d’armas dela ciá.<ref>Détails sur le [https://web.archive.org/web/20080202050902/http://www.yerevan.am/index.php?page=emblem site officiel de la ville]</ref> La bandera incorpora l’escudu col león, sobri un fondu blancu, rodeau de dozi pequeñus triángulus coloráus que representan las dozi capitalis successivas d’Armenia.
== Geografía ==
[[Archivu:YerevanAerial.jpg|thumb|Ereván vista dendi unos 20 km d’altitú|alt=|izquierda]]
Ereván se topa n’[[Armenia Oriental]], ena çona nororiental del valli del [[Monti Ararat]]. La parti superior dela ciá está rodeá de montañas por tres laus, mentris ena parti meridional se topa la ribera del [[ríu Hrazdan]], afluenti del [[ríu Arax]]. El Hrazdan forma un cañón que dividi la ciá en dos partis. L’altitú dela ciá está entre los 900 i los 1300{{esd}}m sobri’l nivel del mari.
Por ostental la capitalidá del país, Ereván no forma parti de dengún ''[[Organización territorial d’Armenia|marz]]'' («provincia»). Está rodeá polos siguiientis ''marzer'': [[Kotayk']] —norti—, [[Monti Ararat|Ararat]] —sul—, [[Armavir]] —suroesti— i [[Aragatsotn]] —noroesti—.
=== Climi ===
El climi d’Ereván es [[climi continental|continental]] [[climi semiáridu fríu|semiáridu fríu]] ([[Clasificación climática de Köppen]]: BSk), con vranus secus i calientis i iviernus mui fríus. La temperatura n’abostu puei subil ata los 35 °C, mentris en jeneru, el mes más fríu, puei baxal ata los -22 °C. Las precipitacionis tienin una media anual de 363 mm.
<center><!--Infobox begins-->{{Weather box
|metric first=yes
|single line=yes
|location = Ereván (1991-2020)
|Jan record high C = 19.5
|Feb record high C = 19.6
|Mar record high C = 27.6
|Apr record high C = 35.0
|May record high C = 36.1
|Jun record high C = 41.1
|Jul record high C = 42.4
|Aug record high C = 42.0
|Sep record high C = 40.0
|Oct record high C = 34.1
|Nov record high C = 26.0
|Dec record high C = 20.0
|year record high C = 42.4
|Jan high C = 1.7
|Feb high C = 6.3
|Mar high C = 13.7
|Apr high C = 19.8
|May high C = 25.1
|Jun high C = 30.9
|Jul high C = 34.5
|Aug high C = 34.4
|Sep high C = 29.2
|Oct high C = 21.6
|Nov high C = 12.8
|Dec high C = 4.2
|year high C =
|Jan mean C = -3.5
|Feb mean C = 0.0
|Mar mean C = 7.0
|Apr mean C = 12.9
|May mean C = 17.7
|Jun mean C = 23.1
|Jul mean C = 26.8
|Aug mean C = 26.7
|Sep mean C = 21.4
|Oct mean C = 14.0
|Nov mean C = 5.8
|Dec mean C = -0.8
|year mean C =
|Jan low C = -7.8
|Feb low C = -5.4
|Mar low C = 0.9
|Apr low C = 6.4
|May low C = 10.8
|Jun low C = 15.1
|Jul low C = 19.1
|Aug low C = 18.9
|Sep low C = 13.2
|Oct low C = 7.1
|Nov low C = 0.1
|Dec low C = -4.9
|year low C =
|Jan record low C = -27.6
|Feb record low C = -26.0
|Mar record low C = -19.1
|Apr record low C = -10.2
|May record low C = -0.6
|Jun record low C = 3.7
|Jul record low C = 7.5
|Aug record low C = 7.9
|Sep record low C = 0.1
|Oct record low C = -6.5
|Nov record low C = -14.4
|Dec record low C = -28.2
|year record low C = -28.2
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 21
|Feb precipitation mm = 21
|Mar precipitation mm = 60
|Apr precipitation mm = 56
|May precipitation mm = 47
|Jun precipitation mm = 24
|Jul precipitation mm = 17
|Aug precipitation mm = 10
|Sep precipitation mm = 10
|Oct precipitation mm = 51
|Nov precipitation mm = 25
|Dec precipitation mm = 21
|year precipitation mm =
|snow colour=green
|Jan snow cm = 5
|Feb snow cm = 3
|Mar snow cm = 1
|Apr snow cm = 0
|May snow cm = 0
|Jun snow cm = 0
|Jul snow cm = 0
|Aug snow cm = 0
|Sep snow cm = 0
|Oct snow cm = 0
|Nov snow cm = 0
|Dec snow cm = 1
|year snow cm =
|Jan rain days = 2
|Feb rain days = 4
|Mar rain days = 8
|Apr rain days = 12
|May rain days = 12
|Jun rain days = 8
|Jul rain days = 5
|Aug rain days = 4
|Sep rain days = 4
|Oct rain days = 8
|Nov rain days = 7
|Dec rain days = 4
|year rain days =
|Jan snow days = 7
|Feb snow days = 7
|Mar snow days = 2
|Apr snow days = 0.2
|May snow days = 0
|Jun snow days = 0
|Jul snow days = 0
|Aug snow days = 0
|Sep snow days = 0
|Oct snow days = 0.1
|Nov snow days = 1
|Dec snow days = 5
|year snow days =
|Jan precipitation days =
|Feb precipitation days =
|Mar precipitation days =
|Apr precipitation days =
|May precipitation days =
|Jun precipitation days =
|Jul precipitation days =
|Aug precipitation days =
|Sep precipitation days =
|Oct precipitation days =
|Nov precipitation days =
|Dec precipitation days =
|year precipitation days =
|Jan humidity= 81
|Feb humidity= 74
|Mar humidity= 62
|Apr humidity= 59
|May humidity= 58
|Jun humidity= 51
|Jul humidity= 47
|Aug humidity= 47
|Sep humidity= 51
|Oct humidity= 64
|Nov humidity= 73
|Dec humidity= 79
|year humidity=
|Jan sun = 93
|Feb sun = 108
|Mar sun = 162
|Apr sun = 177
|May sun = 242
|Jun sun = 297
|Jul sun = 343
|Aug sun = 332
|Sep sun = 278
|Oct sun = 212
|Nov sun = 138
|Dec sun = 92
|source 1 = Погода и климат<ref>{{cita web
| url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37788.htm
| título = 平年値(年・月ごとの値) 主な要素
| editorial = Weather and Climate (Погода и климат)
| idioma = Ruso
| fechaacceso = 15 de noviembre de 2021}}</ref>
|source 2 = [[NOAA]] (Horas de sol, 1961-1990)<ref name="NOAA">{{Cita web
| título=YEREVAN/ZVARTNOTS Climate Normals 1961–1990
| url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/AR/37789.TXT
| editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]
| fechaacceso=15 de noviembre de 2021
| urlarchivo=https://web.archive.org/web/20250119181657/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/AR/37789.TXT
| fechaarchivo=2025-01-19
| dead-url=yes}}</ref>
}}<!--Infobox ends-->
</center>
== Estoria ==
=== Estoria antigua ===
[[Archivu:Erebuni.jpg|miniaturadeimagen|izquierda|Ruinas dela [[fortaleza d’Erebuni]], construía pol rei [[Argishti I|Argišti]] nel añu 782 a. C.]]
L’antigüedá d’Ereván está acreditá puna estela del rei d’[[Urartu]] [[Argishti I]] que menciona la fundación dela fortaleza d’Erebouni nel añu 782 a. C., pa servil comu [[fuerti]] i [[ciudadela]] de protección contra los ataquis procedentis del norti del [[Cáucaso]]. Ereván es, por tantu, una delas ciais más antiguas del mundu. Entre los sigrus {{siglo|VI}} i {{siglo|IV}} a. C., Ereván fue unu delos prencipalis centrus dela [[Dinastía Aqueménida]]. Nel añu 585 a. C., la fortaleza de Teishebaini —Karmir Blur—, a trenta millas al norti d’Ereván, fue destruía polos [[puebrus escitas|escitas]].
El nombri d’Ereván —o Yerevan— se gasta dendi el {{siglo|VII||s}} a. C. baxu dominiu delos [[Imperiu aqueménida|persas]]. En general siguió’l destinu d’Armenia i fue disputá por [[Imperiu romanu|romanus]], persas i [[Partos|partus]], ata que pasó a dominiu [[musulmán]] i de successivas dinastías regionalis.
=== Estoria moerna ===
[[Archivu:Erivan1796.jpg|miniaturadeimagen|Ereván en 1796]]
Enas guerras turco-persas, la ciá cambió de manus catorzi vecis entre 1513 i 1737. En 1604, por ordin d’[[Abás el Grande]], decenas de milis d’armenius —incluyíus los abitantis d’Ereván— fuerun deportaus a Persia. Comu consecuencia, la puebración d’Ereván pasó a estal formada por un 80 % de musulmanis i un 20 % d’armenius. Duranti la década de 1670, el francés [[Jean Chardin (explorador)|Jean Chardin]] visitó Ereván i dio una descripción dela ciá enos sus ''Viajes de Chardin Cavalier en Transcaucasia en 1672-1673''. El 7 de juniu de 1679, un devastadol terremotu arrasó la ciá.
Dendi 1747, la ciá formó parti del [[Janatu d’Ereván]], un prencipau musulmán baxu’l dominiu del Imperiu persa. Duranti la segunda guerra ruso-persa, Ereván fue liberá polas tropas russas baxu’l mandu d’[[Iván Paskévich]] el 1 d’otubri de 1827, i cedía formalmenti polos persas en 1828.
=== Estoria contemporánia ===
[[Archivu:Armenian Genocide Memorial - Yerevan (2903020364).jpg|thumb|[[Tsitsernakaberd]]|alt=|izquierda]]
En 1918, endispués del final dela [[Primera Guerra Mundial]], fue declará capital dela nueva [[Repúbrica Democrática d’Armenia]]. Esi mesmu añu, Ereván s’enfrentó ala amenaza delas fuerças [[Imperiu otomanu|turcas otomanas]], que llegarun ata 7{{esd}}km dela ciá. Solu la firma apresurá del [[Tratado de Batum]] pudo evital que la capital d’Armenia fuera ocupá.
El 4 de diziembri de 1920 fue ocupá polas tropas del [[Exércitu Roxu]], que dissolvierun la repúbrica. El 16 de febreru de 1921 estalló una insurrección antisoviética ena ciá, que no pudo sel reprimía ata’l 2 d’abril.
Ereván acontinó siendu la capital d’Armenia, esta ves baxu la forma dela [[Repúbrica Socialista Soviética d’Armenia]], una delas quinci repúbricas dela Unión Soviética. La era soviética transformó la ciá nuna metrópolis industrial moerna de más dun millón de pressonas, diseñada sigún el destacau arquitetu armeniu [[Alexander Tamanian]]. Ereván tamién se convirtió nun importanti centru coltoral i científicu.
[[Archivu:The Soviet Union 1968 CPA 3672 stamp (David of Sassoun Monument in Yerevan (Yervand Kochar, 1959) and Ararat Mountains).jpg|thumb|Sellu de 12 [[rublo soviético|kopeks]] [[Unión Soviética|soviéticus]] de 1968, conmemorativu del 2750 aniversariu dela fundación d’Ereván]]
Tamanian incorporó las tradicionis nacionalis ala construcción urbana contemporánia. El su diseñu presenta una disposición radial-circular que se superponi ala ciá atual. Comu resultau, muchus edificius estóricus fuerun demolíus, incluyías ilesias, mesquitas, la fortaleza persa, bañus, bazaris i [[caravansaray]]s. A muchus delos distritus alreol d’Ereván se les dierun nombris de comunidais armenias que fuerun diezmás polos turcus otomanus duranti’l [[Genocidiu armeniu]]. Los distritus de Malatya-Sebastia i Nork Marash, por exemplu, llevan los nombris delas ciais turcas de [[Malatya]], [[Sivas]] i Marash, respetivamenti. Endispués del final dela [[Segunda Guerra Mundial]], [[prisionerus de guerra]] alemanis fuerun gastaus pa ajudal ena construcción de nuevus edificius i estruturas, comu’l puenti de Kievyan.
En 1965, duranti la conmemoración del cincuentenu aniversariu del [[genocidiu armeniu]], Ereván fue’l centru duna protesta antisoviética multitudinaria de 24{{esd}} oras, la primera manifestación d’esti tipu ena Unión Soviética, pa exigil el reconocimientu del genocidiu polas autoridais soviéticas. En 1968, la ciá conmemoró’l 2750.º{{esd}} aniversariu dela su fundación.
[[Archivu:Plaza de la República, Ereván, Armenia, 2016-10-02, DD 111-112 HDR.jpg|miniaturadeimagen|Edificiu del gobiernu ena plaça dela Repúbrica.]]
Endispués del final dela Unión Soviética, Ereván se convirtió ena capital dela [[Repúbrica d’Armenia]] el 21 de setiembri de 1991. El mantenimientu delos suministrus de gas i electricidá resultó difícil; el suministru continuu d’energía elétrica, sin cortis, no se restableció ata 1996. Assina mesmu, enos últimus cincu añus el centru d’Ereván s’á transformau nuna gran obra de construcción i el su urbanismu á síu remodelau pa perdel las sus características soviéticas. Sigún el serviciu nacional d’estadística, se gastarun alreol de 1,8{{esd}} millonis de dólaris en construcción en 2006. Los precius delos apartamentus del centru dela ciá aumentarun alreol de diez vecis duranti la última década. Nostanti, angunus espertus tienin manifestau que muchus delos nuevus edificius i la planificación urbana incumplin los requisitus de seguridá contra terremotus.
Ereván fue la [[Capital Mundial del Libru]] de 2012, declará pola Unesco.
== Trasporti ==
=== Red viaria ===
[[Archivu:Reseau-routier-erevan.gif|thumb|Esquema delas autovías d’Ereván]]
Amás delas grandis arterias dela ciá, las avenías Machtots, Baghramian i Tigran Metz, Ereván tien varias decenas de quilómetrus d’autovías que forman una red en forma de telaraña:
* Autovía M1 en direción a [[Achtarak]] i [[Gumri]]
* Autovía M2 en direción a [[Artashat]], [[Goris]], [[Kapan]] i [[Irán]].
* Autovía M3 en direción a [[Sevan]], [[Dilidjian]] i [[Idjevan]]
* Autovía M4 en direción al aeropuertu [[Zvarnots]], [[Etchmiadzin]] i [[Armavir]]
* Carretera M15, varianti periférica norti-sul que uni la M4 en [[Abovian]] i la M2 al sul d’Ereván.
Por otru lau, el fuerti crecimientu recienti del parqui automovilísticu armeniu —unos 12{{esd}}000{{esd}} vehículus al añu—,<ref>Artículo de 10 de noviembre de 2006, ArmenPres en [https://web.archive.org/web/20080202053710/http://www.armeniadiaspora.net/ADC/news.asp?id=1757 ArmeniaDiaspora.com]</ref> á colapsau’l tráficu nel centru dela ciá i en varias vías se producin atascus duranti los días laborablis. Pa solucional el problema, l’Ayuntamientu dela ciá decidió invertíl ena construcción de nuevas redis viarias. La obra más visibri ogañu es l’acondicionamientu duna antigua vía ferroviaria comu vía de circunvalación urbana, que unirá los barrius del norti col centru dela ciá, passandu detrás duna çona residencial de luxu en construcción, endispués del monumentu dela Cascada.<ref>{{Cita web |url=http://www.armenews.com/article.php3?id_article=17432 |título=fNoticias de Armenia Online |fechaacceso=13 de enero de 2008 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20080220193909/http://www.armenews.com/article.php3?id_article=17432 |fechaArchivu=20 de febrero de 2008 }}</ref>
=== Trasportis públicus ===
==== Metru ====
[[Archivu:Metro de Ereván.jpg|thumb|Metru d’Ereván]]
El [[Metru d’Ereván]] —n’armeniu Երեւանի մետրոպոլիտեն— tien una sola liña de 12{{esd}}km, con 10{{esd}} estacionis. Está en construcción una estensión dela liña con 10{{esd}} nuevas estacionis dendi’l noroesti ata’l esti. La fecha de finalización delos trabajus entavía no está determiná. Los projetus a largu plaçu prevéin la construcción de dos nuevas liñas, enque’l déficit del balanci presupuestariu no premiti fijal una fecha de prencepiu delos trabajus.
==== Otobusis i minibúsis ====
Ereván tien 46{{esd}} liñas d’otobús i minibús<ref>Lista de las 46 líneas de autobús de Ereván en [https://web.archive.org/web/20070927224136/http://www.yerevan.am/iravakan_dasht/avtobus.pdf site de la municipalité]</ref> i 24{{esd}} liñas de trolebús.<ref>Lista de las 24 líneas de trolebús en [https://web.archive.org/web/20070927224208/http://www.yerevan.am/iravakan_dasht/troleybus.pdf site de la municipalité]</ref> Entavía siguen en funcionamientu los viejus otobusis dela época soviética, enque la mayol parti se van sustituyendu pocu a pocu i apaecin ca ves más minibúsis amarillus pa reemplaçal-los; esti color va imponiéndo-si pocu a pocu comu color oficial del trasporti de passagerus n’Ereván.
Endispués de 2006, l’Ayuntamientu á instalau paráis d’otobús en tolos barrius dela ciá, pos dantis namás los residentis localis sabían los lugalis ondi había qu’esperal l’otobús. Otras liñas d’otobús que paran ena ciá son las que salin dela estación central d’otobusis assitiá nel barriu de [[Nor Kilikia]], con salías a ábati toas las ciais d’[[Armenia]] i del estranjeru, destacandu [[Tiflis]], en Georgia, o [[Tabriz]], n’Irán.
==== Tranvía ====
En 1906 encetó la construcción del tranvía d’Ereván, que fizo’l su últimu viagi en jeneru de 2004. L’Ayuntamientu decidió’l cierRi definitivU del tranvía porque’l costi de funcionamientu era 2,4{{esd}} vecis superior alos engressus, endispués d’intental sin ésitu salvar el serviciu en 2003. Endispués, los railis fuerun desmontaus i vendíus al pesu. En 2007, ábati tolos railis habían síu retiraus i las callis asfaltás de nuevu.
==== Teleféricu ====
Ata’l añu 2004, un teleféricu unía’l centru dela ciá d’Ereván col barriu residencial de Nork, dientru del distritu de [[Nork-Marach]]. Nel mes d’abril d’essi añu, una cabina se desprendió dendi 17{{esd}} metrus d’altura, matandu a 5 delos 7{{esd}} passagerus.<ref>{{Cita web |url=http://www.armenianow.com/archive/2005/eng/?go=pub&id=100 |título=ArmeniaNow.com – Periodistas independientes de Armenia Actual |fechaacceso=13 de enero de 2008 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20080202163822/http://www.armenianow.com/archive/2005/eng/?go=pub&id=100 |fechaArchivu=2 de febrero de 2008 }}</ref>
Dendi l’acidenti, una parti delos cabris s’á desprendíu i la instalación á quedau abandoná. Ya deficitariu dantis del acidenti, el teleféricu busca inversoris pa reanudal el serviciu. Era gastau diariamenti por unas 500{{esd}} pressonas.
=== Ferrocarrilis ===
Ereván disponi namás duna estación central i angunas delas estacionis delas afueras están en desusu dendi 1990. D’arquitetura típicamenti soviética, tien una larga punta sobri’l tejau del edificiu, rematá colos símbulus típicus del comunismu: [[estrella roxa]], [[hoz i martillu]]. Dendi’l cierRi delas rayas [[Turquía|turca]] i [[Azerbaiyán|azerí]], namás salin quatro trenis regionalis ca día i un tren enternacional ca dos días, con destinu ala vecina [[Georgia]].
Puna cantidá que puei varial entre 9000 i 18 000{{esd}} [[Dram armeniu|drams]], es possibri llegal de nochi en tren ala capital georgiana, [[Tiflis]].<ref>Artículo de ArmenPress en [https://web.archive.org/web/20080404095535/http://www.armeniandiaspora.com/forum/archive/index.php/t-81016.html ArmeniaDiaspora.com]</ref> Endispués se puei acontinal el viagi hazia la ciá costera de [[Batumi]], nel [[mari Negru]]. Pol lau [[Irán|iraní]], la liña ferroviaria atraviesa’l territoriu azerí de [[Najicheván]], lo que no premiti que dengún tren procedenti d’Ereván siga hazia’l sul. Á un projetu n’estudiu pa construíl una nueva liña que conecti diretamenti los dos paísis. La estación central de trenis tien correspondencia col Metru ena estación «Sasuntsi David».
=== Aeropuertu ===
[[Archivu:Zvartnots-international.jpg|miniatura|izquierda|Aeropuertu de Zvartnots]]
[[Archivu:Departs-zvartnots.jpg|miniatura|Interior dela nueva terminal]]
L’aeropuertu enternacional d’Ereván ([[Aeropuertu Enternacional de Zvartnots]]) está assitiau a unos 12{{esd}}km al oesti del centru dela ciá. Esti es el primer aeropuertu del país i basi dela compañía [[Armavia]]. Inaugurau en 1961 ena era soviética, l’aeropuertu de Zvartnots fue restaurau una primera ves en 1985 i una segunda en 2002 pa intental adaptal-si alas normas enternacionalis. Endispués encetó la construcción duna nueva terminal, cuya primera fasi delos trabajus acabó en setiembri de 2006 cola apertura dela çona de llegás. La segunda parti, la çona d’embarqui, fue inaugurá en mayu de 2007.<ref>[http://www.aia-zvartnots.aero/ Site officiel] del [[Aeropuerto Internacional de Zvartnots]].</ref>
El segundu aeropuertu d’Ereván es l’aeropuertu Erebouni. Endispués dela independencia del país en 1991, los vuelus comercialis s’abandonarun en favor delos vuelus privaus. La fuerça aéria tien igualmenti una basi nel aeropuertu, i á varius [[MiG-29]] estacionaus ena terminal d’Erebouni.
== Deportis ==
Ereván fue una delas sedis dela [[Copa Mundial de Fútbol Juvenil de 1985]], disputá ena [[Unión Soviética]]. Nel [[Hrazdan Stadium|Estadiu Hrazdan]] se jugarun los seis partidus del Grupu A, formau polas selecionis de [[Seleción de fútbol de Bulgaria|Bulgaria]], [[Seleción de fútbol de Colombia|Colombia]], [[Seleción de fútbol d’Hungría|Hungría]] i [[Seleción de fútbol de Túnez|Túnez]], i unu delos quartos de final.
