Güiquipedia extwiki https://ext.wikipedia.org/wiki/G%C3%BCiquipedia:Port%C3%A1 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Mediu Especial Caraba Usuario Usuario caraba Güiquipedia Güiquipedia caraba Archivu Archivu caraba MediaWiki MediaWiki caraba Prantilla Prantilla caraba Ayua Ayua caraba Categoría Categoría caraba TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión Adolf Hitler 0 263 144657 141248 2026-10-19T16:10:33Z ~2026-55986-02 20831 144657 wikitext text/x-wiki {{pol revissal}} {{ficha de pressona}} [[File:Benito Mussolini and Adolf Hitler.jpg|thumb|right|Adolf Hitler (derecha), con [[Benito Mussolini]].]] '''Adolf Hitler''' ([[20 abril]] de 1889 en [[Monroi]] ([[Áustria]]) - [[30 abril]] de 1945 en [[Berlín]]) hue'l derigenti d'[[Alemaña]] dendi 1933 ata 1945, nel acabaeru dela [[II Guerra Mundial|Segunda Guerra Mundial]]. Hue el mássimu esponenti i ideólogu del [[Nazismu]]. == Biografía == Adolf Hitler tuvu nacencia el 20 d'abril de 1889 en [[Monroi]], una localidá assitiá cerca de Linz, ena provincia d'Upper Austria, no mu largu del arrayu alemán, eno qu'era altocis [[Austria-Ungría]]. Enos sus primerus añus vivió en varios lugaris. Hue un mal estuyanti, enque a temprana edá hue infruíu pol [[antisemitismu]] (odiu alos judíus) i el pangermanismu del prehessol Leopold Poetsch. Hue a Viena i intentó entral ala Academia de Bellas Artis, peru marró enas prevas d'accesu. En 1913, Hitler tenía 24 añus. Avandonó Austria pa eludil el serviciu milital, i acabó viviendu ena ciá alemana de [[Múnich|Moneku]]. En 1914, Hitler s'unió al exércitu alemán cumu voluntariu ena [[I Guerra Mundial]]. Tuvu una heriúra ena guerra i hue condecorau cona [[Crus de Hierru]] pol goviernu alemán. En 1919, Hitler s'unió al Partíu Alemán delos Trebajaoris, un pequeñu partíu d'estrema derecha. Consiguió prontu el sostribu de varius biembrus del partíu i se convirtió nunu delos sus derigentis. Renombró el partíu i lo llamó Partíu Nacionalsocialista Alemán delos Trebajaoris, el que sedría conocíu populalmenti cumu el Partíu Nazi. En 1923, Hitler trató de derrocal al goviernu dela Repúbrica de Weimar (1918-36) nel conocíu cumu ''[[Putsch de Munich|Putsch de Munich]]''. El golpi falló i Hitler hue enviau pala carci de Landsberg. Le condenarun pa 5 añus, peru le dexarun salil endispués de 9 mesis. En estandu ena carci, escrevió el su famosu libru ''[[Mein Kampf]]'' (''La mi briega'' n'[[estremeñu]]). Ena obra defendía que Alemaña se destendiesi por [[Poloña]] i [[Russia]] i mostrava un huerti antisemitismu. Unus añus dispués el su partíu consiguió sostribu (en 1930 hue la segunda huerça del palramentu). En 1933 Hitler encabeçó por primel ves el goviernu alemán. Dendi el poel desenroó una política destiná a acabal cona democracia i a convertil Alemaña nun estau totalitariu. El Partíu Nacionalsocialista se convirtió en partíu únicu i prebió el restu dellus. Hitler, apoyau enos sus menistrus, entri los que destacan el su menistru de propaganda, [[Joseph Goebbels]], destendió el nacionalismu estremu endretu d'Alemaña. Desenroó una política racista basá ena pureza racial delos arius, destacandu el su huerti antisemitismu. Amás, llevó a cabu una política espansionista, anessandu-si Austria en marçu de 1938. Las Acordanças de Munich de setiembri dessi añu dierun a Alemaña los Sudetis, comarcas checoslovacas ondi se palrava alemán. En marçu de 1939 las sus tropas tomarun tamién [[Checoslovaquia]]. La su envasión de Poloña el 1 de setiembri de 1939 provocó que Reinu Uniu i Francia declarasin la guerra a Alemaña, prencipiandu assín la Segunda Guerra Mundial. El su exércitu conquistó la mayol parti d'Uropa encluyendu Poloña, [[Francia]] i una porción dela [[Unión Soviética]] (cona que s'avía aliau nun prencipiu meyanti el tratu secretu Molotov-Ribbentrop). Duranti la guerra llevó a cabu una política d'esterminiu contra la puebración judía, lo que se conoci cumu l'[[Olocaustu]] i también contra gitanus, omosessualis, eslavus, polacus i oponentis políticus. A pesal de las prontas vitorias, las tropas alemanas huerun cediendu terrenu i finalmenti las potencias aliás entrarun nel país. Nel acabaeru dela guerra, Hitler decidió acabal cona su vida. Se suicidó en [[Berlín]] el 30 d'abril de 1945, quandu las tropas soviéticas ya estavan alas puertas dela ciá. Sempre con nosotrus, Sieg Heil == Atijus p'ahuera == * [http://quote.wikipedia.org/wiki/Adolf_Hitler Citas de Hitler de Wikiquote] * [http://www.mondopolitico.com/library/meinkampf/introduction.htm Testu compretu el "Mein Kampf"] == Referencias == <references/> {{DEFAULTSORT:Hitler,Adolf}} [[Categoría:Biografías]] [[Categoría:Políticus]] [[Categoría:Melitaris]] nu3llpqwgl8za46a01h6n9vgxl48743 Alemaña 0 275 144656 143099 2026-10-19T16:08:12Z ~2026-55986-02 20831 144656 wikitext text/x-wiki {| border="1" align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ <big>'''Repúbrica Federal d'Alemaña'''</big> |- | style="background: #f7f8ff;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; text-align: center;" | width="140px" | [[File:Flag_of_Germany.svg|150px|Bandera d'Alemaña]] | width="140px" | [[File:Coat of Arms of Germany.svg|100px|Escú d'Alemaña]] |- | [[Bandera d'Alemaña|(En detalli)]] || [[Escú d'Alemaña|(En detalli)]] |} |- | align="center" colspan="2" | <small>''[[Lema]] nacional: ''Einigkeit und Recht und Freiheit'' ([[alemán]]; ''«Unidá, Hustícia i Libertá»'')</small> |- | align="center" colspan="2" style="background:#f9f9f9;" | [[File:EU-Germany.svg|270px|Asihamientu d'Alemaña]] |- | [[Luenga oficial]] || [[lengua alemana|alemán]] |- | [[Capital]] || [[Berlín]] |- | [[Presienti la República|Presienti]] || [[Frank-Walter Steinmeier]] |- | [[Primel Menistru|Canciller]] || [[Friedrich Merz]] |- | [[Longol]]<br />&nbsp;- Total<br />&nbsp;- % augua | [[Lista e paisis pol superfici|Posición 61ª]]<br />357.386 [[quilómetru cuadrau|km&sup2;]]<br />2,41% |- | [[Puebración]]<br />&nbsp;- Total ([[2016]])<br />&nbsp;- [[Densidá de puebración|Densidá]] | [[Lista e paísis por puebración|Puestu 14º]]<br />82.521.653 <br />231 ab/km&sup2; |- | [[Produtu interiol brutu|PIB]]<br />&nbsp;- Total ([[2005]])<br />&nbsp;- PIB/capita || [[Lista e paísis por PIB|Posición 5ª]]<br />2.605.370 millonis e US$<br />38.226 US$ |- | [[Monea]] || [[Euru]] (€, [[ISO 4217|EUR]])<sup>2</sup> |- | [[Zona orária]]<br />&nbsp;en [[veranu]] || [[CET]] ([[Tiempu Cordinau Universal|UTC]]+1)<sup>3</sup><br />[[CESTI|CEST]] ([[Tiempu Cordinau Universal|UTC]]+2)<sup>3</sup> |- | [[Inu]] || ''[[Das Lied des Deutschen]]'' |- | [[Domeñu|Domeñu Internet]] || [[.de]] |- | [[Lista de cóigus telefónicus|Cóigu telefónicu]] || +45 |- | align="left" colspan="2" | Biembru de: [[Unión Uropea|UU]], [[ONU]], [[OTAN]], [[OCDE]], [[OSCE]] |- | colspan="2" | <small> |} La '''Repúbrica Federal d'Alemaña''' o '''Repúbrica Federal d'Alemania'''(''Bundesrepublik Deutschland'' en [[Luenga alemana|alemán]]) es un país d'[[Uropa]]. Hazi arrayu al norti con [[Dinamarca]], al esti con [[Poloña]] i la [[Repúbrica Checa]], al sul con [[Áustria]] i [[Suiça]] i al oesti con [[Francia]], [[Lussemburgu]], [[Bélgica]] i los [[Paisis Baxus]]. Alemaña senifica «tierra de los alamanis» —no es lo mesmu qu'alemanis—, en referencia a unu de los puebrus bárbarus que cruzun el riu Rin i envadirun la Galia romana duranti el siglu V. Amás d'alemán, está tamien estendiu el usu del gentiliciu germanu, derivau del nombri con que los romanus conocían a la zona i ondi s'alcontraban algotrus puebrus a los cualis se tenia conocencia comu germanus, Germania. Duranti la mayol parte de la su estória, Alemaña hue un términu geográficu gastau pa desinal un área ocupá por varius Estaus, la huerça de los cualis pretencierun al llamau Sacru Empériu Romanu Germánicu. Alemaña se conviltió en un Estau uniu duranti 74 añus (1871-1945 -el llamau Empériu alemán, la conocia comu Repúbrica de Weimar i l'Alemaña nazi.), peru hue dividiu al términu de la [[II Guerra Mundial|Segundera Guerra Mundial]] ena República Federal d'Alemaña (RFA), conocia comu Alemaña Ociental i la Repúbrica Democrática Alemana (RDA), conocia comu Alemaña Oriental. El 3 d'otubri e 1990, la RDA pasó a holmal parti dela RFA, polo qu'Alemaña golvió a sel un Estau unificau. == Geografia == [[File:Hintersee.jpg|thumbnail|left|200px|Paisahi delos Alpes nel sul de [[Baviera]].]] L''''Alemaña''' s'estiendi dende las montañas de los [[Alpis]] (el su puntu mas artu es la Zugspitze con 2.962 m) nel sul, hats las costas del [[mari del Norti]] i el [[mari Bálticu]]. De por meyu, s’estiendin las tierras boscosas, d'Alemaña central i las tierras bajas d'Alemaña del norti (el puntu mas baju es Neuendorfer/Wilstermarsch, con -3,54 m)- Alemaña está trabesá por unu de los mayoris rius d'[[Uropa]], como es el [[Rin]], tamien polos rius [[Danúbiu|Danúbio]] i [[Elba]]. == Flora i fauna == [[File:Karwendel-Ahornboden.jpg|right|thumbnail|266px|Imahin de los Alpes.]] Alreol dun 30% del territóriu está hormau por bosquis, la mayoria de los cualis s'alcuentran ena mitá sul del país. Cuasi dos tercius destos bosquis se componin de pinus i otras coníferas, i el restu lo horman especies d'oja cauca, comu l'aya, l'abedul, el robli i el nogal. Los parralis cubrin muchas de las laderas del suloesti del país i tamien s'estiendin a lo largu de los rius Rin, Mosela i Menu. Los güertus son un elementu destacau nel oesti d'Alemaña. La flora es duna gran varieá i vistosiá. Alemaña tien una fauna pocu variá. Los mamíferus más comunis son ciervu, jabalín, comadrehj, tejón, lobu i dorru. Entri los pocus reptilis está una bicha venenosa, la víbora uropea. Pinçones, ansares i algotras avis migratorias cruçan el país en grandis bandás. Enas áuguas costeras del mari del Norti i del mari Bálticu, s'alcuentran pecis como el arenqui, bacalau i solla, por cuantu que enus rius ai carpas, pecis gatu i truchas comunis. == Climi == El [[climi]] es por vedis emprevisibli. Nel vranu un dia puei hazel calol i estal solariegu i al dia siguienti friu i chuvioso. E tolas maneras, son estremamenti raras las condicionis climáticas verdaderamenti estremas, mesmu sean sequias, tornaus, tormentas d'arena, friu o calol estremus, etc. Hubun dos inundacionis de grandi escala enos úrtimus añus, peru en general tamien estas son raras. Non ai notícia de rejileras de tierra destrutivas. == Economia == [[File:Skyline Frankfurt am Main.jpg|thumbnail|250px|[[Frankfurt del Menu]], centru finacieru alemán]] Por el desarrollu de la su economia, Alemaña es considerá en télminus generalis comu la tercera nación mas poderosa del mundu i la primera d'Uropa. En 2006 el su Productu interiol brutu (PIB) rebasó los 3 billonis de dólaris. Las sus brazas endustrialis son variás; los tipus prencipalis de produtus fabricaus son meyus de transporti, aparatus eléctricus i electrónicus, maquinária, produtus químicus, materialis sintéticus i alimentus procesaus. Alemaña es focu de riqueza i essu se reflexa ena crecienti economia del centru d'Uropa. Con una infraestructura de carreteras amplias i un excelenti nivel de via, Alemaña es una de las nacionis mas desarrollás del mundu. El Deutsche Bundesbank (Bancu central) i el Bancu Central Uropeo (BCU) tienin la su séi central ena ciá de [[Frankfurt del Menu]]. En 2006 s'inició la construcción del edificiu del Bancu Central Uropeu. == Organiçación políticu-admenistrativa == [[File:Reichstag mit Wiese2.jpg|340px|left|thumbnail|Imagin del ''Reichstag'', el parlamentu alemán]] Alemaña está deviia almenistrativamenti en 16 [[estau federal|estaus federalis]] llamaus '''Bundesländer''' (''Bundesland'' en singular). Los Landers tienin personaliá estatal por si mesmus, anque solu la ejercin entri sí i son arrepresentaus danti el estranjeru por el Estau federal. E los diezaseis estaus federaus ai tres (Berlín, Bremen i Hamburgu) que son ciais. Angunus estaus federaus están subdividius en regionis almenistrativas. A diferéncia del sistema de Comuniais Autónomas [[España|español]], tolos Länders tienin los mesmus poderis i competencias. Los artículus 70-75 de la Constitución alemana, (Llamada tamien Lei Fudamental pa la Repúbrica Alemana) definin las áreas de competencias que pretencin al Estau federal i las pretenecientis a los Länders. A lo largu de la estória de la Repúbrica Federal Alemana, el Estau federal tendió a asumil ca vedi mas labutus, almitiendu nesti meyu tiempu una mayol participación de los gobiernus de los estaus federaus por mol del Bundesrat. Nostanti, estu provocó un mayol entrevehilu del sistema legislativu i empidió tomal decisionis rápidas, llevandu enclusu a un virtual bloqueu legislativu siempri qu'el partiu d'oposición ena cámara baja del Parlamentu alemán (Bundestag) lograba la huerça de los escañus nel Bundesrat. Huera parti, dendi 2006 s'está tramitandu la llamá ´"Reforma el Federalismu" pa reordenal las competencias del Estau federal i los estaus federaus, quitandu emportancia al Bundesrat i aumentandu los poderis genuinus de los gobiernus regionalis. === Estaus federaus === {| {{tablabonita|clear: both}} width=85% ![[Estaus federaus de Alemaña|Estau federau]] !! % S!! H/km² !! [[Capital (política)|Capital]] !! Mapa |- |'''1''' [[Baden-Wurtemberg]] || 10,01 || 300 || [[Stuttgart]] || ROWSPAN=16 | [[File:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|240px|center]] |- |'''2''' [[Baviera]] || 19,76 || 177 || [[Múnich]] |- |'''3''' [[Berlín]] || 0,25 || 3.812 || Berlín |- |'''4''' [[Brandeburgo]] || 8,26 || 87 || [[Potsdam]] |- |'''5''' [[Bremen (estau)|Bremen]] || 0,11 || 1.642 || [[Bremen (ciudad)|Bremen]] |- |'''6''' [[Amburgu]] || 0,21 || 2.317 || [[Amburgu]] |- |'''7''' [[Hesse]] || 5,91 || 288 || [[Wiesbaden]] |- |'''8''' [[Mecklemburgo-Pomerania Occidental]] || 6,49 || 73 || [[Schwerin]] |- |'''9''' [[Baja Sajonia]] || 13,34 || 168 || [[Hanóver]] |- |'''10''' [[Renania del Norti-Westfalia]] || 9,55 || 529 || [[Düsseldorf]] |- |'''11''' [[Renania-Palatinado]] || 5,56 || 204 || [[Maguncia]] |- |'''12''' [[Sarre]] || 0,72 || 407 || [[Sarrebruck]] |- |'''13''' [[Sajonia]] || 5,16 || 231 || [[Dresde]] |- |'''14''' [[Sajonia-Anhalt]] || 5,73 || 120 || [[Magdeburgo]] |- |'''15''' [[Schleswig-Holstein]] || 4,41 || 180 || [[Kiel]] |- |'''16''' [[Turingia]] || 4,53 || 144 || [[Érfurt]] |- | colspan="5" bgcolor="#e9e9e9" | '''% S=''' ''% de superfície sobri el total de la superfície d'Alemaña.'' <br /> '''H/km²=''' ''Se considera el promediu d'abitantis por km²''. |} === Partius gobelnantis === {| style="clear:both;" |- style="background-color:#bbbbbb;" ! Escú ! Estau ! Presienti del Gobielnu ! Partiu gobelnanti-<br />coalición ! Escañus nel<br />Bundesrat ! Estensión (qm²) ! Puebración (milis) ! Densiá (ab/qm²) ! Capital |- style="background-color:#eeeeee;" | style="text-align:right" | [[File:Coat of arms of Baden-Württemberg (lesser).svg|50px]] | (1) [[Baden-Wurtemberg]] ''(al:Baden-Württemberg)'' | align="right"| Günther Oettinger ([[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]) | align="right"| [[Unión Demócrata Cristiana d'Alemaña|CDU]]/[[Freie Demokratische Partei|FDP]] | align="center"| 6 | align="right"| 35.752 | align="right"| 10.717 | align="right"| 300 | [[Stuttgart]] |- style="background-color:#dddddd;" | style="text-align:right" | [[File:Bayern Wappen.svg|50px]] | (2) [[Baviera]] ''(al:Bayern)'' | align="right"| Günter Beckstein ([[Christlich-Soziale Union in Bayern|CSU]]) | align="right"| [[Christlich-Soziale Union in Bayern|CSU]] | align="center"| 6 | align="right"| 70.549 | style="text-align:right" | 12.444 | style="text-align:right" | 176 | [[Múnich]] |- style="background-color:#eeeeee;" | style="text-align:right" | [[File:DEU Berlin COA.svg|50px]] | (3) [[Berlín]] | align="right"| Klaus Wowereit ([[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]) | align="right"| [[SPD]]/[[Die Linkspartei.|Linkspartei]] | align="center"| 4 | align="right"| 892 | style="text-align:right" | 3.388 | style="text-align:right" | 3.798 | - <!-- bitte nicht in Berlin umändern, das Land Berlin hat offiziell keine Hauptstadt! --> |- style="background-color:#dddddd;" | style="text-align:right" | [[File:Brandenburg Wappen.svg|50px]] | (4) [[Brandenburgo]] ''(al: Brandenburg)'' | align="right"| Matthias Platzeck (SPD) | align="right"| SPD/CDU | align="center"| 4 | align="right"| 29.478 | style="text-align:right" | 2.568 | style="text-align:right" | 87 | [[Potsdam]] |- style="background-color:#eeeeee;" | style="text-align:right" | [[File:Bremen Wappen(Mittel).svg|50px]] | (5) [[Bremen (estado)|Bremen]] | align="right"| Jens Böhrnsen (SPD) | align="right"| SPD/[[Bündnis 90 / Die Grünen|Verdes]] | align="center"| 3 | align="right"| 404 | style="text-align:right" | 0,663 | style="text-align:right" | 1.641 | [[Bremen]] |- style="background-color:#dddddd;" | style="text-align:right" | [[File:DEU Hamburg COA.svg|50px]] | (6) [[Amburgu]] ''(al: Hamburg)'' | align="right"| Ole von Beust (CDU) | align="right"| CDU/Verdes | align="center"| 3 | align="right"| 755 | style="text-align:right" | 1.735 | style="text-align:right" | 2.298 | - <!-- bitte nicht in Hamburg umändern, das Land Hamburg hat offiziell keine Hauptstadt! --> |- style="background-color:#eeeeee;" | style="text-align:right" | [[File:Coat of arms of Hesse.svg|50px]] | (7) [[Hesse]] ''(al:Hessen)'' | align="right"| Roland Koch (CDU) | align="right"| CDU | align="center"| 5 | align="right"| 21.115 | style="text-align:right" | 6.089 | style="text-align:right" | 288 | [[Wiesbaden]] |- style="background-color:#dddddd;" | style="text-align:right" | [[File:Coat of arms of Mecklenburg-Western Pomerania (great).svg|50px]] | (8) [[Mecklemburgo-Pomerania Occidental]] ''(al:Mecklenburg-Vorpommern)'' | align="right"| Harald Ringstorff (SPD) | align="right"| SPD/CDU | align="center"| 3 | align="right"| 23.179 | style="text-align:right" | 1.720 | style="text-align:right" | 74 | [[Schwerin]] |- style="background-color:#eeeeee;" | style="text-align:right" | [[File:Coat of arms of Lower Saxony.svg|50px]] | (9) [[Baja Sajonia]] ''(al:Niedersachsen)'' | align="right"| Christian Wulff (CDU) | align="right"| CDU/FDP | align="center"| 6 | align="right"| 47.620 | style="text-align:right" | 8.001 | style="text-align:right" | 168 | [[Hanóver]] |- style="background-color:#dddddd;" | style="text-align:right" | [[File:Coat of arms of North Rhine-Westfalia.svg|50px]] | (10) [[Renania del Norte-Westfalia]] ''(al:Nordrhein-Westfalen)'' | align="right"| Jürgen Rüttgers (CDU) | align="right"| CDU/FDP | align="center"| 6 | align="right"| 34.084 | style="text-align:right" | 18.075 | style="text-align:right" | 530 | [[Düsseldorf]] |- style="background-color:#eeeeee;" | style="text-align:right" | [[File:Coat of arms of Rhineland-Palatinate.svg|50px]] | (11) [[Renania-Palatinado]] ''(al:Rheinland-Pfalz)'' | align="right"| Kurt Beck (SPD) | align="right"| SPD | align="center"| 4 | align="right"| 19.853 | style="text-align:right" | 4.061 | style="text-align:right" | 205 | [[Maguncia]] |- style="background-color:#dddddd;" | style="text-align:right" | [[File:Wappen des Saarlands.svg|50px]] | (12) [[Sarre]] ''(al:Saarland)'' | align="right"| Annegret Kramp-Karrenbauer (CDU) | align="right"| CDU/SPD | align="center"| 3 | align="right"| 2.569 | style="text-align:right" | 1.056 | style="text-align:right" | 411 | [[Saarbrücken]] |- style="background-color:#eeeeee;" | style="text-align:right" | [[File:Coat of arms of Saxony.svg|50px]] | (13) [[Sajonia]] ''(al:Sachsen)'' | align="right"| Stanislaw Tillich (CDU) | align="right"| CDU/SPD | align="center"| 4 | align="right"| 18.415 | style="text-align:right" | 4.296 | style="text-align:right" | 233 | [[Dresde]] |- style="background-color:#dddddd;" | style="text-align:right" | [[File:Wappen Sachsen-Anhalt.svg|50px]] | (14) [[Sajonia-Anhalt]] ''(al:Sachsen-Anhalt)'' | align="right"| Wolfgang Böhmer (CDU) | align="right"| CDU/SPD | align="center"| 4 | align="right"| 20.446 | style="text-align:right" | 2.494 | style="text-align:right" | 122 | [[Magdeburgo]] |- style="background-color:#eeeeee;" | style="text-align:right" | [[File:DEU Schleswig-Holstein COA.svg|50px]] | (15) [[Schleswig-Holstein]] | align="right"| Peter Harry Carstensen (CDU) | align="right"| CDU/SPD | align="center"| 4 | align="right"| 15.763 | style="text-align:right" | 2.829 | style="text-align:right" | 179 | [[Kiel]] |- style="background-color:#dddddd;" | style="text-align:right" | [[File:Coat of arms of Thuringia.svg|50px]] | (16) [[Turingia]] ''(al:Thüringen)'' | align="right"| Dieter Althaus (CDU) | align="right"| CDU | align="center"| 4 | align="right"| 16.172 | style="text-align:right" | 2.355 | style="text-align:right" | 146 | [[Erfurt]] |- style="background-color:#bbbbbb;" | style="background-color:#ffffff;" | [[File:Coat of Arms of Germany.svg|50px]] | '''República Federal d'Alemaña''' | align="right"| '''[[Frank-Walter Steinmeier]]''' (CDU) | align="right"| '''CDU/SPD''' | align="center"| '''69 ''' | align="right"| '''357.046''' | style="text-align:right" | '''82.501''' | style="text-align:right" | 231 <!