La ciá tamién albergó los [[Juegus Pan-Armenius]], celebraus en 1999, 2001, 2003, 2007 i 2011.<ref>[https://web.archive.org/web/20111201153738/http://www.panorama.am/en/society/2007/08/27/hamahaykakan/ 4TH PAN ARMENIAN GAMES DRAW TO THEIR END]. Panorama.am. URL accedida el 15 de enero de 2008.</ref>
Seis delos ochu equipus que participarun ena temporada 2007 dela [[Liga Premier d’Armenia|liga armenia de fútbol]] son d’Ereván: el [[FC Ararat Ereván|Ararat]], el [[FC Banants Ereván|Banants]], el [[FC MIKA|MIKA]], el [[FC Uliss Ereván|Uliss]] i el [[FC Pyunik|Pyunik]]. Esti últimu es l’equipu con más ésitu dela Armenia postsoviética, endispués d’habel ganau ochu delos quinci campeonatus disputaus ata esi momentu.
=== Infraestruturas deportivas ===
El [[Hrazdan Stadium|Estadiu Hrazdan]], construíu en 1972, es el más grandi del país, con capacidá pa 72 000{{esd}} espetaores.<ref name=stadiums>[http://www.worldstadiums.com/middle_east/countries/armenia.shtml Stadiums in Armenia] {{Wayback|url=http://www.worldstadiums.com/middle_east/countries/armenia.shtml |date=20150906025323 }}. World Stadiums. URL accedida el 15 de enero de 2008.</ref> Se gasta principalmenti pa partidus de [[fútbol]], peru tamién tien instalacionis pa practical [[karate]], [[gimnasia]], [[baloncestu]], [[boxeu]], [[esgrima]] i [[tenis de mesa]]. N’él juega comu local el [[FC Ararat Ereván|FC Ararat]], unu delos equipus más popularis del país.
Nel [[Estadiu Hanrapetakan]], construíu en 2000 i con capacidá pa ábati 35 000{{esd}} pressonas,<ref name=stadiums /> juegan comu local la [[seleción de fútbol d’Armenia]] i el [[FC Pyunik]]. Otrus estadius d’Ereván son el [[FC Banants Ereván|estadiu Banants]], el [[estadiu Mika]] i el [[estadiu Nairi]].
[[Archivu:Cathedral of Yerevan Armenia msu-2018-2640.jpg|miniaturadeimagen|Catedral de San Gregorio el Iluminaol, Ereván]]
== Coltura ==
=== Arquitetura ===
La Torri de [[Televisión]] d’Ereván es la estrutura más alta dela ciá i una delas más altas del Cáucaso Meridional.
La Plaça dela Repúbrica, el [[Teatru d’ópera|Teatru dela Ópera]] d’Ereván i la Cascada d’Ereván están entre los prencipalis monumentus del centru dela ciá, desenvolvíus principalmenti a partir del diseñu original del arquitetu Alexander Tamanian i del planu revisau del [[arquitetu]] Jim Torosyan.
Dendi l’añu 2000 s’á puestu en marcha un importanti processu de reurbanización n’Ereván. Comu resultau, muchus [[Edificiu|edificius]] estóricus s’han demolíu i sustituyíu por construccionis nuevas. Esti planu de renovación urbana á generau oposición<ref>{{Cita web|url=http://www.armenianow.com/?action=viewArticle&CID=1258&IID=1042&AID=1054|título=Home {{!}} ArmeniaNow.com|fechaacceso=2026-09-25|sitioweb=www.armenianow.com|idioma=en|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20100812130046/http://www.armenianow.com/?action=viewArticle&CID=1258&IID=1042&AID=1054|fechaArchivu=2010-08-12}}</ref> i críticas por parti d’angunus residentis, ya que los projetus destruyin edificius estóricus que datan del periodu del [[Imperiu russu]] i, de continu, dexan alos residentis sin casa.<ref>{{Cita web|url=http://chai-khana.org/en/former-iranian-market-ferdowsi-to-be-demolished-1|título=By Gayane Mirzoyan (11 August 2015). "Former Iranian Market Ferdowsi – To be Demolished {{!}} Gayane Mirzoyan". Chai Khana. Archived from the original on 18 October 2016. Retrieved 11 December 2017.|fechaacceso=1 October 2026|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20161018125224/http://chai-khana.org/en/former-iranian-market-ferdowsi-to-be-demolished-1|fechaarchivo=18 October 2016|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://onnik-krikorian.com/cgi-sys/suspendedpage.cgi|título="Kond: Stepping Back in Time {{!}} Onnik James Krikorian". Onnik-krikorian.com. Archived from the original on 12 December 2017. Retrieved 11 December 2017.|fechaacceso=2026-09-25|sitioweb=onnik-krikorian.com}}</ref> Las viviendas del centru considerás demasiáu pequeñas se demuelin ca ves con más frequencia i se sustituyin por [[rascacielus]].
[[Archivu:2014 Erywań, Budynek Zgromadzenia Narodowego Republiki Armenii.jpg|miniaturadeimagen|Edificiu dela Assambréa Nacional d’Armenia n’Ereván]]
La [[Catedral]] de San Gregorio, el nuevu edificiu del [[Gobiernu local|Ayuntamientu]] o Alcaldía d’Ereván, la nueva sedi del Institutu Matenadaran, la nueva terminal del [[Aeropuertu enternacional|Aeropuertu Enternacional]] de Zvartnots, el Centru d’Artis Cafesjian ena Cascada, l’Avenía Norti i el nuevu complexu gubernamental de ministerius están entre los prencipalis projetus de construcción realizaus duranti las dos primeras décadas del sigru XXI.
La [[calli]] Aram del cascu antiguu d’Ereván i la recién construía [[Avenía]] Norti son exemplus notablis que muestran las características arquitetónicas tradicionalis i moernas dela ciá.
En mayu de 2017, Ereván tenía 4.883 edificius d’apartamentus residencialis i 65.199 farolas instalás en 39.799 postis, cubriendu una longitú total de 1.514 km. La [[ciá]] tenía 1.080 callis cuna longitú total de 750 km.<ref>{{Cita web|url=https://www.civilnet.am/news/2017/05/14/%D4%B9%D5%BE%D5%A5%D6%80-%D5%B8%D6%80-%D5%AF%D5%B0%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D6%84%D6%80%D6%84%D6%80%D5%A5%D5%B6-%D5%A2%D5%B8%D5%AC%D5%B8%D6%80-%D5%A5%D6%80%D6%87%D5%A1%D5%B6%D6%81%D5%AB%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB%D5%B6/314288|título=Թվեր, որ կհետաքրքրեն բոլոր երևանցիներին|fechaacceso=2026-09-25|sitioweb=www.civilnet.am|idioma=hy|urlArchivu=http://web.archive.org/web/20180928123044/https://www.civilnet.am/news/2017/05/14/%D4%B9%D5%BE%D5%A5%D6%80-%D5%B8%D6%80-%D5%AF%D5%B0%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D6%84%D6%80%D6%84%D6%80%D5%A5%D5%B6-%D5%A2%D5%B8%D5%AC%D5%B8%D6%80-%D5%A5%D6%80%D6%87%D5%A1%D5%B6%D6%81%D5%AB%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB%D5%B6/314288|fechaArchivu=2018-09-28}}</ref>
== Velai tamién ==
* [[Jardín Botánicu d’Ereván]]
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
=== Bibliografía ===
* Rene Grousset, ''Histoire de l'Armenie'', Payot, [[París]], 1984.
tjnxbhzqsd9o987ajzlsxjkyk41xexg
Garrovillanu (Palra)
0
12036
144591
144571
2026-10-13T17:42:47Z
HackerPunki
16665
144591
wikitext
text/x-wiki
{{usuario taller+ | 2 <!-- No borres este renglón mientras esta subpágina de usuario/a sea un taller de pruebas --> }}{{Ficha d'idioma|nombri=Palra de Garrovilla|nativu=Garrovillanu|familia mairi=Indouropeu|paísis={{ESP}}|palrantis=Non tien estaísticas oficialis|zona=[[Garrovillas d'Alconeta]], [[Cáçris]]|familia=[[Indouropeu]]<br />
[[Familia Indouropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br />
[[Lenguas latinu-faliscas|Latinu-faliscu]]<br />
[[Lenguas romancis|Romanci]]<br />
[[Lenguas romancis ocientalis|Romanci ociental]]<br />
[[Lenguas galu-ibéricas|Galu-Ibéricu]]<br />
[[Grupo Iberu-Romanci|Iberu-Romanci]]<br />
[[Grupo Iberu-Ociental|Iberu-Ociental]]<br />
[[Asturleonés]]<br />
[[Lionés orental]]<br />
[[Estremeñu]]<br/>
''Garrovillanu''<br/>|escreviúra=[[alfabetu latinu|latina]]|oficial=Careci d'oficialidá, inque es Bien d'Intrés Coltural.|iso3=ext|mapa=Garrovillas_de_Alconétar.png|mapa_leyenda=Sitación del menucipiu de Garrovillas ena provincia de Caçris}}
La '''Palra de Garrovillas''' o '''Garrovillanu''' es una variança del [[Lengua estremeña|estremeñu]] palrá nel menucipiu de [[Garrovillas d'Alconeta]], provincia de [[Provincia de Caçris|Caçris]].
== Estuyus a tentu delas palras ==
La Palra de Garrovillas hue estudiau pol lengüista [[Frank Krüger]], que vesitó el puebru ena primavera de 1912.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://archivo.dip-caceres.es/wp-content/uploads/2024/01/04-066-003-las_hablas.pdf|título=LAS HABLAS DEL NORTE DE LA PROVINCIA DE CÁCERES A COMIENZOS DEL SIGLO XX. A PROPÓSITO DE LA TRADUCCIÓN DE STUDIEN ZUR LAUTGESCHICHTE WESTSPANISCHER MUNDARTEN|títulotrad=Las palras del norti dela provincia e Caçris a mençus del siegru XX. A tentu dela trauzión de Studien Zur Lautgeschichte Westspanisher Mundarten.|fechaacceso=1 de jullu de 2026|autor=José Antonio González Salgado|idioma=español}}</ref>
== Descrición lengüística ==
=== Acomparantis al estremeñu ===
* Conservación delas antigus sonis de essi sonora i dea sonora.
* Volución delos grupus latinus ''-ct'' i ''-ult'' nel son ''c'' (Oclussiva palatal sorda)'','' acomparanti ala ''ch'' en [[Canariu (Palra)|canariu]] (prenunciá acomparanti a una ''y'' suavi).
* Aspiración dela antiga consonanti anicial latina ''f-'' en ''-h''. Ex: parabras comu ''hierru'' o ''humu''.<ref name=":0" />
=== Acomparantis al Serraillanu ===
Junta el Serraillanu dambas varianças conservan la deferencia entri bilabial oclussiva ''"b"'' i labiodental fricativa ''"v"''. Ex: ''cabeça'' i ''endiva'' (enđíva). Esta deferencia non se mantién en denguna otra variança l'estremeñu. Damus dialetus apaicin juntus ena letratura dialetal devíu alos sus feitíus acomparantis.{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=144}}
=== Propetarias del Garrovillanu ===
* [[Frank Krüger]] enos sus estuyus de 1912 arrecadó en [[Garrovillas d'Alconeta|Garrovillas]], junta otrus menucipius dela provincia e [[Provincia de Caçris|Caçris]], el fechi total dela vocal cabera -e en -i. Es izil, tolas parabras acabijás en -e volucionarun en -i siempri, sin denguna dúa o muación nel fechi comu acaeci en otras puebracionis. Esti fechi, devíu ala volución e imposición del castillanu, s'á gueltu esporádicu. Tamién s'an manteníu en parabras fosiliçás ondi el fechi es unu delos sus feitíus (lessicaliçacionis).<ref name=":0" />
* Dessapaición dela consonanti cabera ''-r''. Ex: palral -> palrá.<ref name=":0" />
* Quandu alos enfinitivus se les añidin pronombris pressonalis enclíticus, la solución gastá es ''-l-''. Ex: haze-lu.<ref name=":0" />
* Hongueu (tamién descrita nel puebru de [[Ceclavín]]) entri el gastu de /''y''/ o /''ʎ''/.<ref name=":0" />
* Prenuncia delos grupus ''pl-'', ''bl-'' i ''fl-'' anicialis se hazin cona volución dela ''-l-'' en ''-r-''. Ex: brancu, praça.<ref name=":0" />
* Vocaliçación del primel elimentu nel grupu ''-dr-''. Ex: madrí-> mairí. Ya nel añu 1912, esta prenunciación era considerá antiguau.<ref name=":0" />
== Sitación d'ugañu ==
Singún Daniel Gordo, presiénti dela [[OSCEC]], dambas palras entovia sonin trasmitías i palrás pola moceá, inque de manera oral. <ref>{{Cita web|url=https://www.naiz.eus/es/info/noticia/20230926/debajo-de-decadas-de-verguenza-y-de-correcciones-hay-una-lengua-que-es-el-extremeno|título=«Debajo de décadas de vergüenza y de correcciones, hay una lengua, que es el extremeño»|fechaacceso=2026-07-01|apellido=SL|nombre=TAI GABE DIGITALA|fecha=2023-09-26|sitioweb=naiz:|idioma=es}}</ref>
== Vea-si tamién ==
* [[Serraillanu (Palra)|Serraillanu]]
* [[Lengua estremeña]]
== Referencias ==
<references />
== Biblografía ==
* {{cita libro|apellidos=Zamora Vicente|nombre=Alonso|título=Dialectología española|editorial=Gredos|url=|año=1979|ubicación=Madrid|isbn=84-249-1115-6}}{{Idioma estremeña}}
{{DEFAULTSORT:}}
2nae75krbd04ftwcu82fv39k0z248ev
144592
144591
2026-10-13T17:49:32Z
HackerPunki
16665
144592
wikitext
text/x-wiki
{{usuario taller+ | 2 <!-- No borres este renglón mientras esta subpágina de usuario/a sea un taller de pruebas --> }}{{Ficha d'idioma|nombri=Palra de Garrovilla|nativu=Garrovillanu|familia mairi=Indouropeu|paísis={{ESP}}|palrantis=Non tien estaísticas oficialis|zona=[[Garrovillas d'Alconeta]], [[Cáçris]]|familia=[[Indouropeu]]<br />
[[Familia Indouropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br />
[[Lenguas latinu-faliscas|Latinu-faliscu]]<br />
[[Lenguas romancis|Romanci]]<br />
[[Lenguas romancis ocientalis|Romanci ociental]]<br />
[[Lenguas galu-ibéricas|Galu-Ibéricu]]<br />
[[Grupo Iberu-Romanci|Iberu-Romanci]]<br />
[[Grupo Iberu-Ociental|Iberu-Ociental]]<br />
[[Asturleonés]]<br />
[[Lionés orental]]<br />
[[Estremeñu]]<br/>
''Garrovillanu''<br/>|escreviúra=[[alfabetu latinu|latina]]|oficial=Careci d'oficialidá, inque es Bien d'Intrés Coltural.|iso3=ext|mapa=Garrovillas_de_Alconétar.png|mapa_leyenda=Sitación del menucipiu de Garrovillas ena provincia de Caçris}}
La '''Palra de Garrovillas''' o '''Garrovillanu''' es una variança del [[Lengua estremeña|estremeñu]] palrá nel menucipiu de [[Garrovillas d'Alconeta]], provincia de [[Provincia de Caçris|Caçris]].
== Estuyus a tentu delas palras ==
La Palra de Garrovillas hue estudiau pol lengüista [[Frank Krüger]], que vesitó el puebru ena primavera de 1912.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://archivo.dip-caceres.es/wp-content/uploads/2024/01/04-066-003-las_hablas.pdf|título=LAS HABLAS DEL NORTE DE LA PROVINCIA DE CÁCERES A COMIENZOS DEL SIGLO XX. A PROPÓSITO DE LA TRADUCCIÓN DE STUDIEN ZUR LAUTGESCHICHTE WESTSPANISCHER MUNDARTEN|títulotrad=Las palras del norti dela provincia e Caçris a mençus del siegru XX. A tentu dela trauzión de Studien Zur Lautgeschichte Westspanisher Mundarten.|fechaacceso=1 de jullu de 2026|autor=José Antonio González Salgado|idioma=español}}</ref> Angunus delos sus feitíus tamién huorin estuyaus pol prehesol Aurelio Macedonio Espinosa (hiju).{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=144}}
== Descrición lengüística ==
=== Acomparantis al estremeñu ===
* Conservación delas antigus sonis de essi sonora i dea sonora.{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=141}}
* Volución delos grupus latinus ''-ct'' i ''-ult'' nel son ''c'' (Oclussiva palatal sorda)'','' acomparanti ala ''ch'' en [[Canariu (Palra)|canariu]] (prenunciá acomparanti a una ''y'' suavi).
* Aspiración dela antiga consonanti anicial latina ''f-'' en ''-h''. Ex: parabras comu ''hierru'' o ''humu''.<ref name=":0" />
=== Acomparantis al Serraillanu ===
Junta el [[Serraillanu (Palra)|Serraillanu]] dambas varianças conservan la deferencia entri bilabial oclussiva ''"b"'' i labiodental fricativa ''"v"''. Ex: ''cabeça'' i ''endiva'' (enđíva). Esta deferencia non se mantién en denguna otra variança l'[[Lengua estremeña|estremeñu]]. Damus dialetus apaicin juntus ena letratura dialetal devíu alos sus feitíus acomparantis.{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=144}}
=== Propetarias del Garrovillanu ===
* [[Frank Krüger]] enos sus estuyus de 1912 arrecadó en [[Garrovillas d'Alconeta|Garrovillas]], junta otrus menucipius dela provincia e [[Provincia de Caçris|Caçris]], el fechi total dela vocal cabera -e en -i. Es izil, tolas parabras acabijás en -e volucionarun en -i siempri, sin denguna dúa o muación nel fechi comu acaeci en otras puebracionis. Esti fechi, devíu ala volución e imposición del castillanu, s'á gueltu esporádicu. Tamién s'an manteníu en parabras fosiliçás ondi el fechi es unu delos sus feitíus (lessicaliçacionis).<ref name=":0" />
* Dessapaición dela consonanti cabera ''-r''. Ex: palral -> palrá.<ref name=":0" />
* Quandu alos enfinitivus se les añidin pronombris pressonalis enclíticus, la solución gastá es ''-l-''. Ex: haze-lu.<ref name=":0" />
* Hongueu (tamién descrita nel puebru de [[Ceclavín]]) entri el gastu de /''y''/ o /''ʎ''/.<ref name=":0" />
* Prenuncia delos grupus ''pl-'', ''bl-'' i ''fl-'' anicialis se hazin cona volución dela ''-l-'' en ''-r-''. Ex: brancu, praça.<ref name=":0" />
* Vocaliçación del primel elimentu nel grupu ''-dr-''. Ex: madrí-> mairí. Ya nel añu 1912, esta prenunciación era considerá antiguau.<ref name=":0" />
== Sitación d'ugañu ==
Singún Daniel Gordo, presiénti dela [[OSCEC]], dambas palras entovia sonin trasmitías i palrás pola moceá, inque de manera oral. <ref>{{Cita web|url=https://www.naiz.eus/es/info/noticia/20230926/debajo-de-decadas-de-verguenza-y-de-correcciones-hay-una-lengua-que-es-el-extremeno|título=«Debajo de décadas de vergüenza y de correcciones, hay una lengua, que es el extremeño»|fechaacceso=2026-07-01|apellido=SL|nombre=TAI GABE DIGITALA|fecha=2023-09-26|sitioweb=naiz:|idioma=es}}</ref>
== Vea-si tamién ==
* [[Serraillanu (Palra)|Serraillanu]]
* [[Lengua estremeña]]
== Referencias ==
<references />
== Biblografía ==
* {{cita libro|apellidos=Zamora Vicente|nombre=Alonso|título=Dialectología española|editorial=Gredos|url=|año=1979|ubicación=Madrid|isbn=84-249-1115-6}}{{Idioma estremeña}}
{{DEFAULTSORT:}}
eh36h71ks1o31b3b70iwuy4vwhj48b5
144593
144592
2026-10-13T17:50:11Z
HackerPunki
16665
144593
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'idioma|nombri=Palra de Garrovilla|nativu=Garrovillanu|familia mairi=Indouropeu|paísis={{ESP}}|palrantis=Non tien estaísticas oficialis|zona=[[Garrovillas d'Alconeta]], [[Cáçris]]|familia=[[Indouropeu]]<br />
[[Familia Indouropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br />
[[Lenguas latinu-faliscas|Latinu-faliscu]]<br />
[[Lenguas romancis|Romanci]]<br />
[[Lenguas romancis ocientalis|Romanci ociental]]<br />
[[Lenguas galu-ibéricas|Galu-Ibéricu]]<br />
[[Grupo Iberu-Romanci|Iberu-Romanci]]<br />
[[Grupo Iberu-Ociental|Iberu-Ociental]]<br />
[[Asturleonés]]<br />
[[Lionés orental]]<br />
[[Estremeñu]]<br/>
''Garrovillanu''<br/>|escreviúra=[[alfabetu latinu|latina]]|oficial=Careci d'oficialidá, inque es Bien d'Intrés Coltural.|iso3=ext|mapa=Garrovillas_de_Alconétar.png|mapa_leyenda=Sitación del menucipiu de Garrovillas ena provincia de Caçris}}
La '''Palra de Garrovillas''' o '''Garrovillanu''' es una variança del [[Lengua estremeña|estremeñu]] palrá nel menucipiu de [[Garrovillas d'Alconeta]], provincia de [[Provincia de Caçris|Caçris]].