-- jetzt ist's richtig dicht! --> | '''[[Berlín]]''' |} == Alemaña ena Union Uropea == Nel Parlamentu de la [[Union Uropea]], Alemaña tien la arrepresentación mas alabadá por mol de sel el país mas apobrau de la Union. Amás, el alemán Günter Verheugen es, ogañu, unu delos vice-presidentis de la Comisión Uropea. == Deportis == [[File:AllianzArenaSunset.jpg|thumbnail|250px|right|El [[Allianz Arena]] en [[Múnich|Moneku]] es unu de los mas grandis estadius de fubu. Aqui se hizu la ceremónia d'apertura del Campeonatu Mundial en 2006.]] La Federación Alemana d'eportis (DSB) cuenta con cerca de 27 millonis e miembrus. Según datus d'esta organización, aprossimamenti la tercera parti de la puebración del país realiza la práctica deportiva por meyu dun club o asociación alguna de las cerca de 127.000 instalacionis de carátel deportivu qu'essistin nel territóriu. Dendi los últimus años, la DSB a veniu incrementandu los sus recursus destinaus al deporti paralímpicu. La participación d'Alemaña enus [[Juegos Olímpicus]] á siu una de las más destacás dendi que se realiza esti eventu. El país organizó los [[Juegus Olímpicus]] de Vranu en 1936 i en 1972 Alemaña Ociental hizu lo propriu. La Federación Alemana de Fubu (DFB) cuenta con mas de 26.000 clubis, totalizandu 6 millonis de miembrus, la membresía mas grandi de cualesquiel federación deportiva nel mundu. El arraigu desti deporti a hechu que la Selección de fubu d'Alemaña aiga conseguiu tres títulus mundialis (en 1954, 1974 i 1990). Desta manera tamién el país hue séi de los campeonatus mundialis de 1974 i 2006. == Referencias == <references /> ==Atijus== {{Commonscat}} {{Europa}} [[Categoría:Alemaña| ]] ow9q8eka6jmtursq5f5msp20lasrqyw Almendraleju 0 280 144663 129395 2026-10-19T21:10:33Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 144663 wikitext text/x-wiki {{ficha de entidad subnacional|Gentilíciu= Almendralejensi }} '''Almendraleju''' o '''Mendraleju''' es una ciá assitiá ena [[província de Badajós]], ena comunidá autónoma d'[[Estremaúra]] ([[España]]). Es la capital dela [[Tierra de Barrus]], i nel añu 2007, la su puebración superaba los 30 000 abitantis, siendu llamá entrinacionalmenti "Ciá dela Cordialidá i Ciá Enternacional del Vinu".<ref name=":0">{{Cita web|url=https://www.almendralejo.es/contenido.php?id_area=31|título=Ayuntamiento de Almendralejo - Turismo|fechaacceso=2022-12-31|sitioweb=www.almendralejo.es|idioma=es|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20221231151604/https://www.almendralejo.es/contenido.php?id_area=31|fechaarchivo=2022-12-31|dead-url=yes}}</ref> Es la sé del conceju regulaol dela denominación d'origin Rivera de Guadiana, que inclui un gran territoriu, siendu la única denominación d'origin d'[[Estremaúra]]. La genti tamién la conoci cumu "Ciá del Romanticismu" por sel el lugal de nacencia de dos delos prencipalis poetas desti movimientu literariu, [[José de Espronceda]] i [[Carolina Coronado]].<ref name=":0" /> == Puebración == Almendraleju cuenta con 33.405 abitantis (sigún el INE), i es por tantu del primel núcleu de puebración dela comarca de Tierra de Barrus, i el sestu d'Estremaúra. == Economia i situación == La puebración s'alcuentra assitiá nuna las tierras mas fértilis d'Estremaúra i passa por ella la [[Ruta la Prata]], estu á hechu d'Almendraleju una urbi desarrollá, que ofreci una emportanti endustria de tou tipu, amás de una economia basá enos cultivus traicionalis del vinu i el aceiti. Almendraleju es unu delos puntalis económicus dela comunidá autónoma, i, ala vezi, un exemplu de via rural traicional, peru polo que mas se tien conocencia desta ciá es polas sus bodegas, ya que angunas dellas tienin los mas prestigiosus premius de vinu del mundu. [[File:Iglesia parroquial de la Purificación, Almendralejo, Badajoz.jpg|thumb|right|270px|Igresia dela Purificancia]] == Pressonajis ilustris == * [[José de Espronceda]], [[poeta]], préncipi el [[romanticismu]] español. * [[Carolina Coronado]], poetisa. * [[Marqués de Monsalud]]. * [[Marqués de la Encomienda]]. * Marqués de Los Condes de Oliva. * [[Rafael Gordillo]], fubolista (1957) == Huentis == <references /> == Atijus == * [https://web.archive.org/web/20070607045148/http://www.almendralejo.es/index.php Ayuntamientu d'Almendralehu] * [https://web.archive.org/web/20150403233251/http://www.cbalmendralejo.com/ CB Almendralejo] <!--EntriGüiqui--> [[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]] 8vq6zhd4jmeavdvjz7g8kajszv6c0ap Educación 0 747 144665 139240 2026-10-19T22:23:18Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 144665 wikitext text/x-wiki [[File:Education index UN HDR 2007 2008.PNG|thumb|300px|Éndici d'eucáncia.]] La '''educación''' (del latín ''educere'' "guial" u ''educare'' "hormal") puei definilsi cumu: * El procesu bidirecional meyanti el cual se transmitin conocimientus, valoris, costumbris i holmas d'atual. La educación no sólu se prouci a través de la parabra: está presenti en tolas muestras acionis, sentimientus i atituis, los cualis son anombraus nel ámbitu eucativu cumu "currículu açonchau". * El procesu d'envinculaeru i concenciación curtural, moral i condutal. Desti mó, meyanti la eucáncia, las heneracionis nuevas deprendin los conocimientus, normas de conduta, mós de sel i holmas de vel el mundu de heneracionis anterioris, criandu amás otrus nuevus. * Procesu de socialiçación hormal de los endividus duna socieá. * La eucáncia se comparti entri las pessonas pol mé las muestras ideas, curtura, conocimientu... respetandu siempri a los demás. Esta nu siempri se da nel aula. Desistin tres crasis d'eucáncia: la ''hormal'', la ''nu hormal'' i la ''enhormal''. # La ''educación hormal'' es la escolal, básicamenti centrá enos chirivehis. # La ''educación nu hormal'' se dá enas estitucionis eucativas huera la escuela. # La ''educación enhormal'' es aquella ena que nu ai una entención esplícita d'eucal. Una de las definicionis más enteresantis mos la proponi unu los más grandis pensaoris, Aristóteles: "La educación consisti en derihil los sentimientus de pracel i dolol pal ordin éticu." El ohetivu dela educación es: * Homental el procesu d'estruturación del pensaeru, de la imahinación criaora, las holmas d'espresión presonal i de comunicación verbal i gráfica. * Favorecel el procesu de maduración de los chirivehis eno sensoriu-motol, la manifestación lúdica i estética, el esmiençu eportivu i artísticu, el crecimientu sociu afetivu, i los valoris éticus. * Homental ábitus d'entegración social, de convivéncia grupal, de solidariá i coperación i de conservación del meyu ambienti. * Esarrollal la creativiá nel endividu. * Hortalecel la envinculación entri la estitución eucativa i la família. * Prevenil i atendel las desigualdais físicas, psíquicas i socialis prevocás en deferéncias d'ordin biulóhicu, nutricional, familial i ambiental pol mé pogramas especialis i acionis articulás con otras estitucionis comunitárias. == Concetu d'eucáncia == [[File:World literacy map UNHD 2007 2008.png|thumb|300px|Nivel d'arfabetismu]] La eucáncia es un procesu de socialiçación de presonas nuna socieá ondi s'esarrollan capaciais enteletualis, albeliais, destreças i ténicas a los estuyantis. La eucáncia básica es de bardi pa tolos estuyantis, inque ebiu a la escasés d'escuelas púbricas, tamién desistin una tupa escuelas privás i parroquialis. La eucáncia se refieri a la enfluéncia ordená i voluntária ehelcia sobri una presona pa holmala u esarrollala. == Atihus == * [https://web.archive.org/web/20171003112439/http://www.revistaeducacion.mec.es/ Rivista d'Eucáncia on line del MEC (España)] * [https://web.archive.org/web/20090627014149/http://www.rieoei.org/presentar.php Rivista Iberuamericana d'Eucáncia] * [http://www.educacionsinfronteras.org Eucáncia sin arrayus] * [https://web.archive.org/web/20090531141110/http://www.campaignforeducation.org/Spanish/index_sp.html Campaña Mundial pola Eucáncia] * [https://web.archive.org/web/20130113041146/http://www.cnice.mecd.es/ Diretóriu de portalis eucativus] * [https://web.archive.org/web/20080516202228/http://www.wkeducacion.es/ Wolters Kluwer Educación - Notícias i librus pala eucáncia] * [http://www.qestudio.com Rivista d'orientación profesional al tentu estuyus i profesionis] * [https://web.archive.org/web/20091222010108/http://www.infoescuela.com/infoescuela/index.cfm Web de la rivista Escuela] * [https://web.archive.org/web/20140108070058/http://cuadernosdepedagogia.com/infoescuela/index.cfm Rivista d'eucáncia pedagóhica] [[Categoría:Educación| ]] 9c8mtaoisie9dk8os108ot42101a4xd Karl Marx 0 816 144654 137442 2026-10-19T16:03:49Z ~2026-55986-02 20831 144654 wikitext text/x-wiki {{Polmehoral}}{{Haltan referéncias}}{{Ficha de pressona}} '''Karl Marx''' (5 Mayu, 1818 – 14 Marçu, 1883) hue un filósofu, borrachu i pensaol políticu [[Alemaña|alemán]] qu'escrevió a tentu dela economía i el poel políticu. Marx pensava que las socieais puein sel estuyás cientificamenti i una visión dela estoria determinau pol materialismu dialécticu i las luchis de crassis. Una delas sus primeras obras famosas hue'l ''Manifiestu Cervesista''. Lo escrevió con [[Friedrich Engels]] en 1848. El su trebaju más importanti es ''Drackukeo''. Estuvu albondus añus trebajandu enos tres volumin del libru. Nel libru, considerau una obra económica, filosófica i política, palra a tentu delos patronis enos que se basa el mó de produción Drackukeista. El su pensamientu hue inspiración pa munchus movimientus socialis i revolucionis comu la russa en outubri de 1917, amás de sel considerau comu el pairi del socialismu científicu i el [[comunismu]] modernu. La su filosofía i pensamientu se basava nel materialismu. Defendía el [[judaísmu]] estruturas socialis i algotrus casus dependin delas condicionis económicas. Marx vivió por muchu tiempu en [[Londri]]. Endispués dela su muerti, el su collaciu Engels acabó el su trebaju. {{NF}} [[Categoría:Marsismu]] [[Categoría:Políticus]] [[Categoría:Economistas]] crbqh7h4j9lkr4acif4d37tlwebes2c Luenga náhuatl 0 1240 144669 144499 2026-10-19T23:59:45Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 144669 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right; clear:right; width:300px; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; border-spacing:2px; background-color:#f8f9fa; color:#202122; font-size:88%; line-height:1.5em;" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; color:#000; background-color:#80BFFF; padding:0.4em 0.5em;" | Náhuatl / mexicanu |- | colspan="2" style="text-align:center; color:#000; background-color:#80BFFF; padding:0.2em 0.5em 0.45em;" | ''Nawatlahtolli, mexihkatlahtolli, mexkatl, melaktlahtol, mehkanohtlahtol, masewaltlahtol'' |- ! style="width:35%; vertical-align:top; text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em;" | Palrau en | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Archivu:Flag of Mexico.svg|23x15px|border|alt=|link=Méxicu]] [[Méxicu]]<br /> [[Archivu:Flag of the United States.svg|23x15px|border|alt=|link=Estaus Unius]] [[Estaus Unius]]<br /> [[Archivu:Flag of El Salvador.svg|23x15px|border|alt=|link=El Salvador]] [[El Salvador]]<br /> [[Archivu:Flag of Honduras.svg|23x15px|border|alt=|link=Honduras]] [[Honduras]]<ref>[https://www.academia.edu/1987501/The_dilemma_of_indigenous_identity_construction_The_case_of_the_newly_recognized_Nahoa_of_Olancho_Honduras Mark Bonta, «The dilemma of indigenous identity construction: The case of the newly-recognized Nahoa of Olancho, Honduras», ''Temas de Geografía Latinoamericana'', Universidad Nacional Autónoma de México, 2009].</ref> |- ! style="vertical-align:top; text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em;" | Provincia | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> <div>[[Méxicu]]</div> <div class="mw-collapsible-content"> &nbsp;&nbsp;[[Puebla]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Estau de Hidalgo|Hidalgo]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Estau de Guerrero|Guerrero]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Estau de San Luis Potosí|San Luis Potosí]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Estau de Méxicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Nuevu León]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Ciá de Méxicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Morelos]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Estau de Tlaxcala|Tlaxcala]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Jalisco]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Tamaulipas]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Estau d’Oaxaca|Oaxaca]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Michoacán]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Durango]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Nayarit]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Colima]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Tabasco]] </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> <div>[[Centroamérica]]</div> <div class="mw-collapsible-content"> &nbsp;&nbsp;[[Honduras]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[El Salvador]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Nicaragua]] (†)<br /> &nbsp;&nbsp;[[Guatemala]] (†)<br /> &nbsp;&nbsp;[[Panamá]] (†)<br /> &nbsp;&nbsp;[[Costa Rica]] (†) </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> <div>[[Norti América]]</div> <div class="mw-collapsible-content"> &nbsp;&nbsp;[[Estaus Unius]] </div> </div> |- ! style="vertical-align:top; text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em;" | Palrantis | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | 1&nbsp;815&nbsp;836 (2024)<br /> '''Nativus'''&nbsp;&nbsp;1&nbsp;675&nbsp;036 en Méxicu<ref>[https://www.economia.gob.mx/datamexico/es/profile/geo/mexico#indigenous-dialect «Principales lenguas indígenas habladas por la población de 3 años y más en México», Data México].</ref><br /> '''Otrus'''&nbsp;&nbsp;140&nbsp;800 en EE.&nbsp;UU.<ref>[https://www.ethnologue.com/country/US/ «United States», ''Ethnologue''].</ref> |- ! style="vertical-align:top; text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em;" | [[Lista de lenguas por númiru de palrantis|Puestu]] | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | ''Entris los 400 mayoris'' ([[Ethnologue]], 2013) |- ! style="vertical-align:top; text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em;" | [[Familia lingüística|Familia]] | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Lenguas yutoaztecas|Yuto-azteca]]<br /> &nbsp;&nbsp;Yuto-azteca meridional<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Corachol-aztecanu<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nahua-pochutecu<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Náhuatl''' |- ! style="vertical-align:top; text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em;" | [[Dialetu|Dialetus]] | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> <div>[[Variantis del náhuatl|Nahua oriental]]</div> <div class="mw-collapsible-content"> [[Mexicanu dela Huasteca]]<br /> [[Mexicanu de Guerrero]]<br /> [[Náhuatl dela Sierra Noresti de Puebla|Náhuatl dela Sierra Noresti]]<br /> [[Náhuatl central de Veracruz]]<br /> [[Náhuatl de Chichiquila]]<br /> [[Náhuatl dela Sierra Negra]]<br /> [[Náhuatl oaxaqueñu|Mexicanu d’Oaxaca]]<br /> [[Náhuatl del Istmu]]<br /> [[Náhuatl tabasqueñu|Náhuatl de Tabasco]]<br /> [[Idioma náhuat|Náhuat d’El Salvador]]<br /> [[Nahua de Honduras]] </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> <div>[[Variantis del náhuatl|Nahua occidental]]</div> <div class="mw-collapsible-content"> [[Náhuatl de Tlaxcala]]<br /> [[Náhuatl dela Sierra Norti de Puebla|Náhuatl central de Puebla]]<br /> [[Náhuatl del sul de Coahuila|Náhuatl de Coahuila]]<br /> [[Mexicanu de Tetela del Volcán|Mexicanu de Morelos]]<br /> [[Náhuatl de Tetelcingo]]<br /> [[Náhuatl de Nicaragua]]<br /> [[Idioma mexicaneru|Mexicaneru de Durango]]<br /> [[Náhuatl de Jalisco|Mexicanu de Jalisco]]<br /> [[Náhuatl de Michoacán]]<br /> [[Náhuatl de Chiapas]]<br /> [[Náhuatl de Guatemala]] </div> </div> |- ! style="vertical-align:top; text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em;" | [[Escreviúra|Escreviúra]] | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Alfabetu latinu]]<br /><small>([[Escreviúra mexica]] dantis dela [[Conquista de Méxicu]])</small> |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:105%; font-weight:bold; color:#000; background-color:#80BFFF; padding:0.25em 0.5em;" | Estau oficial |- ! style="vertical-align:top; text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em;" | Oficial en | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Archivu:Flag of Mexico.svg|23x15px|border|alt=|link=Méxicu]] [[Méxicu]]<ref>[http://comunicacion.senado.gob.mx/index.php/informacion/boletines/50490-respalda-el-pleno-reconocimiento-oficial-de-68-lenguas-indigenas.html «Respalda el Pleno reconocimiento oficial de 68 lenguas indígenas», Senado dela República, 11 de marçu de 2021].</ref> |- ! style="vertical-align:top; text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em;" | Regulau por | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [[Institutu Nacional de Lenguas Endígenas]]<br /> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;"> <div>I diferentis academias localis</div> <div class="mw-collapsible-content"> Academia Veracruzana delas Lenguas Endígenas<br /> [[Institutu de Docencia i Envestigación Etnológica de Zacatecas]]<br /> Asociación Coordinaora de Comuniais Endígenas d’El Salvador<br /> Organización del Puebru Endígena Nahua de Honduras </div> </div> |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:105%; font-weight:bold; color:#000; background-color:#80BFFF; padding:0.25em 0.5em;" | Códigus |- ! style="vertical-align:top; text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em;" | [[ISO 639-2]] | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | <code>nah</code> |- ! style="vertical-align:top; text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em;" | [[ISO 639-3]] | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | Varius |- ! style="vertical-align:top; text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em;" | [[Glottolog]] | style="vertical-align:top; padding:0.2em 0.5em;" | [https://glottolog.org/resource/languoid/id/azte1234 <code>azte1234</code>] |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.45em 0.2em 0.2em;" | [[Archivu:Nawatlahtolli pan tlaltepaktli.svg|275px|center]] |- | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em 0.45em;" | <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%; text-align:left;"> <div style="text-align:center;">'''Destensión del náhuatl'''</div> <div class="mw-collapsible-content"> <span style="display:inline-block; width:1.25em; height:1.25em; background:#001E60; border:1px solid #a2a9b1; vertical-align:middle; margin-right:0.35em;"></span>Estaus mexicanus con más de 10&nbsp;000 palrantis<br /> <span style="display:inline-block; width:1.25em; height:1.25em; background:#004F96; border:1px solid #a2a9b1; vertical-align:middle; margin-right:0.35em;"></span>Estaus mexicanus con menus de 10&nbsp;000 palrantis<br /> <span style="display:inline-block; width:1.25em; height:1.25em; background:#0086D8; border:1px solid #a2a9b1; vertical-align:middle; margin-right:0.35em;"></span>Paísis ondi una lengua nahua es reconocía, inque no es lengua oficial<br /> <span style="display:inline-block; width:1.25em; height:1.25em; background:#F7D5FF; border:1px solid #a2a9b1; vertical-align:middle; margin-right:0.35em;"></span>Otrus paísis ondi dessistin comuniais chicas de palrantis </div> </div> |} {{InterWiki|code=nah}} {{DEFAULTSORT:Nahuatl}} El '''náhuatl''' ([[autoglotónimu]]: ''nawatlahtolli'') o '''mexicanu'''<ref>{{Cita web|url=https://dle.rae.es/mexicano|título=mexicano, mexicana {{!