== Estuyus a tentu delas palras ==
La Palra de Garrovillas hue estudiau pol lengüista [[Frank Krüger]], que vesitó el puebru ena primavera de 1912.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://archivo.dip-caceres.es/wp-content/uploads/2024/01/04-066-003-las_hablas.pdf|título=LAS HABLAS DEL NORTE DE LA PROVINCIA DE CÁCERES A COMIENZOS DEL SIGLO XX. A PROPÓSITO DE LA TRADUCCIÓN DE STUDIEN ZUR LAUTGESCHICHTE WESTSPANISCHER MUNDARTEN|títulotrad=Las palras del norti dela provincia e Caçris a mençus del siegru XX. A tentu dela trauzión de Studien Zur Lautgeschichte Westspanisher Mundarten.|fechaacceso=1 de jullu de 2026|autor=José Antonio González Salgado|idioma=español}}</ref> Angunus delos sus feitíus tamién huorin estuyaus pol prehesol [[Aurelio Macedonio Espinosa]] (hiju).{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=144}}
== Descrición lengüística ==
=== Acomparantis al estremeñu ===
* Conservación delas antigus sonis de essi sonora i dea sonora.{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=141}}
* Volución delos grupus latinus ''-ct'' i ''-ult'' nel son ''c'' (Oclussiva palatal sorda)'','' acomparanti ala ''ch'' en [[Canariu (Palra)|canariu]] (prenunciá acomparanti a una ''y'' suavi).
* Aspiración dela antiga consonanti anicial latina ''f-'' en ''-h''. Ex: parabras comu ''hierru'' o ''humu''.<ref name=":0" />
=== Acomparantis al Serraillanu ===
Junta el [[Serraillanu (Palra)|Serraillanu]] dambas varianças conservan la deferencia entri bilabial oclussiva ''"b"'' i labiodental fricativa ''"v"''. Ex: ''cabeça'' i ''endiva'' (enđíva). Esta deferencia non se mantién en denguna otra variança l'[[Lengua estremeña|estremeñu]]. Damus dialetus apaicin juntus ena letratura dialetal devíu alos sus feitíus acomparantis.{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=144}}
=== Propetarias del Garrovillanu ===
* [[Frank Krüger]] enos sus estuyus de 1912 arrecadó en [[Garrovillas d'Alconeta|Garrovillas]], junta otrus menucipius dela provincia e [[Provincia de Caçris|Caçris]], el fechi total dela vocal cabera -e en -i. Es izil, tolas parabras acabijás en -e volucionarun en -i siempri, sin denguna dúa o muación nel fechi comu acaeci en otras puebracionis. Esti fechi, devíu ala volución e imposición del castillanu, s'á gueltu esporádicu. Tamién s'an manteníu en parabras fosiliçás ondi el fechi es unu delos sus feitíus (lessicaliçacionis).<ref name=":0" />
* Dessapaición dela consonanti cabera ''-r''. Ex: palral -> palrá.<ref name=":0" />
* Quandu alos enfinitivus se les añidin pronombris pressonalis enclíticus, la solución gastá es ''-l-''. Ex: haze-lu.<ref name=":0" />
* Hongueu (tamién descrita nel puebru de [[Ceclavín]]) entri el gastu de /''y''/ o /''ʎ''/.<ref name=":0" />
* Prenuncia delos grupus ''pl-'', ''bl-'' i ''fl-'' anicialis se hazin cona volución dela ''-l-'' en ''-r-''. Ex: brancu, praça.<ref name=":0" />
* Vocaliçación del primel elimentu nel grupu ''-dr-''. Ex: madrí-> mairí. Ya nel añu 1912, esta prenunciación era considerá antiguau.<ref name=":0" />
== Sitación d'ugañu ==
Singún Daniel Gordo, presiénti dela [[OSCEC]], dambas palras entovia sonin trasmitías i palrás pola moceá, inque de manera oral. <ref>{{Cita web|url=https://www.naiz.eus/es/info/noticia/20230926/debajo-de-decadas-de-verguenza-y-de-correcciones-hay-una-lengua-que-es-el-extremeno|título=«Debajo de décadas de vergüenza y de correcciones, hay una lengua, que es el extremeño»|fechaacceso=2026-07-01|apellido=SL|nombre=TAI GABE DIGITALA|fecha=2023-09-26|sitioweb=naiz:|idioma=es}}</ref>
== Vea-si tamién ==
* [[Serraillanu (Palra)|Serraillanu]]
* [[Lengua estremeña]]
== Referencias ==
<references />
== Biblografía ==
* {{cita libro|apellidos=Zamora Vicente|nombre=Alonso|título=Dialectología española|editorial=Gredos|url=|año=1979|ubicación=Madrid|isbn=84-249-1115-6}}{{Idioma estremeña}}
{{DEFAULTSORT:}}
jboail8ko0afqqv6n5vdabj7s7jw78s
144598
144593
2026-10-13T17:55:16Z
HackerPunki
16665
/* Acomparantis al estremeñu */
144598
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'idioma|nombri=Palra de Garrovilla|nativu=Garrovillanu|familia mairi=Indouropeu|paísis={{ESP}}|palrantis=Non tien estaísticas oficialis|zona=[[Garrovillas d'Alconeta]], [[Cáçris]]|familia=[[Indouropeu]]<br />
[[Familia Indouropea - Grupu Itálicu|Itálicu]]<br />
[[Lenguas latinu-faliscas|Latinu-faliscu]]<br />
[[Lenguas romancis|Romanci]]<br />
[[Lenguas romancis ocientalis|Romanci ociental]]<br />
[[Lenguas galu-ibéricas|Galu-Ibéricu]]<br />
[[Grupo Iberu-Romanci|Iberu-Romanci]]<br />
[[Grupo Iberu-Ociental|Iberu-Ociental]]<br />
[[Asturleonés]]<br />
[[Lionés orental]]<br />
[[Estremeñu]]<br/>
''Garrovillanu''<br/>|escreviúra=[[alfabetu latinu|latina]]|oficial=Careci d'oficialidá, inque es Bien d'Intrés Coltural.|iso3=ext|mapa=Garrovillas_de_Alconétar.png|mapa_leyenda=Sitación del menucipiu de Garrovillas ena provincia de Caçris}}
La '''Palra de Garrovillas''' o '''Garrovillanu''' es una variança del [[Lengua estremeña|estremeñu]] palrá nel menucipiu de [[Garrovillas d'Alconeta]], provincia de [[Provincia de Caçris|Caçris]].
== Estuyus a tentu dela palra ==
La Palra de Garrovillas hue estudiau pol lengüista [[Frank Krüger]], que vesitó el puebru ena primavera de 1912.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://archivo.dip-caceres.es/wp-content/uploads/2024/01/04-066-003-las_hablas.pdf|título=LAS HABLAS DEL NORTE DE LA PROVINCIA DE CÁCERES A COMIENZOS DEL SIGLO XX. A PROPÓSITO DE LA TRADUCCIÓN DE STUDIEN ZUR LAUTGESCHICHTE WESTSPANISCHER MUNDARTEN|títulotrad=Las palras del norti dela provincia e Caçris a mençus del siegru XX. A tentu dela trauzión de Studien Zur Lautgeschichte Westspanisher Mundarten.|fechaacceso=1 de jullu de 2026|autor=José Antonio González Salgado|idioma=español}}</ref> Angunus delos sus feitíus tamién huorin estuyaus pol prehesol [[Aurelio Macedonio Espinosa]] (hiju).{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=144}}
== Descrición lengüística ==
=== Acomparantis al estremeñu ===
* Conservación delas antigus sonis de essi sonora i dea sonora.{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=141}}
* Volución delos grupus latinus ''-ct'' i ''-ult'' nel son ''c'' (Oclussiva palatal sorda)'','' acomparanti ala ''ch'' en [[Canariu (Palra)|canariu]] (prenunciá acomparanti a una ''y'' suavi).
* Aspiración dela antiga consonanti anicial latina ''f-'' en ''-h''. Ex: parabras comu ''hierru'' o ''humu''.<ref name=":0" />
=== Acomparantis al Serraillanu ===
Junta el [[Serraillanu (Palra)|Serraillanu]] dambas varianças conservan la deferencia entri bilabial oclussiva ''"b"'' i labiodental fricativa ''"v"''. Ex: ''cabeça'' i ''endiva'' (enđíva). Esta deferencia non se mantién en denguna otra variança l'[[Lengua estremeña|estremeñu]]. Damus dialetus apaicin juntus ena letratura dialetal devíu alos sus feitíus acomparantis.{{Harvnp|Zamora Vicente|1979|p=144}}
=== Propetarias del Garrovillanu ===
* [[Frank Krüger]] enos sus estuyus de 1912 arrecadó en [[Garrovillas d'Alconeta|Garrovillas]], junta otrus menucipius dela provincia e [[Provincia de Caçris|Caçris]], el fechi total dela vocal cabera -e en -i. Es izil, tolas parabras acabijás en -e volucionarun en -i siempri, sin denguna dúa o muación nel fechi comu acaeci en otras puebracionis. Esti fechi, devíu ala volución e imposición del castillanu, s'á gueltu esporádicu. Tamién s'an manteníu en parabras fosiliçás ondi el fechi es unu delos sus feitíus (lessicaliçacionis).<ref name=":0" />
* Dessapaición dela consonanti cabera ''-r''. Ex: palral -> palrá.<ref name=":0" />
* Quandu alos enfinitivus se les añidin pronombris pressonalis enclíticus, la solución gastá es ''-l-''. Ex: haze-lu.<ref name=":0" />
* Hongueu (tamién descrita nel puebru de [[Ceclavín]]) entri el gastu de /''y''/ o /''ʎ''/.<ref name=":0" />
* Prenuncia delos grupus ''pl-'', ''bl-'' i ''fl-'' anicialis se hazin cona volución dela ''-l-'' en ''-r-''. Ex: brancu, praça.<ref name=":0" />
* Vocaliçación del primel elimentu nel grupu ''-dr-''. Ex: madrí-> mairí. Ya nel añu 1912, esta prenunciación era considerá antiguau.<ref name=":0" />
== Sitación d'ugañu ==
Singún Daniel Gordo, presiénti dela [[OSCEC]], dambas palras entovia sonin trasmitías i palrás pola moceá, inque de manera oral. <ref>{{Cita web|url=https://www.naiz.eus/es/info/noticia/20230926/debajo-de-decadas-de-verguenza-y-de-correcciones-hay-una-lengua-que-es-el-extremeno|título=«Debajo de décadas de vergüenza y de correcciones, hay una lengua, que es el extremeño»|fechaacceso=2026-07-01|apellido=SL|nombre=TAI GABE DIGITALA|fecha=2023-09-26|sitioweb=naiz:|idioma=es}}</ref>
== Vea-si tamién ==
* [[Serraillanu (Palra)|Serraillanu]]
* [[Lengua estremeña]]
== Referencias ==
<references />
== Biblografía ==
* {{cita libro|apellidos=Zamora Vicente|nombre=Alonso|título=Dialectología española|editorial=Gredos|url=|año=1979|ubicación=Madrid|isbn=84-249-1115-6}}{{Idioma estremeña}}
{{DEFAULTSORT:}}
8a3as2poupcs3a8y6cx1msr0xzzi839
Usuario:HackerPunki/obraol/APLEx
2
12039
144590
144574
2026-10-13T17:39:28Z
HackerPunki
16665
144590
wikitext
text/x-wiki
{{usuario taller+ | 2 <!-- No borres este renglón mientras esta subpágina de usuario/a sea un taller de pruebas --> }}
'''Asociación cultural Estudio y divulgación del patrimonio lingüístico extremeño''' '''(APLEx) ('''n'[[Lengua estremeña|estremeñu]] ''Assoçación coltural Estuyu i espairigil del parimoñu lengüístico estremeñu'') hue una assoçación a tentu dela luenga estremeña.
== Estoria ==
El su presidenti hue el filólagu [[Antonio Viudas Camarasa]].<ref>{{Cita web|url=https://www.elperiodicoextremadura.com/economia/2007/01/22/universidad-aplex-rinden-homenaje-menendez-45403178.html|título=La universidad y Aplex rinden un homenaje a Menéndez Pidal|fechaacceso=2026-10-12|fecha=2007-01-22|sitioweb=El Periódico Extremadura|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://dialectus.es/antonio-viudas-camarasa/|título=Antonio Viudas Camarasa – Dialectus|fechaacceso=2026-10-12|idioma=es}}</ref> Los sus biembrus sonin escrevioris o escrevioras comu Rosa María Lencero.<ref>{{Cita web|url=https://www.lavanguardia.com/local/extremadura/20140116/54399199326/la-escritora-y-poeta-rosa-maria-lencero-ofrece-este-viernes-en-caceres-una-lectura-literaria-de-su.html|título=La escritora y poeta Rosa María Lencero ofrece este viernes en Cáceres una lectura literaria de su obra|fechaacceso=2026-10-12|fecha=2014-01-16|sitioweb=La Vanguardia|idioma=es}}</ref> Los labutus dela assoçación sonin
Nel añu 2004 l'assoçación organiçó el Congreso Internacional de Patrimonio Lingüístico Extremeño del 4 al 6 de noviembri ena ciá de [[Badajós (Monicipiu)|Bajós]].<ref>{{Cita web|url=https://cdiex.es/documento/programa-del-congreso-internacional-de-patrimonio-linguistico-extremeno|título=Programa del Congreso Internacional de Patrimonio Lingüístico Extremeño|fechaacceso=2026-10-12|apellido=Bittacora|sitioweb=Centro de la Documentación y de la Imagen|idioma=es}}</ref> al añu siguienti, junta la [[Nuversidá d'Estremaúra|Nuversiá d'Estremaúra]] en Caçris, hirmorin un comeniu de calavoración por un pedioru de 3 añus.<ref>{{Cita web|url=https://web.archive.org/web/20071009073505/http://aplexextremadura.com/convenios/index.htm|título=APLEx Extremadura, Convenios}}</ref> Nel añu 2007 partecipó junta la Nuversiá d'Estremaúra nun omenaji al lengüista Menendez Pidal.<ref>{{Cita web|url=https://www.elperiodicoextremadura.com/economia/2007/01/22/universidad-aplex-rinden-homenaje-menendez-45403178.html|título=La universidad y Aplex rinden un homenaje a Menéndez Pidal|fechaacceso=2026-10-12|fecha=2007-01-22|sitioweb=El Periódico Extremadura|idioma=es}}</ref>
El su dessenrou comu assoçación non acontinó al non avel eshuerçu dengunu polos sus biembrus hueraparti decumental o d'archivu. Polo que hue sucedíu pola OSCEC.<ref>{{Cita web|url=https://eldiariocantabria.publico.es/opinion/angel-marin/estremenu-como-hacer-cosas/20211025212112105821.html|título=El estremeñu, o de cómo hacer las cosas bien|fechaacceso=2026-10-12|apellido=Marín|nombre=Ángel|fecha=2021-10-25|sitioweb=eldiariocantabria.es|idioma=es}}</ref>
[https://www.flickr.com/photos/bibliotecavirtualextremena/49402626106/ Manuel Trinidad. Club Universo Extemeño y Biblioteca Virtu… | Flickr]
[https://www.elperiodicoextremadura.com/extremadura/2008/04/09/wikipedia-prepara-salida-internet-version-45283586.html Wikipedia prepara la salida a internet de una versión especial en castúo]
{{ invisible | El artículo termina aquí. }}
== Vea-si tamién ==
* [[OSCEC]]
== Referencias ==
<references />
== Atijus p'ahuera ==
* [https://web.archive.org/web/20080511155549/http://www.aplexextremadura.com/ Antiga página web dela assoçación]
{{DEFAULTSORT:}}
mc97hr0tgfi0p1mubwqpj269dtsga38
Monti Ararat
0
12041
144582
2026-10-13T12:56:20Z
Olarcos
82
Criá página con 'El '''monti Ararat''' ({{lang-hy|Արարատ}}; {{lang-tr|Ağrı Dağı}}) es el picu más altu de [[Turquía]], con {{esd|5137 [[m s. n. m.]]}}, assitiau ena parti oriental del país, mui cerca dela raya con [[Irán]] i [[Armenia]]. Se trata dun [[volcán]] inativu cuya cima está cubierta de [[nieve|nievis]] perpetuas. El consensu académicu verifica que las ''"montañas de Ararat"'' del [[Libro del Génesis]] se refierin específicamenti a esti monti. El monti Arara…'
144582
wikitext
text/x-wiki
El '''monti Ararat''' ({{lang-hy|Արարատ}}; {{lang-tr|Ağrı Dağı}}) es el picu más altu de [[Turquía]], con {{esd|5137 [[m s. n. m.]]}}, assitiau ena parti oriental del país, mui cerca dela raya con [[Irán]] i [[Armenia]]. Se trata dun [[volcán]] inativu cuya cima está cubierta de [[nieve|nievis]] perpetuas.
El consensu académicu verifica que las ''"montañas de Ararat"'' del [[Libro del Génesis]] se refierin específicamenti a esti monti. El monti Ararat á síu ampliamenti aceptau nel [[judaísmo]], nel [[cristianismo]] i nel [[islam]] comu’l lugal de repousu del [[Arca de Noé]].
== Toponimia ==
El nombri Ararat está relacionau col nombri d’[[Urartu]] (Ուրարտու en [[Idioma armenio|armeniu]]), unu delos primerus [[historia de armenia|reinus armenius]] (860{{esd}}a. C.- 590{{esd}}a. C.). N’armeniu, ca unu delos dos picus que forman l’Ararat tien un nombri individual: se llama monti Masis (Մասիս) al picu mayol, i Sis (Սիս) al menor. En turcu reciben el nombri de ''Büyük Ağrı'' (Ağrı el grandi) i ''Küçük Ağrı'' (Ağrı el pequeñu), respetivamenti. Es el prencipal símbulu d’identificación d’Armenia. Sigún el [[etimólogo]] [[Armenios en Turquía|turcu-armeniu]] [[Sevan Nişanyan]], el su nombri turcu, Ağrı Dağı, vien duna antigua aldea, ''Ağori'', a 2300{{esd}}m sobri’l monti, que dessapareció nun [[alud]] nel añu 1840.<ref>[http://www.nisanyanmap.com/¿=&y=A%C4%9Fr%C4%B1&t=&lv=1&u=2&ua=0]</ref> Otras teorías comúnis palran de ''Ağır Dağ'' (montaña pesada) i ''Eğri Dağ'' (montaña chueca o montaña curva).
== Situación geográfica ==
[[Archivu:JML 11584 583 582.jpg|thumb|200px|left|L’Ararat vistu dendi [[Ereván]], la capital d’[[Armenia]] ]]
Está assitiau nel estremu esti de Turquía, a 16{{esd}}km al oesti dela raya d’[[Irán]] i a 32{{esd}}km al sul dela raya con Armenia. Esti monti se considera unu delos más singularis dela Tierra pola su amplia basi i la predominancia dela su silueta nel paisagi.
Un conu más pequeñu (3896 {{esd|[[m s. n. m.]]}}), el [[monte Sis|monti Sis]], s’alça al suresti del picu prencipal. Una meseta de lava s’estendi entre los dos pináculus.
== Atividá volcánica ==
Técnicamenti, l’Ararat es un [[estratovolcán]], formau a partir de fluxus de lava i expulsionis de materialis [[piroclástico]]s.
La última atividá volcánica registrá nel monti fue un terremotu importanti en juliu de 1840, centrau alreol del desfiladeru d’Ahora, una llarga sima orientá al noresti que baxa unos 1825{{esd}}m dendi la cima del monti.
[[Archivu:Ararat PIA03399 modest.jpg|400px|thumb|left|El Gran Ararat (nel centru) i el monti Sis (ala su izquierda) (Landsat, [[NASA]])]]
== Acontecimientus nel lugal ==
=== Arca de Noé ===
[[Archivu:(Venice) Carpaccio, crocifissione e apoteosi dei diecimila martiri del monte ararat - gallerie Accademia.jpg|thumb|«Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat» de [[Vittore Carpaccio|Carpaccio]].]]
Del Libru del [[Génesis]], la tradición cristiana interpreta qu’esti monti es el lugal ondi se posó’l [[Arca de Noé]] endispués del [[Diluvio Universal]] descritu n’esti libru sagráu.
En 1829, [[Friedrich von Parrot]], un professor alemán de filosofía natural, visitó’l monasteriu de San Jacobo nel puebru d’Ahora, assitiau nel mesmu monti Ararat, escribiendu nel su libru que los monjis habían obteníu la madera necessaria pala construcción del monasteriu delos restus del Arca de Noé.<ref>{{Cita noticia|título=Friedrich Parrot and the First Ascent of Mount Ararat|url=https://www.muchbetteradventures.com/magazine/from-the-history-books-the-first-ascent-of-mount-ararat/|periódico=Much Better Adventures Magazine|fecha=2021-10-13|fechaacceso=2025-12-20|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20250622051723/https://www.muchbetteradventures.com/magazine/from-the-history-books-the-first-ascent-of-mount-ararat/|fechaArchivu=2025-06-22|idioma=en}}</ref><ref>{{Cita libro|título=Journey to Ararat|url=http://archive.org/details/journeytoararat00parr|editorial=New York : Harper and Bros.|fecha=1846|fechaacceso=2025-12-20|apellidos=University of Pittsburgh Library System|nombre=Friedrich|nombre2=William Desborough|apellidos2=Cooley}}</ref> Onci añus endispués, en 1840, el monasteriu i tolos sus monjis dessaparecierun endispués dela última erupción del Ararat.
Enos últimus cincuenta añus apaecierun unas [[Anomalía de Ararat|fotografías polémicas]] enas que, sigún angunus envestigaores, s’apreciaban enas estribacionis desti monti unos restus de madera que crein que podrían habel pertenencíu al Arca. Nostanti, las pruebas presentás no se considerarun científicamenti concluyentis. En 1950, l’alpinista francés [[Fernand Navarra]] topó unos restus de madera que posteriormenti analizó col métodu de fechación por [[Datación por radiocarbono|carbonu-14]], topandu qu’estus restus tenían una antigüedá de más de 7000 añus. Nostanti, aparti delos troçus de madera, no había otra prueba científica que demostrara que s’hubiera gastau ena construcción dun Arca. Assina mesmu, ena parti más elevá del Monti Ararat, hazia la çona esti de Turquía, se postula que dessistin imáginis qu’atribuyin a una gran “anomalía” i que bien podría sel el Arca de Noé, sigún envestigacionis que Porcher Taylor á veníu realizandu con imáginis satelitalis dendi 1995.<ref>{{Cita noticia|título=Noah's Search: Probing Satellite Imagery for Lost Ark|url=https://www.space.com/26318-noah-ark-search-satellite-images.html|periódico=Space.com|fecha=2014-06-21|fechaacceso=2025-12-20|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20250216142117/https://www.space.com/26318-noah-ark-search-satellite-images.html|fechaArchivu=2025-02-16|idioma=en}}</ref> El tamañu dela formación, sigún estas imáginis, 309{{esd}}m, equivaldríe alos 300 por 50{{esd}}[[Codo (unidad de longitud)|codus]] que midía’l Arca de Noé, comu lo explica’l libru del Génesis. Nostanti, estu tampoco á síu corroborau arqueológicamenti, nin las imáginis han síu concluyentis.
Assina, realmenti ata’l momentu no dessisti prueba fehacienti denguna que demuestri la dessistencia real del Arca i que sea aceptá pola [[Arqueología]].
=== Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat ===
Nesti monti tamién tien el su origi la leyenda de «Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat». Cuenta esta que se trataba de soldaus romanus, lideraus por Acacio, que se convertirun al cristianismu. Por ellu, al mantenel-si firmis ena su fe i negal-si assina a rindil cultu alos ídolus paganus qu’adoraba l’emperaol [[Adriano]], esti ordenó que fueran crucificaus nesti monti.
Los mártiris son conmemoraus pola [[Iglesia católica]], peru no pola [[Iglesia ortodoxa]] nin pola [[Iglesia apostólica armenia]], polo qu’angunus, sigún el su criteriu, crein que la estoria no tien una basi estórica firme.
L’acontecimientu es el tema dela pintura «Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat» de [[Vittore Carpaccio]]. Nel [[Museo de Pontevedra]] se conserva una pintura sobri tabla, retablu del {{siglo|XIV||s}}, ondi se representa esta leyenda.
== Ascensionis ==
La primera pressona que lo ascendió fue l’alemán [[Friedrich von Parrot]] el 27 de setiembri de 1829<ref>https://web.archive.org/web/20130511064058/http://www.tdf.org.tr/pages.asp?id=38</ref> i la primera pressona en realizal una ascensión d’iviernu ata la cima fue Bozkurt Ergör, el entoncis presidenti dela [[Federación turca de alpinismo]], el 21 de febreru de 1970.<ref>{{Cita web |url=http://www.igdir.gov.tr/default_B0.aspx?content=133 |título=Copia archivada |fechaacceso=23 de agosto de 2013 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20131001193706/http://www.igdir.gov.tr/default_B0.aspx?content=133 |fechaArchivu=1 de octubre de 2013 }}</ref>
== Simbolismu ==
[[Archivu:Yerevan Armenia with the backdrop of Mount Ararat.JPG|thumb|Ereván, capital d’Armenia, col monti Ararat al fondu.]]
L’Ararat pertenenci territorialmenti a [[Turquía]]; nostanti, forma parti<ref name="2923c9a1">[https://www.diariodelviajero.com/europa/monte-ararat-turquia-la-montana-sagrada-de-armenia Monte Ararat (Turquía): la montaña sagrada de Armenia]</ref> dela [[Gran Armenia|Armenia Estórica]] i es el símbulu nacional d’[[Armenia]].<ref name="2923c9a1" /> El monti apaeci nel centru del [[Escudo de Armenia|Escudu d’armas d’Armenia]]. El monti es claramenti visibri dendi la mayol parti dela Repúbrica d’Armenia, incluyía la su capital [[Ereván]], i es representau de continu por artistas armenius en pinturas, gravaus d’obsidiana i otrus ogetus. Endispués del [[genocidio armenio]], Armenia perdió’l territoriu ondi s’alça l’Ararat, que quedó dientru del territoriu turcu.<ref>[http://elpais.com/diario/2008/01/05/viajero/1199570901_850215.html El monte Ararat, sueño y obsesión]</ref>
== Enas artis ==
[[Archivu:MountArarat.jpg|thumb|"Ağrı Dağı", vistu dendi [[Iğdır]], Turquía.]]
El monti Ararat apaeci comu escenariu i unu delos prencipalis protagonistas dela novela épica del afamau escrivienti turcu [[Yaşar Kemal]], "[[La Leyenda del Monte Ağrı]]". La novela á espirau una película<ref>http://www.sinematurk.com/film/1489-agri-dagi-efsanesi/</ref> i una obra d’ópera,<ref>http://www.isikozlu.com/ararat_tr.html</ref> dambas col mesmu nombri.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Atijus esternus ==
{{commons|Mount Ararat}}
* [http://webcam.scs.com.ua/en/europe/armenia/erevan/ararat/ Webcam en directo del Monte Ararat]
* [https://web.archive.org/web/20070311211216/http://video.google.com/videoplay?docid=-2867101082106156554&q=ararat La cima del Monte Ararat (película)]
* [https://web.archive.org/web/20060911060132/http://www.terra-anatolia.com/eng/tours/Ararat01.htm Expediciones turcas al Monte Ararat]
* [http://www.armenica.org Armenica.org: Historia de Armenia] (inglés, sueco)
* [https://web.archive.org/web/20061010220340/http://earthobservatory.nasa.gov///Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=4996 Página del NASA Earth Observatory]
* [https://web.archive.org/web/20060624171141/http://volcano.und.nodak.edu/vwdocs/volc_images/img_ararat.html Imagen desde la lanzadera espacial y detalles básicos]
* [http://www.volcano.si.edu/gvp/world/volcano.cfm?vnum=0103-04- Programa global sobre vulcanismo. Página sobre el Monte Ararat]
8bq0dq7p75522dc5qo0webz7dslbpw8
144583
144582
2026-10-13T12:56:51Z
Olarcos
82
/* Simbolismu */
144583
wikitext
text/x-wiki
El '''monti Ararat''' ({{lang-hy|Արարատ}}; {{lang-tr|Ağrı Dağı}}) es el picu más altu de [[Turquía]], con {{esd|5137 [[m s. n. m.]]}}, assitiau ena parti oriental del país, mui cerca dela raya con [[Irán]] i [[Armenia]]. Se trata dun [[volcán]] inativu cuya cima está cubierta de [[nieve|nievis]] perpetuas.
El consensu académicu verifica que las ''"montañas de Ararat"'' del [[Libro del Génesis]] se refierin específicamenti a esti monti. El monti Ararat á síu ampliamenti aceptau nel [[judaísmo]], nel [[cristianismo]] i nel [[islam]] comu’l lugal de repousu del [[Arca de Noé]].
== Toponimia ==
El nombri Ararat está relacionau col nombri d’[[Urartu]] (Ուրարտու en [[Idioma armenio|armeniu]]), unu delos primerus [[historia de armenia|reinus armenius]] (860{{esd}}a. C.- 590{{esd}}a. C.). N’armeniu, ca unu delos dos picus que forman l’Ararat tien un nombri individual: se llama monti Masis (Մասիս) al picu mayol, i Sis (Սիս) al menor. En turcu reciben el nombri de ''Büyük Ağrı'' (Ağrı el grandi) i ''Küçük Ağrı'' (Ağrı el pequeñu), respetivamenti. Es el prencipal símbulu d’identificación d’Armenia. Sigún el [[etimólogo]] [[Armenios en Turquía|turcu-armeniu]] [[Sevan Nişanyan]], el su nombri turcu, Ağrı Dağı, vien duna antigua aldea, ''Ağori'', a 2300{{esd}}m sobri’l monti, que dessapareció nun [[alud]] nel añu 1840.<ref>[http://www.nisanyanmap.com/¿=&y=A%C4%9Fr%C4%B1&t=&lv=1&u=2&ua=0]</ref> Otras teorías comúnis palran de ''Ağır Dağ'' (montaña pesada) i ''Eğri Dağ'' (montaña chueca o montaña curva).
== Situación geográfica ==
[[Archivu:JML 11584 583 582.jpg|thumb|200px|left|L’Ararat vistu dendi [[Ereván]], la capital d’[[Armenia]] ]]
Está assitiau nel estremu esti de Turquía, a 16{{esd}}km al oesti dela raya d’[[Irán]] i a 32{{esd}}km al sul dela raya con Armenia. Esti monti se considera unu delos más singularis dela Tierra pola su amplia basi i la predominancia dela su silueta nel paisagi.
Un conu más pequeñu (3896 {{esd|[[m s. n. m.]]}}), el [[monte Sis|monti Sis]], s’alça al suresti del picu prencipal. Una meseta de lava s’estendi entre los dos pináculus.
== Atividá volcánica ==
Técnicamenti, l’Ararat es un [[estratovolcán]], formau a partir de fluxus de lava i expulsionis de materialis [[piroclástico]]s.
La última atividá volcánica registrá nel monti fue un terremotu importanti en juliu de 1840, centrau alreol del desfiladeru d’Ahora, una llarga sima orientá al noresti que baxa unos 1825{{esd}}m dendi la cima del monti.
[[Archivu:Ararat PIA03399 modest.jpg|400px|thumb|left|El Gran Ararat (nel centru) i el monti Sis (ala su izquierda) (Landsat, [[NASA]])]]
== Acontecimientus nel lugal ==
=== Arca de Noé ===
[[Archivu:(Venice) Carpaccio, crocifissione e apoteosi dei diecimila martiri del monte ararat - gallerie Accademia.jpg|thumb|«Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat» de [[Vittore Carpaccio|Carpaccio]].]]
Del Libru del [[Génesis]], la tradición cristiana interpreta qu’esti monti es el lugal ondi se posó’l [[Arca de Noé]] endispués del [[Diluvio Universal]] descritu n’esti libru sagráu.
En 1829, [[Friedrich von Parrot]], un professor alemán de filosofía natural, visitó’l monasteriu de San Jacobo nel puebru d’Ahora, assitiau nel mesmu monti Ararat, escribiendu nel su libru que los monjis habían obteníu la madera necessaria pala construcción del monasteriu delos restus del Arca de Noé.<ref>{{Cita noticia|título=Friedrich Parrot and the First Ascent of Mount Ararat|url=https://www.muchbetteradventures.com/magazine/from-the-history-books-the-first-ascent-of-mount-ararat/|periódico=Much Better Adventures Magazine|fecha=2021-10-13|fechaacceso=2025-12-20|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20250622051723/https://www.muchbetteradventures.com/magazine/from-the-history-books-the-first-ascent-of-mount-ararat/|fechaArchivu=2025-06-22|idioma=en}}</ref><ref>{{Cita libro|título=Journey to Ararat|url=http://archive.org/details/journeytoararat00parr|editorial=New York : Harper and Bros.|fecha=1846|fechaacceso=2025-12-20|apellidos=University of Pittsburgh Library System|nombre=Friedrich|nombre2=William Desborough|apellidos2=Cooley}}</ref> Onci añus endispués, en 1840, el monasteriu i tolos sus monjis dessaparecierun endispués dela última erupción del Ararat.
Enos últimus cincuenta añus apaecierun unas [[Anomalía de Ararat|fotografías polémicas]] enas que, sigún angunus envestigaores, s’apreciaban enas estribacionis desti monti unos restus de madera que crein que podrían habel pertenencíu al Arca. Nostanti, las pruebas presentás no se considerarun científicamenti concluyentis. En 1950, l’alpinista francés [[Fernand Navarra]] topó unos restus de madera que posteriormenti analizó col métodu de fechación por [[Datación por radiocarbono|carbonu-14]], topandu qu’estus restus tenían una antigüedá de más de 7000 añus. Nostanti, aparti delos troçus de madera, no había otra prueba científica que demostrara que s’hubiera gastau ena construcción dun Arca. Assina mesmu, ena parti más elevá del Monti Ararat, hazia la çona esti de Turquía, se postula que dessistin imáginis qu’atribuyin a una gran “anomalía” i que bien podría sel el Arca de Noé, sigún envestigacionis que Porcher Taylor á veníu realizandu con imáginis satelitalis dendi 1995.<ref>{{Cita noticia|título=Noah's Search: Probing Satellite Imagery for Lost Ark|url=https://www.space.com/26318-noah-ark-search-satellite-images.html|periódico=Space.com|fecha=2014-06-21|fechaacceso=2025-12-20|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20250216142117/https://www.space.com/26318-noah-ark-search-satellite-images.html|fechaArchivu=2025-02-16|idioma=en}}</ref> El tamañu dela formación, sigún estas imáginis, 309{{esd}}m, equivaldríe alos 300 por 50{{esd}}[[Codo (unidad de longitud)|codus]] que midía’l Arca de Noé, comu lo explica’l libru del Génesis. Nostanti, estu tampoco á síu corroborau arqueológicamenti, nin las imáginis han síu concluyentis.
Assina, realmenti ata’l momentu no dessisti prueba fehacienti denguna que demuestri la dessistencia real del Arca i que sea aceptá pola [[Arqueología]].
=== Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat ===
Nesti monti tamién tien el su origi la leyenda de «Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat». Cuenta esta que se trataba de soldaus romanus, lideraus por Acacio, que se convertirun al cristianismu. Por ellu, al mantenel-si firmis ena su fe i negal-si assina a rindil cultu alos ídolus paganus qu’adoraba l’emperaol [[Adriano]], esti ordenó que fueran crucificaus nesti monti.
Los mártiris son conmemoraus pola [[Iglesia católica]], peru no pola [[Iglesia ortodoxa]] nin pola [[Iglesia apostólica armenia]], polo qu’angunus, sigún el su criteriu, crein que la estoria no tien una basi estórica firme.
L’acontecimientu es el tema dela pintura «Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat» de [[Vittore Carpaccio]]. Nel [[Museo de Pontevedra]] se conserva una pintura sobri tabla, retablu del {{siglo|XIV||s}}, ondi se representa esta leyenda.
== Ascensionis ==
La primera pressona que lo ascendió fue l’alemán [[Friedrich von Parrot]] el 27 de setiembri de 1829<ref>https://web.archive.org/web/20130511064058/http://www.tdf.org.tr/pages.asp?id=38</ref> i la primera pressona en realizal una ascensión d’iviernu ata la cima fue Bozkurt Ergör, el entoncis presidenti dela [[Federación turca de alpinismo]], el 21 de febreru de 1970.<ref>{{Cita web |url=http://www.igdir.gov.tr/default_B0.aspx?content=133 |título=Copia archivada |fechaacceso=23 de agosto de 2013 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20131001193706/http://www.igdir.gov.tr/default_B0.aspx?content=133 |fechaArchivu=1 de octubre de 2013 }}</ref>
== Simbolismu ==
[[Archivu:Yerevan Armenia with the backdrop of Mount Ararat.JPG|thumb|Ereván, capital d’Armenia, col monti Ararat al fondu.]]
L’Ararat pertenenci territorialmenti a [[Turquia]]; nostanti, forma parti<ref name="2923c9a1">[https://www.diariodelviajero.com/europa/monte-ararat-turquia-la-montana-sagrada-de-armenia Monte Ararat (Turquía): la montaña sagrada de Armenia]</ref> dela [[Gran Armenia|Armenia Estórica]] i es el símbulu nacional d’[[Armenia]].<ref name="2923c9a1" /> El monti apaeci nel centru del [[Escudo de Armenia|Escudu d’armas d’Armenia]]. El monti es claramenti visibri dendi la mayol parti dela Repúbrica d’Armenia, incluyía la su capital [[Ereván]], i es representau de continu por artistas armenius en pinturas, gravaus d’obsidiana i otrus ogetus. Endispués del [[genocidio armenio]], Armenia perdió’l territoriu ondi s’alça l’Ararat, que quedó dientru del territoriu turcu.<ref>[http://elpais.com/diario/2008/01/05/viajero/1199570901_850215.html El monte Ararat, sueño y obsesión]</ref>
== Enas artis ==
[[Archivu:MountArarat.jpg|thumb|"Ağrı Dağı", vistu dendi [[Iğdır]], Turquía.]]
El monti Ararat apaeci comu escenariu i unu delos prencipalis protagonistas dela novela épica del afamau escrivienti turcu [[Yaşar Kemal]], "[[La Leyenda del Monte Ağrı]]". La novela á espirau una película<ref>http://www.sinematurk.com/film/1489-agri-dagi-efsanesi/</ref> i una obra d’ópera,<ref>http://www.isikozlu.com/ararat_tr.html</ref> dambas col mesmu nombri.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Atijus esternus ==
{{commons|Mount Ararat}}
* [http://webcam.scs.com.ua/en/europe/armenia/erevan/ararat/ Webcam en directo del Monte Ararat]
* [https://web.archive.org/web/20070311211216/http://video.google.com/videoplay?docid=-2867101082106156554&q=ararat La cima del Monte Ararat (película)]
* [https://web.archive.org/web/20060911060132/http://www.terra-anatolia.com/eng/tours/Ararat01.htm Expediciones turcas al Monte Ararat]
* [http://www.armenica.org Armenica.org: Historia de Armenia] (inglés, sueco)
* [https://web.archive.org/web/20061010220340/http://earthobservatory.nasa.gov///Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=4996 Página del NASA Earth Observatory]
* [https://web.archive.org/web/20060624171141/http://volcano.und.nodak.edu/vwdocs/volc_images/img_ararat.html Imagen desde la lanzadera espacial y detalles básicos]
* [http://www.volcano.si.edu/gvp/world/volcano.cfm?vnum=0103-04- Programa global sobre vulcanismo. Página sobre el Monte Ararat]
0wtgnmfdj9ozlieiij9tihy4r8t3zwe
144585
144583
2026-10-13T13:00:44Z
Olarcos
82
144585
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="float:right; clear:right; width:300px; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; border-spacing:3px; background:#f8f9fa; color:#202122; font-size:88%; line-height:1.5em;"
|-
! colspan="2" style="padding:0.4em; background:#D8E2EE; font-size:125%; text-align:center;" | Monti Ararat
|-
| colspan="2" style="padding:0.3em; text-align:center;" | [[Archivu:Mount Ararat and the Araratian plain (cropped).jpg|280px|Monti Ararat]]
|-
| colspan="2" style="padding:0 0.5em 0.4em; text-align:center; font-size:90%;" | <small>El Ararat vistu dendi la planura araratiana</small>
|-
! colspan="2" style="padding:0.3em 0.5em; background:#D8E2EE; text-align:center;" | Localización xeográfica
|-
| colspan="2" style="padding:0.4em; text-align:center;" |
<div style="position:relative; width:280px; height:auto; margin:auto;">
[[Archivu:Turkey adm location map.svg|280px|Localización del monti Ararat en Turquía]]
<div style="position:absolute; left:96.3%; top:38.5%; transform:translate(-50%,-50%); color:#cc0000; font-size:22px; line-height:1;" title="Monti Ararat">●</div>
</div>
<div style="margin-top:0.2em;">Localización en [[Turquía]]</div>
|-
! colspan="2" style="padding:0.3em 0.5em; background:#D8E2EE; text-align:center;" | Datos xeneralis
|-
! style="width:40%; padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Tradución
| style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Montaña pesá o tuerta
|-
! style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Altitú
| style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | 5137 [[m s. n. m.]]
|-
! style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Tipu
| style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | [[Estratovolcán]]
|-
! style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Última erución
| style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | 1840<ref>[http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0103-04-&volpage=erupt Smithsonian Institution Global Volcanism Program: Ararat Eruptive History]</ref>
|}
El '''monti Ararat''' ({{lang-hy|Արարատ}}; {{lang-tr|Ağrı Dağı}}) es el picu más altu de [[Turquia]], con {{esd|5137 [[m s. n. m.]]}}, assitiau ena parti oriental del país, mui cerca dela raya con [[Irán]] i [[Armenia]]. Se trata dun [[volcán]] inativu cuya cima está cubierta de [[nieve|nievis]] perpetuas.
El consensu académicu verifica que las ''"montañas de Ararat"'' del [[Libro del Génesis]] se refierin específicamenti a esti monti. El monti Ararat á síu ampliamenti aceptau nel [[judaísmu]], nel [[cristianismu]] i nel [[islam]] comu’l lugal de repousu del [[Arca de Noé]].
== Toponimia ==
El nombri Ararat está relacionau col nombri d’[[Urartu]] (Ուրարտու en [[Idioma armenio|armeniu]]), unu delos primerus [[estoria d'armenia|reinus armenius]] (860{{esd}}a. C.- 590{{esd}}a. C.). N’armeniu, ca unu delos dos picus que forman l’Ararat tien un nombri individual: se llama monti Masis (Մասիս) al picu mayol, i Sis (Սիս) al menor. En turcu reciben el nombri de ''Büyük Ağrı'' (Ağrı el grandi) i ''Küçük Ağrı'' (Ağrı el pequeñu), respetivamenti. Es el prencipal símbulu d’identificación d’Armenia. Sigún el [[etimólogu]] [[Armenios en Turquía|turcu-armeniu]] [[Sevan Nişanyan]], el su nombri turcu, Ağrı Dağı, vien duna antigua aldea, ''Ağori'', a 2300{{esd}}m sobri’l monti, que dessapareció nun [[alud]] nel añu 1840.<ref>[http://www.nisanyanmap.com/¿=&y=A%C4%9Fr%C4%B1&t=&lv=1&u=2&ua=0]</ref> Otras teorías comúnis palran de ''Ağır Dağ'' (montaña pesada) i ''Eğri Dağ'' (montaña chueca o montaña curva).
== Situación geográfica ==
[[Archivu:JML 11584 583 582.jpg|thumb|200px|left|L’Ararat vistu dendi [[Ereván]], la capital d’[[Armenia]] ]]
Está assitiau nel estremu esti de Turquía, a 16{{esd}}km al oesti dela raya d’[[Irán]] i a 32{{esd}}km al sul dela raya con Armenia. Esti monti se considera unu delos más singularis dela Tierra pola su amplia basi i la predominancia dela su silueta nel paisagi.
Un conu más pequeñu (3896 {{esd|[[m s. n. m.]]}}), el [[monte Sis|monti Sis]], s’alça al suresti del picu prencipal. Una meseta de lava s’estendi entre los dos pináculus.
== Atividá volcánica ==
Técnicamenti, l’Ararat es un [[estratovolcán]], formau a partir de fluxus de lava i expulsionis de materialis [[piroclástico]]s.
La última atividá volcánica registrá nel monti fue un terremotu importanti en juliu de 1840, centrau alreol del desfiladeru d’Ahora, una llarga sima orientá al noresti que baxa unos 1825{{esd}}m dendi la cima del monti.
[[Archivu:Ararat PIA03399 modest.jpg|400px|thumb|left|El Gran Ararat (nel centru) i el monti Sis (ala su izquierda) (Landsat, [[NASA]])]]
== Acontecimientus nel lugal ==
=== Arca de Noé ===
[[Archivu:(Venice) Carpaccio, crocifissione e apoteosi dei diecimila martiri del monte ararat - gallerie Accademia.jpg|thumb|«Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat» de [[Vittore Carpaccio|Carpaccio]].]]