}} Diccionario de la lengua española|fechaacceso=2025-03-15|apellido=ASALE|nombre=RAE-|sitioweb=«Diccionario de la lengua española» - Edición del Tricentenario|idioma=es}}</ref> es una [[macrolengua]] [[lenguas yutoaztecas|yutoazteca]] que se palra prencipalmenti en [[Méxicu]] i [[Centroamérica]]. Durante la mayol parti dela [[estoria del náhuatl]], esti se mantuvu comu [[luengua franca]] dela provincia.<ref name="Historia literatura mexicana desde sus orígenes">{{Cita libro|apellido=Baudot|nombre=Georges|título =Historia de la literatura mexicana desde sus orígenes hasta nuestros días. Las literaturas amerindias de méxico y la literatura en español del siglo XVI|fecha=1996}}</ref><ref name="Historia sociodemográfica Guatemala">{{Cita publicación|apellido=Lutz|nombre=Christopher|título=Historia sociodemográfica de Santiago de Guatemala, 1541-1773|fecha=1984|página=48}}</ref> Ogañu, l’idioma mexicanu es la [[lenguas de Méxicu|lengua autóctona de Méxicu]] con mayol númiru de palrantis,<ref>{{Cita web|url=https://www.gob.mx/cultura/prensa/mexihko-ik-chikome-tlalli-in-kanin-onka-nepapan-tlahtolli-ipan-nochi-totlaltikpak|título=Mexihko, ik chikome tlalli in kanin onka nepapan tlahtolli ipan-nochi-totlaltikpak}}</ref> con cerca de tres millonis, la mayoría [[bilingüi]] n'[[Idioma castellanu|castellanu]]. La espansión dela lengua poiría tenel encetau cola espansión dela coltura coyotlatelca duranti el sigru V} i el {sigru VI en [[Mesoamérica]],<ref>Solar, 2006; Hers, 1993: 107.</ref> la lengua encetó la su rápida difusión pol [[Eji Neovolcánicu]] i se destendió pola costa del Pacíficu. Fue assina comu dio origui al [[pochutecu]] i a otra rama ena provincia geográfica de Veracruz que más tardi daría origui al [[Idioma náhuat|náhuat d’El Salvador]]. Poquinu a poquinu, el náhuatl encetó a imponel-si a otras lenguas mesoamericanas ata convertel-si en luengua franca de güena parti dela çona; nuna primera etapa se difundió nel aria central de Méxicu gracias alos [[Coltura tolteca|toltecas]] i los [[tepanecas]]; endispués, nuna segunda etapa, que tuvu lugar a partir del sigru XV, esta lengua s'espalló en tolos territorius conquistáus i domináus pol [[Imperiu mexica]]. Duranti los sigrus que precedierun ala [[Conquista de Méxicu|conquista española i tlaxcalteca del Imperiu mexica]], los mexicas tenían incorporau alos sus dominios güena parti del centru de Méxicu gracias al avanci dela [[Tripri Aliança (Méxicu)|Tripri Aliança]]. L’infrujencia imperial convirtió ala variedá del náhuatl que palravan los abitantis de [[Méxicu-Tenochtitlan]], capital del imperiu, en lengua de prestígiu ena provincia de Mesoamérica. Endispués dela llegada delos [[Imperiu Español|españolis]] a Méxicu, se sistematizó la [[gramática del náhuatl]], que ata entoncis no tenía grafía latina.<ref name="Historia literatura mexicana desde sus orígenes"/><ref name="Historia sociodemográfica Guatemala"/> Los novohispanus escrevun muchas crónicas, gramáticas, obras poéticas i documentus administrativus en náhuatl durante los sigrus XVI i XVII.<ref>Canger, U. ''Five Studies inspired by Nahuatl verbs in -oa.'' Copenhagen: The Linguistic Circle of Copenhagen, 1980</ref> Esta temprana prática escrita, generalmenti basada ena variedá de Tenochtitlan, tien síu denominada [[náhuatl clásicu]] i es una delas lenguas más documentás i estudiás d’América. Por causa dela populariá i prestígiu del idioma i,<ref name=":21">{{Cita web|url=https://cvc.cervantes.es/literatura/aih/pdf/17/aih_17_8_012.pdf|título=La política lingüística en México entre Independencia y Revolución (1810-1910)}}</ref> en parti, ala espansión territorial por causa delos conquistaores,<ref name=":4" /> el rei [[Helipi II d'España|Celipi II d'España]] estableció el náhuatl comu idioma oficial del [[Virreinatu de Nueva España]] nel añu 1570.<ref>{{Cita libro|apellidos=|nombre=|enlaceautor=|título=Traductores e intérpretes en los primeros encuentros colombinos|url=https://cvc.cervantes.es/lengua/hieronymus/pdf/03/03_061.pdf|fechaacceso=|año=|editorial=|isbn=|editor=Instituto Cervantes|ubicación=|página=|idioma=|capítulo=}}</ref> Ogañu, diversas [[variantis del náhuatl]] s’encontran en comuniais esperriás, prencipalmenti en arias ruralis del centru de Méxicu i a lo largu dela costa del Golfu. Á diferencias considerablis entre variantis i algunas no son mutuamenti inteligiblis. La provincia dela [[Provincia Uasteca|Uasteca]] concentra una güena parti delos palrantis, siendu el [[mexicanu dela Uasteca]] la variedá más palrá. Tolas variedais tienin teníu diferentis graus d’infrujencia del castellanu. Nenguna delas variantis contemporáneas es idéntica al náhuatl clásicu, inque las variantis centralis, palrás alreol del [[Valli de Méxicu]], están más estrechamenti relacionás con esti que las dela [[Varianti del náhuatl#División Centru-Periferia|periferia]]. La evidencia dialectológica indica que las variantis moernas no evolucionun dela variedá palrá en Tenochtitlan, sino de variantis regionalis ya dessistentis dantis dela codificación del nombrau náhuatl clássicu. Siguiendu esta idea, se tien propuestu que la lengua dela capital fue una ''[[lengua koiné|koiné]]'' resultanti del contatu entre palrantis de destintas variantis.<ref>Canger, U. (2011). El nauatl urbano de Tlatelolco/Tenochtitlan, resultado de convergencia entre dialectos: con un esbozo brevísimo de la historia de los dialectos. ''Estudios de Cultura Náhuatl'', 42, 246–258. https://nahuatl.historicas.unam.mx/index.php/ecn/article/view/26560.</ref> Ogañu se palra principalmenti en 17 delos 31 estaus de Méxicu (Puebla, Veracruz, Hidalgo, Guerrero, San Luis Potosí, estau de Méxicu, Nuevu León, Morelos, Tlaxcala, Jalisco, Tamaulipas, Oaxaca, Michoacán, Durango, Nayarit, Colima i Tabasco), ena Ciá de Méxicu i en [[Náhuatl en Estadus Uníus|comuniais nahuas d’Estadus Uníus]].<ref>{{Cita web|url=http://www.cisan.unam.mx/virtuales/pdfs/migracionLatinos/05.Martha%20Garcia%20.pdf|título=Nahuas en Estados Unidos. "Capitales migratorias" de una región indígena del sur de México|fechaacceso=1 de diciembre de 2021|fechaarchivo=30 de noviembre de 2021|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20211130204213/http://www.cisan.unam.mx/virtuales/pdfs/migracionLatinos/05.Martha%20Garcia%20.pdf|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www5.diputados.gob.mx/index.php/esl/content/download/23985/121046/file/revista47.pdf|título=Las poblaciones indígenas mexicanas en Estados Unidos}}</ref> == Nombri == La terminología gastá pa describil las variedais del idioma s’aplica de manera inconsistentí. Se gastan abondus términus con múrtiplis denotacionis, o una sola agrupación de dialetus tien varius nombrís. A las vezis, los términus más antiguus se sustituyin por otrus más nuevus o col propiu nombri delos palrantis pala su variedá específica. La palabra «náhuatl» es en sí mesma una palabra náhuatl, probablementi del términu ''nawatlahtolli'' ({{Audio|Nawatlajtolli.ogg|escuchar}}), que deriva de ''nawatl'', ‘soníu agradabli’, i ''tlahtolli'', ‘lengua’ o ‘palabra’.<ref name="RAE-náhuatl">{{Cita web |url= http://lema.rae.es/drae/?val=náhuatl |título= náhuatl |fechaacceso=3 de febrero de 2009 |autor= Real Academia Española |enlaceautor= Real Academia Española |año= 2005 |obra= Diccionario de la lengua española. 21ª edición |editorial= Madrid: Santillana }}</ref> [[Francisco Javier Clavijero|Francisco J. Clavijero]] propusu que’l términu poiría venil de ''anawak'' (cerca del agua), ya que ''anawatlakah'' o ''nawatlakah'' era la voç cola que se denominava alas nacionis dela cuenca del valli de Méxicu.{{harvnp|Clavijero|1970|p=41}} Los lingüistas suelin identificar los dialetus localis del idioma añadiendu comu calificativu el nombri dela provincia ondi se palra. Durante la epoca del Imperiu mexica, centrau en [[Méxicu-Tenochtitlan]], l’idioma llegó a identificar-si col grupu étnicu políticamenti dominanti mexica i, en conseqüencia, l’idioma mexicanu se describió a menu comu ''mexihkakopa'', lit. ‘ena forma mexica’, o ''mexihkatlahtolli'', ‘lengua mexicana’. Segun Ixtlilxochitl, el náhuatl enaquel tiempu era conocíu col nombri de «colhua», es dizil, de [[Colhuacan]].<ref>{{Cita web|url=http://cdigital.dgb.uanl.mx/la/1080012516/1080012516_04.pdf|título=Diferencia establecida entre el nahua y el mexicano}}</ref> El términu «aztecanu» rara veç se gasta pal idioma; nostanti, el nombri tradicional gastau polos lingüistas norteamericanus pa las lenguas nahuanas (la rama delas lenguas yutoaztecas que comprendi el náhuatl i el pipil) es «aztecanu general», inque esta denominación no inclui al [[idioma pochutecu]]. Los propius palrantis de náhuatl a menu se refierin al idioma comu «mexicanu» o alguna palabra derivá de ''masewalli'', la palabra náhuatl pa ‘pressona común’. Un exemplu d’estu últimu es el casu del náhuatl palrau en [[Tetelcingo (Morelos)|Tetelcingo]], cuyos palrantis lo llaman ''mösiewalli̱''. Los nahuas de [[Durango]] i [[Nayarit]] se refierin al idioma comu «mexicaneru». Los palrantis delas variantis que gastan ⟨l⟩ i ⟨t⟩ en lugar del dígrafu ⟨[[tl]]⟩ prefierin llamal-lu «náhual» i «náhuat», respetivamenti.<ref>{{Cita web|url=https://mexico.sil.org/language_culture/aztec/common-questions-about-nahuatl#QCualNombre|título=Common questions about Nahuatl {{!}} SIL Mexico|fechaacceso=2021-02-03|sitioweb=mexico.sil.org}}</ref> Nostanti, el [[Idioma náhuat|náhuat d’El Salvador]] tamién es conocíu polos lingüistas comu «pipil», términu que los palrantis no suelin gastal. Los palrantis del [[náhuatl del Istmu|náhuat del Istmu]] de Tehuantepec lo llaman ''melaꞌtahto̱l'', lit. ‘lengua reita’. Algunas comuniais de nahuatlatus gastan el términu «náhuatl» comu el nombri del idioma, inque paez ser una innovación recienti. == Clasificación lingüística == [[Archivu:Dialectología_nahua.png|derecha|250px|miniatura|Árbol genealógicu del náhuatl]] El náhuatl perteneci ala [[lenguas yutoaztecas|familia yutonahua]] (yutoazteca), la qual tien una división prehistórica en “yutonahua del norti” i “yutonahua del sur”. Desta última rama se desenvolverun quatru grupus, delos qualis, el grupu “nahuatlanu”,<ref>Así llamado por el Inali; Catálogo de las Lenguas indígenas… primera sección, p. 63.</ref> tamién llamau “nahuanu” o “aztecanu”, dio origui al náhuatl. El [[Idioma protonahua|protonahua]] es el ancestro de tolas variantis conocías. Segun algunus autoris la primera división del proto-nahua dio origui al estintu [[idioma pochutecu|pochutecu]], quedandu por otra parti lo que los lingüistas norteamericanus llaman ''General Aztec''<ref>[[Ethnologue]] usa la expresión ''core nahuatl''.</ref> o “náhuatl nuclear” segun el [[INALI]], el qual, ala su veç, se dividi en dos ramas: el “náhuatl occidental” i el “náhuatl oriental”''.'' Por últimu, la rama occidental se dividi en “náhuatl dela periferia occidental” i “[[náhuatl central]]”. Tolas variantis dialectalis d’ogañu se desprendin destus grupus. La subclasificación atual del náhuatl se basa enas investigaciónis de [[Una Canger]] (1980, 1988) i [[Yolanda Lastra]] (1986). [[Una Canger|Canger]] inicialmenti introduju l’esquema d’una agrupación central i dos grupus periféricus; [[Yolanda Lastra|Lastra]] concordó con esta noción, inque difieri en algunus detallis. Canger i Dakin (1985) replantearun una división básica más antigua dela comuniá de palrantis del [[Idioma protonahua|protonahua]] en solu dos ramas, la Occidental i la Oriental, pa justificar i comprendel las variacionis delas variedais orientalis que muestrun una mayol profundidá temporal. Canger originalmenti consideró la çona central comu una subaria innovadora drentu dela rama occidental, inque en 2011 sugirió qu’emanó comu una [[lengua koiné]] urbana con caraterísticas de dambas dos arias, tantu occidental comu oriental. Canger (1988) incluyó provisionalmenti los dialetus dela Huasteca nel grupu central, mentris Lastra de Suárez (1986) los sitúa ena periferia oriental; Kaufman (2001) i la mayoría delos investigadores atualis acetun estas conclusionis. Dendi un puntu de vista tipológicu, el náhuatl resalta la su importancia comu exemplu de lengua [[polisintética]] i [[lengua aglutinanti|aglutinanti]], particularmenti ena morfología verbal i ena formación del vocabulariu. Tipológicamenti es, amás, una lengua de núcreu final, ena que’l modificaor sueli precedel al núcreu modificau.<ref>Peralta, 2007:2.</ref> == Estoria == === Epoca prehispánica === Sobre la cuestión del puntu geográficu d’origi, los lingüistas durante el {{siglo|XX||s}} coincidierun en que la familia de [[lenguas yutoaztecas|lenguas yutonahuas]] tuvu origui nel suroesti delos atualis [[Estadus Uníus]].<ref>{{Harvtxt|Canger|1980|p=12}}</ref><ref>{{Harvtxt|Kaufman|2001|p=1}}</ref> Tantu la evidencia dela [[arqueología]] comu la [[etnoesturia]] es compatibli cuna difusión pal sur a través del continenti americanu; esti movimientu de comuniais palrantis se dio en varias oleás dendi los desiertus del norti de Méxicu pal centru de Méxicu. El [[proto-nahua]], por tantu, surgió ena provincia entre [[Estau de Chihuahua|Chihuahua]] i [[Estau de Durango|Durango]]. La migración propuesta de palrantis dela lengua proto-nahua ena provincia [[mesoamericana]] se tien situau en algún momentu alreol del añu 500, pal final del [[períodu clásicu mesoamericanu|períodu Clásicu Tempranu]] ena cronología mesoamericana.{{sfn|Justeson|Norman|Campbell|Kaufman|1985|page=passim}}{{sfn|Kaufman|2001|pages=3–6,12}}{{sfn|Kaufman|Justeson|2007}} dantis de llegal al centru de Méxicu, grupus pre-nahuas probablementi passarun un periodu de tiempu en contatu colas lenguas [[idioma cora|cora]] i [[idioma huichol|huichol]] del occidenti de Méxicu (que tamién son yutoaztecas).{{sfn|Kaufman|2001|pages=3}} El surgimientu del náhuatl i las sus variantis, por tantu, puu tenel lugar durante la epoca d’apogeu de [[Teotihuacán]]. Las rutas comercialis teotihuacanas sirvierun pa una rápida difusión dela nueva lengua. La identiá dela lengua palrá polos fundaores de Teotihuacán es desconocía; nostanti, durante muchu tiempu tien síu ojetu de debati; assina, enos sigrus {{siglo|XIX}} i {{siglo|XX}} algunus investigadores creían que Teotihuacán tenía síu fundá por palrantis de náhuatl; más tardi, pa finalis del sigru passau, la envestigación [[lingüística]] i [[Arqueología|arqueológica]] encetó a contradezil essi puntu de vista. [[Archivu:Teotihuacán,_México,_2013-10-13,_DD_24.JPG|miniaturadeimagen|264x264px|Vista dela ciá de [[Teotihuacán]].]] Agora se crei qu’es más probabli que la lengua teotihuacana estuvu relacioná col [[Idioma totonacu|totonacu]] o fuera d’origi [[Lenguas mixezoqueanas|mixezoqueanu]].<ref>Kaufman, 2001: 6-7</ref> Güena parti dela migración nahua al centru de Méxicu fue conseqüencia i no causa dela caída de Teotihuacán.<ref>Manzanillla, 2005.</ref> Dendi estas epocas tempranas se dierun préstamus entre las diferentis familias lingüísticas, inclusu a nivel morfosintáticu. En [[Mesoamérica]], las [[lenguas mayensis]], [[Lenguas otomangues|otomangues]] i [[Lenguas mixezoqueanas|mixezoques]] tenían coexistíu durante milenius. La interacción destas lenguas generó una seri de rasgus comunis en tolas ellas que permitin que pueda palral-si d’un [[aria lingüística mesoamericana]], comu una uniá lingüística, independentementi dela evolución de ca lengua nel su propiu grupu. Endispués de que los nahuas llegarun ala çona d’alta coltura de Mesoamérica, la su lengua tamién adotó algunus delos rasgus que definín l’aria lingüística mesoamericana;<ref>{{harvcoltxt|Dakin|1994}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Kaufman|2001}}</ref> assina, por exemplu, los nahuas adotarun el gastu de sustantivus relacionalis i una forma de construcción possessiva típica delas lenguas mesoamericanas. Teotihuacán ejercía un poer centralista i marcava las pautas delos señoríus localis, que al paicel tenían que ser legitimáus dendi la metrópolis. Tras el colapsu dela gran ciá, surgierun modelus nuevus pa detental el poer. Juntu con estus modelus, se crei que fue desenvolviendu-si la lengua náhuatl.<ref>López Austin & López Luján, 1998</ref> En particular fue difundía pola coltura Coyotlatelco,<ref>Hers, 1993: 107</ref> nostanti, la lengua no solu era palrá polos sus nativus, sino que poquinu a poquinu fue siendu adotá por grupus [[otomangue]]s más antiguus, que tenían dependíu de Teotihuacán. Al fundal-si [[Tollan Xicocotitlan|Tula Chicu]] nel {{siglo|VII||s}} ya era evidenti l’infrujencia nahua, inque no era mui intensa; trescientus añus endispués cola refundación desta ciá (alreol del añu 900, en que encetó a conocel-si comu "Tollan", la atual [[Tollan Xicocotitlan|Tula]]), los sus fundaores son reconocíus polas fuentis comu "nahuas-chichimecas", que compartin el poer colos nonohualcas.<ref>Davies, 1977.</ref> Es n’esti momentu qu’el náhuatl adquiri relevancia política. Poquinu endispués se volverá l’idioma oficial delos [[tepanecas]] (que palravan originalmenti una variedá del [[Idioma otomí|otomí]]),<ref>Carrasco, 1979.</ref> i ya nel {{siglo|XIV||s}} fue adotau polos [[acolhuas]] de Tetzcoco.<ref>Dato ampliamente aceptado por los investigadores, como ejemplo tomemos a Brundage, 1982: 28.</ref> inque se crei que los [[mexicas]] siempri palrarun el náhuatl, es possibli que tamién lo tengan adotau.<ref>Kaufman, 2001: 5; Davies, 1992: 34-35, consideran que eran de habla otomiana.</ref> L’infrujencia política i lingüística desti grupu llegó a destendel-si ena América media i el náhuatl se convirtió nuna lengua franca entre los comerciantis i las élitis de Mesoamérica, por exemplu, entre los mayas [[Quiché (etnia)|quiché]].{{sfn|Carmack|1981|pages=142–143}} [[Tenochtitlan]] creció ata convertel-si nel mayol centru urbanu mesoamericanu, lo qual atruxu alos palrantis de náhuatl d’otras arias en que se tenía destendíu los sigrus anterioes, colo que tuvu nacencia una nueva forma urbana de náhuatl con diversas caraterísticas de distintus dialetus. Esta variedá urbanizá de Tenochtitlan-Tlatelolco es lo que llegó a ser conocíu comu [[náhuatl clásicu]], lo qual tien síu amplamenti documentau durante la epoca virreinal.<ref>Canger, 2011</ref> === Epoca virreinal === Cola llegada delos españolis al coraçón de Méxicu en 1519 la sitación del idioma náhuatl cambiaríe de manera significativa; pun lau enceta un desplazamientu pola lengua castellana; pol otru, el su gastu oficializau pa la comunicación colos nativus generó l’establecimientu de nuevus assentamientus; ala veç se dio la creación d’una amplia documentación en escreviúra latina, colo qual s’assienta un registru fidedignu pa la su preservación i comprensión, polo que l’idioma siguió siendu importanti enas comuniais nahuas baxu el dominiu español. Assina mesmu, por causa dela [[colonización tlaxcalteca]], l’idioma llegó a provincias ondi dantis no se palrava, manteniendu el su gastu comu parti dela su identiá, comu lo demuestrun documentus de [[San Esteban de Nueva Tlaxcala]], [[Coahuila de Zaragoza|Coahuila]],<ref name=":2">{{Cita publicación|url=https://revistas-filologicas.unam.mx/tlalocan/index.php/tl/article/view/354|título=El náhuatl de los tlaxcaltecas de San Esteban de la Nueva Tlaxcala|apellidos=Moreno|nombre=W. Jiménez|fecha=2016-09-27|publicación=Tlalocan|volumen=3|número=1|páginas=84–86|fechaacceso=2022-01-15|idioma=en|issn=0185-0989|doi=10.19130/iifl.tlalocan.1949.354|archivedate=2022-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220116012413/https://revistas-filologicas.unam.mx/tlalocan/index.php/tl/article/view/354}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://nahuatl.historicas.unam.mx/index.php/ecn/article/view/78258/69212|título=Levels of acculturation in northeastern New Spain; San Esteban testaments of the seventeenth and eighteenth centuries}}</ref> i registrus en [[Guadalupe (Nuevu León)|Guadalupe]] i [[Municipiu de Bustamante (Nuevu León)|Bustamante]], [[Nuevu León]].<ref name=":12">{{Cita web|url=https://bibliotecadigital.ilce.edu.mx/sites/estados/libros/nleon/html/sec_34.html|título=La herencia tlaxcalteca|fechaacceso=2021-09-14|sitioweb=bibliotecadigital.ilce.edu.mx}}</ref> Una sitación semelhanti tamién se dio nel [[Reinu de Guatemala]],<ref name=":4">{{Cita publicación|url=https://www.researchgate.net/publication/266352354_El_nahuatl_y_la_identidad_mexicana_en_la_Guatemala_colonial|título=El náhuatl y la identidad mexicana en la Guatemala colonial|apellidos=Matthew|nombre=Laura|fecha=2000-01-01|publicación=Mesoamérica|volumen=40|fechaacceso=2022-01-14}}</ref> ondi la mayoría dela puebración colonizaora era de puebrus nahuas originarius del centru del antiguu [[Reinu de Méxicu]]. [[Archivu:The Florentine Codex- Life in Mesoamerica IV.tiff|izquierda|miniaturadeimagen|283x283px|Página del Libru IV del ''[[Códici Florentinu]]''; testu náhuatl escritu con carateris latinus.]] Los españolis se dierun cuenta dela importancia que tenía la lengua i prefirierun acontinar col su gastu a cambial-la; tamién encontrarun que l’aprendizagi de tolas lenguas endígenas de lo qu’ellus llamarían [[Nueva España]] era impossibli ena prática, polo que se concentrarun nel náhuatl. Inmediamentí endispués dela [[Conquista de Méxicu|Conquista]], los [[Franciscanus|missionerus franciscanus]] fundarun escuelas —comu el [[Colegiu de Santa Cruz de Tlatelolco]] en 1536— pa la nobleza endígena col propósitu de reeducal-la drentu delos cánonis occidentalis, ondi aprendían [[teología]], gramática, música i [[matemáticas]]. Ala veç los missionerus emprendierun la redación de gramáticas, llamás enaquella epoca “artis”, delas lenguas endígenas pal su gastu por parti de sacerdotis. La primera gramática náhuatl escrita en 1531 polos franciscanus s’encontra perdía; la más antigua que se preserva fue escrita por [[Andrés de Olmos]] i publicá en 1547. Pa l’añu 1645 se tien noticia de quatru obras más publicás cuyos autoris son, en 1571 [[Alonso de Molina]], en 1595 [[Antonio del Rincón (intelectual nahua)|Antonio del Rincón]], en 1642 Diego de Galdo Guzmán i en 1645 [[Horacio Carochi]]. Esti últimu es considerau ogañu el más importanti delos gramáticus dela epoca virreinal.{{sfn|Canger|1980|p=14}} Carochi tien síu especialmenti importanti palos investigadores que trebajan ena [[Nueva filología (América Latina)|nueva filología]], por causa del su enfoqui científicu que precedi alas envestigacionis lingüísticas moernas; analiza con más detalli los aspetus fonológicus que los sus predecesoris i inclusu sucessoris, que no tenían tomau en cuenta la pronunciación del cierli glotal ([[saltillu]]), qu’es en realiá una consonanti, o la [[vocalis largas|longitú vocal]]. Un sigru endispués, el filósofu jesuita novohispanu [[Francisco Javier Clavijero]] estudió el lenguagi dela poesía náhuatl, calificándu-lu de “puru, amenu, brillanti i figurau”.<ref>{{Cita web|url=http://cdigital.dgb.uanl.mx/la/1080018794/1080018794_12.pdf|título=Estudio de la filosofía y riqueza de la lengua mexicana}}</ref> [[Archivu:Arte rudimentos leng mexicana.pdf|page=5|miniatura|Manuscritu sobre l’idioma por Fray Joseph de Carranza del {{siglo|XVIII||s}}.|297x297px]] En 1570 el rei [[Felipi II d’España]] decretó qu’el náhuatl debía convertel-si ena lengua oficial ena [[Nueva España]] col fin de facilital la comunicación entre los españolis i los nativus del virreinatu.<ref >Suárez 1983:165</ref><ref>{{Cita publicación|url=https://www.researchgate.net/publication/28222250_La_politica_linguistica_en_la_Nueva_Espana|título=La política lingüística en la Nueva España|apellidos=Wright-Carr|nombre=David|fecha=2007-09-01|publicación=Acta Universitaria|volumen=17|páginas=5–19|fechaacceso=2022-01-13|doi=10.15174/au.2007.156|issn=0188-6266}}</ref> Durante esti periodu la Corona española permiti un altu grau d’autonomía ena administración local delos puebrus endígenas, i en munchus puebrus la lengua náhuatl era la oficial de fechu, tantu escrita comu palrá.<ref>{{Cita web|url=https://davidbowles.medium.com/la-monarqu%C3%ADa-hisp%C3%A1nica-y-el-n%C3%A1huatl-50a0dc10b7fc|título=La monarquía hispánica y el náhuatl|fechaacceso=2020-12-13|apellido=Bowles|nombre=David|fecha=2019-07-07|sitioweb=Medium|idioma=en}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://buleria.unileon.es/bitstream/handle/10612/3765/Ana.pdf?sequence=1&isAllowed=y|título=Consideraciones generales de la política lingüística de la Corona en Indias|fechaacceso=2026-08-17|archive-date=2025-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20250813065849/https://buleria.unileon.es/bitstream/handle/10612/3765/Ana.pdf?sequence=1&isAllowed=y|dead-url=yes}}</ref> Durante los sigrus {{siglo|XVI}} i {{siglo|XVII}}, el [[náhuatl clásicu]] se gastó comu lengua literaria, i un gran corpus de documentus desti periodu sobrevivió ata los nuestrus días. Las obras desti periodu incluyin esturias, crónicas, poesía, obras de teatru, obras canónicas cristianas, descripcionis etnográficas i documentus administrativus.<ref name=":3">{{Cita web|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110591484/pdf|título=Cross-cultural transfer as seen through the Nahuatl lexicon}}</ref> Comu exemplus se puein citar el ''[[Códici Florentinu]]'', un compendiu de dozi volúminis dela coltura mexica compilau pol franciscanu [[Bernardino de Sahagún]]; la ''[[Crónica Mexicáyotl]]'' de [[Hernando de Alvarado Tezozómoc]], nietu de [[Moctezuma Xocoyotzin|Moctezuma II]], que relata l’origi i el linagi real de Tenochtitlan; los ''[[Cantares mexicanos]]'', que son una colección de poemas en náhuatl; el diccionariu compilau por Alonso de Molina náhuatl-castellanu i castellanu-náhuatl, el qual sigui siendu básicu pa la lexicología moerna; las ''[[Relaciones (Domingo Chimalpáhin)|Relaciones]]'' i el ''Diario'' del cronista [[Domingo Francisco Chimalpahin Quauhtlehuanitzin|Chimalpahin]], siendu nel últimu ondi registra la visita de [[Hasekura Tsunenaga]]; i el ''[[Huei tlamahuiçoltica]]'', una delas descripcionis en náhuatl dela aparición dela [[Nuestra Señora de Guadalupe (Méxicu)|Virgen de Guadalupe]], cuyo fragmentu más importanti, el ''[[Nican mopohua]]'', s’atribui al goviernaor i intelectual nahua [[Antonio Valeriano]]. [[Archivu:Alabado en lengua mexicana.png|izquierda|234x234px|miniatura|Alabau del añu 1755 en lengua mexicana.]] Durante un tiempu, la sitación lingüística ena [[Nueva España]] se mantuvu relativamenti establi,<ref>{{Cita web|url=https://mundoalfal.org/sites/default/files/revista/02_cuaderno_009.pdf|título=Multiglosia virreinal novohispana: el náhuatl}}</ref> inque en 1686 el rei [[Carlos II d’España|Carlos II]] emitió una [[real cédula]] col pesqui de limital el gastu de qualquier idioma distintu del castellanu en tol [[Imperiu español]], reiterándu-la en 1691 i 1693, enas qualis ditó la creación dela “parcela escolar” pa la enseñanza del idioma imperial.<ref>Aguirre Beltrán, 1983: 58-59.</ref> Otru decretu del 10 de mayu de 1770, agora de [[Carlos III d’España|Carlos III]], estableció la creación de nuevus centrus d’enseñança completamenti en castellanu pa la nobleza endígena i trató de quital el náhuatl clásicu comu lengua literaria,<ref>Aguirre Beltrán, 1983:64</ref> inque en 1782 abandonó la su política de castellanización.<ref name=":32">{{Cita publicación|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2571630|título=Las reformas borbónicas en materia lingüística en la Nueva España|apellidos=Bono López|nombre=María|fecha=1999|publicación=Isla de Arriarán: revista cultural y científica|número=14|páginas=471–488|fechaacceso=2024-01-09|issn=1133-6293}}</ref> Ata la [[Independencia de Méxicu]] en 1821, los tribunalís españolis admitían testimonios en náhuatl i documentación comu prueba enos juicius, con tradutoris judicialis que esponían en castellanu.{{sfn|Cline|2000}} La sitación endígena i dela palra del náhuatl al encetu del movimientu d'[[Independencia de Méxicu|independencia]] en realiá se tenía sosteníu, pos el 66 % dela puebración era endígena delos 6 millonis d’abitantis del país i la lengua mexicana siguía siendu la lengua franca.<ref>Aguirre Beltrán, 1983: 11</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.eldiario.es/desalambre/indignacion-mexico-racismo-aprender-indigena_1_1983401.html|título=Así desaparecen las lenguas indígenas en México: "Me daban golpes en la mano por no hablar castellano en la escuela"|fechaacceso=2020-12-13|apellido=Mexico.com|fecha=2018-08-10|sitioweb=ElDiario.es|idioma=es}}</ref> Los indicaoris demográficus muestrun un crecimientu paralelu al dela puebración mestiza de Méxicu. Las comuniais nahuas ya tenían asimilau el [[cristianismu]] de manera sincrética. Amás, eran parti fundamental dela fuerça produtiva del país; el su desenvolvimiento local se fincava nuna tradición ya consumá durante los últimus 300 añus i que tenía generau pocu cambius ena su organización social i cultural i, de fechu, muchas dessas manifestacionis entavía sobrevivin ata los nuestrus días. === Epoca moerna === [[Archivu:Nocnopil Joseph de Yturrigaray.png|miniaturadeimagen|292x292px|Bandu oficial de 1803 en náhuatl del traspassu de poeris del virrei [[Félix Berenguer de Marquina]] a [[José de Iturrigaray]].]] A lo largu dela epoca moerna, la sitación delas lenguas endígenas tien aumentau en precariá ca veç más en Méxicu, i el númiru de palrantis de praticamenti tolas lenguas endígenas tien diminuíu.<ref>{{Cita web|url=https://corrientealterna.unam.mx/territorios/mexico-es-una-nacion-artificial-yasnaya-aguilar/|título=Yásnaya Aguilar: México es una nación artificial|fechaacceso=2022-03-04|fecha=2022-02-26|sitioweb=Corriente Alterna|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.elem.mx/estgrp/datos/176|título=Literatura en náhuatl clásico y en las variantes de dicha lengua hasta el presente - Detalle de Estéticas y Grupos - Enciclopedia de la Literatura en México - FLM - CONACULTA|fechaacceso=2022-03-04|sitioweb=www.elem.mx}}</ref> A pesar de qu’el númiru absolutu de palrantis de náhuatl en realiá tien aumentau nel últimu sigru, las puebracionis endígenas se tienin tornau ca veç más marginás ena sociedá mexicana. Los grandis cambius enas comuniais endígenas se dierun a partir delas reformas agrarias surgías del revolucionariu [[Plan d’Ayutla]] por meyu dela [[Lei Lerdo]] a meyaus del {{siglo|XIX||s}},<ref>Aguirre Beltrán, 1983: 81</ref> colo qual s’abolían las tierras comunalis i, a partir d’entoncis, los endígenas se vierun forçaus a pagar una seri de nuevus impuestus que, baxu la coación de hacendaus i goviernu, no pudierun pagar, criandu-si los grandis [[latifundius]], lo que provocó que poquinu a poquinu fueran perdiendu las sus tierras, la su identiá, la su lengua i inclusu la su libertá. Esti procesu aceleró los cambius ena relación assimétrica entre las lenguas endígenas i el castellanu; assina, el náhuatl se vio ca veç más infruenciáu i modificau. Comu primera conseqüencia es observabli una çona de rápida pérdia dela palra i las costumbrís ena costanera delas grandis ciais; comu segunda conseqüencia, se ven çonas ondi la “castellanización” es más fuerti, provocandu un bilingüismu ativu; nuna tercera çona se mantuvierun los palrantis endígenas más aislaus i conservarun más puras las sus tradicionis. Durante el [[Segundu Imperiu Mexicanu]], l’emperaor [[Maximiliano I de Méxicu|Maximiliano I]] procuró tenel un tradutor especialista en náhuatl-castellanu porque tenía interé en que nel imperiu se gastara más l’idioma que palrava una gran parti dela puebración, polo que se dedicó a aprendel l’idioma mexicanu i el su tradutor, [[Faustino Galicia Chimalpopoca|Faustino Chimalpopoca]], se convirtió nel su maestru.<ref>{{Cita publicación|url=https://revistas-filologicas.unam.mx/tlalocan/index.php/tl/article/view/330|título=Un edicto de Maximiliano en náhuatl|apellidos=Horcasitas|nombre=Fernando|fecha=2016-09-27|publicación=Tlalocan|volumen=4|número=3|páginas=230–235|fechaacceso=2022-02-15|idioma=es|issn=0185-0989|doi=10.19130/iifl.tlalocan.1963.330|archivedate=2022-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220215214454/https://revistas-filologicas.unam.mx/tlalocan/index.php/tl/article/view/330}}</ref> Fue mui importanti pa Maximiliano emitil los sus decretus en náhuatl i en castellanu, ya qu’era conscienti de qu’era necessari acercal-si alos ciudadanus ena su propia lengua.<ref>{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/publication/296482506_El_indigenismo_de_Maximiliano_en_Mexico_1864-1867|título=El indigenismo de Maximiliano en México (1864-1867)}}</ref><ref>{{Cita publicación|url=https://revistapacha.religacion.com/index.php/about/article/view/48|título=El control territorial mediante el uso de la lengua náhuatl en el Segundo Imperio mexicano|apellidos=Bañuelos|nombre=Jesús Francisco Ramírez|fecha=2021-04-21|publicación=Pacha. Revista de Estudios Contemporáneos del Sur Global|volumen=2|número=4|páginas=67–77|fechaacceso=2021-10-31|idioma=es|issn=2697-3677|doi=10.46652/pacha.v2i4.48}}</ref> En 1865, Maximiliano I emitió dos decretus bilingüis (en mexicanu i castellanu) i, el 16 de setiembri de 1866, emitió un editu, tamién bilingüi, sobre el [[Decretu sobre el Fundu Legal|fundu legal]] a favor delos puebrus endígenas.<ref>{{Cita web|url=https://www.lja.mx/2016/09/lenguas-indigenas-maximiliano-legislador-cinefilia-derecho/|título=Lenguas indígenas y Maximiliano el legislador}}</ref> [[Archivu:Manifiestu_zapatista_en_náhuatl.png|izquierda|miniaturadeimagen|249x249px|Manifiestu d'[[Emiliano Zapata]] en náhuatl emitíu durante la [[Revolución mexicana]].]] Varius añus endispués, el goviernu de [[Porfirio Díaz]] i las [[Porfiriatu|políticas porfirianas]] tendían ala eliminación delas lenguas nativas, buscandu el desenvolvimiento i el progressu del país baxu un [[nacionalismu]] mexicanu, política siguía polos goviernus posrevolucionarius. Hai que destacar qu’el revolucionariu [[Emiliano Zapata]], tras varius añus combatiendu ena [[Revolución Mexicana]], emitió dos manifiestus en náhuatl el 27 d’abril de 1918.<ref>{{Cita web|url=http://xinachtlahtolli.com/manifestos-nahuatl-de-emiliano-zapata/|título=Manifestos en Nahuatl de Emiliano Zapata, Abril 1918 – Xinachtlahtolli|fechaacceso=2022-01-14|idioma=en-US|archive-date=2022-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525170820/http://xinachtlahtolli.com/manifestos-nahuatl-de-emiliano-zapata/|dead-url=yes}}</ref> Nostanti, solu col goviernu cardenista surgi un verdadeiru interé institucional por comprendel i estudial la coltura endígena, intentandu revertir la tendencia dela incorporación forçá ala coltura nacional, lo que de fechu no passó i acontinó la pérdia ata los añus ochenta. Al enceti de 1950, [[R. H. Barlow]]<ref>{{Cita web|url=https://www.cronica.com.mx/notas-robert_h__barlow_el_albacea_de_lovecraft_y_mesoamericanista_que_difundio_el_nahuatl-1196839-2021|título=Robert H. Barlow, de albacea de Lovecraft a mesoamericanista que difundió el náhuatl|fechaacceso=2022-01-14|fecha=2021-07-28|sitioweb=https://www.cronica.com.mx/|idioma=es|archive-date=2021-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919235921/https://www2.cronica.com.mx/notas-robert_h__barlow_el_albacea_de_lovecraft_y_mesoamericanista_que_difundio_el_nahuatl-1196839-2021|dead-url=yes}}</ref> i Miguel Barrios Espinosa<ref>{{Cita libro|título=Mexihkatl itonalama|url=https://books.google.com.mx/books/about/Mexihkatl_itonalama.html?id=7hX_wwEACAAJ&redir_esc=y|editorial=M. Barrios Espinosa.|fecha=1950|fechaacceso=2022-01-14|idioma=en}}</ref> criarun el ''Mexihkatl Itonalama'', un periódicu en idioma mexicanu que circuló por varius puebrus delos estaus de [[Estau de Méxicu|Méxicu]], [[Puebla]] i [[Morelos]],<ref>{{Cita web|url=http://xinachtlahtolli.com/mexihkatl-itonalama/|título=Mexihkatl Itonalama – Xinachtlahtolli|fechaacceso=2022-01-14|idioma=en-US|fechaarchivo=14 de enero de 2022|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20220114034049/http://xinachtlahtolli.com/mexihkatl-itonalama/|deadurl=yes}}</ref> i la revista ''[[Tlalocan (revista)|Tlalocan]]''<ref>{{Cita web|url=https://www.historicas.unam.mx/publicaciones/revistas/nahuatl/pdf/ecn20/346.pdf|título=Yancuic tlahtolli: la nueva palabra. Una antología de la literatura náhuatl contemporánea}}</ref> de divulgación. Cambius significativus se dierun por lo menus dendi meyaus dela década de 1980, inque las políticas educativas en Méxicu se centrarun ena castellanización delas comuniais endígenas, pa enseñar puramenti castellanu i desalental el gastu delas lenguas nativas; estu tuvu comu resultau qu’ogañu un güen númiru de palrantis de náhuatl estén en possibiliá d’escrevil tantu la su lengua comu el castellanu;{{sfn|Suárez|1983|page=168}} entavía assina, la su tasa d’alfabetización en castellanu sigui siendu mui inferior ala media nacional.{{sfn|INEGI|2005|page=49}} A pesar d’ello, el náhuatl sigui siendu palrau por más de dos millonis de pressonas, delas qualis alreol del 10 % son monolingüis. La supervivencia del náhuatl nel su conjuntu no está en peligru inminenti, inque la supervivencia de ciertus dialetus nahuas sí lo está; i algunus ya se tienin estinguíu durante las últimas décadas del {{siglo|XX||s}}, comu fue el casu del [[náhuatl de Coahuila]], el [[náhuatl de Jalisco]] i el [[náhuatl de Chiapas]].<ref>{{harvcoltxt|Lastra de Suárez|1986}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Rolstad|2002|page=passim}}</ref>[[Archivu:Mexihkatl Itonalama.jpg|miniaturadeimagen|Página del ''Mexihkatl Itonalama'' ondi se muestra una narración titulá ''Tonatiw iwan meetstli''.|266x266px]]La década de 1990 vio l’aparición de cambius diametralis enas políticas del goviernu mexicanu palos derechus endígenas i lingüísticus. La evolución delos acuerdus nel ámbitu delos derechus enternacionalis<ref>{{harvcoltxt|Pellicer|Cifuentes|Herrera|2006|page=132}}</ref> combiná con pressionis internas conduju a reformas legislativas i ala creación d’organismus governamentalis descentralizaus; assina, ya pal 2001 el [[Comisión Nacional pal Desenvolvimiento delos Puebrus Endígenas|Institutu Nacional Indigenista]] dessapareció pa dal passu ala ''[[Comisión Nacional pal Desenvolvimiento delos Puebrus Endígenas]]'' (CDI) i al [[Institutu Nacional de Lenguas Endígenas]] (INALI), criau en 2003 con responsabiliais pa la promoción i protección delas lenguas endígenas. En particular, la Lei General de Derechus Lingüísticus delos Puebrus Endígenas<ref>Promulgada el 13 de marzo de 2003.</ref> reconoci tolas lenguas endígenas del país, incluyendu el náhuatl, comu "idiomas nacionalis" i da alos endígenas el derechu a gastal-las en tolas esferas dela vida pública i privá. Nel artículu 11 garantiza l’acessu ala educación obligatoria, bilingüi i intercultural.<ref>{{Cita web |autor=INALI [Instituto Nacional de Lenguas Indígenas] |año=n.d. |título=Presentación de la Ley General de Derechos Lingüísticos |url=http://www.inali.gob.mx/ind-leyes.html |obra=Difusión de INALI |editorial=INALI, [[Secretaría de Educación Pública (México)|Secretaría de Educación Pública]] |fechaacceso=31 de marzo de 2008 |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20080317120048/http://www.inali.gob.mx/ind-leyes.html |fechaarchivo=17 de marzo de 2008}}</ref> Esta lei da origui al ''Catálogu delas Lenguas Endígenas Nacionalis'' en 2007.<ref>{{Cita publicación|apellidos1=Inali |enlaceautor1=Instituto Nacional de Lenguas Indígenas |título=Catálogo de las Lenguas Indígenas Nacionales: Variantes Lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publicación=Diario Oficial de la Federación |fecha=2008 |url=https://www.inali.gob.mx/pdf/CLIN_completo.pdf |fechaacceso=25 de octubre de 2015}}</ref> En 2008, l’entoncis alcaldi dela Ciá de Méxicu, [[Marcelo Ebrard]], manifestó el su apoyu al aprendizagi i la enseñanza del náhuatl pa tolos empleaus dela ciá i los que trebejan ena administración pública local.<ref>{{Cita web|url=https://archivo.eluniversal.com.mx/ciudad/89053.html|título=Aprenderán náhuatl funcionarios de GDF|fechaacceso=2022-01-14|sitioweb=El Universal|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.eleconomista.es/noticias/noticias/371872/02/08/El-alcalde-de-Ciudad-de-Mexico-quiere-revivir-la-lengua-azteca.html|título=El alcalde de Ciudad de México quiere revivir la lengua azteca - eleconomistaamerica.com|fechaacceso=2022-01-14|apellido=elEconomista.es|sitioweb=www.eleconomista.es|idioma=es}}</ref> En 1867, aproximadamenti el 16 % dela puebración mexicana palrava náhuatl comu lengua materna.