Del Libru del [[Génesis]], la tradición cristiana interpreta qu’esti monti es el lugal ondi se posó’l [[Arca de Noé]] endispués del [[Diluvio Universal]] descritu n’esti libru sagráu.
En 1829, [[Friedrich von Parrot]], un professor alemán de filosofía natural, visitó’l monasteriu de San Jacobo nel puebru d’Ahora, assitiau nel mesmu monti Ararat, escribiendu nel su libru que los monjis habían obteníu la madera necessaria pala construcción del monasteriu delos restus del Arca de Noé.<ref>{{Cita noticia|título=Friedrich Parrot and the First Ascent of Mount Ararat|url=https://www.muchbetteradventures.com/magazine/from-the-history-books-the-first-ascent-of-mount-ararat/|periódico=Much Better Adventures Magazine|fecha=2021-10-13|fechaacceso=2025-12-20|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20250622051723/https://www.muchbetteradventures.com/magazine/from-the-history-books-the-first-ascent-of-mount-ararat/|fechaArchivu=2025-06-22|idioma=en}}</ref><ref>{{Cita libro|título=Journey to Ararat|url=http://archive.org/details/journeytoararat00parr|editorial=New York : Harper and Bros.|fecha=1846|fechaacceso=2025-12-20|apellidos=University of Pittsburgh Library System|nombre=Friedrich|nombre2=William Desborough|apellidos2=Cooley}}</ref> Onci añus endispués, en 1840, el monasteriu i tolos sus monjis dessaparecierun endispués dela última erupción del Ararat.
Enos últimus cincuenta añus apaecierun unas [[Anomalía de Ararat|fotografías polémicas]] enas que, sigún angunus envestigaores, s’apreciaban enas estribacionis desti monti unos restus de madera que crein que podrían habel pertenencíu al Arca. Nostanti, las pruebas presentás no se considerarun científicamenti concluyentis. En 1950, l’alpinista francés [[Fernand Navarra]] topó unos restus de madera que posteriormenti analizó col métodu de fechación por [[Datación por radiocarbono|carbonu-14]], topandu qu’estus restus tenían una antigüedá de más de 7000 añus. Nostanti, aparti delos troçus de madera, no había otra prueba científica que demostrara que s’hubiera gastau ena construcción dun Arca. Assina mesmu, ena parti más elevá del Monti Ararat, hazia la çona esti de Turquía, se postula que dessistin imáginis qu’atribuyin a una gran “anomalía” i que bien podría sel el Arca de Noé, sigún envestigacionis que Porcher Taylor á veníu realizandu con imáginis satelitalis dendi 1995.<ref>{{Cita noticia|título=Noah's Search: Probing Satellite Imagery for Lost Ark|url=https://www.space.com/26318-noah-ark-search-satellite-images.html|periódico=Space.com|fecha=2014-06-21|fechaacceso=2025-12-20|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20250216142117/https://www.space.com/26318-noah-ark-search-satellite-images.html|fechaArchivu=2025-02-16|idioma=en}}</ref> El tamañu dela formación, sigún estas imáginis, 309{{esd}}m, equivaldríe alos 300 por 50{{esd}}[[Codo (unidad de longitud)|codus]] que midía’l Arca de Noé, comu lo explica’l libru del Génesis. Nostanti, estu tampoco á síu corroborau arqueológicamenti, nin las imáginis han síu concluyentis.
Assina, realmenti ata’l momentu no dessisti prueba fehacienti denguna que demuestri la dessistencia real del Arca i que sea aceptá pola [[Arqueología]].
=== Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat ===
Nesti monti tamién tien el su origi la leyenda de «Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat». Cuenta esta que se trataba de soldaus romanus, lideraus por Acacio, que se convertirun al cristianismu. Por ellu, al mantenel-si firmis ena su fe i negal-si assina a rindil cultu alos ídolus paganus qu’adoraba l’emperaol [[Adriano]], esti ordenó que fueran crucificaus nesti monti.
Los mártiris son conmemoraus pola [[Iglesia católica]], peru no pola [[Iglesia ortodoxa]] nin pola [[Iglesia apostólica armenia]], polo qu’angunus, sigún el su criteriu, crein que la estoria no tien una basi estórica firme.
L’acontecimientu es el tema dela pintura «Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat» de [[Vittore Carpaccio]]. Nel [[Museo de Pontevedra]] se conserva una pintura sobri tabla, retablu del {{siglo|XIV||s}}, ondi se representa esta leyenda.
== Ascensionis ==
La primera pressona que lo ascendió fue l’alemán [[Friedrich von Parrot]] el 27 de setiembri de 1829<ref>https://web.archive.org/web/20130511064058/http://www.tdf.org.tr/pages.asp?id=38</ref> i la primera pressona en realizal una ascensión d’iviernu ata la cima fue Bozkurt Ergör, el entoncis presidenti dela [[Federación turca de alpinismo]], el 21 de febreru de 1970.<ref>{{Cita web |url=http://www.igdir.gov.tr/default_B0.aspx?content=133 |título=Copia archivada |fechaacceso=23 de agosto de 2013 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20131001193706/http://www.igdir.gov.tr/default_B0.aspx?content=133 |fechaArchivu=1 de octubre de 2013 }}</ref>
== Simbolismu ==
[[Archivu:Yerevan Armenia with the backdrop of Mount Ararat.JPG|thumb|Ereván, capital d’Armenia, col monti Ararat al fondu.]]
L’Ararat pertenenci territorialmenti a [[Turquia]]; nostanti, forma parti<ref name="2923c9a1">[https://www.diariodelviajero.com/europa/monte-ararat-turquia-la-montana-sagrada-de-armenia Monte Ararat (Turquía): la montaña sagrada de Armenia]</ref> dela [[Gran Armenia|Armenia Estórica]] i es el símbulu nacional d’[[Armenia]].<ref name="2923c9a1" /> El monti apaeci nel centru del [[Escudo de Armenia|Escudu d’armas d’Armenia]]. El monti es claramenti visibri dendi la mayol parti dela Repúbrica d’Armenia, incluyía la su capital [[Ereván]], i es representau de continu por artistas armenius en pinturas, gravaus d’obsidiana i otrus ogetus. Endispués del [[genocidio armenio]], Armenia perdió’l territoriu ondi s’alça l’Ararat, que quedó dientru del territoriu turcu.<ref>[http://elpais.com/diario/2008/01/05/viajero/1199570901_850215.html El monte Ararat, sueño y obsesión]</ref>
== Enas artis ==
[[Archivu:MountArarat.jpg|thumb|"Ağrı Dağı", vistu dendi [[Iğdır]], Turquía.]]
El monti Ararat apaeci comu escenariu i unu delos prencipalis protagonistas dela novela épica del afamau escrivienti turcu [[Yaşar Kemal]], "[[La Leyenda del Monte Ağrı]]". La novela á espirau una película<ref>http://www.sinematurk.com/film/1489-agri-dagi-efsanesi/</ref> i una obra d’ópera,<ref>http://www.isikozlu.com/ararat_tr.html</ref> dambas col mesmu nombri.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Atijus esternus ==
{{commons|Mount Ararat}}
* [http://webcam.scs.com.ua/en/europe/armenia/erevan/ararat/ Webcam en directo del Monte Ararat]
* [https://web.archive.org/web/20070311211216/http://video.google.com/videoplay?docid=-2867101082106156554&q=ararat La cima del Monte Ararat (película)]
* [https://web.archive.org/web/20060911060132/http://www.terra-anatolia.com/eng/tours/Ararat01.htm Expediciones turcas al Monte Ararat]
* [http://www.armenica.org Armenica.org: Historia de Armenia] (inglés, sueco)
* [https://web.archive.org/web/20061010220340/http://earthobservatory.nasa.gov///Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=4996 Página del NASA Earth Observatory]
* [https://web.archive.org/web/20060624171141/http://volcano.und.nodak.edu/vwdocs/volc_images/img_ararat.html Imagen desde la lanzadera espacial y detalles básicos]
* [http://www.volcano.si.edu/gvp/world/volcano.cfm?vnum=0103-04- Programa global sobre vulcanismo. Página sobre el Monte Ararat]
91gm2ky4urdgu72y6yi8iup7lno0m03
144586
144585
2026-10-13T13:02:37Z
Olarcos
82
/* Situación geográfica */
144586
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="float:right; clear:right; width:300px; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; border-spacing:3px; background:#f8f9fa; color:#202122; font-size:88%; line-height:1.5em;"
|-
! colspan="2" style="padding:0.4em; background:#D8E2EE; font-size:125%; text-align:center;" | Monti Ararat
|-
| colspan="2" style="padding:0.3em; text-align:center;" | [[Archivu:Mount Ararat and the Araratian plain (cropped).jpg|280px|Monti Ararat]]
|-
| colspan="2" style="padding:0 0.5em 0.4em; text-align:center; font-size:90%;" | <small>El Ararat vistu dendi la planura araratiana</small>
|-
! colspan="2" style="padding:0.3em 0.5em; background:#D8E2EE; text-align:center;" | Localización xeográfica
|-
| colspan="2" style="padding:0.4em; text-align:center;" |
<div style="position:relative; width:280px; height:auto; margin:auto;">
[[Archivu:Turkey adm location map.svg|280px|Localización del monti Ararat en Turquía]]
<div style="position:absolute; left:96.3%; top:38.5%; transform:translate(-50%,-50%); color:#cc0000; font-size:22px; line-height:1;" title="Monti Ararat">●</div>
</div>
<div style="margin-top:0.2em;">Localización en [[Turquía]]</div>
|-
! colspan="2" style="padding:0.3em 0.5em; background:#D8E2EE; text-align:center;" | Datos xeneralis
|-
! style="width:40%; padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Tradución
| style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Montaña pesá o tuerta
|-
! style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Altitú
| style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | 5137 [[m s. n. m.]]
|-
! style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Tipu
| style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | [[Estratovolcán]]
|-
! style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Última erución
| style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | 1840<ref>[http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0103-04-&volpage=erupt Smithsonian Institution Global Volcanism Program: Ararat Eruptive History]</ref>
|}
El '''monti Ararat''' ({{lang-hy|Արարատ}}; {{lang-tr|Ağrı Dağı}}) es el picu más altu de [[Turquia]], con {{esd|5137 [[m s. n. m.]]}}, assitiau ena parti oriental del país, mui cerca dela raya con [[Irán]] i [[Armenia]]. Se trata dun [[volcán]] inativu cuya cima está cubierta de [[nieve|nievis]] perpetuas.
El consensu académicu verifica que las ''"montañas de Ararat"'' del [[Libro del Génesis]] se refierin específicamenti a esti monti. El monti Ararat á síu ampliamenti aceptau nel [[judaísmu]], nel [[cristianismu]] i nel [[islam]] comu’l lugal de repousu del [[Arca de Noé]].
== Toponimia ==
El nombri Ararat está relacionau col nombri d’[[Urartu]] (Ուրարտու en [[Idioma armenio|armeniu]]), unu delos primerus [[estoria d'armenia|reinus armenius]] (860{{esd}}a. C.- 590{{esd}}a. C.). N’armeniu, ca unu delos dos picus que forman l’Ararat tien un nombri individual: se llama monti Masis (Մասիս) al picu mayol, i Sis (Սիս) al menor. En turcu reciben el nombri de ''Büyük Ağrı'' (Ağrı el grandi) i ''Küçük Ağrı'' (Ağrı el pequeñu), respetivamenti. Es el prencipal símbulu d’identificación d’Armenia. Sigún el [[etimólogu]] [[Armenios en Turquía|turcu-armeniu]] [[Sevan Nişanyan]], el su nombri turcu, Ağrı Dağı, vien duna antigua aldea, ''Ağori'', a 2300{{esd}}m sobri’l monti, que dessapareció nun [[alud]] nel añu 1840.<ref>[http://www.nisanyanmap.com/¿=&y=A%C4%9Fr%C4%B1&t=&lv=1&u=2&ua=0]</ref> Otras teorías comúnis palran de ''Ağır Dağ'' (montaña pesada) i ''Eğri Dağ'' (montaña chueca o montaña curva).
== Situación geográfica ==
[[Archivu:JML 11584 583 582.jpg|thumb|200px|right|L’Ararat vistu dendi [[Ereván]], la capital d’[[Armenia]] ]]
Está assitiau nel estremu esti de Turquía, a 16{{esd}}km al oesti dela raya d’[[Irán]] i a 32{{esd}}km al sul dela raya con Armenia. Esti monti se considera unu delos más singularis dela Tierra pola su amplia basi i la predominancia dela su silueta nel paisagi.
Un conu más pequeñu (3896 {{esd|[[m s. n. m.]]}}), el [[monte Sis|monti Sis]], s’alça al suresti del picu prencipal. Una meseta de lava s’estendi entre los dos pináculus.
== Atividá volcánica ==
Técnicamenti, l’Ararat es un [[estratovolcán]], formau a partir de fluxus de lava i expulsionis de materialis [[piroclástico]]s.
La última atividá volcánica registrá nel monti fue un terremotu importanti en juliu de 1840, centrau alreol del desfiladeru d’Ahora, una llarga sima orientá al noresti que baxa unos 1825{{esd}}m dendi la cima del monti.
[[Archivu:Ararat PIA03399 modest.jpg|400px|thumb|left|El Gran Ararat (nel centru) i el monti Sis (ala su izquierda) (Landsat, [[NASA]])]]
== Acontecimientus nel lugal ==
=== Arca de Noé ===
[[Archivu:(Venice) Carpaccio, crocifissione e apoteosi dei diecimila martiri del monte ararat - gallerie Accademia.jpg|thumb|«Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat» de [[Vittore Carpaccio|Carpaccio]].]]
Del Libru del [[Génesis]], la tradición cristiana interpreta qu’esti monti es el lugal ondi se posó’l [[Arca de Noé]] endispués del [[Diluvio Universal]] descritu n’esti libru sagráu.
En 1829, [[Friedrich von Parrot]], un professor alemán de filosofía natural, visitó’l monasteriu de San Jacobo nel puebru d’Ahora, assitiau nel mesmu monti Ararat, escribiendu nel su libru que los monjis habían obteníu la madera necessaria pala construcción del monasteriu delos restus del Arca de Noé.<ref>{{Cita noticia|título=Friedrich Parrot and the First Ascent of Mount Ararat|url=https://www.muchbetteradventures.com/magazine/from-the-history-books-the-first-ascent-of-mount-ararat/|periódico=Much Better Adventures Magazine|fecha=2021-10-13|fechaacceso=2025-12-20|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20250622051723/https://www.muchbetteradventures.com/magazine/from-the-history-books-the-first-ascent-of-mount-ararat/|fechaArchivu=2025-06-22|idioma=en}}</ref><ref>{{Cita libro|título=Journey to Ararat|url=http://archive.org/details/journeytoararat00parr|editorial=New York : Harper and Bros.|fecha=1846|fechaacceso=2025-12-20|apellidos=University of Pittsburgh Library System|nombre=Friedrich|nombre2=William Desborough|apellidos2=Cooley}}</ref> Onci añus endispués, en 1840, el monasteriu i tolos sus monjis dessaparecierun endispués dela última erupción del Ararat.
Enos últimus cincuenta añus apaecierun unas [[Anomalía de Ararat|fotografías polémicas]] enas que, sigún angunus envestigaores, s’apreciaban enas estribacionis desti monti unos restus de madera que crein que podrían habel pertenencíu al Arca. Nostanti, las pruebas presentás no se considerarun científicamenti concluyentis. En 1950, l’alpinista francés [[Fernand Navarra]] topó unos restus de madera que posteriormenti analizó col métodu de fechación por [[Datación por radiocarbono|carbonu-14]], topandu qu’estus restus tenían una antigüedá de más de 7000 añus. Nostanti, aparti delos troçus de madera, no había otra prueba científica que demostrara que s’hubiera gastau ena construcción dun Arca. Assina mesmu, ena parti más elevá del Monti Ararat, hazia la çona esti de Turquía, se postula que dessistin imáginis qu’atribuyin a una gran “anomalía” i que bien podría sel el Arca de Noé, sigún envestigacionis que Porcher Taylor á veníu realizandu con imáginis satelitalis dendi 1995.<ref>{{Cita noticia|título=Noah's Search: Probing Satellite Imagery for Lost Ark|url=https://www.space.com/26318-noah-ark-search-satellite-images.html|periódico=Space.com|fecha=2014-06-21|fechaacceso=2025-12-20|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20250216142117/https://www.space.com/26318-noah-ark-search-satellite-images.html|fechaArchivu=2025-02-16|idioma=en}}</ref> El tamañu dela formación, sigún estas imáginis, 309{{esd}}m, equivaldríe alos 300 por 50{{esd}}[[Codo (unidad de longitud)|codus]] que midía’l Arca de Noé, comu lo explica’l libru del Génesis. Nostanti, estu tampoco á síu corroborau arqueológicamenti, nin las imáginis han síu concluyentis.
Assina, realmenti ata’l momentu no dessisti prueba fehacienti denguna que demuestri la dessistencia real del Arca i que sea aceptá pola [[Arqueología]].
=== Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat ===
Nesti monti tamién tien el su origi la leyenda de «Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat». Cuenta esta que se trataba de soldaus romanus, lideraus por Acacio, que se convertirun al cristianismu. Por ellu, al mantenel-si firmis ena su fe i negal-si assina a rindil cultu alos ídolus paganus qu’adoraba l’emperaol [[Adriano]], esti ordenó que fueran crucificaus nesti monti.
Los mártiris son conmemoraus pola [[Iglesia católica]], peru no pola [[Iglesia ortodoxa]] nin pola [[Iglesia apostólica armenia]], polo qu’angunus, sigún el su criteriu, crein que la estoria no tien una basi estórica firme.
L’acontecimientu es el tema dela pintura «Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat» de [[Vittore Carpaccio]]. Nel [[Museo de Pontevedra]] se conserva una pintura sobri tabla, retablu del {{siglo|XIV||s}}, ondi se representa esta leyenda.
== Ascensionis ==
La primera pressona que lo ascendió fue l’alemán [[Friedrich von Parrot]] el 27 de setiembri de 1829<ref>https://web.archive.org/web/20130511064058/http://www.tdf.org.tr/pages.asp?id=38</ref> i la primera pressona en realizal una ascensión d’iviernu ata la cima fue Bozkurt Ergör, el entoncis presidenti dela [[Federación turca de alpinismo]], el 21 de febreru de 1970.<ref>{{Cita web |url=http://www.igdir.gov.tr/default_B0.aspx?content=133 |título=Copia archivada |fechaacceso=23 de agosto de 2013 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20131001193706/http://www.igdir.gov.tr/default_B0.aspx?content=133 |fechaArchivu=1 de octubre de 2013 }}</ref>
== Simbolismu ==
[[Archivu:Yerevan Armenia with the backdrop of Mount Ararat.JPG|thumb|Ereván, capital d’Armenia, col monti Ararat al fondu.]]
L’Ararat pertenenci territorialmenti a [[Turquia]]; nostanti, forma parti<ref name="2923c9a1">[https://www.diariodelviajero.com/europa/monte-ararat-turquia-la-montana-sagrada-de-armenia Monte Ararat (Turquía): la montaña sagrada de Armenia]</ref> dela [[Gran Armenia|Armenia Estórica]] i es el símbulu nacional d’[[Armenia]].<ref name="2923c9a1" /> El monti apaeci nel centru del [[Escudo de Armenia|Escudu d’armas d’Armenia]]. El monti es claramenti visibri dendi la mayol parti dela Repúbrica d’Armenia, incluyía la su capital [[Ereván]], i es representau de continu por artistas armenius en pinturas, gravaus d’obsidiana i otrus ogetus. Endispués del [[genocidio armenio]], Armenia perdió’l territoriu ondi s’alça l’Ararat, que quedó dientru del territoriu turcu.<ref>[http://elpais.com/diario/2008/01/05/viajero/1199570901_850215.html El monte Ararat, sueño y obsesión]</ref>
== Enas artis ==
[[Archivu:MountArarat.jpg|thumb|"Ağrı Dağı", vistu dendi [[Iğdır]], Turquía.]]
El monti Ararat apaeci comu escenariu i unu delos prencipalis protagonistas dela novela épica del afamau escrivienti turcu [[Yaşar Kemal]], "[[La Leyenda del Monte Ağrı]]". La novela á espirau una película<ref>http://www.sinematurk.com/film/1489-agri-dagi-efsanesi/</ref> i una obra d’ópera,<ref>http://www.isikozlu.com/ararat_tr.html</ref> dambas col mesmu nombri.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Atijus esternus ==
{{commons|Mount Ararat}}
* [http://webcam.scs.com.ua/en/europe/armenia/erevan/ararat/ Webcam en directo del Monte Ararat]
* [https://web.archive.org/web/20070311211216/http://video.google.com/videoplay?docid=-2867101082106156554&q=ararat La cima del Monte Ararat (película)]
* [https://web.archive.org/web/20060911060132/http://www.terra-anatolia.com/eng/tours/Ararat01.htm Expediciones turcas al Monte Ararat]
* [http://www.armenica.org Armenica.org: Historia de Armenia] (inglés, sueco)
* [https://web.archive.org/web/20061010220340/http://earthobservatory.nasa.gov///Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=4996 Página del NASA Earth Observatory]
* [https://web.archive.org/web/20060624171141/http://volcano.und.nodak.edu/vwdocs/volc_images/img_ararat.html Imagen desde la lanzadera espacial y detalles básicos]
* [http://www.volcano.si.edu/gvp/world/volcano.cfm?vnum=0103-04- Programa global sobre vulcanismo. Página sobre el Monte Ararat]
nw34wsgpr9yoj71kzvlh6snhy68ichn
144587
144586
2026-10-13T13:02:54Z
Olarcos
82
/* Atividá volcánica */
144587
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="float:right; clear:right; width:300px; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; border-spacing:3px; background:#f8f9fa; color:#202122; font-size:88%; line-height:1.5em;"
|-
! colspan="2" style="padding:0.4em; background:#D8E2EE; font-size:125%; text-align:center;" | Monti Ararat
|-
| colspan="2" style="padding:0.3em; text-align:center;" | [[Archivu:Mount Ararat and the Araratian plain (cropped).jpg|280px|Monti Ararat]]
|-
| colspan="2" style="padding:0 0.5em 0.4em; text-align:center; font-size:90%;" | <small>El Ararat vistu dendi la planura araratiana</small>
|-
! colspan="2" style="padding:0.3em 0.5em; background:#D8E2EE; text-align:center;" | Localización xeográfica
|-
| colspan="2" style="padding:0.4em; text-align:center;" |
<div style="position:relative; width:280px; height:auto; margin:auto;">
[[Archivu:Turkey adm location map.svg|280px|Localización del monti Ararat en Turquía]]
<div style="position:absolute; left:96.3%; top:38.5%; transform:translate(-50%,-50%); color:#cc0000; font-size:22px; line-height:1;" title="Monti Ararat">●</div>
</div>
<div style="margin-top:0.2em;">Localización en [[Turquía]]</div>
|-
! colspan="2" style="padding:0.3em 0.5em; background:#D8E2EE; text-align:center;" | Datos xeneralis
|-
! style="width:40%; padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Tradución
| style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Montaña pesá o tuerta
|-
! style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Altitú
| style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | 5137 [[m s. n. m.]]
|-
! style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Tipu
| style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | [[Estratovolcán]]
|-
! style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Última erución
| style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | 1840<ref>[http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0103-04-&volpage=erupt Smithsonian Institution Global Volcanism Program: Ararat Eruptive History]</ref>
|}
El '''monti Ararat''' ({{lang-hy|Արարատ}}; {{lang-tr|Ağrı Dağı}}) es el picu más altu de [[Turquia]], con {{esd|5137 [[m s. n. m.]]}}, assitiau ena parti oriental del país, mui cerca dela raya con [[Irán]] i [[Armenia]]. Se trata dun [[volcán]] inativu cuya cima está cubierta de [[nieve|nievis]] perpetuas.
El consensu académicu verifica que las ''"montañas de Ararat"'' del [[Libro del Génesis]] se refierin específicamenti a esti monti. El monti Ararat á síu ampliamenti aceptau nel [[judaísmu]], nel [[cristianismu]] i nel [[islam]] comu’l lugal de repousu del [[Arca de Noé]].
== Toponimia ==
El nombri Ararat está relacionau col nombri d’[[Urartu]] (Ուրարտու en [[Idioma armenio|armeniu]]), unu delos primerus [[estoria d'armenia|reinus armenius]] (860{{esd}}a. C.- 590{{esd}}a. C.). N’armeniu, ca unu delos dos picus que forman l’Ararat tien un nombri individual: se llama monti Masis (Մասիս) al picu mayol, i Sis (Սիս) al menor. En turcu reciben el nombri de ''Büyük Ağrı'' (Ağrı el grandi) i ''Küçük Ağrı'' (Ağrı el pequeñu), respetivamenti. Es el prencipal símbulu d’identificación d’Armenia. Sigún el [[etimólogu]] [[Armenios en Turquía|turcu-armeniu]] [[Sevan Nişanyan]], el su nombri turcu, Ağrı Dağı, vien duna antigua aldea, ''Ağori'', a 2300{{esd}}m sobri’l monti, que dessapareció nun [[alud]] nel añu 1840.<ref>[http://www.nisanyanmap.com/¿=&y=A%C4%9Fr%C4%B1&t=&lv=1&u=2&ua=0]</ref> Otras teorías comúnis palran de ''Ağır Dağ'' (montaña pesada) i ''Eğri Dağ'' (montaña chueca o montaña curva).
== Situación geográfica ==
[[Archivu:JML 11584 583 582.jpg|thumb|200px|right|L’Ararat vistu dendi [[Ereván]], la capital d’[[Armenia]] ]]
Está assitiau nel estremu esti de Turquía, a 16{{esd}}km al oesti dela raya d’[[Irán]] i a 32{{esd}}km al sul dela raya con Armenia. Esti monti se considera unu delos más singularis dela Tierra pola su amplia basi i la predominancia dela su silueta nel paisagi.
Un conu más pequeñu (3896 {{esd|[[m s. n. m.]]}}), el [[monte Sis|monti Sis]], s’alça al suresti del picu prencipal. Una meseta de lava s’estendi entre los dos pináculus.
== Atividá volcánica ==
Técnicamenti, l’Ararat es un [[estratovolcán]], formau a partir de fluxus de lava i expulsionis de materialis [[piroclástico]]s.
La última atividá volcánica registrá nel monti fue un terremotu importanti en juliu de 1840, centrau alreol del desfiladeru d’Ahora, una llarga sima orientá al noresti que baxa unos 1825{{esd}}m dendi la cima del monti.
[[Archivu:Ararat PIA03399 modest.jpg|400px|thumb|right|El Gran Ararat (nel centru) i el monti Sis (ala su izquierda) (Landsat, [[NASA]])]]
== Acontecimientus nel lugal ==
=== Arca de Noé ===
[[Archivu:(Venice) Carpaccio, crocifissione e apoteosi dei diecimila martiri del monte ararat - gallerie Accademia.jpg|thumb|«Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat» de [[Vittore Carpaccio|Carpaccio]].]]
Del Libru del [[Génesis]], la tradición cristiana interpreta qu’esti monti es el lugal ondi se posó’l [[Arca de Noé]] endispués del [[Diluvio Universal]] descritu n’esti libru sagráu.
En 1829, [[Friedrich von Parrot]], un professor alemán de filosofía natural, visitó’l monasteriu de San Jacobo nel puebru d’Ahora, assitiau nel mesmu monti Ararat, escribiendu nel su libru que los monjis habían obteníu la madera necessaria pala construcción del monasteriu delos restus del Arca de Noé.<ref>{{Cita noticia|título=Friedrich Parrot and the First Ascent of Mount Ararat|url=https://www.muchbetteradventures.com/magazine/from-the-history-books-the-first-ascent-of-mount-ararat/|periódico=Much Better Adventures Magazine|fecha=2021-10-13|fechaacceso=2025-12-20|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20250622051723/https://www.muchbetteradventures.com/magazine/from-the-history-books-the-first-ascent-of-mount-ararat/|fechaArchivu=2025-06-22|idioma=en}}</ref><ref>{{Cita libro|título=Journey to Ararat|url=http://archive.org/details/journeytoararat00parr|editorial=New York : Harper and Bros.|fecha=1846|fechaacceso=2025-12-20|apellidos=University of Pittsburgh Library System|nombre=Friedrich|nombre2=William Desborough|apellidos2=Cooley}}</ref> Onci añus endispués, en 1840, el monasteriu i tolos sus monjis dessaparecierun endispués dela última erupción del Ararat.
Enos últimus cincuenta añus apaecierun unas [[Anomalía de Ararat|fotografías polémicas]] enas que, sigún angunus envestigaores, s’apreciaban enas estribacionis desti monti unos restus de madera que crein que podrían habel pertenencíu al Arca. Nostanti, las pruebas presentás no se considerarun científicamenti concluyentis. En 1950, l’alpinista francés [[Fernand Navarra]] topó unos restus de madera que posteriormenti analizó col métodu de fechación por [[Datación por radiocarbono|carbonu-14]], topandu qu’estus restus tenían una antigüedá de más de 7000 añus. Nostanti, aparti delos troçus de madera, no había otra prueba científica que demostrara que s’hubiera gastau ena construcción dun Arca. Assina mesmu, ena parti más elevá del Monti Ararat, hazia la çona esti de Turquía, se postula que dessistin imáginis qu’atribuyin a una gran “anomalía” i que bien podría sel el Arca de Noé, sigún envestigacionis que Porcher Taylor á veníu realizandu con imáginis satelitalis dendi 1995.<ref>{{Cita noticia|título=Noah's Search: Probing Satellite Imagery for Lost Ark|url=https://www.space.com/26318-noah-ark-search-satellite-images.html|periódico=Space.com|fecha=2014-06-21|fechaacceso=2025-12-20|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20250216142117/https://www.space.com/26318-noah-ark-search-satellite-images.html|fechaArchivu=2025-02-16|idioma=en}}</ref> El tamañu dela formación, sigún estas imáginis, 309{{esd}}m, equivaldríe alos 300 por 50{{esd}}[[Codo (unidad de longitud)|codus]] que midía’l Arca de Noé, comu lo explica’l libru del Génesis. Nostanti, estu tampoco á síu corroborau arqueológicamenti, nin las imáginis han síu concluyentis.
Assina, realmenti ata’l momentu no dessisti prueba fehacienti denguna que demuestri la dessistencia real del Arca i que sea aceptá pola [[Arqueología]].
=== Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat ===
Nesti monti tamién tien el su origi la leyenda de «Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat». Cuenta esta que se trataba de soldaus romanus, lideraus por Acacio, que se convertirun al cristianismu. Por ellu, al mantenel-si firmis ena su fe i negal-si assina a rindil cultu alos ídolus paganus qu’adoraba l’emperaol [[Adriano]], esti ordenó que fueran crucificaus nesti monti.
Los mártiris son conmemoraus pola [[Iglesia católica]], peru no pola [[Iglesia ortodoxa]] nin pola [[Iglesia apostólica armenia]], polo qu’angunus, sigún el su criteriu, crein que la estoria no tien una basi estórica firme.
L’acontecimientu es el tema dela pintura «Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat» de [[Vittore Carpaccio]]. Nel [[Museo de Pontevedra]] se conserva una pintura sobri tabla, retablu del {{siglo|XIV||s}}, ondi se representa esta leyenda.
== Ascensionis ==
La primera pressona que lo ascendió fue l’alemán [[Friedrich von Parrot]] el 27 de setiembri de 1829<ref>https://web.archive.org/web/20130511064058/http://www.tdf.org.tr/pages.asp?id=38</ref> i la primera pressona en realizal una ascensión d’iviernu ata la cima fue Bozkurt Ergör, el entoncis presidenti dela [[Federación turca de alpinismo]], el 21 de febreru de 1970.<ref>{{Cita web |url=http://www.igdir.gov.tr/default_B0.aspx?content=133 |título=Copia archivada |fechaacceso=23 de agosto de 2013 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20131001193706/http://www.igdir.gov.tr/default_B0.aspx?content=133 |fechaArchivu=1 de octubre de 2013 }}</ref>
== Simbolismu ==
[[Archivu:Yerevan Armenia with the backdrop of Mount Ararat.JPG|thumb|Ereván, capital d’Armenia, col monti Ararat al fondu.]]
L’Ararat pertenenci territorialmenti a [[Turquia]]; nostanti, forma parti<ref name="2923c9a1">[https://www.diariodelviajero.com/europa/monte-ararat-turquia-la-montana-sagrada-de-armenia Monte Ararat (Turquía): la montaña sagrada de Armenia]</ref> dela [[Gran Armenia|Armenia Estórica]] i es el símbulu nacional d’[[Armenia]].<ref name="2923c9a1" /> El monti apaeci nel centru del [[Escudo de Armenia|Escudu d’armas d’Armenia]]. El monti es claramenti visibri dendi la mayol parti dela Repúbrica d’Armenia, incluyía la su capital [[Ereván]], i es representau de continu por artistas armenius en pinturas, gravaus d’obsidiana i otrus ogetus. Endispués del [[genocidio armenio]], Armenia perdió’l territoriu ondi s’alça l’Ararat, que quedó dientru del territoriu turcu.<ref>[http://elpais.com/diario/2008/01/05/viajero/1199570901_850215.html El monte Ararat, sueño y obsesión]</ref>
== Enas artis ==
[[Archivu:MountArarat.jpg|thumb|"Ağrı Dağı", vistu dendi [[Iğdır]], Turquía.]]
El monti Ararat apaeci comu escenariu i unu delos prencipalis protagonistas dela novela épica del afamau escrivienti turcu [[Yaşar Kemal]], "[[La Leyenda del Monte Ağrı]]". La novela á espirau una película<ref>http://www.sinematurk.com/film/1489-agri-dagi-efsanesi/</ref> i una obra d’ópera,<ref>http://www.isikozlu.com/ararat_tr.html</ref> dambas col mesmu nombri.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Atijus esternus ==
{{commons|Mount Ararat}}
* [http://webcam.scs.com.ua/en/europe/armenia/erevan/ararat/ Webcam en directo del Monte Ararat]
* [https://web.archive.org/web/20070311211216/http://video.google.com/videoplay?docid=-2867101082106156554&q=ararat La cima del Monte Ararat (película)]
* [https://web.archive.org/web/20060911060132/http://www.terra-anatolia.com/eng/tours/Ararat01.htm Expediciones turcas al Monte Ararat]
* [http://www.armenica.org Armenica.org: Historia de Armenia] (inglés, sueco)
* [https://web.archive.org/web/20061010220340/http://earthobservatory.nasa.gov///Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=4996 Página del NASA Earth Observatory]
* [https://web.archive.org/web/20060624171141/http://volcano.und.nodak.edu/vwdocs/volc_images/img_ararat.html Imagen desde la lanzadera espacial y detalles básicos]
* [http://www.volcano.si.edu/gvp/world/volcano.cfm?vnum=0103-04- Programa global sobre vulcanismo. Página sobre el Monte Ararat]
siubuek38rrtfaxt13rxp7xlwy3td0o
144588
144587
2026-10-13T13:08:32Z
Olarcos
82
/* Situación geográfica */
144588
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="float:right; clear:right; width:300px; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; border-spacing:3px; background:#f8f9fa; color:#202122; font-size:88%; line-height:1.5em;"
|-
! colspan="2" style="padding:0.4em; background:#D8E2EE; font-size:125%; text-align:center;" | Monti Ararat
|-
| colspan="2" style="padding:0.3em; text-align:center;" | [[Archivu:Mount Ararat and the Araratian plain (cropped).jpg|280px|Monti Ararat]]
|-
| colspan="2" style="padding:0 0.5em 0.4em; text-align:center; font-size:90%;" | <small>El Ararat vistu dendi la planura araratiana</small>
|-
! colspan="2" style="padding:0.3em 0.5em; background:#D8E2EE; text-align:center;" | Localización xeográfica
|-
| colspan="2" style="padding:0.4em; text-align:center;" |
<div style="position:relative; width:280px; height:auto; margin:auto;">
[[Archivu:Turkey adm location map.svg|280px|Localización del monti Ararat en Turquía]]
<div style="position:absolute; left:96.3%; top:38.5%; transform:translate(-50%,-50%); color:#cc0000; font-size:22px; line-height:1;" title="Monti Ararat">●</div>
</div>
<div style="margin-top:0.2em;">Localización en [[Turquía]]</div>
|-
! colspan="2" style="padding:0.3em 0.5em; background:#D8E2EE; text-align:center;" | Datos xeneralis
|-
! style="width:40%; padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Tradución
| style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Montaña pesá o tuerta
|-
! style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Altitú
| style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | 5137 [[m s. n. m.]]
|-
! style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Tipu
| style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | [[Estratovolcán]]
|-
! style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Última erución
| style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | 1840<ref>[http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0103-04-&volpage=erupt Smithsonian Institution Global Volcanism Program: Ararat Eruptive History]</ref>
|}
El '''monti Ararat''' ({{lang-hy|Արարատ}}; {{lang-tr|Ağrı Dağı}}) es el picu más altu de [[Turquia]], con {{esd|5137 [[m s. n. m.]]}}, assitiau ena parti oriental del país, mui cerca dela raya con [[Irán]] i [[Armenia]]. Se trata dun [[volcán]] inativu cuya cima está cubierta de [[nieve|nievis]] perpetuas.
El consensu académicu verifica que las ''"montañas de Ararat"'' del [[Libro del Génesis]] se refierin específicamenti a esti monti. El monti Ararat á síu ampliamenti aceptau nel [[judaísmu]], nel [[cristianismu]] i nel [[islam]] comu’l lugal de repousu del [[Arca de Noé]].
== Toponimia ==
El nombri Ararat está relacionau col nombri d’[[Urartu]] (Ուրարտու en [[Idioma armenio|armeniu]]), unu delos primerus [[estoria d'armenia|reinus armenius]] (860{{esd}}a. C.- 590{{esd}}a. C.). N’armeniu, ca unu delos dos picus que forman l’Ararat tien un nombri individual: se llama monti Masis (Մասիս) al picu mayol, i Sis (Սիս) al menor. En turcu reciben el nombri de ''Büyük Ağrı'' (Ağrı el grandi) i ''Küçük Ağrı'' (Ağrı el pequeñu), respetivamenti. Es el prencipal símbulu d’identificación d’Armenia. Sigún el [[etimólogu]] [[Armenios en Turquía|turcu-armeniu]] [[Sevan Nişanyan]], el su nombri turcu, Ağrı Dağı, vien duna antigua aldea, ''Ağori'', a 2300{{esd}}m sobri’l monti, que dessapareció nun [[alud]] nel añu 1840.<ref>[http://www.nisanyanmap.com/¿=&y=A%C4%9Fr%C4%B1&t=&lv=1&u=2&ua=0]</ref> Otras teorías comúnis palran de ''Ağır Dağ'' (montaña pesada) i ''Eğri Dağ'' (montaña chueca o montaña curva).
== Situación geográfica ==
[[Archivu:JML 11584 583 582.jpg|thumb|200px|right|L’Ararat vistu dendi [[Ereván]], la capital d’[[Armenia]] ]]
El monti Ararat está assitiau ena región d’Anatolia Oriental de Turquía, entre las provincias d’Ağrı i Iğdır, cerquina delas rayas con Irán, Armenia i l’enclavi de Najicheván d’Azerbaiyán, entre los ríus Aras i Murat.<ref name=MinistryOfTourism>[https://web.archive.org/web/20110611075707/http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-17324/eski2yeni.html "Ağrı – Mount Ararat"]. Republic of Turkey Ministry of culture and tourism (''kultur.gov.tr''). 2005.</ref> La meseta de lava de Serdarbulak, a {{convert|2600|m}} d’altitú, separa los picus del Gran Ararat i el Pequeñu Ararat.<ref>{{cite web |url= http://anatolia.com/activities/mountaineering/ararat.html |title= Mount Agri (Ararat) |author= <!--Not stated--> |date= 2003 |website= anatolia.com |access-date= 26 December 2020 |quote= "the Serdarbulak lava plateau (2600 m) stretches out between the two pinnacles." |archive-date= 28 September 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210928205405/http://anatolia.com/activities/mountaineering/ararat.html |url-status= dead }}</ref> Enas laderas ocidentalis del monti Ararat se topan los carrizalis de Doğubayazıt.<ref name="Dr. Öğr. Üyesi Mehmet Ali Çelik, Prof.Dr. İbrahim Kopar, Dr.Öğr. Üyesi Emrah Çelik">{{Cite web |date=December 20, 2021 |title=Doğubayazıt sazlığının (Ağrı-Türkiye) arazi örtüsü deseninde meydana gelen değişimlerin ekolojik sonuçları üzerine bir analiz |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2058634 |publisher=Doğu Coğrafya Dergisi-[[Atatürk University]] |page=3 |language=Turkish}}</ref> La cima del Ararat está al oesti dela raya entre Turquía i Irán i al sul dela raya entre Turquía i Armenia. La chana d’Ararat s’estendi pol su lau noroesti i ocidental.<ref name="BournoutianMaps"/>
=== Altitú ===
L’Ararat es el tercer [[List of ultras of West Asia|monti con mayol prominencia d’Asia Ocidental]], endispués del [[Monti Elbrus]] i el [[Monti Damavand|Damavand]].