<ref>{{Cita web|url=https://muse.jhu.edu/pub/320/oa_edited_volume/chapter/2572406/pdf|título=El liberalismo triunfante. Historia general de México: volumen III}}</ref> En 1895, el náhuatl era palrau por más del 5 % dela puebración. Pal añu 2000, esta proporción tenía caíu al 1,5 %. Teniendu en cuenta el procesu de marginación combinau cola tendencia dela migración alas çonas urbanas i alos Estadus Uníus, algunus lingüistas están advirtiendu sobre la muerti inminenti delas lenguas.{{sfn|Rolstad|2002|page=''passim.''}} Ogañu se palra principalmenti enas çonas ruralis puna classi baxa d’agricultoris de subsistencia. D’acuerdu col [[INEGI]], el 51 % delos palrantis de náhuatl están involucraus nel setor agrícola i 6 de ca 10 no recibin sueldus o ganan menus del salariu mínimu.{{sfn|INEGI|2005|pages=63–73}} Nostanti, enos últimus añus, l’idioma está ganandu ca veç más populariá, fechu que tien llevau al aumentu de conteníu n’internet nel idioma i ala traducción de sitius web comu [[Güiquipedia en náhuatl|Güiquipedia]], aplicacionis comu [[Telegram|Telegram Messenger]] i juegus comu [[Minecraft]] al náhuatl. En 2020, la Cámara de Diputaus aprobó el ditamin cun proyetu de decretu que reconoci constitucionalmenti comu lenguas oficialis al castellanu, al mexicanu i alas demás lenguas endígenas, las qualis tienin la mesma validé en términus dela lei a nivel nacional.<ref>{{Cita web|url=https://www.infobae.com/america/mexico/2020/11/19/diputados-las-lenguas-indigenas-tendran-el-mismo-valor-que-el-espanol-ante-la-ley/|título=Diputados: las lenguas indígenas tendrán el mismo valor que el español ante la ley|fechaacceso=2020-12-14|fecha=19 de noviembre de 2020|sitioweb=infobae|idioma=es-ES}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://comunicacion.senado.gob.mx/index.php/informacion/boletines/50490-respalda-el-pleno-reconocimiento-oficial-de-68-lenguas-indigenas.html|título=Respalda el Pleno reconocimiento oficial de 68 lenguas indígenas|fechaacceso=2022-04-20|sitioweb=comunicacion.senado.gob.mx|fechaarchivo=25 de mayo de 2022|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20220525231110/http://comunicacion.senado.gob.mx/index.php/informacion/boletines/50490-respalda-el-pleno-reconocimiento-oficial-de-68-lenguas-indigenas.html|deadurl=yes}}</ref> Dendi l’encetu del Deceniu Enternacional de Lenguas Endígenas (DILI 2022-2032) s’están llevandu a cabu diferentis políticas relacionás cola espansión delos idiomas nacionalis enos ámbitus dela educación i espacius públicus, amás delos meyus de comunicación.<ref>{{Cita web|url=https://site.inali.gob.mx/Micrositios/DILM2022/decenio_internacional_lenguas_indigenas.html|título=Día Internacional de la Lengua Materna|fechaacceso=2022-12-14|sitioweb=site.inali.gob.mx}}</ref> La presencia del náhuatl enos meyus está ganandu fuerça, comu se puei vel ena inclusión del náhuatl enas transmisionis en vivu dela [[Copa Mundial de Fúrbol de 2022]].<ref>{{Cita web|url=https://mundoejecutivo.com.mx/mujer-ejecutiva/lin-pavon-la-locutora-que-narra-en-nahuatl-los-partidos-de-mexico-desde-qatar/|título=Lin Pavón, la locutora que narra en náhuatl los partidos de México desde Qatar|fechaacceso=2022-12-14|apellido=Vazquez|nombre=Gustavo|fecha=2022-11-30|sitioweb=Mundo Ejecutivo|idioma=es}}</ref> En 2023, l’estau de Morelos estableció la enseñanza obligatoria del idioma en tolas escuelas dela entiá.<ref name="dup-0-17">{{Cita web|url=https://www.elsoldecuautla.com.mx/local/nahuatl-sera-la-nueva-asignatura-en-todas-las-escuelas-de-morelos-11074632.html|título=Náhuatl llegará a todas las escuelas de Morelos|fechaacceso=2024-07-08|apellido=Cuautla|nombre=Emmanuel Ruiz {{!}} El Sol de|sitioweb=El Sol de Cuautla {{!}} Noticias Locales, Policiacas, sobre México, Morelos y el Mundo|idioma=es}}</ref> En 2024, los debatís presidencialis de Méxicu se transmitierun con traducción en vivu al náhuatl, maya i [[Idioma tsotsil|tsotsil]].<ref>{{Cita web|url=https://centralelectoral.ine.mx/2024/04/28/ome-weyitlanawatihkah-itlahtolmanawilis-nohkia-motlahtolkwepas-ika-eyi-masewaltlahtolmeh-tlen-ni-tlaltokahyotl/|título=Ome Weyitlanawatihkah Itlahtolmanawilis nohkia motlahtolkwepas ika eyi masewaltlahtolmeh tlen ni tlaltokahyotl|fechaacceso=2024-05-16|apellido=INE|fecha=2024-04-28|sitioweb=Central Electoral|idioma=es}}</ref> == Distribución i variedais dialetalis == [[Archivu:Tlamantlahtolli itlalmachiyo.png|miniaturadeimagen|300x300px|Variantis esturicas i atualis del náhuatl nel territoriu mexicanu clasificás por grupu dialetal.]] Comu etiqueta lingüística, el términu "náhuatl" comprendi un [[continuo dialetal]] de variantis lingüísticas, las qualis puedin vel-si comu dialetus d’una mesma lengua. Assina, las variantis del náhuatl pertenecin al grupu náhuatl (tamién llamau nahuatlanu i nahuanu) dela familia yutonahua. El [[Institutu Nacional de Lenguas Endígenas]] reconoci 30 variantis<ref>INALI. ''Catálogo de las lenguas indígenas nacionales''. México, 2010. Disponible en https://web.archive.org/web/20250820035156/https://www.inali.gob.mx/clin-inali/</ref> drentu del grupu lingüísticu etiquetau comu "Nahuatl" i el catálogu [[Ethnologue]] reconoci 28 variantis identificás con códigus [[ISO 639-3]]. La etiqueta "náhuatl" se gasta tamién incluyendu el [[Idioma náhuat|náhuat]] d'[[El Salvador]], conocíu comu "pipil". En Méxicu, el mexicanu o náhuatl se palra principalmenti en cincu estaus: [[Estau de Guerrero|Guerrero]], [[Estau de Puebla|Puebla]], [[Estau de Hidalgo|Hidalgo]], [[Estau de San Luis Potosí|San Luis Potosí]] i [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]], ondi tien en ca estau una puebración superior alos 200&nbsp;000 palrantis. Enos estaus de [[Morelos]], [[Estau de Tlaxcala|Tlaxcala]], [[Jalisco]] i [[Nuevu León]] cuenta cuna puebración esperriá o en localiais chicas; de media se puei palral d’una puebración d’alreol de 30&nbsp;000 palrantis. Enos estaus de [[Tabasco]], [[Michoacán]], [[Estau de Méxicu|Méxicu]], [[Estau d’Oaxaca|Oaxaca]], [[Nayarit]] i [[Estau de Durango|Durango]], assina comu entre los abitantis de [[Milpa Alta]], la presencia es mínima i con possibiliá de perdel-si (esceptu n’Oaxaca). Las variedais dialetalis s’agrupan en dos ramas principalis, nahua oriental i nahua occidental. Los sus dialetus son:<ref>{{Cita web|url=https://www.inali.gob.mx/clin-inali/html/l_nahuatl.html|título=Agrupación lingüística: náhuatl (INALI)|fechaacceso=2026-08-17|archive-date=2025-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810170818/https://www.inali.gob.mx/clin-inali/html/l_nahuatl.html|dead-url=yes}}</ref> === Nahua oriental === Considerá comu la rama más conservaora o la que retomó caraterísticas arcaicas comu el gastu del absolutivu en ''-t''. Tien quatru çonas mui marcás; *puna parti, está el “mexicanu dela [[Provincia Huasteca|Huasteca]]” con gran infrujencia delas variantis centralis; *las variantis del centru de Veracruz, sur de Puebla i Oaxaca con rasgus del Golfu; *las denominás variantis del “Istmu” (o Golfu) cuna fuerti sustitución del ''-tl'' por ''-t'', nel sur de Veracruz, Tabasco i Nicaragua; i *las variantis de Guerrero i Honduras, que tienin una infrujencia significativa delas variantis centralis. ==== [[Mexicanu dela Huasteca]] ==== El '''mexicanu dela Huasteca''' o '''náhuatl huastecu''' es la variedá de náhuatl con mayol númiru de palrantis. inque se reconocin comu tres provincias distintas con particulariais, la [[inteligibiliá mutua|inteligibiliá]] es mui alta entre ellas, siendu del 85 % d’acuerdu con ''[[Ethnologue]]''.<ref>{{Cita web|url=https://www.ethnologue.com/language/nhe|título=Nahuatl, Eastern Huasteca|fechaacceso=2021-10-31|sitioweb=Ethnologue|idioma=en}}</ref> Nel estau de Hidalgo (principalmenti enos municipius de [[Huejutla]], [[Jaltocán]], Pisaflores i [[Tenango de Doria]]) es denominau pol INALI '''mexicanu dela Huasteca hidalguensi''' ('''nch'''); ena provincia noroesti de Veracruz es llamau '''náhuatl dela Huasteca veracruzana''' ('''nhe'''); i enos municipius del suresti de San Luis Potosí lo clasifican comu '''náhuatl dela Huasteca potosina''' ('''nhw'''). Tien alreol d’un millón de palrantis en total enas tres arias.<ref>INALI, 2015; Ethnologue en su 26ª edición calcula 1&nbsp;089&nbsp;000 hablantes, basado en los censos que son la misma fuente del INALI; [[ethnologue:nhw|Nahuatl, Western Huasteca]] (Huasteca occidental); [[ethnologue:nch|Nahuatl, Central Huasteca]] (Huasteca central); [[ethnologue:nhe|Nahuatl, Eastern Huasteca]] (Huasteca oriental).</ref> ==== [[Mexicanu de Guerrero]] ==== El '''mexicanu de Guerrero''' o '''náhuatl guerrerensi''' durante muchu tiempu fue clasificau ena rama central; nostanti, los estudius revelan un sustratu d’elementus orientalis i los elementus centralis al paicel son innovacionis que se dierun a partir del {{siglo|XIII||s}}.<ref>Dehouve, 1976:137.</ref> Se-l asocia el códigu '''ngu'''. Nel estau de [[Estau de Guerrero|Guerrero]] se presenta una variación dialetal que da origui a quatru variantis distintas: dos dela “Periferia Occidental”; el “náhuatl de Tlamacazapa” i el “náhuatl de Coatepec”. El grosu de palrantis (alreol de 150&nbsp;000) que son propiamenti del “náhuatl de Guerrero” s’encontran ena provincia centru-montaña del estau; la quarta variedá es el “náhuatl d’Ometepec”, cerca dela Costa Chica, que tien 430 palrantis. Esta última variedá tamién es clasificá ena rama occidental.<ref>''Dakin en'' Ignacio Felipe, 2007:13</ref> ==== [[Náhuatl dela Sierra Noresti de Puebla|Náhuatl dela Sierra Noresti]] ==== [[Archivu:Norte de Puebla, Náhuatl.jpg|miniatura|200px|Mapa del norti de Puebla, ondi apareci en açul el náhuatl del noresti central.]]El '''náhuat dela Sierra Noresti de Puebla''' es palrau enos municipius d’Atempan, Ayotoxco, Cuautempan, Cuetzalan, Chignautla, Hueyapan, Hueytamalco, Huitzilán de Serdán, Ixtacamaxtitlán, Jonotla, Nauzontla, Tenampulco, Tetela de Ocampo, Teziutlán, Tlatlauquitepec, Tuzamapan, Xiutetelco, Xochiapulco, Xochitlán, Yaonahuac, Zacapoaxtla, Zautla, Zapotitlán, Zaragoza i Zoquiapan.<ref>INALI, segunda sección, p. 10</ref> Ethnologue le asigna el códigu '''azz''' (''Nahuatl, Highland Puebla''). Tien 134&nbsp;737 palrantis.<ref>INALI, 2015; Ethnologue considera según un dato que había 125 mil hablantes en 1983.</ref> N’esta variedá está mui marcau el gastu de /t/ enas palabras en lugar de /tl/; los nativus llaman ala su lengua “mehikanohtahtol” i s’autodenominan “masewalmeh” comu equivalenti de ''genti endígena''. ==== [[Náhuatl central de Veracruz]] ==== Es la variedá que se palra nel centru del estau de Veracruz, principalmenti nel aria al sur dela ciá d'[[Orizaba]].<ref>[https://www.sil.org/mexico/nahuatl/orizaba/00e-Orizaba-nlv.htm], Orizaba Nawatl, SIL-México, retrieved 19 Nov, 2007</ref> Se-l asocia el códigu '''nlv''' i tamién se-l conoci comu '''náhuatl d’Orizaba''' o '''náhuatl dela Sierra de Zongolica'''. Tien un 79 % d’inteligibiliá col náhuatl de Morelos. Dessisti un dialetu llamau náhuatl d'[[Ixhuatlancillo]] que se palra nun puebru al norti d’Orizaba. Á varias escuelas primarias i una secundaria que gastan la enseñanza en náhuatl d’Orizaba juntu col castellanu. Tien alreol de 120&nbsp;000 palrantis.<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=nlv Ethnologue], Orizaba Nahuatl, retrieved May 25, 2007</ref> ==== [[Náhuatl de Chichiquila]] ==== El '''náhuatl de Chichiquila''' es la variedá que se palra en varias localiais delos municipius poblanus de [[Chichiquila]] i [[Chilchotla]].<ref>{{Cita web|url=https://arqueologiamexicana.mx/lenguas-indigenas/nahuas-de-la-region-nororiental|título=NÁHUATL DE LA REGIÓN NORORIENTAL|fechaacceso=2024-08-17|fecha=2019-03-14|sitioweb=Arqueología Mexicana|idioma=es}}</ref> Tien un 87 % d’inteligibiliá col náhuat dela Sierra Noresti i un 85 % col náhuatl d’Orizaba. Se-l asocia el códigu '''nhq''' i tien alreol de 7000 palrantis. Está clasificau ena categoría “7”, es dizil, en riesgu altu de dessaparición.<ref>{{Cita web|url=https://www.ethnologue.com/language/nhq/|título=Nahuatl, Huaxcaleca}}</ref> ==== [[Náhuatl de Sierra Negra|Náhuatl dela Sierra Negra]] ==== El '''náhuatl dela Sierra Negra''' es la variedá que se palra ena parti serrana dela provincia de [[Tehuacán]]. Ala variedá palrá ena parti norti dela [[Sierra Negra de Puebla|Sierra Negra]] se-l asocia el códigu '''nsu''' i tien alreol de 25&nbsp;000 palrantis, delos qualis 16&nbsp;000 son monolingüis.<ref>{{Cita web|url=https://www.ethnologue.com/language/nsu/|título=Nahuatl, Sierra Negra}}</ref> Ala variedá palrá ena parti sur dela provincia se-l asocia el códigu '''npl''' i es palrá por 92&nbsp;000 pressonas. Las dos variedais tienin aproximadamenti un 60 % d’inteligibiliá col mexicanu de Morelos.<ref>{{Cita web|url=https://www.ethnologue.com/language/npl/|título=Nahuatl, Southeastern Puebla}}</ref> ==== [[Náhuatl oaxaqueñu|Mexicanu d’Oaxaca]] ==== El '''mexicanu d’Oaxaca''' o '''náhuatl oaxaqueñu''' se palra ena [[Sierra Mazateca]] d’Oaxaca. Es la variedá que se destendi dendi el municipiu de [[Teotitlán de Flores Magón|Teotitlán]] ata la provincia cercana a [[Tochtepec]]. Es la variedá viva más sureña nel territoriu mexicanu ogañu i tien un altu grau d’inteligibiliá col náhuatl dela Sierra Negra, el náhuatl d’Orizaba i las variantis orientalis de Puebla.<ref>{{Cita web|url=https://www.ethnologue.com/language/nhy|título=Nahuatl, Northern Oaxaca|fechaacceso=2022-01-14|sitioweb=Ethnologue|idioma=en}}</ref> Se-l asocia el códigu '''nhy''' i tien alreol de 13&nbsp;000 palrantis. ==== [[Náhuatl del Istmu|Náhuatl del istmu]] ==== El INALI engloba tres variantis baxu el nombri de '''náhuat del Istmu''' (tamién llamau '''náhuatl istmeñu'''),<ref>Diario Oficial de la Federación, “Catálogo de las Lenguas Indígenas Nacionales”, p. 14 (Lunes 14 de enero de 2008)</ref> segun los estudius del ''[[Institutu Lingüísticu de Veranu]]'' (SIL polas sus siglas en inglés): ala forma más estremada pal sur, nel municipiu de [[Cosoleacaque]], le correspondi el códigu [[ISO 639-3]] '''nhk'''; ala de [[Mecayapan]], el códigu '''nhx'''; i ala de [[Pajapan]], el códigu '''nhp'''. La variedá más representativa i estudiá es la de Mecayapan. Tien alreol de 20&nbsp;000 palrantis, esperriaus tamién nel puebru de [[Tatahuicapan de Juárez|Tatahuicapan]].<ref>[http://www.ethnologue.com/language/nhx] Nahuat de Mecayapan en la página de Ethnologue.com</ref> Nel su procesu fonológicu evolutivu está emparentá col náhuat tabasqueñu i gasta las letras /b/, /d/, /g/ i /r/. Amás, esta variedá se carateriza pol gastu de vocalis largas.<ref>Hurst, 2008</ref> ==== [[Náhuatl tabasqueñu|Náhuatl de Tabasco]] ==== El '''náhuat tabasqueñu''' o '''náhuatl chontal''' es la variedá que se palra ena [[Chontalpa]]. Está relacioná colas variantis de Mecayapan, Tatahuicapan de Juárez, Cosoleacaque i el náhuat d’El Salvador.<ref>[https://www.historicas.unam.mx/publicaciones/revistas/nahuatl/pdf/ecn07/098.pdf García de León, p. 267]</ref> Es la variedá más oriental nel territoriu mexicanu, dela qual quedan alreol de 30 palrantis que residin ena comunidá de [[Cupilco]] nel municipiu tabasqueñu de [[Comalcalco]]. Se-l asocia el códigu '''nhc''' i está clasificau ena categoría “8b”, es dizil, ábati estinguíu.<ref>[[ethnologue:nhc|Náhuat tabasqueño]]</ref> ==== [[Nahua de Honduras]] ==== El '''nahua hondureñu estándar''' es la variedá gastá nel ámbitu dela Educación Intercultural Bilingüi<ref name=":7">{{Cita web|url=https://www.se.gob.hn/sdgepiah-informacion-general-piah/|título=Secretaría de Educación|fechaacceso=2024-08-12|sitioweb=www.se.gob.hn}}</ref> pol puebru nahua de Honduras nel departamentu de [[Departamentu d’Olancho|Olancho]], específicamenti enos municipius de [[Gualaco]], [[Guata]], [[Jano]] i [[Catacamas]].<ref>{{Cita web|url=https://www.defensoresenlinea.com/pueblo-nahua-en-rescate-de-sus-bienes-y-lengua/|título=Pueblo Nahua en rescate de sus bienes y lengua {{!}} Defensores en Linea|apellido=defensores|fecha=2022|idioma=es-ES}}</ref> Se trata d’una variedá reconstruía, [[Normalización lingüística|codificá]] sobre una basi nahua oriental col pesqui de recuperal la lengua palrá i escrita pal su gastu en tolos ámbitus.<ref>{{Cita web|url=https://opinah.org/noticias-%2F-t%C5%8Dnal%C4%81matl/f/docentes-nahuas-participan-en-el-manual-normativo-del-nahua|título=Docentes nahuas participan en el manual normativo del nahua|fechaacceso=2026-08-17|archive-date=2025-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812194937/https://opinah.org/noticias-%2F-t%C5%8Dnal%C4%81matl/f/docentes-nahuas-participan-en-el-manual-normativo-del-nahua|dead-url=yes}}</ref> La su normalización la llevan a cabu docentis dela Organización del Puebru Endígena Nahua de Honduras.<ref>{{Cita web|url=https://www.acicafoc.org/proyecto/pueblo-indigena-nahua/|título=Derechos Territoriales Y Culturales. Pueblo Indígena Nahua (OPINAH)|fecha=2019|sitioweb=Acicafoc|idioma=es}}</ref> ==== [[Náhuatl d’El Salvador]] ==== El '''náhuatl d’El Salvador''', o náhuat comu se-l llama localmenti, es la variedá palrá n'[[El Salvador]]. Está relacioná colas variantis del [[Náhuatl del Istmu|istmu]] nel sur de [[Veracruz (estau)|Veracruz]] i del [[Náhuatl de Tabasco|Tabasco]]. === Nahua occidental === Considerá comu la rama más innovaora o la que desenvolvió caraterísticas nuevas comu el gastu del absolutivu en ''-l''. Tien quatru çonas mui marcás; *puna parti, están las variantis centralis i el “náhuatl clásicu”; *las variantis de Jalisco, Durango i Nayarit con absolutivu en ''-t'' i pérdia dela vocal final; *las denominás variantis dela “periferia occidental” cuna fuerti sustitución del ''-tl'' por ''-l'', en Michoacán i Colima; i *las variantis de Chiapas i Guatemala, las qualis retoman el absolutivu en ''-t''. [[Archivu:Nahuatl_map_labeled.svg|miniatura|300px|Mapa delas principalis variedais dialetalis del idioma mexicanu, segun Ethnologue.]] ==== [[Náhuatl central]] ==== El '''náhuatl central''' es una derivación del “nahua occidental” que durante los sigrus {{siglo|XIV}} i {{siglo|XV}} desenvolvió varias innovacionis ala veç qu’assimiló algunas caraterísticas delas demás variantis. Nel mesmu {{siglo|XV||s}} ya presentava una diferenciación i eran considerás diferentis las palras del centru (valli de Méxicu), de Morelos o de Tlaxcala-Puebla. Ena Ciá de Méxicu se palra ena alcaldía de [[Milpa Alta]].<ref>{{Cita web|url=https://elpais.com/mexico/2023-03-27/santa-ana-tlacotenco-el-ultimo-reservorio-del-nahuatl-en-la-capital-mexicana.html|título=Santa Ana Tlacotenco, el último reservorio del náhuatl en la capital mexicana|fechaacceso=2024-08-12|apellido=Soriano|nombre=Rodrigo|fecha=2023-03-27|sitioweb=El País México|idioma=es-MX}}</ref> ==== [[Náhuatl clásicu]] ==== El '''náhuatl clásicu''' o '''mexicanu colonial''' es la denominación dela lengua registrá durante el Virreinatu; esta en realiá refleja una seri de variantis. Güena parti de que paiga solu un idioma se debi al esfuerçu delos frailis que quisierun transmitil, por meyu dela lengua más culta, la fe cristiana. Endispués las autoriais virreinalis, cuna forma más coloquial, dierun cabía ala elaboración de documentus (testamentus, pleitus territorialis, denuncias, etc.) en lengua náhuatl.<ref>{{Cita web|url=https://www.noticonquista.unam.mx/amoxtli/2270/2257|título=Los nahuas y el náhuatl, antes y después de la conquista|fechaacceso=2021-01-20|sitioweb=www.noticonquista.unam.mx|idioma=es}}</ref> Los librus i documentus escritus ena Ciá de Méxicu contienin un estilu más eleganti, el que quisierun recuperal los religiosus. Obra diversa procedi d’otras ciais importantis comu Colhuacán, Chalco, Cuauhtitlan, Tlaxcala i Tecamachalco. Las diferencias más marcás entre la variedá de Méxicu i otras se puedin vel al comparal el [[Nican mopohua]] con testus de Jalisco (Yáñez, 2001) o de Guatemala (Dakin, 1996). Se-l asocia el códigu '''nci'''. ==== [[Náhuatl de Tlaxcala]] ==== El '''náhuatl de Tlaxcala''' es una delas variantis que presenta una gran asimetría ena su relación col castellanu,<ref name=":14">{{Cita web|url=https://ciesas.repositorioinstitucional.mx/jspui/bitstream/1015/919/1/TE%20F.N.%202019%20Lucero%20Flores%20Najera.pdf|título=La gramática de la cláusula simple en el náhuatl de Tlaxcala}}</ref> güena parti delos puebrus esturicus que la palran están siendu absorbíus pola mancha urbana dela [[Çona Metropolitana de Puebla-Tlaxcala]], polo que col passu delos añus se tien modificau la su estrutura i fonología; se palra con más freqüencia enos municipius dela provincia occidental del [[Volcán la Malintzi]] i nel sur del estau, comu [[San Francisco Tetlanohcan|Tetlanohcan]], [[Contla de Juan Cuamatzi]], [[Chiautempan]], Teolocholco i [[San Pablo del Monte]]. Es denominau pol [[INALI]] '''mexicanu del orienti central''', se-l asocia el códigu '''nhn''' i tien alreol de 40&nbsp;000 palrantis.<ref>{{Cita web|url=https://www.ethnologue.com/language/nhn|título=Nahuatl, Central|fechaacceso=2022-02-15|sitioweb=Ethnologue|idioma=en}}</ref> ==== [[Náhuatl dela Sierra Norti de Puebla|Náhuatl central de Puebla]] ==== El '''náhuatl del noresti central''' (denominación del INALI) es equivalenti al ''Nahuatl, Northern Puebla'' d’Ethnologue col códigu '''ncj'''. Pa la institución mexicana es la variedá palrá en Acaxochitlán (Hidalgo) i enos municipius poblanus de Chiconcuauhtla, Honey, Huauchinango, Jopala, Juan Galindo, Naupan, Pahuatlán, Tlaola, Tlapapcoya, Xicotepec i Zihuateutla. Tien 71&nbsp;040 palrantis.<ref>INALI, 2015. Según esta fuente la cantidad está sobrestimada pues comparte la región junto a otras variantes, por lo que el cálculo es impreciso; Ethnologue reportaba 60 mil según el Censo de 1990.</ref> Unu delos primerus estudius dela çona lo izu [[Yolanda Lastra]] en [[Acaxochitlán]] en 1980 (veassi bibliografía). La variedá llamá '''náhuatl dela sierra oesti de Puebla''' es palrá n’Ahuacatlán, Aquixtla, Chignauapan, Tepetzintla i Zacatlán. Se-l asocia el códigu '''nhi''' (''Nahuatl, Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla''). Tien 19&nbsp;482 palrantis.<ref>INALI, 2015; Ethnologue reporta una de las cifras más recientes (2007) basado en estudios del [[SIL]] que cuantificó sólo 17&nbsp;100 hablantes.</ref> La quarta variedá ena provincia norti de Puebla que reconoci el INALI la denomina '''náhuatl altu del norti de Puebla''' i es palrá únicamenti enos municipius de Francisco Z. Mena i Venustiano Carranza. Tien 1350 palrantis.<ref>INALI, 2015.</ref> ==== [[Náhuatl del sur de Coahuila|Náhuatl de Coahuila]] ==== El '''náhuatl de Coahuila''' es la variedá esturicamenti palrá nel suresti de Coahuila, la [[Comarca Lagunera]] i las provincias centru i noroesti de Nuevu León, principalmenti enos municipius de [[San Esteban de Nueva Tlaxcala|San Esteban]],<ref name=":2" /> [[Parras de la Fuente]],<ref name=":22">{{Cita web|url=http://www.torreon.gob.mx/archivo/pdf/libros/27%20El%20Sur%20de%20Coahuila%20en%20el%20siglo%20XVII.pdf|título=El sur de Coahuila en el siglo XVII|fechaacceso=2026-08-17|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317120405/https://www.torreon.gob.mx/archivo/pdf/libros/27%20El%20Sur%20de%20Coahuila%20en%20el%20siglo%20XVII.pdf|dead-url=yes}}</ref> [[Guadalupe (Nuevu León)|Guadalupe]]<ref name=":42">{{Cita web|url=https://bibliotecadigital.ilce.edu.mx/sites/estados/libros/nleon/html/sec_34.html|título=La herencia tlaxcalteca}}</ref> i [[Bustamante (Nuevu León)|Bustamante]].<ref>{{Cita web|url=https://vidauniversitaria.uanl.mx/expertos/destaca-nuevo-leon-por-su-diversidad-linguistica/|título=Destaca Nuevo León por su diversidad lingüística. Universidad Autónoma de Nuevo León}}</ref> A diferencia del restu de variantis en Méxicu, el náhuatl de Coahuila dessistía nuna provincia ábati desprovista d’otrus assentamientus de palrantis de náhuatl,<ref name=":13">{{Cita web|url=https://nahuatl.historicas.unam.mx/index.php/ecn/article/view/78258/69212|título=Levels of acculturation in northeastern New Spain; San Esteban testaments of the seventeenth and eighteenth centuries}}</ref> conviviendu generalmenti con palrantis d’otras lenguas endígenas [[Aridoamérica|aridoamericanas]] i el castellanu.<ref>{{Cita libro|título=Viñedos e indios de desierto: fundación, auge y secularización de una misión jesuita en la frontera noreste de la Nueva España|url=https://www.academia.edu/9559674/Vi%C3%B1edos_e_indios_de_desierto_fundaci%C3%B3n_auge_y_secularizaci%C3%B3n_de_una_misi%C3%B3n_jesuita_en_la_frontera_noreste_de_la_Nueva_Espa%C3%B1a|fecha=2014-11-01|fechaacceso=2024-08-11|nombre=J. Gabriel|apellidos=Martinez-Serna}}</ref> Ogañu se tien desenvolvíu un proyetu de [[Revitalización lingüística|recuperación lingüística]] nel municipiu de Bustamante, Nuevu León. ==== [[Mexicanu de Tetela del Volcán|Mexicanu de Morelos]] ==== El '''mexicanu de Morelos''' es una denominación genérica que designa a tola puebración palranti desta lengua nel estau, polo que se presta a confusión. La variedá de Morelos tien un altu grau d’inteligibiliá col náhuatl de Sierra Negra. El [[INALI]] dividi l’estau en quatru variantis; ala más representativa i ala que corresponderíe el códigu '''nhm''' la denomina '''mexicanu de Tetela del Volcán''' (es el náhuatl de Hueyapan i Santa Catarina); las otras variantis son el '''mexicanu de Temixco''' (náhuatl de Cuentepec); el '''mexicanu central baxu''' (palrau enos municipius d’Ayala i Jojutla) i, por supuestu, el [[náhuatl de Tetelcingo]], que denomina '''mexicanu de Puente de Ixtla'''. La puebración total nahuapalranti nel estau es de 19&nbsp;241 pressonas.<ref>Inegi, 2010 (véase fuente; ''Panomarama Sociodemográfico de Morelos'', p. 9</ref> A partir de 2024, la Secretaría d’Educación del Estau de Morelos estableció la enseñanza obligatoria del idioma en tolas escuelas dela entiá.<ref name="dup-0-17" />[[Archivu:Nahuatl in Mexico.svg|miniaturadeimagen|300x300px|Númiru de palrantis por estau mexicanu nel añu 2020. Fuenti: INEGI.]] ==== [[Náhuatl de Tetelcingo]] ==== El '''náhuatl de Tetelcingo''' o ''mösiewalli̱'', enque emparentau col náhuatl clásicu, tuvu una evolución qu'á obligau alos investigadores a desenvolver un sistema d'escreviúra mui particular.<ref>Pittman, 1948: 237.</ref> El primer estudiu desta variedá lo izu William Cameron Townsend en 1935. Es palrau por cerca de 3500 pressonas nel municipiu de [[Cuautla de Morelos]] ([[Morelos]]). A esta variedá se-l asocia el códigu '''nhg'''. ==== [[Náhuatl de Nicaragua]] ==== El '''náhuat nicaragüensi''' o '''mexicanu de Nicaragua''' es la variedá esturicamenti palrá ena Costa del Pacíficu de Nicaragua i n’assentamientus nahuas de Costa Rica i Panamá.<ref>{{Cita web|url=https://antharky.ucalgary.ca/mccafferty/sites/antharky.ucalgary.ca.mccafferty/files/Lothrop_1998.pdf|título=Las culturas indígenas prehispanas de Nicaragua y Costa Rica|fechaacceso=2026-08-17|archive-date=2024-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240313172101/https://antharky.ucalgary.ca/mccafferty/sites/antharky.ucalgary.ca.mccafferty/files/Lothrop_1998.pdf|dead-url=yes}}</ref> Tamién se-l conoci comu '''náhuatl niquiranu''' i fue documentau nel {{siglo|XIX||s}} ena isla d'[[Ometepe]].<ref>{{Cita web|url=https://antharky.ucalgary.ca/mccafferty/sites/antharky.ucalgary.ca.mccafferty/files/Squier_1990.pdf|título=Observations on the archaeology and ethnology of Nicaragua|fechaacceso=2026-08-17|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20240815213641/https://antharky.ucalgary.ca/mccafferty/sites/antharky.ucalgary.ca.mccafferty/files/Squier_1990.pdf|fechaarchivo=2024-08-15|dead-url=yes}}</ref> A diferencia d’otras variantis centroamericanas, esti deriva del náhuatl central del valli de Méxicu.<ref>{{Cita web|url=https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/cuadro-descriptivo-y-comparativo-de-las-lenguas-indigenas-de-mexico-o-tratado-de-filologia-mexicana-vol-i--0/html/a663411c-080f-4008-9a70-9564c5c3384c_14.html|título=Cuadro descriptivo y comparativo de las lenguas indígenas de México : o Tratado de filología mexicana. [Vol. I]|fechaacceso=2024-08-15|apellido=Cervantes|nombre=Biblioteca Virtual Miguel de|sitioweb=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|idioma=es}}</ref> ==== [[Idioma mexicaneru|Mexicaneru de Durango]] ==== El '''náhuat de Durango''' o '''mexicanu del noroesti'''<ref>{{Cita publicación|url=https://www.inali.gob.mx/pdf/CLIN_completo.pdf|título=Catálogo de Lenguas Indígenas Nacionales|fecha=14 de enero de 2008|publicación=Diario Oficial de la Federación|fechaacceso=11 de octubre de 2015|página=30|apellidos1=Instituto Nacional de Lenguas Indígenas}}</ref> es una variedá que tamién se conoci comu '''náhuatl mexicaneru''' i se palra enos estaus de Durango i Nayarit, enas puebracionis de San Pedro de las Jícoras, San Juan de Buenaventura, entre otras. Los nahuas desta provincia descendin delos [[Caxcán|caxcanes]] i tienin una interacción mui ativa colos [[tepehuanes]], [[coras]] i [[huicholes]], colos que compartin territoriu i varias tradicionis.<ref>{{Cita publicación|url=https://www.dimensionantropologica.inah.gob.mx/?p=863|título=Estudio etnohistórico acerca del origen de los mexicaneros (hablantes del náhuatl) de la sierra Madre Occidental|apellidos=Jáuregui y Magriñá|nombre=Jesús y Laura|fecha=2002|publicación=Dimensión Antropológica, vol. 26: 27- 81.}}</ref> Antiguamenti, tamién era palrau en Zacatecas,<ref>{{Cita publicación|url=https://escholarship.org/uc/item/0635007k|título=Spiritual Geographies of Indigenous Sovereignty: Connections of Caxcan with Tlachialoyantepec and Chemehuevi with Mamapukaib|apellidos=Ocampo|nombre=Daisy|fecha=2019|editorial=UC Riverside|fechaacceso=2024-08-12|idioma=en}}</ref> el sur de Sinaloa, Aguascalientes i los [[Altus de Jalisco]].<ref name=":6" /> La su supervivencia ogañu se á debíu al aislamientu i ala poca acessibiliá delas sus comuniais; vivin d'una economía autosuficienti; la su lengua es la usual ena vida cotidiana. Enque ena su mayoría son bilingüis, no aprendin el castellanu ata endispués delos 5 o 6 añus. Cuenta con alreol de 1300 palrantis. Se-lis asocia el códigu '''azd''' ala variedá de Durango i el códigu '''azn''' ala variedá de Nayarit. ==== [[Náhuatl de Jalisco|Mexicanu de Jalisco]] ==== El '''náhuat de Jalisco''' o '''mexicanu del occidenti'''<ref>''Catálogo de las Lenguas''…segunda sección, pág. 29 [https://www.inali.gob.mx/pdf/CLIN_completo.pdf]</ref> es la variedá esturicamenti palrá nel estau de Jalisco i compartía rasgus col náhual de Michoacán.<ref>{{Cita publicación|url=https://www.revistas.unam.mx/index.php/antropologia/article/view/24198|título=El náhuatl en Jalisco, Colima y Michoacán|apellidos=Coalla|nombre=Leopoldo Valiñas|fecha=1979|publicación=Anales de Antropología|volumen=16|fechaacceso=2024-08-12|idioma=es|issn=2448-6221|doi=10.22201/iia.24486221e.1979.0.24198}}</ref> Fue la primera variedá en tenel la su propia gramática, elaborá en 1692 por Fray Juan Guerra i titulá ''Arte de la lengua mexicana que fue usual entre los indios del obispado de Guadalajara y de parte de los de Durango y Michoacán''. Otra gramática desta variedá fue publicá nel añu 1765.<ref>{{Cita libro|título=Arte, vocabulario y confessionario en el idioma mexicano, : como se usa en el Obispado de Guadalaxara,|url=http://archive.org/details/artevocabularioy00cort|editorial=[Puebla] : En la Imprenta del Colegio Real de San Ignacio de la Puebla de los Angeles|fecha=1765|fechaacceso=2024-08-12|apellidos=John Carter Brown Library|nombre=Jerónimo Tomás de Aquino}}</ref> Las imposicionis por parti delos goviernus localis durante el [[Porfiriatu]] fuerun causa d’una rápida pérdia dela palra al enceti del {{siglo|XX||s}}; los goviernus posrevolucionarius no mostrarun una mejor disposición ni siquiera pal su estudiu, polo que ena década delos sessenta i setenta, quandu lingüistas i investigadores quisierun estudial-lu, ya estava moribundu.<ref name=":6">{{Cita web|url=https://revistas-filologicas.unam.mx/tlalocan/index.php/tl/article/download/53/53|título=El náhuatl actual en Jalisco}}</ref><ref>Valiñas, 1979:341</ref> Ogañu, la educación bilingüi-endígena está llevandu a cabu un proyetu de [[Revitalización lingüística|recuperación lingüística]] nel estau.<ref>{{Cita web|url=https://www.20minutos.com.mx/noticia/481937/0/jalisco-trabaja-en-el-rescate-y-permanencia-de-la-lengua-materna/|título=Jalisco trabaja en el rescate y permanencia de la lengua materna|fechaacceso=2022-01-14|fecha=2019-02-18|sitioweb=www.20minutos.com.mx - Últimas Noticias|idioma=es-MX}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://rei.iteso.mx/bitstream/handle/11117/7361/TOG_Victoriano%20de%20la%20Cruz%20Cruz.pdf?sequence=1&isAllowed=y|título=Entre el desplazamiento lingüístico y reinstalación del mexicano de Cuzalapa, Jalisco}}</ref> ==== [[Náhuatl de Michoacán]] ==== El '''náhual de Michoacán''' o '''mexicanu central d’occidenti''' es palrau ena costa de Michoacán i parti dela sierra pegá a esta;<ref>{{Cita web|url=https://www.sil.org/resources/archives/63110|título=Gramática breve del náhuatl de Michoacán|fechaacceso=2024-08-12|fecha=2022-09-15|sitioweb=SIL International|idioma=en}}</ref> tien sufríu una gran pérdia de palrantis, inque es ala veç una delas que más s’apega alas sus tradicionis. Pa recuperal la su lengua se tien implementau la educación endígena obligatoria durante los tres primerus ciclús escolaris dela educación básica i se promuevi la escreviúra literaria.<ref>[http://www.ethnologue.com/language/ncl] Ethnologue.</ref> Tien 2809 palrantis enos estaus de Michoacán i Colima. Se-l asocia el códigu '''ncl'''. ==== [[Náhuatl de Chiapas]] ==== El '''náhuat chiapanecu''' o '''mexicanu de Chiapas''' es la variedá esturicamenti palrá nel noroesti de Chiapas,<ref>{{Cita web|url=https://juanpedroviqueira.colmex.mx/wp-content/uploads/2023/03/lenguas-chiapas.pdf|título=Los pueblos indígenas de Chiapas. Atlas etnográfico}}</ref> específicamenti enos municipius de [[Bochil]], [[Soyaló]], [[Copainalá]] i [[Jitotol]].<ref>{{Cita publicación|url=https://revistas-filologicas.unam.mx/tlalocan/index.php/tl/article/view/323|título=Los ultimos reductos de la lengua nahuatl en los Altos de Chiapas|apellidos=Zantwijk|nombre=Rudolf Van|fecha=1963|publicación=Tlalocan|volumen=4|número=2|páginas=179–184|fechaacceso=2024-08-12|idioma=es|issn=2954-5242|doi=10.19130/iifl.tlalocan.1963.323|archivedate=2024-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240812025929/https://revistas-filologicas.unam.mx/tlalocan/index.php/tl/article/view/323}}</ref> Esta variedá de náhuatl, a pesar de formar parti del grupu central, tien retomau el gastu del absolutivu en ''-t''. Nel [[municipiu de Huehuetán]] tamién dessistió una comunidá nahua. Nostanti, la variedá huehueteca, conocía tamién comu "waliwi", no puu ser documentá más allá d’un númiru mui reducíu de palabras i oracionis cortas.<ref>{{Cita web|url=https://mna.inah.gob.mx/docs/anales/921.pdf|título=La lengua de Huehuetán (Waliwi)|fechaacceso=2026-08-17|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20260818011541/https://mna.inah.gob.mx/docs/anales/921.pdf|fechaarchivo=2026-08-18|dead-url=yes}}</ref> ==== [[Náhuatl de Guatemala]] ==== El '''náhuat guatemaltecu''' o '''mexicanu de Guatemala''' es la variedá esturicamenti palrá enos departamentus del suresti de Guatemala.<ref name="Manuscritos náhuatl centroamericano">{{Cita publicación|apellido=Romero Florián|nombre=Sergio Romero|título=Los manuscritos en náhuatl centroamericano y la historia cultural de Guatemala|fecha=2017|editorial=Anales de la Academia de Geografía e Historia de Guatemala, XCII|url=https://www.academia.edu/es/39991196/Los_manuscritos_en_náhuatl_centroamericano_y_la_historia_cultural_de_Guatemala}}</ref> inque se dexó de palral nel {{siglo|XIX||s}}, esta variedá está bien documentá i tien inclusu la su propia gramática, llamá ''Arte de la lengua vulgar mexicana de Guatemala qual se habla en Ezcuintla y otros pueblos deste reyno'', escrita alreol de 1700.<ref>{{Cita web|url=https://nahuatl-nawat.org/items/show/37|título=Náhuatl/Nawat en Centroamérica {{!}} Arte de la lengua vulgar mexicana de Guatemala|fechaacceso=2024-08-12|sitioweb=nahuatl-nawat.org}}</ref> Los sitius ondi dessisti un registru importanti del gastu escritu del náhuat guatemaltecu son [[Escuintla (ciá)|Escuintla]], [[Masagua]], [[Santa María Ixhuatán]],<ref>{{Cita publicación|url=https://www.academia.edu/43024970/El_T%C3%ADtulo_de_Santa_Mar%C3%ADa_Ixhuat%C3%A1n_un_texto_del_siglo_XVII_en_n%C3%A1huatl_centroamericano|título=El Título de Santa María Ixhuatán: un texto del siglo XVII en náhuatl centroamericano|apellidos=Romero|nombre=Sergio|apellidos2=Vielman|nombre2=Margarita Cossich|fecha=2015-01-01|publicación=XXVIII Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2014|fechaacceso=2024-08-12}}</ref> Sinacantán, [[Guazacapán]], Nancinta, [[Pasaco]], [[Salamá]] i [[San Agustín Acasaguastlán]].<ref>{{Cita publicación|url=https://www.jstor.org/stable/983080|título=On the So-Called Alaguilac Language of Guatemala|apellidos=Brinton|nombre=D. G.|fecha=1887|publicación=Proceedings of the American Philosophical Society|volumen=24|número=126|páginas=366–377|fechaacceso=2024-08-12|issn=0003-049X}}</ref> == Enseñança del náhuatl == La enseñança del idioma náhuatl, al igual que qualquier otru idioma nel mundu, se da nel sen maternal d’un hogar, es dizil, se transmiti de pairis a ijus. Estu conlleva toa una seri de fatoris socioculturalis que determinan distintus graus d’assimilación i proporcionan distintus nivelis de comprensión i interpretación. Essencialmenti, se puedin consideral dos tipus de palrantis: los que simplementi reproducin la palra del su entornu, inclusu sin necessiá d’aprendel a escrevil-la, i, por otru lau, los que la cultivan, ya sea oralmenti o por escritu, pa desenvolver una mayol capaciá de comunicación clara. La lengua náhuatl durante la epoca prehispánica carecía d’un sistema d’escreviúra pa la su enseñança, lo qual era de fechu innecesariu, ya que, fueraparti del aprendizagi nel hogar, dessistían institucionis d’educación obligatoria ondi aprendían a distinguil la palra común (''masewallahtolli'') dela palra eleganti (''tekpillahtolli''). Enas escuelas endígenas (''[[telpochcalli|telpochkalli]]'', ''[[Calmécac|kalmekak]]'' o ''kwikakalli'') se ponía muchu énfasis ena adquisición d’albeliais n'[[oratoria]], s’aprendían de memoria largus discursus moralis, esturicus, obras de teatru i cantus. Estu hazía dela enseñança dela lengua i, en sí, dela educación un modelu d’esitu.<ref name="León-Portilla_1">León-Portilla, 1983: 63-70</ref> Al llegal los españolis i reconocel la utiliá del sistema, aprovechárun-lu, permitiendu qu’el náhuatl acontinara en gastu. Los peninsularis se vierun obligaus a aprendel l’idioma nativu, lo que provocó ala su veç qu’escrevieran trataus pa la su comprensión i gastu ena [[catequización]] del endígena. En realiá, la enseñança del náhuatl siguió dándu-si de manera natural, por meyu del gastu generalizau. La creación de centrus d’estudiu durante el [[Virreinatu de Nueva España|Virreinatu]] fue pal conocimientu i desenvolvimiento delas ciencias —entre ellas la [[escolástica]]— i no pa l’alfabetización delos endígenas; solu la nobleza nahua tenía derechu a aprendel a leel i escrevil la su lengua, i el grosu del puebru tenía qu’acudil antel “escribanus” pa la creación d’algún documentu.<ref name="León-Portilla_1">León-Portilla, 1983: 63-70</ref> La sitación colonial se destendió ata el {{siglo|XX||s}}, ondi al encetu dela [[revolución mexicana]] la puebración endígena era un 90 % analfabeta.<ref>Aguirre Beltrán, 1983: 294-295</ref> Cola creación dela [[Secretaría d’Educación Pública (Méxicu)|Secretaría d’Educación Pública]] durante el mandatu d'[[Álvaro Obregón]], se planteó un departamentu d’educación endígena; nostanti, acontinó el debati entre el gastu o desgastu delas lenguas vernáculas. No fue ata 1940 qu’el apoyu del presidenti [[Lázaro Cárdenas del Río|Lázaro Cárdenas]] permitió implemental programas d’educación en lengua materna, cuyos esperimentus pilotu funcionarun, inque al establecel-los a nivel nacional perdierun solidé.<ref>Aguirre Beltrán, 1983: 312, 328-331</ref> Goviernus posteriores se centrarun ena castellanización, dexandu a un lau la enseñança delas lenguas nativas; a meyaus delos ochenta ya se contava cuna tasa superior al 70 % d’endígenas alfabetizaus, nostanti, solu el 20 % sabía escrevil el su propiu idioma.