Angunas enciclopedias i obras de referencia, comu’l ''[[Merriam-Webster's Geographical Dictionary]]'' i la ''Encyclopedia of World Geography'', dan pal monti Ararat una altitú de {{convert|5165|m|ft|0|abbr=on}}.<ref>{{cite book|title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary|date=2001|publisher=[[Merriam-Webster]]|location=Springfield, Massachusetts|isbn=9780877795469|page=[https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA63 63]|edition=3rd|url=https://archive.org/details/merriamwebstersg1998merr/page/63}}</ref><ref>{{cite book|editor1-last=Haggett|editor1-first=Peter|editor1-link=Peter Haggett|title=Encyclopedia of World Geography: The Middle East|chapter=Turkey|date=2002|publisher=[[Marshall Cavendish]]|isbn=978-0-7614-7289-6|page=[https://books.google.com/books?id=6BqVsXdHWAIC&pg=PA2026 2026]|edition=2nd}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hartemann|first1=Frederic|last2=Hauptman|first2=Robert|title=The Mountain Encyclopedia|date=2005|publisher=[[Rowman & Littlefield|Taylor Trade]]|location=Lanham, Maryland|isbn=978-0-8108-5056-9|page= [https://books.google.com/books?id=ifs2AgAAQBAJ&pg=PA17 17]|url=https://archive.org/details/mountainencyclop0000hart/page/17}}</ref><ref>{{cite book|last1=Galichian|first1=Rouben|author-link1=Rouben Galichian|title=Historic Maps of Armenia: The Cartographic Heritage|date=2004|publisher=[[I.B. Tauris]]|isbn=978-1-86064-979-0|page=[https://books.google.com/books?id=0dZfCXeL2AEC&pg=PA26 26]}}</ref> Nostanti, varias fuentis, comu’l [[United States Geological Survey|Serviciu Xeolóxicu delos Estaos Uníus]] i numerosos mapas topográficus, indican que la cifra alternativa i tamién mui estendía de {{convert|5137|m|ft|0|abbr=on}} es probablimenti más esata.<ref>{{cite web|last1=Kurter|first1=Ajun|author-link1=:tr:Ajun Kurter|title=Glaciers of the Middle East and Africa: Turkey|date=20 May 1988|url=https://pubs.usgs.gov/pp/p1386g/turkey.pdf|publisher=[[United States Geological Survey]] Professional Paper 1386-G|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011160658/https://pubs.usgs.gov/pp/p1386g/turkey.pdf|archive-date=11 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Maps of Ararat - Ararat Map, Turkey (Agri Dagi)|url=http://maps.turkeyodyssey.com/city/maps_of_ararat.php|website=turkeyodyssey.com|publisher=Terra Anatolia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070225034653/http://maps.turkeyodyssey.com/city/maps_of_ararat.php|archive-date=2007-02-25}}</ref> La altitú atual podría sel tan baxa comu {{convert|5125|m|ft|0|abbr=on}} por causa del [[Retreat of glaciers since 1850|retrocesu delos glaciaris dendi 1850]] del su [[snow|nievi]] cubiertu [[ice cap|casqueti de yelu]].<ref>According to Petter E. Bjørstad, Head of Informatics Department at the [[University of Bergen]] (Norway). {{cite web|title=Ararat Trip Report|url=http://www.ii.uib.no/~petter/mountains/5000mtn/Ararat/ararat-trip.html|website=ii.uib.no|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011161358/http://www.ii.uib.no/~petter/mountains/5000mtn/Ararat/ararat-trip.html|archive-date=11 October 2017|date=August 2007|quote=I measured the summit elevation, averaging more than 300 samples in my GPS, it settled on 5132 meter, 5 meter lower than the often quoted 5137 figure. This clearly shows that the 5165 meter elevation that many sources use is wrong. The summit is a snow ridge with no visible rock anywhere. Thus, the precise elevation will change with the seasons and could definitely be influenced by climate change (global warming). Later GPS measurements in Iran suggested that the GPS data may be about 10 meter too high also in this part of the world. This would in fact point in the direction of a true Ararat elevation around 5125 meter.}}</ref>
[[File:Ararat 3d version 1.gif|thumb|right|Monti Ararat en 3D]]
=== Casqueti de yelu dela cima ===
El casqueti de yelu dela cima del monti Ararat se vien reduciendu polo menus dendi 1957. A finalis dela década de 1950, Blumenthal observó qu’había 11 [[glacier|glaciaris]] que salían duna massa de nievi ena cima que cubría alreol de {{convert|10|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref name=Blumenthal1958a>{{cite journal|last=Blumenthal|first=M. M.|year=1958|title=Vom Agrl Dag (Ararat) zum Kagkar Dag. Bergfahrten in nordostanatolischen Grenzlande|journal=Die Alpen|volume=34|pages=125–137|language=de}}</ref> N’esi tiempu se comprobó que los glaciaris dela cima del Ararat baxaban ata una altitú de {{convert|3900|m|ft|sp=us}} ena ladera orientá al norti i ata {{convert|4200|m|ft|sp=us}} ena ladera orientá al sul.<ref name=Blumenthal1958a/> Gastandu [[aerial imagery|imáginis aéreas]] preexistentis i datús de [[remote sensing|teledetección]], Sarıkaya i otrus estudiarun la estensión del casqueti de yelu del monti Ararat entre 1976 i 2011.<ref name=Sar2012a>{{cite journal|last=Sarıkaya|first=Mehmet Akif|title=Recession of the ice cap on Mount Ağrı (Ararat), Turkey, from 1976 to 2011 and its climatic significance|journal=Journal of Asian Earth Sciences|date=2012|volume=46|pages=190–194|doi=10.1016/j.jseaes.2011.12.009|url=https://www.researchgate.net/publication/257553234|bibcode=2012JAESc..46..190S}}</ref><ref name=SarOthers2014a>{{cite book|last1=Sarıkaya|first1=Mehmet Akif|first2=A. E.|last2=Tekeli|year=2014|chapter=Satellite inventory of glaciers in Turkey|editor=J. S. Kargel|display-editors=etal|pages=465–480|title=Global Land Ice Measurements from Space|publisher=Springer-Verlag|location=New York|isbn=978-3540798170}}</ref> Descubrierun qu’esti casqueti se había reducíu ata {{convert|8.0|km2|sqmi|abbr=on}} en 1976 i ata {{convert|5.7|km2|sqmi|abbr=on}} en 2011. Calcularun qu’entre 1976 i 2011 el casqueti de yelu dela cima del monti Ararat había perdíu’l 29 % dela su superfici total, a un ritmu mediu de perda de yelu de {{convert|0.07|km2|sqmi|abbr=on}} al añu duranti 35 añus. Esti ritmu concuerda colos ritmus generalis de retrocesu d’otrus glaciaris de cima i casquetis de yelu turcus documentaus por otrus estudius.<ref name=SarOthers2014a/> D’acuerdu cun estudiu de 2020 de Yalcin, si’l retrocesu glaciar acontinara cola mesma aceleración, el glaciar permanenti probablimenti se convertiríe nun glaciar temporal en 2065.<ref>{{Cite journal|title= A GIS-Based Multi-Criteria Decision Analysis Model for Determining Glacier Vulnerability|year=2020|doi=10.3390/ijgi9030180|doi-access=free|last1=Yalcin|first1=Mustafa|journal=ISPRS International Journal of Geo-Information|volume=9|issue=3|page=180|bibcode=2020IJGI....9..180Y}}</ref>
Blumenthal estimó que la liña de nievi abía baxau ata una altitú de {{convert|3000|m|ft|sp=us}} duranti’l [[Pleistocenu]] tardíu.<ref name=Blumenthal1958a/> Una liña de nievi assina habría creau un casqueti de yelu duna estensión de {{convert|100|km2|sqmi|abbr=on}}. Nostanti, observó la falta de pruebas claras de [[moraine|morrenas]] preestóricas, sacanti las que estaban cerca delas lenguas glaciares de 1958. Blumenthal explicó l’ausencia d’estas morrenas pola falta de crestas que confinaran los glaciaris, pola carga insuficienti de derrubius nel yelu pa formal morrenas i pol su soterramientu por erupcionis posterioris. Añus endispués, Birman observó enas laderas orientás al sul una possibli morrena que s’estendi polo menus {{convert|300|m|ft|sp=us}} d’altitú por baxu dela basi del casqueti de yelu de 1958, a una altitú de {{convert|4200|m|ft|sp=us}}.<ref name=Birman1968a>{{cite journal|last=Birman|first=J. H.|year=1968|title=Glacial Reconnaissance in Turkey|journal=Geological Society of America Bulletin|volume=79|issue=8|pages=1009–1026|bibcode=1968GSAB...79.1009B|doi=10.1130/0016-7606(1968)79[1009:GRIT]2.0.CO;2}}</ref> Tamién topó dos depósitos morrénicus formaus pun glaciar de valli del monti Ararat nel Pleistocenu, possiblementi duranti’l [[Last Glacial Period|Últimu Periodu Glaciar]], valli abaxu del [[lagu Balık]]. La morrena superior está a una altitú d’alreol de {{convert|2200|m|ft|sp=us}} i la inferior a una altitú d’alreol de {{convert|1800|m|ft|sp=us}}. La morrena inferior se topa a unos {{convert|15|km|mi|sp=us}} valli abaxu del lagu Balık. Dambas morrenas tienin unos {{convert|30|m|ft|sp=us}} d’altura. Se sospecha que’l lagu Balık ocupa una cuenca glaciar.<ref name=Birman1968a/>
== Atividá volcánica ==
Técnicamenti, l’Ararat es un [[estratovolcán]], formau a partir de fluxus de lava i expulsionis de materialis [[piroclástico]]s.
La última atividá volcánica registrá nel monti fue un terremotu importanti en juliu de 1840, centrau alreol del desfiladeru d’Ahora, una llarga sima orientá al noresti que baxa unos 1825{{esd}}m dendi la cima del monti.
[[Archivu:Ararat PIA03399 modest.jpg|400px|thumb|right|El Gran Ararat (nel centru) i el monti Sis (ala su izquierda) (Landsat, [[NASA]])]]
== Acontecimientus nel lugal ==
=== Arca de Noé ===
[[Archivu:(Venice) Carpaccio, crocifissione e apoteosi dei diecimila martiri del monte ararat - gallerie Accademia.jpg|thumb|«Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat» de [[Vittore Carpaccio|Carpaccio]].]]
Del Libru del [[Génesis]], la tradición cristiana interpreta qu’esti monti es el lugal ondi se posó’l [[Arca de Noé]] endispués del [[Diluvio Universal]] descritu n’esti libru sagráu.
En 1829, [[Friedrich von Parrot]], un professor alemán de filosofía natural, visitó’l monasteriu de San Jacobo nel puebru d’Ahora, assitiau nel mesmu monti Ararat, escribiendu nel su libru que los monjis habían obteníu la madera necessaria pala construcción del monasteriu delos restus del Arca de Noé.<ref>{{Cita noticia|título=Friedrich Parrot and the First Ascent of Mount Ararat|url=https://www.muchbetteradventures.com/magazine/from-the-history-books-the-first-ascent-of-mount-ararat/|periódico=Much Better Adventures Magazine|fecha=2021-10-13|fechaacceso=2025-12-20|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20250622051723/https://www.muchbetteradventures.com/magazine/from-the-history-books-the-first-ascent-of-mount-ararat/|fechaArchivu=2025-06-22|idioma=en}}</ref><ref>{{Cita libro|título=Journey to Ararat|url=http://archive.org/details/journeytoararat00parr|editorial=New York : Harper and Bros.|fecha=1846|fechaacceso=2025-12-20|apellidos=University of Pittsburgh Library System|nombre=Friedrich|nombre2=William Desborough|apellidos2=Cooley}}</ref> Onci añus endispués, en 1840, el monasteriu i tolos sus monjis dessaparecierun endispués dela última erupción del Ararat.
Enos últimus cincuenta añus apaecierun unas [[Anomalía de Ararat|fotografías polémicas]] enas que, sigún angunus envestigaores, s’apreciaban enas estribacionis desti monti unos restus de madera que crein que podrían habel pertenencíu al Arca. Nostanti, las pruebas presentás no se considerarun científicamenti concluyentis. En 1950, l’alpinista francés [[Fernand Navarra]] topó unos restus de madera que posteriormenti analizó col métodu de fechación por [[Datación por radiocarbono|carbonu-14]], topandu qu’estus restus tenían una antigüedá de más de 7000 añus. Nostanti, aparti delos troçus de madera, no había otra prueba científica que demostrara que s’hubiera gastau ena construcción dun Arca. Assina mesmu, ena parti más elevá del Monti Ararat, hazia la çona esti de Turquía, se postula que dessistin imáginis qu’atribuyin a una gran “anomalía” i que bien podría sel el Arca de Noé, sigún envestigacionis que Porcher Taylor á veníu realizandu con imáginis satelitalis dendi 1995.<ref>{{Cita noticia|título=Noah's Search: Probing Satellite Imagery for Lost Ark|url=https://www.space.com/26318-noah-ark-search-satellite-images.html|periódico=Space.com|fecha=2014-06-21|fechaacceso=2025-12-20|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20250216142117/https://www.space.com/26318-noah-ark-search-satellite-images.html|fechaArchivu=2025-02-16|idioma=en}}</ref> El tamañu dela formación, sigún estas imáginis, 309{{esd}}m, equivaldríe alos 300 por 50{{esd}}[[Codo (unidad de longitud)|codus]] que midía’l Arca de Noé, comu lo explica’l libru del Génesis. Nostanti, estu tampoco á síu corroborau arqueológicamenti, nin las imáginis han síu concluyentis.
Assina, realmenti ata’l momentu no dessisti prueba fehacienti denguna que demuestri la dessistencia real del Arca i que sea aceptá pola [[Arqueología]].
=== Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat ===
Nesti monti tamién tien el su origi la leyenda de «Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat». Cuenta esta que se trataba de soldaus romanus, lideraus por Acacio, que se convertirun al cristianismu. Por ellu, al mantenel-si firmis ena su fe i negal-si assina a rindil cultu alos ídolus paganus qu’adoraba l’emperaol [[Adriano]], esti ordenó que fueran crucificaus nesti monti.
Los mártiris son conmemoraus pola [[Iglesia católica]], peru no pola [[Iglesia ortodoxa]] nin pola [[Iglesia apostólica armenia]], polo qu’angunus, sigún el su criteriu, crein que la estoria no tien una basi estórica firme.
L’acontecimientu es el tema dela pintura «Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat» de [[Vittore Carpaccio]]. Nel [[Museo de Pontevedra]] se conserva una pintura sobri tabla, retablu del {{siglo|XIV||s}}, ondi se representa esta leyenda.
== Ascensionis ==
La primera pressona que lo ascendió fue l’alemán [[Friedrich von Parrot]] el 27 de setiembri de 1829<ref>https://web.archive.org/web/20130511064058/http://www.tdf.org.tr/pages.asp?id=38</ref> i la primera pressona en realizal una ascensión d’iviernu ata la cima fue Bozkurt Ergör, el entoncis presidenti dela [[Federación turca de alpinismo]], el 21 de febreru de 1970.<ref>{{Cita web |url=http://www.igdir.gov.tr/default_B0.aspx?content=133 |título=Copia archivada |fechaacceso=23 de agosto de 2013 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20131001193706/http://www.igdir.gov.tr/default_B0.aspx?content=133 |fechaArchivu=1 de octubre de 2013 }}</ref>
== Simbolismu ==
[[Archivu:Yerevan Armenia with the backdrop of Mount Ararat.JPG|thumb|Ereván, capital d’Armenia, col monti Ararat al fondu.]]
L’Ararat pertenenci territorialmenti a [[Turquia]]; nostanti, forma parti<ref name="2923c9a1">[https://www.diariodelviajero.com/europa/monte-ararat-turquia-la-montana-sagrada-de-armenia Monte Ararat (Turquía): la montaña sagrada de Armenia]</ref> dela [[Gran Armenia|Armenia Estórica]] i es el símbulu nacional d’[[Armenia]].<ref name="2923c9a1" /> El monti apaeci nel centru del [[Escudo de Armenia|Escudu d’armas d’Armenia]]. El monti es claramenti visibri dendi la mayol parti dela Repúbrica d’Armenia, incluyía la su capital [[Ereván]], i es representau de continu por artistas armenius en pinturas, gravaus d’obsidiana i otrus ogetus. Endispués del [[genocidio armenio]], Armenia perdió’l territoriu ondi s’alça l’Ararat, que quedó dientru del territoriu turcu.<ref>[http://elpais.com/diario/2008/01/05/viajero/1199570901_850215.html El monte Ararat, sueño y obsesión]</ref>
== Enas artis ==
[[Archivu:MountArarat.jpg|thumb|"Ağrı Dağı", vistu dendi [[Iğdır]], Turquía.]]
El monti Ararat apaeci comu escenariu i unu delos prencipalis protagonistas dela novela épica del afamau escrivienti turcu [[Yaşar Kemal]], "[[La Leyenda del Monte Ağrı]]". La novela á espirau una película<ref>http://www.sinematurk.com/film/1489-agri-dagi-efsanesi/</ref> i una obra d’ópera,<ref>http://www.isikozlu.com/ararat_tr.html</ref> dambas col mesmu nombri.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Atijus esternus ==
{{commons|Mount Ararat}}
* [http://webcam.scs.com.ua/en/europe/armenia/erevan/ararat/ Webcam en directo del Monte Ararat]
* [https://web.archive.org/web/20070311211216/http://video.google.com/videoplay?docid=-2867101082106156554&q=ararat La cima del Monte Ararat (película)]
* [https://web.archive.org/web/20060911060132/http://www.terra-anatolia.com/eng/tours/Ararat01.htm Expediciones turcas al Monte Ararat]
* [http://www.armenica.org Armenica.org: Historia de Armenia] (inglés, sueco)
* [https://web.archive.org/web/20061010220340/http://earthobservatory.nasa.gov///Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=4996 Página del NASA Earth Observatory]
* [https://web.archive.org/web/20060624171141/http://volcano.und.nodak.edu/vwdocs/volc_images/img_ararat.html Imagen desde la lanzadera espacial y detalles básicos]
* [http://www.volcano.si.edu/gvp/world/volcano.cfm?vnum=0103-04- Programa global sobre vulcanismo. Página sobre el Monte Ararat]
2egrhvptq0h7q09we3pwbkrf6aeryzq
Inma Chacón
0
12042
144589
2026-10-13T17:06:42Z
Acuxhinu
3347
Creado al traducir la página «[[:es:Special:Redirect/revision/174647660|Inma Chacón]]»
144589
wikitext
text/x-wiki
'''Inmaculada Chacón Gutiérrez''' ([[Çafra]], [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], 3 de juñu del 1954), mas anombrá comu '''Inma Chacón''', es una narraora i pueta [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeña]]. Era l'ermana gemela dela tamién escrevienti [[Dulce Chacón|Duci Chacón]].
== Biografía ==
La su nacencia hue en Çafra, ena [[Estremaúra|Extremadura]], nuna familia conservaora, aristócrata, de derechas i del bandu nacional, sigún las parabras dela su ermana [[Dulce Chacón|Duci Chacón]]. El su pairi, ''Antonio Chacón'', que hue alcaldi de Çafra ena ditaúra franquista, tenía coquillus literarius, assina escrevía puemas col nombri de ''Hache'' i leyía puesía ala su familia. Espenó quandu Inma i Duci tenían onzi añus i aluspués al sotru añu, ''María Gutiérrez'', la su mairi, se hue conas sus zagalas pa [[Mairil]], aondi se quearun. La su mairi era una grandi encevicá ala letura, polo que dendi mu jovencinas, era ella la que descogía los librus palas sus ijas.
Licenciá en Pediorismu pola [[Nuversidá Complutense de Mairil|Nuversidá Complutensi de Mairil]] i dotora en Cencias dela Inhormación pola mesma nuversidá, es professora jubileá de Decumentación ena Nuversidá Rei Juan Calrus. Tamién hue decana dela facultá de Comunicación i Umanidais ena Nuversidá Uropea. Enhundó i derigió la revista degital ''Binaria'' i amás derigió el dotorau en Comunicación, Aúgi Tenológicu i Renovación Sociucoltural.Calavora, con varius meyus de comunicación.
La su primel novela, ''La princesa india,'' es un omenagi ala su ermana, quien le hizu l'apedimientu paque haziera essi proyeutu i qu'endispués se decedió quandu s'atopó con un estrañu recolganti, que creyó que poía avel síu dela prencipessa. Esta novela hue una estoria qu'ella quisu escrevil quandu cayó maleta de [[Cancru|canci]], el que ala finiquita acabijó cona su vida nel 2003
== Obra ==
* ''La princesa india'', novela, ''Alfaguara'', nel 2005.
* ''Alas'', poemariu, ''Ellago'', nel 2006.
* ''Urdimbres'', poemariu, ''Ellago'', nel 2007.
* ''Las filipinianas'', ''Alfaguara'', nel 2007.
* ''Nick'', novela jovenil, ''La Galera'', nel 2011.
* ''Antología de la herida'', poemariu, ''Musa a las 9'', nel 2011.
* ''Tiempo de arena'', novela, ''Planeta'', nel 2011.
* ''Mientras pueda pensarte'', novela, ''Planeta'', nel 2013.
* ''Tierra sin hombres'', novela, ''Planeta'', nel 2016.
* ''Las Cervantas,'' obra de teatru escrevía ena calavoración con ''José Ramón Fernández'' pa un proyeutu dela BNE, nel 2016.
* ''Los silencios de Hugo'', novela, ''Contraluz'', nel 2022.
* ''El cuarto de la plancha'', novela, ''Contraluz'', nel 2023.
* ''Los ojos de Bruna'', novela, ''Contraluz'', nel 2025.
== Premius i reconocencias ==
* Finalista del Premiu Planeta 2011 con ''Tiempo de arena.''
* Mugel Valdesana 2011 dela Associación Mugeris Valdés Siegru XXI de Luarca.
* Trayetoria Literaria 2016 dela Casa d'Estremaúra de ''Getafe''-Mairil.
* Churretina de po 2017 del Centru d'Iniciativas Turísticas de Çafra.
* Premiu Avuelapruma delas Letras 2018, dela ''Editorial Avuelapluma''.
== Referencias ==
== Atijus p'ahuera ==
[[Categoría:Pressonas vivas]]
[[Categoría:Mugeris]]
pqh366tf6icw77ypgwqpqly5aviq2fb
144608
144589
2026-10-13T19:34:53Z
Acuxhinu
3347
ficha de pressona
144608
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Inmaculada Chacón Gutiérrez''' ([[Çafra]], [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], 3 de juñu del 1954), mas anombrá comu '''Inma Chacón''', es una narraora i pueta [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeña]], qu'era l'ermana gemela dela tamién escrevienti [[Dulce Chacón|Duci Chacón]].
== Biografía ==
La su nacencia hue en Çafra, ena [[Estremaúra|Extremadura]], nuna familia conservaora, aristócrata, de derechas i del bandu nacional, sigún las parabras dela su ermana [[Dulce Chacón|Duci Chacón]]. El su pairi, ''Antonio Chacón'', que hue alcaldi de Çafra ena ditaúra franquista, tenía coquillus literarius, assina escrevía puemas col nombri de ''Hache'' i leyía puesía ala su familia. Espenó quandu Inma i Duci tenían onzi añus i aluspués al sotru añu, ''María Gutiérrez'', la su mairi, se hue conas sus zagalas pa [[Mairil]], aondi se quearun. La su mairi era una grandi encevicá ala letura, polo que dendi mu jovencinas, era ella la que descogía los librus palas sus ijas.
Licenciá en Pediorismu pola [[Nuversidá Complutense de Mairil|Nuversidá Complutensi de Mairil]] i dotora en Cencias dela Inhormación pola mesma nuversidá, es professora jubileá de Decumentación ena Nuversidá Rei Juan Calrus. Tamién hue decana dela facultá de Comunicación i Umanidais ena Nuversidá Uropea. Enhundó i derigió la revista degital ''Binaria'' i amás derigió el dotorau en Comunicación, Aúgi Tenológicu i Renovación Sociucoltural.Calavora, con varius meyus de comunicación.
La su primel novela, ''La princesa india,'' es un omenagi ala su ermana, quien le hizu l'apedimientu paque haziera essi proyeutu i qu'endispués se decedió quandu s'atopó con un estrañu recolganti, que creyó que poía avel síu dela prencipessa. Esta novela hue una estoria qu'ella quisu escrevil quandu cayó maleta de [[Cancru|canci]], el que ala finiquita acabijó cona su vida nel 2003
== Obra ==
* ''La princesa india'', novela, ''Alfaguara'', nel 2005.
* ''Alas'', poemariu, ''Ellago'', nel 2006.
* ''Urdimbres'', poemariu, ''Ellago'', nel 2007.
* ''Las filipinianas'', ''Alfaguara'', nel 2007.
* ''Nick'', novela jovenil, ''La Galera'', nel 2011.
* ''Antología de la herida'', poemariu, ''Musa a las 9'', nel 2011.
* ''Tiempo de arena'', novela, ''Planeta'', nel 2011.
* ''Mientras pueda pensarte'', novela, ''Planeta'', nel 2013.
* ''Tierra sin hombres'', novela, ''Planeta'', nel 2016.