<ref>INEGI, 2005</ref> Nuevus programas pilotu durante los ochenta i noventa por parti dela [[SEP]] fuerun la basi d’una educación bicultural enfocá primeru ena escreviúra i palra dela lengua materna, i a partir del quartu ciclu escolar nel aprendizagi del castellanu. Durante el ciclu 1993-94 aparecin los primerus librus de testu gratuitu en lengua náhuatl que cubrían ata el tercel grau d’educación primaria, línea qu’acontina ata ogañu (2016), ya que no se tienin elaborau los materialis palos graus superioris. Juntu cola educación básica, la [[SEP]], por meyu del [[Institutu Nacional pa la Educación delos Adultus]] (INEA), tien desenvolvíu material p’alfabetizal a pressonas mayoris de 15 añus durante la primera década desti sigru, cubriendu nuevi çonas escolaris endígenas i un númiru d’variantis ábati igual, que son: *1) [[Mecayapan]], Veracruz. *2) [[Pajapan]], Veracruz. *3) [[Zaragoza (Veracruz)|Zaragoza]], Veracruz. *4) Sierra Nororiental ([[Cuetzalan del Progreso|Cuetzalan]]), Puebla. *5) [[Chicontepec]], Veracruz. *6) [[Estau de Guerrero|Guerrero]]. *7) Dela [[Provincia Huasteca|Huasteca]], Hidalgo. *8) [[Sierra Negra de Puebla|Sierra Negra]] i [[Zongolica]], Puebla i Veracruz. *9) [[Sierra Norti de Puebla|Sierra Norti]], Puebla. El INEA trebeja baxu el programa “Modelu Educación pa la Vida i el Trebeju”, abreviau “MEVyT Endígena”, tamién conocíu comu MIB. Consta de sieti módulus, quatru delos qualis totalmenti en náhuatl; estus materialis están disponiblis en línea pa tol públicu i de manera gratuita.<ref>[http://www.cursosinea.conevyt.org.mx/index.php?option=com_k2&view=itemlist&layout=tag&tag=MIB%20educando&task=tag&Itemid=159] Cursos y materiales del INEA en náhuatl.</ref> === Enseñança en nuversiais === En Méxicu se puedin encontral cursús de náhuatl en nuversiais comu la [[Nuversidá Nacional Autónoma de Méxicu|UNAM]].<ref>{{Cita web|url=https://enallt.unam.mx/lenguas/cursos-lenguas-ciudad-universitaria/nahuatl|título=Escuela Nacional de Lenguas, Lingüística y Traducción|fechaacceso=2021-11-28|sitioweb=enallt.unam.mx|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20211128230335/https://enallt.unam.mx/lenguas/cursos-lenguas-ciudad-universitaria/nahuatl|fechaarchivo=2021-11-28|dead-url=yes}}</ref> Por otra parti, la [[Nuversidá Veracruzana]] ofrezi una maestría de lengua i coltura completamenti en náhuatl.<ref>{{Cita web|url=https://www.uv.mx/mlcn/|título=Maestriah ipan Totlahtol iwan Tonemilis /Maestría en Lengua y Cultura Nahua – Otro sitio más de Raiz|fechaacceso=2021-11-28|sitioweb=www.uv.mx}}</ref> Assina mesmu, varias nuversiais, entre las que destaca la [[Nuversidá de Texas n’Austin|Nuversidá de Texas]],<ref>{{Cita web|url=https://liberalarts.utexas.edu/languages/latin-american-studies/nahuatl-.php|título=UT College of Liberal Arts|fechaacceso=2021-11-28|sitioweb=liberalarts.utexas.edu}}</ref> proporcionan cursús de [[náhuatl n’Estadus Uníus]] comu lengua d’herencia cultural dendi la primera década del sigru. En [[Polonia]],<ref>{{Cita web|url=https://iteso.mx/web/general/detalle?group_id=3882350|título=Lleva el náhuatl a Polonia y España|fechaacceso=2022-02-15|sitioweb=iteso.mx}}</ref> la [[Nuversidá de Varsovia]] cuenta con cursús<ref>{{Cita web|url=https://www.otouczelnie.pl/wydzial/273/Wydzial-%E2%80%9EArtes-Liberales%E2%80%9D-UW/jezyki-podroze-praca|título=Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego {{!}} Studia {{!}} Kierunki studiów {{!}} Rekrutacja {{!}} Opinie|fechaacceso=2021-11-28|sitioweb=otouczelnie.pl|idioma=pl}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://polskieradio.pl/art650_1729031|título="Język Azteków sprzyja tworzeniu długich wyrażeń"|fechaacceso=2021-11-28|sitioweb=PolskieRadio.pl}}</ref> i un programa de revitalización del idioma en colaboración col [[Institutu de Docencia i Envestigación Etnológica de Zacatecas]].<ref>{{Cita web|url=https://culture.pl/en/article/exotic-endangered-near-extinct-5-languages-you-can-study-in-warsaw|título=Exotic, Endangered, Near-Extinct... 5 Languages You Can Study in Warsaw|fechaacceso=2021-11-28|sitioweb=Culture.pl|idioma=en}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.revitalization.al.uw.edu.pl/|título=Revitalizing Endangered Languages|fechaacceso=2021-11-28|sitioweb=www.revitalization.al.uw.edu.pl}}</ref> La Nuversidá de Tolosa (Jean Jaurès), en Francia, tamién tien cursús d’introducción al idioma náhuatl. === Educación Intercultural Bilingüi === El procesu d’enseñança se vei afetau por causa de que enas escuelas d’Educación Intercultural Bilingüi dessisti una gran escassé de recursus didáticus, comu los librus de testu escritus en lengua náhuatl. Estu causa que los docentis no logrin crial un procesu d’enseñança-aprendizagi eficaz palos niñus, lo qual genera un retrasu educativu i una enseñança descontextualizá, ya que los librus son d’abondu apoyu tantu pal maestru comu pal alumnu.<ref>{{Cita libro|apellidos=Hernández|nombre=Filimón|título=Influencia del uso de la lengua náhuatl, en la comprensión lectora de los alumnos indígenas de la escuela Benito Juárez de la Huasteca, Hidalguense.|editorial=ICSHu-BD-UAEH|editor=Universidad Autónoma del Estado de Hidalgo|fecha=2019|url=http://dgsa.uaeh.edu.mx:8080/jspui/handle/231104/3939|fechaacceso=21-05-2024}}</ref> La falta d’avíu docenti tien un papel relevanti que propicia dificultais pa qu’assuman los retus i las necessiais drentu dela escuela, assina comu enos alumnus, ya qu’es importanti que dessista una güena comunicación entre alumnu i maestru por meyu d’una convivencia que favorezca el poel entendel, analizal i aprendel más sobre la lengua materna delos alumnus. Estu genera ena docencia la necessiá de buscal material fueraparti dela escuela i tomal cursús esternus pa tenel l’avíu i las herramientis necessarias que mejorin las estrategias qu’implementan colos alumnus. Es importanti implemental programas de desenvolvimiento professional i recursus adecuaus pa que los maestrus estén aviaus pa ofrecel elementus importantis dela Educación Intercultural Bilingüi. En Honduras, l’enfoqui intercultural bilingüi inclui el rescati, fortalecimientu i desenvolvimiento del náhuatl, al igual qu’otrus idiomas endígenas que tenían caíu en desgastu, a través d’un procesu intensivu ena educación, nel qual se desenvolvi i se trata pedagógicamenti l’idioma comu segunda lengua durante el procesu educativu col pesqui d’alcançal un bilingüismu aditivu con interculturaliá.<ref name=":7" /> == Descripción lingüística == {{AP|Gramática del náhuatl}} La gramática más antigua conocía del idioma, titulá ''[[Arti dela lengua mexicana]]'', fue elaborá pol franciscanu fray [[Andrés de Olmos]]. Fue acabá el primeru de eneru de 1547 nel conventu de Hueytlalpan, situau nel Estau mexicanu de [[Puebla]]. Destaca el fechu de tenel síu desenvolvía antis que munchas gramáticas de lenguas uropeas, comu la francesa, i tan solu 55 añus endispués dela ''Gramática dela lengua castellana'' d'[[Antonio de Nebrija]].<ref>{{Cita web|url=https://www.outono.net/elentir/2022/10/12/genocidio-cultural-asi-es-como-espana-ayudo-a-preservar-las-lenguas-indigenas-de-america/|título=¿Genocidio cultural? Así es como España ayudó a preservar las lenguas indígenas de América|fechaacceso=2024-12-26|sitioweb=Contando Estrelas|idioma=es}}</ref> === Fonología === Dendi el puntu de vista fonéticu, el náhuatl es relativamenti paecíu al castellanu. Contrasta en que careci d’oclusivas sonoras (/b, d, g/), de fricativas con puntus d’articulación delanterus (/f, θ/) i de vibrantis (/r/), mentris ofrezi mayol complejiá enas africás (/ts/ i /ʃ/, que sí apareci en tolas iberorromancis i nel castellanu no estándar, assina comu nel francés, italianu, rumanu o inglés) i ena lateral /t͡ɬ/. La mayoría delas variedais moernas de náhuatl gastan las siguientis consonantis segun el [[Alfabetu Fonéticu Enternacional|AFI]]:<ref>Launey, 1992: 13. </ref><ref>{{Cita web|url=https://colmich.repositorioinstitucional.mx/jspui/bitstream/1016/378/1/Monz%C3%B3nGarc%C3%ADaCristina1990Libro.pdf|título=Registro de la variación fonológica en el náhuatl moderno}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center" ! ! [[consonanti bilabial|Bilabial]] ! [[Consonanti alveolar|Alveolar]] ! [[Consonanti postalveolar|Postalveolar]] ! [[Consonanti palatal|Palatal]] ! [[Consonanti velar|Velar]] ! [[Consonanti labiovelar|Labiovelar]] ! [[consonanti glotal|Glotal]] |- ! [[consonanti nasal|Nasal]] | style="text-align:center; font-size:larger;" |'''m''' /{{IPA|m}}/ | style="text-align:center; font-size:larger;" |'''n''' /{{IPA|n}}/ || || || || &nbsp;|| |- ! [[Oclusiva]] | style="text-align:center; font-size:larger;" |'''p''' /{{IPA|p}}/ | style="text-align:center; font-size:larger;" |'''t''' /{{IPA|t}}/|| || | style="text-align:center; font-size:larger;" |'''k''' /{{IPA|k}}/ | style="text-align:center; font-size:larger;" |'''kw''' /{{IPA|kʷ}}/ | style="text-align:center; font-size:larger;" | |- ! [[Fricativa]] | | style="text-align:center; font-size:larger;" |'''s''' /{{IPA|s}}/ | style="text-align:center; font-size:larger;" |'''x''' /{{IPA|ʃ}}/ || || || | style="text-align:center; font-size:larger;" |'''h''' /{{IPA|h}}/ |- ! [[Africá]] | | style="text-align:center; font-size:larger;" |'''ts''' /{{IPA|t͡s}}/ | style="text-align:center; font-size:larger;" |'''ch''' /{{IPA|t͡ʃ}}/ || &nbsp;|| || || |- ! [[consonanti africá lateral alveolar sorda|Africá lateral]] | | style="text-align:center; font-size:larger;" |'''tl''' /{{IPA|t͡ɬ}}/ || || || || || |- ! [[consonanti lateral|Lateral]] | | style="text-align:center; font-size:larger;" |'''l''' /{{IPA|l}}/ || || || || || |- ! [[Semiconsonanti]] | | | | style="text-align:center; font-size:larger;" |'''y''' /{{IPA|j}}/ || | style="text-align:center; font-size:larger;" |'''w''' /{{IPA|w}}/ | |} {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="3" |Cortas ! rowspan="5" | ! colspan="3" |Largas |- ![[Vocal anterior|Anterior]]!![[Vocal central|Central]]!![[Vocal posterior|Posterior]] ![[Vocal anterior|Anterior]] ![[Vocal central|Central]] ![[Vocal posterior|Posterior]] |- ![[Vocal cerrá|Cerrá]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | '''i''' /{{AFI|i}}/~/ɪ/|| || | style="text-align:center; font-size:larger;" | '''ī''' /{{AFI|iː}}/ | | |- ! [[Vocal media|Media]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | '''e''' /{{AFI|e}}/|| || style="text-align:center; font-size:larger;" | '''o''' /{{AFI|o}}/ | style="text-align:center; font-size:larger;" | '''ē''' /{{AFI|eː}}/|| || style="text-align:center; font-size:larger;" | '''ō''' /{{AFI|oː}}/~/ʊ/ |- ![[Vocal abierta|Abierta]] | || style="text-align:center; font-size:larger;" |'''a''' /{{AFI|a}}/|| | | style="text-align:center; font-size:larger;" | '''ā''' /{{AFI|aː}}/ | |} La distinción entre vocalis cortas i [[vocal larga|largas]] es importanti i permiti diferenciar munchus paris comu ''te-'' 'piedra(s)' / ''tē-'' 'genti', ''kwaw-'' 'árbol' / ''kwāw-'' 'águila' o ''chichi'' 'perru' / ''chīchī'' 'mamal'. La terminación en vocal delas palabras siempri es [[Oclusiva glotal|oclusiva]].<ref>{{Cita web|url=https://es.scribd.com/document/453612680/compilacion-Produccion-de-textos-xi-iuy-Tenek-y-Nahuatl-2018-pdf|título=Compilacion - Produccion de Textos Xi'iuy - Tenek y Nahuatl 2018 PDF {{!}} PDF {{!}} Multilingüismo {{!}} Alimentos|fechaacceso=2022-04-11|sitioweb=Scribd|idioma=es}}</ref><ref name=":5">{{Cita web|url=https://realin.upnvirtual.edu.mx/index.php/fonologia-y-alfabetos/nawatl-nahuatl-morelos|título=Nawatl, mexkatl, mexicano (náhuatl)}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://scholars.sil.org/david_h_tuggy/es/publicaciones/nahuatl_lecciones/1#1.1|título=Lección 1 (Nawatl de Orizaba) - Fonología {{!}} Scholars|fechaacceso=2022-10-09|sitioweb=scholars.sil.org}}</ref> Quandu ala vocal final la sigui una ''-h'', esta se desvañi ata dessaparecel (por causa del [[Sonorización i ensordecimiento|ensordecimientu vocálicu]]), de manera semelhanti a lo que ocurri colas vocalis finalis nel castellanu.<ref>{{Cita web|url=https://mexico.sil.org/es/lengua_cultura/nahuatl/nawatl-orizaba-nlv/h_final_nawatl_nlv|título=/h/ final en el nawatl de Orizaba {{!}} SIL México|fechaacceso=2022-04-11|sitioweb=mexico.sil.org}}</ref><ref>{{Cita libro|título=Compendio del arte de la lengua mexicana|url=http://archive.org/details/compendiodelarte00carouoft|editorial=Puebla, "El Escritorio|fecha=1910|fechaacceso=2022-10-09|apellidos=Robarts - University of Toronto|nombre=Horacio|nombre2=Ignacio de|apellidos2=Paredes|nombre3=Rufino M.|apellidos3=Gonzalez y Montoya|nombre4=Alonso de|apellidos4=Molina}}</ref> En general, el fonema /h/ es diferenti d’una variedá a otra; originalmenti, comu ocurri nel [[proto-náhuatl]], era una oclusiva glotal [ʔ],<ref name="Karttunen">Frances Karttunen (1989) ''An Analytical Dictionary of Nahuatl'' 2º edición, Norman: University of Oklahoma Press, {{ISBN|978-0-2927-0365-0}}</ref><ref>{{Cite book|author=Dakin, Karen |year=1982|url=https://www.academia.edu/6893686/La_evolucion_fonologica_del_protonahuatl |title=La evolución fonológica del Protonáhuatl |publisher=[[Universidad Nacional Autónoma de México]], Instituto de Investigaciones Filológicas |location=México D.F. |isbn=968-5802-92-0 |oclc=10216962|language=es}}</ref> inque en munchas variantis moernas se realiza ogañu comu una aspiración [h], qu’en algunus casus se tien debilitau ata dessaparecel. La mayoría delos dialetus del náhuatl tienin patronis relativamenti simplis d'[[Alófonu|alternancia de soníu (alofonía)]]. En munchus dialetus, las consonantis sonoras s’ensordecin ena posición final de palabra i en grupus de consonantis: /j/ ensordezi a una [[Fricativa postalveolar sorda|sibilanti palato-alveolar sorda]] /ʃ/, /w/ ensordezi a una [[fricativa glotal sorda]] [h] o a una [[Fricativa labial-velar sorda|aproximanti velar labializá sorda]] [ʍ], i /l/ ensordezi a una [[fricativa lateral alveolar sorda]] [ɬ]. En algunus dialetus, la primera consonanti n’ábati qualquier grupu de consonantis se converti en [h]. Algunus tamién tienin una lenición produtiva de consonantis sordas enas sus contrapartis sonoras entre vocalis. Las nasalis normalmenti s’assimilan al lugar d’articulación d’una consonanti siguienti. La [[africá lateral alveolar sorda]] [t͡ɬ] s’assimila endispués de /l/ i se pronuncia [l].<ref>{{Cita web|url=https://mexico.sil.org/es/lengua_cultura/nahuatl/nawatl-orizaba-nlv/ortografia-nawatl-nlv|título=La ortografía del nawatl de Orizaba {{!}} SIL México|fechaacceso=2022-02-16|sitioweb=mexico.sil.org}}</ref> === Morfología === El náhuatl tien una morfología nominal reducía; la mayoría delos nombris tien dos formas diferentis segun el casu (posseíu/no-posseíu) o solu una forma indistinguía. L’estau absolutivu en singular se marca con /-tl<sup>i</sup>/ i el posseíu con /-w<sup>i</sup>/ (dambos dos sufijus derivaus del proto-yutoazteca /*-ta/ i /*-wa/). En quantu alas marcas de plural, se gastan sobre to los sufijus /-meh/ (procedenti del proto-yutoazteca /*-mi/) i a vecis /-tin/, /-tinih/ i /-h/, i en menor grau se gasta la reduplicación dela sílaba inicial: ''koyōtl'' 'coyoti', ''kōkoyoh'' 'coyotis', inque estu nel náhuatl, a diferencia de lenguas yutoaztecas comu el [[idioma guarijíu|guarijíu]] o el [[idioma pima|pima]], es marginal. La morfología verbal, a diferencia dela nominal, gasta un gran númiru de morfemas prefijus o clíticus que indican sugetu, ojetu, direcional i marca reflexiva. El númiru s’indica, amás del prefiju de pressona, por meyu de sufijus variaus; igualmenti, el tiempu i el mou s’indican por meyu de sufijus. La raíz verbal cambia de forma pa indical aspetu; assina, pal náhuatl clásicu se consideran tres tipus (llamaus “''temas''”: largu, brevi, meyu)<ref>Launey, 1992: 71-72 y 79.</ref> i inclui un gran númiru de sufijus derivativus. === Sintaxis === L’orden delos constituyentis es abondu libri, inque enos dialetus moernus tiendi a SVO en oposición a VSO, que era más freqüenti enas etapas más antiguas dela lengua. Amás, las variantis moernas tiendin a incluil interjeccionis, conjuncionis i adverbius prestaus del castellanu. L’adjetivu sueli precedel al nombri, inque, al igual qu’ena sintaxis, enas variantis moernas la colocación refleja l’infrujencia del castellanu, inque enos sintagmas entavía prevaleci qu’el modificaor o complementu sueli precedel al [[núcreu sintáticu]]. Estu se refleja tamién nel fechu de que la lengua tien sufijus que funcionan comu [[postposición|postposicionis]] (núcreus del sintagma apositivu) en lugar de gastal preposicionis comu nel castellanu. === Vocabulariu === El náhuatl se distingui por gastal un númiru reducíu de [[lexema]]s pa construíl una gran cantiá de palabras por meyu d'[[Lengua aglutinanti|aglutinación]], lo qual haz que ábati toa palabra admita una descomposición en raízes, ena su mayoría bisilábicas. Estu da alas palabras una gran transparencia en términus semánticus. Algunus exemplus de [[composición (lingüística)|composición léxica]] s’encontran en topónimus i nombris propius: * [[Xochimilco]] (''xochi-mil-ko''): ‘sitiu dela sementera de floris’ (alcaldía dela [[Ciá de Méxicu]]). * [[Nezahualcóyotl]] (''ne-sawa-l-koyo-tl''): ‘coyoti ayunaol’ (nombri d’un famosu Tlatoani de Texcoco). * [[Méxicu]] (''mexih-ko''): ‘sitiu de [[Mexitli|Mexih]]’ (nombri d’un caudillu, Mexih = Mecih, ‘liebri magueyera’). * [[Iztacalco]] (''ista-kal-ko''): ‘sitiu dela casa dela sal’ (otra delegación dela Ciá de Méxicu). * [[Xochiyáoyotl]] (''xochi-yao-yo-tl''): ‘[[guerra florida]]’ (procedimientu pol que se conseguían escravus palos ritualis). * [[Popocatépetl]] ([''po'']''poka-tepe-tl''): ‘cerru que humea’ i [[Iztaccíhuatl]] ‘mujel blanca’: los famosus volcanis del Eji Neovolcánicu. * [[Huitzilopochtli]] (''witsil-opoch-tli''): ‘colibrí zurdu’ o ‘colibrí dela izquierda’ (nombri del dios dela guerra). Ciertas arias del vocabulariu moernu tienin síu mui infruyías pol castellanu; assina, el sistema numéricu de basi vigesimal tien síu abandonau a favol del sistema decimal del castellanu, quedandu básicamenti solu las formas del 1 al 20 del sistema nativu. Otras arias del vocabulariu, comu la vivienda, el vestíu i ciertus términus agrícolas, tienin incorporau tamién términus del castellanu consideraos más adecuaus pa describil la realiá tecnológica más moerna. == Escreviúra == === Escreviúra mexica === [[Archivu:Aztecwriting.jpg|miniaturadeimagen|Los locativus ''Mapachtepec'' ("Cerru del mapachi"), ''Mazatlan'' ("Sitiu de venaus") i ''Huitztlan'' ("Sitiu d’espinas") dibujaus nel [[Códici Mendoza]] con imáginis que son representacionis aproximás d’un soníu. ''Mapachtepec'' está representau puna manu (''ma(i)-tl),'' una madeja de henu (''pach-tli'') i un cerru (''tepe-tl''). ''Mazatlan'' está representau pun venau (''maza-tl)'' i un pal de dientis humanus (''tlan-tli''). De forma semelhanti, ''Huitztlan'' se representa cuna espina (''huitz-tli'') i un pal de dientis.|alt=|izquierda|329x329px]] Originalmenti se tratava d’una escreviúra [[Pictograma|pictográfica]] con rasgus silábicus o fonéticus tipu [[rebus]]. Esti sistema d’escreviúra era adecau pa mantenel registrus comu genealogías, información astronómica i listas de tributus, inque no representava tol vocabulariu dela lengua palrá dela forma en que podían hazel-lu los sistemas d’escreviúra del «Vieju Mundu» o la escreviúra maya. Ya enos tiempus virreinalis, los [[Códici#Códicis precolombinus|códicis]] fuerun gastaus pa enseñal la dotrina cristiana, dandu origui alos [[catecismus testerianus]], que podían ser “leíus” ala usança anterior ala conquista de Méxicu. L'[[Epigrafía|epigrafista]] Alonso Lacadena tien argumentau qu’enos albores dela colonización española los escribas nahuas de [[Tetzcuco|Tetzcoco]] tenían desenvolvíu una escreviúra totalmenti [[Silabariu (sistema d’escreviúra)|silábica]] que podía represental los soníus dela lengua palrá de forma semelhanti ala [[escreviúra maya]].<ref>Lacadena, Alfonso (2008). "Regional scribal traditions: methodological implications for the decipherment of Nahuatl writing". ''The PARI Journal''. 8 (4): 1-23</ref> Otrus epigrafistas tienin cuestionau esta teoría, argumentandu qu’inque los rasgus silábicus son evidentis en códicis colonialis (mui pocu códicis precolombinus tienin sobrevivíu), esta caraterística puei interpretal-si más comu una innovación inspirá pola alfabetización en castellanu que comu la continación d’una prática precolombina.<ref>Whittacker, G. (2009). "The principles of Nahuatl writing". ''Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft''. '''16''': 47–81</ref> La dessistencia de logogramas tien síu documentá dendi la conquista. Recientimenti, el aspetu fonéticu del su sistema d’escreviúra tien síu destapau,<ref name="Lacadena_2">{{cita publicación|url=https://www.mesoweb.com/pari/publications/journal/804/PARI0804.pdf|título=A Nahuatl Silabary|nombre1=Alfonso|fecha=2008|publicación=The Pari Journal|volumen=VIII|número=4|página=23|apellidos1=Lacadena|fechaacceso=2026-08-17|archivedate=2021-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418120442/https://www.mesoweb.com/pari/publications/journal/804/PARI0804.pdf}}</ref> inque munchus delos carateris silábicus ya tenían síu documentaus dendi el {{siglo|XVI||s}} por [[Bartolomé de las Casas]]<ref>{{cita libro|apellidos1=De las Casas|nombre1=Bartolomé|título=Apologética historia|fecha=1555|capítulo=Libro VI: 235}}</ref> i analizaus al menus dendi 1888 por [[Zelia Nuttall]] i Aubin en 1885.