* ''Las Cervantas,'' obra de teatru escrevía ena calavoración con ''José Ramón Fernández'' pa un proyeutu dela BNE, nel 2016.
* ''Los silencios de Hugo'', novela, ''Contraluz'', nel 2022.
* ''El cuarto de la plancha'', novela, ''Contraluz'', nel 2023.
* ''Los ojos de Bruna'', novela, ''Contraluz'', nel 2025.
== Premius i reconocencias ==
* Finalista del Premiu Planeta 2011 con ''Tiempo de arena.''
* Mugel Valdesana 2011 dela Associación Mugeris Valdés Siegru XXI de Luarca.
* Trayetoria Literaria 2016 dela Casa d'Estremaúra de ''Getafe''-Mairil.
* Churretina de po 2017 del Centru d'Iniciativas Turísticas de Çafra.
* Premiu Avuelapruma delas Letras 2018, dela ''Editorial Avuelapluma''.
== Referencias ==
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://zafra.es/tu-ayuntamiento/ web de Çafra]
* [https://www.youtube.com/watch?v=jT6CbvfUgvg Ei deprendíu a vivil de sotra manera] Inma Chacón.
{{NF|1954||Chacón, Inma}}
[[Categoría:Escrebioris estremeñus en castellanu]]
[[Categoría:Escrebioris estremeñus]]
[[Categoría:Escrebioris]]
[[Categoría:Pressonas vivas]]
[[Categoría:Mugeris]]
kwm30ylz70k9ihamic1ryg7ag2xhpf4
144611
144608
2026-10-14T09:34:43Z
Acuxhinu
3347
Referencias
144611
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Inmaculada Chacón Gutiérrez''' ([[Çafra]], [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], 3 de juñu del 1954), mas anombrá comu '''Inma Chacón''', es una narraora i pueta [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeña]], qu'era l'ermana gemela dela tamién escrevienti [[Dulce Chacón|Duci Chacón]].
== Biografía ==
La su nacencia hue en Çafra, ena [[Estremaúra|Extremadura]], nuna familia conservaora, aristócrata, de derechas i del bandu nacional, sigún las parabras dela su ermana [[Dulce Chacón|Duci Chacón]]. El su pairi, ''Antonio Chacón'', que hue alcaldi de Çafra ena ditaúra franquista, tenía coquillus literarius, assina escrevía puemas col nombri de ''Hache'' i leyía puesía ala su familia. Espenó quandu Inma i Duci tenían onzi añus i aluspués al sotru añu, ''María Gutiérrez'', la su mairi, se hue conas sus zagalas pa [[Mairil]], aondi se quearun. La su mairi era una grandi encevicá ala letura, polo que dendi mu jovencinas, era ella la que descogía los librus palas sus ijas.<ref>{{Cita web|url=https://www.lecturalia.com/autor/286/inma-chacon|título=Inma Chacón: libros y biografía autora|fechaacceso=2026-10-14|apellido=lecturalia.com|sitioweb=Lecturalia|idioma=es}}</ref><ref name=":1">{{Cita web|url=http://escritoras.com/escritoras/escritora.php?i=2146526837|título=Inma Chacón en escritoras.com|fechaacceso=2026-10-14|sitioweb=escritoras.com}}</ref>
Licenciá en Pediorismu pola [[Nuversidá Complutense de Mairil|Nuversidá Complutensi de Mairil]] i dotora en Cencias dela Inhormación pola mesma nuversidá, es professora jubileá de Decumentación ena Nuversidá Rei Juan Calrus. Tamién hue decana dela facultá de Comunicación i Umanidais ena Nuversidá Uropea. Enhundó i derigió la revista degital ''Binaria'' i amás derigió el dotorau en Comunicación, Aúgi Tenológicu i Renovación Sociucoltural.Calavora, con varius meyus de comunicación.
La su primel novela, ''La princesa india,'' es un omenagi ala su ermana, quien le hizu l'apedimientu paque haziera essi proyeutu i qu'endispués se decedió quandu s'atopó con un estrañu recolganti, que creyó que poía avel síu dela prencipessa. Esta novela hue una estoria qu'ella quisu escrevil quandu cayó maleta de [[Cancru|canci]], el que ala finiquita acabijó cona su vida nel 2003.<ref>{{Cita noticia|título=Dulce Chacón pierde su batalla contra la muerte|url=https://elpais.com/diario/2003/12/04/cultura/1070492414_850215.html|periódico=El País|fecha=2003-12-04|fechaacceso=2026-10-14|issn=1134-6582|idioma=es|nombre=El|apellidos=País}}</ref>
== Obra ==
* ''La princesa india'', novela, ''Alfaguara'', nel 2005.
* ''Alas'', poemariu, ''Ellago'', nel 2006.
* ''Urdimbres'', poemariu, ''Ellago'', nel 2007.
* ''Las filipinianas'', ''Alfaguara'', nel 2007.
* ''Nick'', novela jovenil, ''La Galera'', nel 2011.
* ''Antología de la herida'', poemariu, ''Musa a las 9'', nel 2011.
* ''Tiempo de arena'', novela, ''Planeta'', nel 2011.
* ''Mientras pueda pensarte'', novela, ''Planeta'', nel 2013.
* ''Tierra sin hombres'', novela, ''Planeta'', nel 2016.
* ''Las Cervantas,'' obra de teatru escrevía ena calavoración con ''José Ramón Fernández'' pa un proyeutu dela BNE, nel 2016.
* ''Los silencios de Hugo'', novela, ''Contraluz'', nel 2022.
* ''El cuarto de la plancha'', novela, ''Contraluz'', nel 2023.
* ''Los ojos de Bruna'', novela, ''Contraluz'', nel 2025.
== Premius i reconocencias ==
* Finalista del Premiu Planeta 2011 con ''Tiempo de arena.''
* Mugel Valdesana 2011 dela Associación Mugeris Valdés Siegru XXI de Luarca.
* Trayetoria Literaria 2016 dela Casa d'Estremaúra de ''Getafe''-Mairil.
* Churretina de po 2017 del Centru d'Iniciativas Turísticas de Çafra.
* Premiu Avuelapruma delas Letras 2018, dela ''Editorial Avuelapluma''.
== Referencias ==
<ref name=":1" />
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://zafra.es/tu-ayuntamiento/ web de Çafra]
* [https://www.youtube.com/watch?v=jT6CbvfUgvg Ei deprendíu a vivil de sotra manera] Inma Chacón.
{{NF|1954||Chacón, Inma}}
[[Categoría:Escrebioris estremeñus en castellanu]]
[[Categoría:Escrebioris estremeñus]]
[[Categoría:Escrebioris]]
[[Categoría:Pressonas vivas]]
[[Categoría:Mugeris]]
p4j01zgb0xyo5kuuyj2h9d2ub0cn0zk
144612
144611
2026-10-14T10:52:10Z
Acuxhinu
3347
Referencias i añidil enteracionis
144612
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Inmaculada Chacón Gutiérrez''' ([[Çafra]], [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], 3 de juñu del 1954), mas anombrá comu '''Inma Chacón''', es una narraora i pueta [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeña]], qu'era l'ermana gemela dela tamién escrevienti [[Dulce Chacón|Duci Chacón]].
== Biografía ==
La su nacencia hue en [[Çafra]], [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], ena [[Estremaúra|Extremadura]], nuna familia conservaora, aristócrata, de derechas i del bandu nacional, sigún las parabras dela su ermana [[Dulce Chacón|Duci Chacón]]. El su pairi, ''Antonio Chacón'', que hue l'alcaldi de [[Çafra]] ena ditaúra franquista, tenía coquillus literarius i assina escrevía puemas col nombri de ''Hache'' i leyía puesía ala su familia. Espenó quandu Inma i Duci tenían onzi añus i aluspués al sotru añu, ''María Gutiérrez'', la su mairi, se hue conas sus zagalas pa [[Mairil]], aondi se quearun ya pa sempri. La su mairi era una grandi encevicá ala letura, polo que dendi mu jovencinas, era ella la que descogía los librus palas sus ijas.<ref name=":2">{{Cita web|url=https://www.lecturalia.com/autor/286/inma-chacon|título=Inma Chacón: libros y biografía autora|fechaacceso=2026-10-14|apellido=lecturalia.com|sitioweb=Lecturalia|idioma=es}}</ref><ref name=":1">{{Cita web|url=http://escritoras.com/escritoras/escritora.php?i=2146526837|título=Inma Chacón en escritoras.com|fechaacceso=2026-10-14|sitioweb=escritoras.com}}</ref>
Licenciá en Pediorismu pola [[Nuversidá Complutense de Mairil|Nuversidá Complutensi de Mairil]] i dotora en Cencias dela Inhormación pola mesma nuversidá, es professora jubileá de Decumentación ena Nuversidá Rei Juan Calrus. Tamién hue decana dela facultá de Comunicación i Umanidais ena Nuversidá [[Uropa|Uropea]]. Enhundó i derigió la revista degital ''Binaria'' i amás d'essu, derigió el dotorau en Comunicación, Aúgi Tenológicu i Renovación Sociucoltural.Calavora, con varius meyus de comunicación.<ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cita web|url=https://www.juntadeandalucia.es/cultura/caletras/autores/inma-chacon|título=Centro Andaluz de las Letras|fechaacceso=2026-10-14|sitioweb=www.juntadeandalucia.es}}</ref>
[[Archivu:Inma Chacón, Pedro Vicente y Jordi Carreño (La Memoria Viva) acto Casavieja. Ävila.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|190x190px|Inma Chacón en Ávila]]
La su primel novela, ''La princesa india,'' del [[2005]], es un omenagi ala su ermana, quien le hizu un apedimientu paque haziera essi proyeutu i que un poquinu endispués se decedió quandu Inma s'atopó con un estrañu recolganti, que creyó que poía avel síu dela prencipessa.<ref>{{Cita noticia|título=Inma Chacón rinde homenaje a su hermana Dulce con 'La princesa india'|url=https://elpais.com/diario/2005/05/20/cultura/1116540005_850215.html|periódico=El País|fecha=2005-05-20|fechaacceso=2026-10-14|issn=1134-6582|idioma=es|nombre=Andrea|apellidos=Aguilar}}</ref> Por mé de tós estus assuntus, esta novela hue una estoria qu'ella quisu escrevil quandu la su ermana cayó maleta de [[Cancru|canci]], qu'endispués de tó, sin avel ná de falencia i ala finiquita, acabijó cona su vida el tres de [[Diziembri|deziembri]] del [[2003]].<ref>{{Cita noticia|título=Dulce Chacón pierde su batalla contra la muerte|url=https://elpais.com/diario/2003/12/04/cultura/1070492414_850215.html|periódico=El País|fecha=2003-12-04|fechaacceso=2026-10-14|issn=1134-6582|idioma=es|nombre=El|apellidos=País}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.conoceralautor.com/autores/ver/MTQ0|título=Inmaculada Chacón Gutiérrez - Conocer al Autor|fechaacceso=2026-10-14|apellido=Autor|nombre=Conocer al|sitioweb=www.conoceralautor.com}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.elmundo.es/elmundo/2005/05/19/cultura/1116517890.html|título=elmundo.es - Inma Chacón escribe el libro que su hermana gemela Dulce soñó|fechaacceso=2026-10-14|sitioweb=www.elmundo.es}}</ref>
== Obra ==
* ''La princesa india'', novela, ''Alfaguara'', nel [[2005]].
* ''Alas'', poemariu, ''Ellago'', nel [[2006]].
* ''Urdimbres'', poemariu, ''Ellago'', nel [[2007]].
* ''Las filipinianas'', ''Alfaguara'', nel [[2007]].
* ''Nick'', novela jovenil, ''La Galera'', nel [[2011]].
* ''Antología de la herida'', poemariu, ''Musa a las 9'', nel [[2011]].
* ''Tiempo de arena'', novela, ''Planeta'', nel [[2011]].
* ''Mientras pueda pensarte'', novela, ''Planeta'', nel [[2013]].
* ''Tierra sin hombres'', novela, ''Planeta'', nel [[2016]].
* ''Las Cervantas,'' obra de teatru escrevía ena calavoración con ''José Ramón Fernández'' pa un proyeutu dela BNE, nel [[2016]].<ref>{{Cita noticia|título=El montaje \"Las Cervantas\", que formará parte del XXVII Festival de Teatro Clásico de Cáceres, se presenta en Madrid|url=http://www.regiondigital.com/noticias/cultura/254061-el-montaje-las-cervantas-que-formara-parte-del-xxvii-festival-de-teatro-clasico-de-caceres-se-presenta-en-madrid.html|periódico=Región Digital|fecha=2016-04-29|fechaacceso=2026-10-14|idioma=es-ES|apellidos=www.regiondigital.com}}</ref>
* ''Los silencios de Hugo'', novela, ''Contraluz'', nel [[2022]].
* ''El cuarto de la plancha'', novela, ''Contraluz'', nel [[2023]].
* ''Los ojos de Bruna'', novela, ''Contraluz'', nel [[2025]].
== Premius i reconocencias ==
* Finalista del Premiu Planeta, nel [[2011]], con ''Tiempo de arena.''<ref>{{Cita web|url=https://www.premioplaneta.es/edicion/finalista2011.html|título=Finalista edición 2011 del Premio Planeta|fechaacceso=2026-10-14|sitioweb=www.premioplaneta.es|idioma=es}}</ref>
* Mugel Valdesana, nel [[2011]], dela Associación Mugeris Valdés [[Sigru XXI|Siegru XXI]] de ''Luarca''.<ref name=":3" />
* Trayetoria Literaria, nel [[2016]], dela Casa d'Estremaúra de ''Getafe''-[[Mairil]].<ref name=":3" />
* Churretina de pro, nel [[2017]], del Centru d'Iniciativas Turísticas de [[Çafra]].<ref name=":3" />
* Premiu Avuelapruma delas Letras, nel [[2018]], dela ''Editorial Avuelapluma''.<ref name=":3" />
== Referencias ==
[[Categoría:Escrebioris estremeñus en castellanu]]
[[Categoría:Escrebioris estremeñus]]
[[Categoría:Escrebioris]]
[[Categoría:Pressonas vivas]]
[[Categoría:Mugeris]]
<references />
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://zafra.es/tu-ayuntamiento/ web de Çafra]
* [https://www.youtube.com/watch?v=jT6CbvfUgvg Ei deprendíu a vivil de sotra manera] Inma Chacón.
{{NF|1954||Chacón, Inma}}
qbuy3z3gvg2xgmke1wkkh5m58ttze9q
144613
144612
2026-10-14T10:58:22Z
Acuxhinu
3347
Atijus p'ahuera
144613
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Inmaculada Chacón Gutiérrez''' ([[Çafra]], [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], 3 de juñu del 1954), mas anombrá comu '''Inma Chacón''', es una narraora i pueta [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeña]], qu'era l'ermana gemela dela tamién escrevienti [[Dulce Chacón|Duci Chacón]].
== Biografía ==
La su nacencia hue en [[Çafra]], [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], ena [[Estremaúra|Extremadura]], nuna familia conservaora, aristócrata, de derechas i del bandu nacional, sigún las parabras dela su ermana [[Dulce Chacón|Duci Chacón]]. El su pairi, ''Antonio Chacón'', que hue l'alcaldi de [[Çafra]] ena ditaúra franquista, tenía coquillus literarius i assina escrevía puemas col nombri de ''Hache'' i leyía puesía ala su familia. Espenó quandu Inma i Duci tenían onzi añus i aluspués al sotru añu, ''María Gutiérrez'', la su mairi, se hue conas sus zagalas pa [[Mairil]], aondi se quearun ya pa sempri. La su mairi era una grandi encevicá ala letura, polo que dendi mu jovencinas, era ella la que descogía los librus palas sus ijas.<ref name=":2">{{Cita web|url=https://www.lecturalia.com/autor/286/inma-chacon|título=Inma Chacón: libros y biografía autora|fechaacceso=2026-10-14|apellido=lecturalia.com|sitioweb=Lecturalia|idioma=es}}</ref><ref name=":1">{{Cita web|url=http://escritoras.com/escritoras/escritora.php?i=2146526837|título=Inma Chacón en escritoras.com|fechaacceso=2026-10-14|sitioweb=escritoras.com}}</ref>
Licenciá en Pediorismu pola [[Nuversidá Complutense de Mairil|Nuversidá Complutensi de Mairil]] i dotora en Cencias dela Inhormación pola mesma nuversidá, es professora jubileá de Decumentación ena Nuversidá Rei Juan Calrus. Tamién hue decana dela facultá de Comunicación i Umanidais ena Nuversidá [[Uropa|Uropea]]. Enhundó i derigió la revista degital ''Binaria'' i amás d'essu, derigió el dotorau en Comunicación, Aúgi Tenológicu i Renovación Sociucoltural.Calavora, con varius meyus de comunicación.<ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cita web|url=https://www.juntadeandalucia.es/cultura/caletras/autores/inma-chacon|título=Centro Andaluz de las Letras|fechaacceso=2026-10-14|sitioweb=www.juntadeandalucia.es}}</ref>
[[Archivu:Inma Chacón, Pedro Vicente y Jordi Carreño (La Memoria Viva) acto Casavieja. Ävila.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|190x190px|Inma Chacón n'Ávila]]
La su primel novela, ''La princesa india,'' del [[2005]], es un omenagi ala su ermana, quien le hizu un apedimientu paque haziera essi proyeutu i que un poquinu endispués se decedió quandu Inma s'atopó con un estrañu recolganti, que creyó que poía avel síu dela prencipessa.<ref>{{Cita noticia|título=Inma Chacón rinde homenaje a su hermana Dulce con 'La princesa india'|url=https://elpais.com/diario/2005/05/20/cultura/1116540005_850215.html|periódico=El País|fecha=2005-05-20|fechaacceso=2026-10-14|issn=1134-6582|idioma=es|nombre=Andrea|apellidos=Aguilar}}</ref> Por mé de tós estus assuntus, esta novela hue una estoria qu'ella quisu escrevil quandu la su ermana cayó maleta de [[Cancru|canci]], qu'endispués de tó, sin avel ná de falencia i ala finiquita, acabijó cona su vida el tres de [[Diziembri|deziembri]] del [[2003]].<ref>{{Cita noticia|título=Dulce Chacón pierde su batalla contra la muerte|url=https://elpais.com/diario/2003/12/04/cultura/1070492414_850215.html|periódico=El País|fecha=2003-12-04|fechaacceso=2026-10-14|issn=1134-6582|idioma=es|nombre=El|apellidos=País}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.conoceralautor.com/autores/ver/MTQ0|título=Inmaculada Chacón Gutiérrez - Conocer al Autor|fechaacceso=2026-10-14|apellido=Autor|nombre=Conocer al|sitioweb=www.conoceralautor.com}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.elmundo.es/elmundo/2005/05/19/cultura/1116517890.html|título=elmundo.es - Inma Chacón escribe el libro que su hermana gemela Dulce soñó|fechaacceso=2026-10-14|sitioweb=www.elmundo.es}}</ref>
== Obra ==
* ''La princesa india'', novela, ''Alfaguara'', nel [[2005]].
* ''Alas'', poemariu, ''Ellago'', nel [[2006]].
* ''Urdimbres'', poemariu, ''Ellago'', nel [[2007]].
* ''Las filipinianas'', ''Alfaguara'', nel [[2007]].
* ''Nick'', novela jovenil, ''La Galera'', nel [[2011]].
* ''Antología de la herida'', poemariu, ''Musa a las 9'', nel [[2011]].
* ''Tiempo de arena'', novela, ''Planeta'', nel [[2011]].
* ''Mientras pueda pensarte'', novela, ''Planeta'', nel [[2013]].
* ''Tierra sin hombres'', novela, ''Planeta'', nel [[2016]].
* ''Las Cervantas,'' obra de teatru escrevía ena calavoración con ''José Ramón Fernández'' pa un proyeutu dela BNE, nel [[2016]].<ref>{{Cita noticia|título=El montaje \"Las Cervantas\", que formará parte del XXVII Festival de Teatro Clásico de Cáceres, se presenta en Madrid|url=http://www.regiondigital.com/noticias/cultura/254061-el-montaje-las-cervantas-que-formara-parte-del-xxvii-festival-de-teatro-clasico-de-caceres-se-presenta-en-madrid.html|periódico=Región Digital|fecha=2016-04-29|fechaacceso=2026-10-14|idioma=es-ES|apellidos=www.regiondigital.com}}</ref>
* ''Los silencios de Hugo'', novela, ''Contraluz'', nel [[2022]].
* ''El cuarto de la plancha'', novela, ''Contraluz'', nel [[2023]].
* ''Los ojos de Bruna'', novela, ''Contraluz'', nel [[2025]].
== Premius i reconocencias ==
* Finalista del Premiu Planeta, nel [[2011]], con ''Tiempo de arena.''<ref>{{Cita web|url=https://www.premioplaneta.es/edicion/finalista2011.html|título=Finalista edición 2011 del Premio Planeta|fechaacceso=2026-10-14|sitioweb=www.premioplaneta.es|idioma=es}}</ref>
* Mugel Valdesana, nel [[2011]], dela Associación Mugeris Valdés [[Sigru XXI|Siegru XXI]] de ''Luarca''.<ref name=":3" />
* Trayetoria Literaria, nel [[2016]], dela Casa d'Estremaúra de ''Getafe''-[[Mairil]].<ref name=":3" />
* Churretina de pro, nel [[2017]], del Centru d'Iniciativas Turísticas de [[Çafra]].<ref name=":3" />
* Premiu Avuelapruma delas Letras, nel [[2018]], dela ''Editorial Avuelapluma''.<ref name=":3" />
== Referencias ==
<references />
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
* [https://zafra.es/tu-ayuntamiento/ web de Çafra]
* [https://www.youtube.com/watch?v=jT6CbvfUgvg Ei deprendíu a vivil de sotra manera] Inma Chacón.
* [https://web.archive.org/web/20160304095039/http://www.conoceralautor.com/entrevistas/ver/MTI1Mg==# Entrevista] Inma Chacón.
{{NF|1954||Chacón, Inma}}
[[Categoría:Escrebioris estremeñus en castellanu]]
[[Categoría:Escrebioris estremeñus]]
[[Categoría:Escrebioris]]
[[Categoría:Pressonas vivas]]
[[Categoría:Mugeris]]
asuohj1qo13ct6gcoef04xjfwuy5csx