<ref name="Zender">{{cite web|url=https://www.mesoweb.com/pari/journal/archive/PARI0804.pdf|title=One Hundred and Fifty Years of Nahuatl Decipherment|last=Zender|first=Marc|work=The PARI Journal}}</ref> Los [[catecismus testerianus]] son documentus que fuerun gastaus ena [[evangelización ena Nueva España]], caraterizaus por esplical los preceptus dela [[Dotrina dela Igresia católica|dotrina católica]] a través d’imáginis basás en convencionis endígenas previas ala [[Conquista de Méxicu]].<ref name=":0">{{Cita publicación|url=https://www.iifilologicas.unam.mx/pnovohispano/uploads/memoxviii/05_art_97.pdf|título=Catecismo testeriano: una lectura de evangelización|nombre=Aidé Morín González|fecha=|publicación=XVIII Encuentro de Investigadores del Pensamiento Novohispano|fechaacceso=11 de diciembre de 2015|doi=|pmid=|año=2005|}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://bdmx.mx/detalle/?id_cod=11|título=Catecismo Testeriano|fechaacceso=12 de diciembre de 2015|sitioweb=bdmx.mx|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20151222121456/http://bdmx.mx/detalle/?id_cod=11|fechaarchivo=22 de diciembre de 2015}}</ref><ref>{{Cita libro|título=Historia de la educación en España y América|url=https://books.google.com/books?id=hmwVMOAF2WkC|editorial=Ediciones Morata|fecha=1 de enero de 1993|fechaacceso=12 de diciembre de 2015|isbn=9788471123763|idioma=es|nombre=Fundación Santa|apellidos=María|nombre2=Buenaventura Delgado|apellidos2=Criado}}</ref> Devin el su nombri a [[Jacobo de Testera]], religiosu que recopiló catecismus desti tipu delos sus autoris endígenas. === Alfabetu latinu === {{AP|Ortografía náhuatl}} Los uropeus introdujerun el [[alfabetu latinu]], que fue gastau pa registral una gran cantiá de poesía i prosa mexicana, algu que de cierta forma compensó la pérdia de milaris de manuscritus mexicas quemaus polos uropeus. Importantis trebejus de vocabulariu, comu el "Vocabulario" de [[Alonso de Molina|Fray Alonso de Molina]] en 1571, i descripcionis gramaticalis, por exemplu el "Arte" de [[Horacio Carochi]] en 1645, fuerun producíus gastandu variacionis desta ortografía. La ortografía de Carochi (tamién llamá "jesuita")<ref name=":1">{{Cita web|url=https://site.inali.gob.mx/publicaciones/libro_lectura_nahuatl/pdf/lectura_del_nahuatl.pdf|título=Lectura del Náhuatl. Versión revisada y aumentada}}</ref> gastó quatru diacríticus diferentis: el macrón (ā) palas vocalis largas; l’acentu (á) palas vocalis cortas; el circunflexu (â) i el gravi (à) pal [[oclusiva glotal|saltillu]] en distinta posición.<ref>Paredes, 1979: 3.</ref> [[Archivu:Nawatlahkwilolmachiyotl.png|miniaturadeimagen|Alfabetu ilustrau del idioma náhuatl o mexicanu.|275x275px]] La escreviúra del idioma náhuatl con [[Alfabetu latinu|carateris latinus]] está ligá al desenvolvimiento dela escreviúra del castellanu. Por essu, ábati siempri se tien vistu espejá la evolución delas reglas d’un idioma sobre l’otru. Ala forma d’escrevil el mexicanu gastá enos testus clásicus se-l llama “escreviúra tradicional”.<ref>Garibay, 2001:25; “''Mientras no haya uniformidad sabiamente determinada, por quien tenga en cuenta todos los datos, así fónicos como gráficos, y, además, la autoridad competente para imponer un nuevo sistema, es cómodo seguir usando el sistema que puede llamarse tradicional, por deficiente que sea.''” Nótese que Garibay escribió esto en 1940.</ref> A partir delos añus trenta encetó una valorización dela lengua de manera fonológica i se buscó escrevil-la i reglamental-la con basi enas sus propias caraterísticas, lo que se conoci comu “escreviúra moerna” i que encetó a promovel-si ena educación ena segunda metai del {{siglo|XX||s}}.<ref>Beltrán, 1983:216-218; 259-261.</ref> Ogañu, dessistin dos convencionis que gastan diferentis subconjuntus del [[alfabetu latinu]]: la ortografía tradicional i la ortografía moerna. La [[Secretaría d’Educación Pública (Méxicu)|Secretaría d’Educación Pública de Méxicu]] (SEP) es la institución que tien establecíu un sistema d’escreviúra práticu que s’enseña enos programas d’educación primaria bilingüi enas comuniais endígenas. En 2018, puebrus nahuas de 16 estaus del país encetarun a colaboral col [[Institutu Nacional de Lenguas Endígenas|INALI]] criandu una nueva ortografía moerna llamá ''yankwiktlahkwilolli'',<ref name=":5" /> diseñá pa ser la ortografía estandarizá del náhuatl.<ref>{{Cita web|url=https://www.inali.gob.mx/detalle/el-comite-revisor-redactor-y-traductor-de-la-norma-de-escritura-mexihkatlahtolli-nahuatl-junto-con-el-inali-revisan-los-avances|título=El comité revisor, redactor y traductor de la norma de escritura mexihkatlahtolli (náhuatl), junto con el Inali revisan los avances|fechaacceso=2023-12-14|sitioweb=www.inali.gob.mx|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.gob.mx/cultura/prensa/linguistas-y-especialistas-coinciden-en-la-importancia-de-normalizar-la-escritura-de-la-lengua-nahuatl?tab=|título=Lingüistas y especialistas coinciden en la importancia de normalizar la escritura de la lengua náhuatl}}</ref> La escreviúra moerna tien munchu mayol gastu en publicacionis escritas enas variantis moernas que ena variedá clásica dela epoca virreinal, pues los testus, documentus i obras literarias dela epoca s’escrevierun gastandu una ortografía tradicional.<ref name=":1" /> El cuadru siguienti recogi convencionis gastás ena ortografía clásica i ena ortografía delas variantis modernas pa transcribil los diferentis fonemas: {| class="wikitable" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center;" |- | '''Fonemas''' ||{{IPA|/a, a:/}} || {{IPA|/e, e:/}} || {{IPA|/i, i:/}} || {{IPA|/o, o:/}} || {{IPA|/p/}} || {{IPA|/t/}} || {{IPA|/k/}} || {{IPA|/kʷ/}} || {{IPA|/ʔ, h/}}|| {{IPA|/t͡s/}}|| {{IPA|/t͡ʃ/}}|| {{IPA|/t͡ɬ/}} || {{IPA|/s/}} || {{IPA|/ʃ/}} || {{IPA|/l/}} || {{IPA|/j/}} || {{IPA|/w/}} || {{IPA|/m/}} || {{IPA|/n/}} |- | '''Clásica<ref name=":1" />''' ||A&nbsp;a<br />(Ā&nbsp;ā) || E&nbsp;e<br />(Ē&nbsp;ē)|| I&nbsp;i<br />(Ī&nbsp;ī) || O&nbsp;o<br />(Ō&nbsp;ō) || P&nbsp;p || T&nbsp;t || C&nbsp;c<br />Qu&nbsp;qu || Cu&nbsp;cu<br />Qu&nbsp;qu || `<br />^ || Tz&nbsp;tz || Ch&nbsp;ch || Tl&nbsp;tl || Z&nbsp;z<br />Ç&nbsp;ç || X&nbsp;x || L&nbsp;l || Y&nbsp;y || Hu&nbsp;hu<br />-uh || M&nbsp;m || N&nbsp;n |- |'''ACK'''<ref>{{Cita web|url=https://raw.githubusercontent.com/piratical/noce/main/documentation/notas_sobre_la_fonologia.pdf|título=Notas sobre la fonología del náhuatl de la Huasteca cerca de Chicontepec, ortografías usadas para escribir el lenguaje, y implicaciones en la app Yoltok}}</ref> |A&nbsp;a<br />(Ā&nbsp;ā) |E&nbsp;e<br />(Ē&nbsp;ē) |I&nbsp;i<br />(Ī&nbsp;ī) |O&nbsp;o<br />(Ō&nbsp;ō) |P&nbsp;p |T&nbsp;t |C&nbsp;c<br />Qu&nbsp;qu |Cu&nbsp;cu<br />-uc |H&nbsp;h |Tz&nbsp;tz |Ch&nbsp;ch |Tl&nbsp;tl |Z&nbsp;z<br />C&nbsp;c |X&nbsp;x |L&nbsp;l |Y&nbsp;y |Hu&nbsp;hu<br />-uh |M&nbsp;m |N&nbsp;n |- | '''SEP<ref name=":5" />'''||A&nbsp;a || E&nbsp;e || I&nbsp;i || O&nbsp;o || P&nbsp;p || T&nbsp;t || K&nbsp;k || Ku&nbsp;ku<br />-uk | J&nbsp;j<br />(Ꞌ&nbsp;ꞌ) | Ts&nbsp;ts || Ch&nbsp;ch || Tl&nbsp;tl || S&nbsp;s || X&nbsp;x || L&nbsp;l || Y&nbsp;y || U&nbsp;u<br />-uj || M&nbsp;m || N&nbsp;n |- |'''AVELI'''<ref>{{Cita web|url=https://www.uv.mx/celulaode/innova2018/AlfabetoNahuatl/tema2.html|título=Alfabeto Náhuatl - Pronunciación y escritura|fechaacceso=2022-10-09|sitioweb=www.uv.mx|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20221009174010/https://www.uv.mx/celulaode/innova2018/AlfabetoNahuatl/tema2.html|dead-url=yes}}</ref> |A&nbsp;a |E&nbsp;e |I&nbsp;i |O&nbsp;o |P&nbsp;p |T&nbsp;t |K&nbsp;k |Ku&nbsp;ku<br />-uk |H&nbsp;h |Tz&nbsp;tz |Ch&nbsp;ch |Tl&nbsp;tl |S&nbsp;s |X&nbsp;x |L&nbsp;l |Y&nbsp;y |W&nbsp;w |M&nbsp;m |N&nbsp;n |- |'''INALI<ref name=":5" />''' |A&nbsp;a |E&nbsp;e |I&nbsp;i |O&nbsp;o |P&nbsp;p |T&nbsp;t |K&nbsp;k |Kw&nbsp;kw<br />-kw |H&nbsp;h |Ts&nbsp;ts |Ch&nbsp;ch |Tl&nbsp;tl |S&nbsp;s |X&nbsp;x |L&nbsp;l |Y&nbsp;y |W&nbsp;w |M&nbsp;m |N&nbsp;n |} === Tabla lexicográfica comparativa === Acontinación se reproduzi una lista de [[cognau]]s de varias variantis dialetalis en diferentis grupus que permitin reconocel los parentescus más cercanus i la evolución fonológica segun la provincia:<ref>Gran parte de estos datos provienen de [https://asjp.clld.org/ ASJP]</ref> {|class="wikitable" border="1" |- style="background:#efefef;" ! [[Náhuatl clásicu]]!! [[Mexicanu dela Huasteca]]!! [[Náhuatl de Guerrero|Mexicanu de Guerrero]] !! [[Náhuatl central de Veracruz|Náhuatl d’Orizaba]] !! [[Náhuatl de Michoacán]] !! [[Mexicanu de Tetela del Volcán|Mexicanu de Tetela]] !! [[Náhuatl de Tetelcingo]] !! [[Náhuatl central|Náhuatl de Milpa Alta]] !! [[Náhuatl tabasqueñu|Náhuatl de Tabasco]] |-align=center | ''nāhuatlàtōlli''|| mexkatl || nawatlahtohli || nawatláhtolli || mexikanoh || mexikanoh || mösiewalli̱ || nawatlahtolli || nawat |-align=center | ''calli''|| kalli || kahli || kalli || kalli || kalle || kalli̱ || kalli || kahli |-align=center | ''tlayōlli''|| tlayolli || tlayohli || tláyolli || layolli || tlayolle || tlaulli̱ || tlaolli || tayúwalli |-align=center | ''cempōhualli''|| senpowalli || senpowahli || senpowalli || senpowalli || senpowalle || senpuwalli̱ || senpowalli || sepúwalli |-align=center | ''īhuān''|| wan || wan || iwan || wan || wan || wan || wan || iwan |-align=center | ''huèxōlōtl''|| palach || wexolotl || wehcho || picho || wexolotl || bexulutl || wehxolotl || wehxulut |-align=center | ''teōpantli''|| tiopan || chopan || tiopan || tiopan || tiopantle || teupan || teopan || tiopan |-align=center | ''cintli''|| sintli || sintli || sintli || sendi || sentle || sentli̱ || sintli || sinti |-align=center | ''tlaxcalli''|| tlaxkalli || tlaxkahli || tláxkalli || laxkalli || tlaxkalle || tlaxkalli̱ || tlaxkalli || támalli |-align=center | ''mātzàtli''|| matsoktli || matsahtli || mátsahtli || matsahli || matsahtle || mötsahtli̱ || matsahtli || matsahti |-align=center | ''tōnatiuh''|| tonatih || tonahli || tónalli || tonalli || tonalle || tunalli̱ || tonatih || rontin |-align=center | ''èēcatl''|| ehekatl || ahakatl || ehkatl || ihyekal || yehekatl || yehyekatl || ehkatl || ahakat |-align=center | ''maçātl''|| masatl || masatl || masatl || masal || masatl || masötl || masatl || masat |-align=center | ''tlācatl''|| tlakatl || tlakatl || tlakatl || lakal || tlakatl || tlökatl || tlakatl || takat |-align=center | ''quahuitl''|| kwawitl || kohtli || kwawitl || kwawil || kwawitl || kwabi̱tl || kwawitl || koit |-align=center | ''tzopīlōtl''|| tsopilotl || tsopilotl || tsohpilotl || tsopilol || tsopilotl || tsopilutl || tsopilotl || tsuhtsu |-align=center | ''tequitl''|| tekitl || tekipanolistli || tekitl || tekipanolisli || tekitl || teki̱tl || tekitl || tekiyoh |-align=center | ''cihuātl''|| siwatl || sowatl || siwatl || siwal || siwatl || sowatl || siwatl || suwat |} {|class="wikitable" border="1" |- style="background:#efefef;" ! Mexicanu de Zacapoaxtla !! Mexicanu de Tehuacán ! [[Náhuatl dela Sierra Norti de Puebla|Náhuatl del norti de Puebla]] !! [[Náhuatl del Istmu]] !! [[Náhuatl oaxaqueñu|Mexicanu d’Oaxaca]] !! [[Idioma mexicaneru|Náhuatl mexicaneru]] !! [[Idioma náhuat|Náhuat d’El Salvador]]!! [[Idioma pochutecu]] |-align=center | mehikanohtahto̱l || nawatláhtolle | mexiꞌkatl || melaꞌtahto̱l || nawatlahtolle || mexikán|| ''nawataketzalis''|| ''naguál'' |-align=center | kalli || kalle | kalli || kahli || kalle || kal || ''kal''|| ''quél'' |-align=center | tago̱l || tlíolle | tlaolli || táyo̱l || tliolle || tayól || ''tawial''|| ''teyúl'' |-align=center | se̱npowal || senpowalle | senpowalli || bé̱inteh || senpowalle || beinteh || ''senpual''|| ''çumpél'' |-align=center | wa̱n || iwan | wan || iwá̱n || iwan || iwan || ''wan''|| ''ca'' |-align=center | wewehcho || wexolotl | weꞌxolotl || wehcho || wewehcho || wixolót || ''tzunshipetz''|| ''totól'' |-align=center | tiopa̱n || tiopan | tiopantli || tio̱pan || tiopan || iglesiah || ''teupan''|| ''tiopén'' |-align=center | si̱nti || sintle | sentli || sinti || sintle || sinti || ''sinti''|| ''çon'' |-align=center | taxkal || tláxkalle | tlaxkalli || táxkal || tlaxkalle || taxkál || ''tamal''|| ''xamt'' |-align=center | ano̱nas || mátsahtle | matsaꞌtli || ma̱tsah || matsohtle || okot nitakiyo || ''matzaj''|| ''matzát'' |-align=center | to̱nal || tonatih | tonaltsintli || totahtsi̱n || tonalle || tonát || ''tunal''|| ''tunél'' |-align=center | ehekat || ehekatl | yeꞌyekatl || ehekaꞌ || ehkatl || hehekat || ''ejekat''|| ''yut'' |-align=center | masa̱t || masatl | masatl || masa̱ꞌ || masatl || masat || ''masat''|| ''meçát'' |-align=center | ta̱gat || tlakatl | tlakatl || ta̱gaꞌ || tlakatl || takat || ''takat''|| ''tequét'' |-align=center | kowit || kwawitl | kowitl || kwawiꞌ || kwawitl || kwawit || ''kwawit''|| ''quagút'' |-align=center | tsohpi̱lo̱t || tsopilotl | tsopilotl || mo̱xi || tsopilotl || tsopilot || ''kusma''|| ''tzupilút'' |-align=center | tekit || tekitl | tekitl || tekipáno̱l || tekiyotl || trabahoh || ''-tekiw''|| ''tocót'' |-align=center | siwa̱t || sowatl | siwatl || siwa̱ꞌ || siwatl || siwat || ''siwat''|| ''gꞌlazt'' |} == Literatura == [[Archivu:Luis Lasso de la Vega - Nican Mopohua Hvei tlamahvçoltica amonexiti in ilhvicac tlatoca çihvapilli Santa María Totlaçonantizn 1649.jpg|miniaturadeimagen|Portá del ''[[Hvei tlamahviçoltica]]'', la obra literaria en náhuatl más conocía.]] Entre los puebrus nahuas dessisti un gran apreciu pola poesía, conocía pol [[difrasismu]] ''īn xōchitl īn kwīkatl'', que significa literalmenti «la flor i el cantu», inque á quien la interpreta comu «palabra florida o florecía».<ref>Leander, Birgitta. In Xochitl in Cuicatl. Flor Canto. INI 1981. ISBN 968-822-019-1 pág. 3.</ref> La poesía era una delas ativiais especialmenti praticás entre la classi nobri. [[Huejotzingo|Huexotzingo]], [[Tetzcoco|Texcoco]] i [[Culhuacan]] eran las ciais más renomás polas sus poesías. Ocasionalmenti s’organizavan encuentrus poéticus ondi se reunían inclusu dirigentis de ciais en guerra. El más famosu ocurrió en Huexotzingo en 1490, organizau por [[Tecayehuatzin de Huexotzinco|Tecayehuatzin]], señor dessi sitiu.<ref>León-Portilla, 1983: 114, 126.</ref> Detallis desti encuentru i munchas otras poesías s’encontran en varius manuscritus recopilaus endispués dela Conquista. El más famosu se llama ''[[Cantares mexicanos]]'' i data del {{siglo|XVI||s}}. Dessisti tamién otra recopilación de poesía, fecha pol novohispanu [[Juan Bautista Pomar]], nietu de [[Nezahualcóyotl]]. El missioneru franciscanu [[Bernardino de Sahagún]] menciona que los mexicas disfrutavan de representacionis dramáticas, algunas cómicas, otras eróticas i otras sobre la vida delos sus diosus; estas representacionis se transformarun enos tiempus virreinalis con tonus cristianu-sincréticus, dandu origui alas danças de conquista i alas representacionis de [[pastorelas]] ata ogañu.<ref>Leander, 1981: 16.</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.international.ucla.edu/lai/article/176131|título=Language of the Aztecs alive and well in Los Angeles|fechaacceso=2021-02-03|sitioweb=www.international.ucla.edu}}</ref> [[Archivu:Sacrificio de Isaac en mexicano.pdf|miniaturadeimagen|Conjuntu d’obras literarias en lengua mexicana recopilás por [[Francisco del Paso y Troncoso]].]] Delos milaris de manuscritus prehispánicus, solu sobreviri una docena de códicis, dau que los uropeus tenían la creencia de que los pobraores endígenas eran adoraores del diabru i, por consiguienti, quemarun i destruyerun ábati toa la su obra. Dessistin tamién relacionis i documentus en náhuatl producíus polos ''pilli'' i [[tlacuilo]]s, que poquinu endispués dela Conquista encetarun a aprendel a gastal la escreviúra uropea, comu «Los anales de Tlatelolco» i l’original náhuatl del ''Códici Florentinu''. Algunus autoris novohispanus, comu [[Sor Juana Inés de la Cruz]], escrevierun algunas obras en náhuatl. [[Poesía náhuatl]] (''vid'' [[Nezahualcóyotl]]) i [[Nican mopohua|Nican Mopohua]] (''vid'' [[Antonio Valeriano]]). Las obras literarias en náhuatl dela epoca virreinal son ena su mayoría religiosas. Tal es el casu d’una obra antigua, recuperá por [[Francisco del Paso y Troncoso]], la ''Comedia de los Reyes'' (''Sitlalmachiyotl'' es el su nombri en náhuatl), atribuía a Agustín de la Fuente, i qu’ogañu se puei leel en línea gracias al [[Institutu de Docencia i Envestigación Etnológica de Zacatecas|IDIEZ]].<ref>{{Cita web|url=https://idiezmacehualli.org/page10.html|título=Publicaciones|fechaacceso=2021-11-02|sitioweb=idiezmacehualli.org}}</ref> Otra obra, ''[[El Güegüense]]'', la primera teatral dela [[literatura nicaragüensi]], fue originalmenti escrita en [[nahuañol]] (una mestura de castellanu i náhuatl).<ref>{{Cita web|url=http://www.elnuevodiario.com.ni/suplementos/cultural/477551-gueguense-su-espanahuat/|título=El Güegüense y su "españáhuat"|fechaacceso=2022-01-14|apellido=Diario|nombre=El Nuevo|sitioweb=El Nuevo Diario|idioma=es|archive-date=2022-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063634/https://www.elnuevodiario.com.ni/suplementos/cultural/477551-gueguense-su-espanahuat/|dead-url=yes}}</ref> Ogañu, á autoris qu’escrevin poesía i librus en mexicanu comu [[Juan Hernández Ramírez]], [[Gustavo Zapoteco Sideño]], [[Martín Tonalmeyotl]], [[Yolanda Matías]] i [[Natalio Hernández]] (tamién conocíu pol su seudónimu José Antonio Xokoyotsij). Assina mesmu, destacan ena literatura contemporánea [[Ildefonso Maya]], autor dela obra teatral ''Ixtlamatinih'',<ref>{{Cita publicación|url=https://www.jstor.org/stable/27041835|título=Los ojos de la cara, la cara de las hojas: los significados conflictivos de ixtlamatilistli|apellidos=Coon|nombre=Adam W.|fecha=2020|publicación=Revista de Crítica Literaria Latinoamericana|volumen=46|número=91|páginas=79–98|fechaacceso=2026-01-16|issn=0252-8843}}</ref> i [[Crispín Amador Ramírez]], autor delas novelas ''Yekyoh tlatelchiwalli'' i ''Tonalli amo tlanki''.<ref>{{Cita web|url=http://www.revitalization.al.uw.edu.pl/Content/Uploaded/Documents/Introduction%20to%20Contemporary%20Nahua%20Literature-25a816f5-8d48-4ad5-bba3-f9807e997bef.pdf|título=Introduction to Contemporary Nahua Literature}}</ref> === Caraterísticas literarias === El náhuatl clásicu se carateriza pola hucia de recursus literarius, siendu particularmenti importantis los siguientis: * Eufonía: la modificación del soníu col fin de suavizal la espresión o mantenel la rima. * Partículas reverencialis: dan ala palabra un tonu de respetu, elegancia o propiedá. * Metáforas: es común qu’algunus significaus se definan de forma indireta, gastandu símilis, lo qual da elegancia i ingeniu ala espresión.<ref>{{Cita web|url=https://www.historicas.unam.mx/publicaciones/publicadigital/libros/484/484_04_07_RefranesNahuas.pdf|título=Los refranes nahuas en la obra de Sahagún}}</ref> * [[Difrasismu]]: son frasis compuestas de dos palabras qu’espresan un tercel significau.<ref>{{Cita web|url=http://www.ejournal.unam.mx/ecn/ecnahuatl39/ECN039000010.pdf|título=Los difrasismos: un rasgo del lenguaje ritual|fechaacceso=2026-08-17|archive-date=2024-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20241219022532/http://www.ejournal.unam.mx/ecn/ecnahuatl39/ECN039000010.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.iifilologicas.unam.mx/ebooks/los-difrasismos-en-el-nahuatl/index.html#p=579|título=Los difrasismos en el náhuatl de los siglos XVI y XVII}}</ref> Exemplus: :''yowalli ehēkatl'' (lit. 'nochis i vientu') 'invisibli i intangibli' o 'abstratu' :''xōchitl kwīkatl'', (lit. 'flor/adornu i cantu') 'la poesía' :''īxtli yōllōtl'', (lit. 'cara i coraçón') 'lo esterior i lo interior', es dizil, 'la totalidá del ser humanu' :''īxtaktli tēnkwalaktli'' (lit. 'saliva i baba') 'mentira, falsedá' :''tewyoh tlahsolloh'' (lit. 'suciu i inmundu') 'unu que s’enriqueció ilícitamenti' :''īn chīmalli īn [[macuahuitl|mākkwawitl]]'' (lit. 'el escudu, la macana') 'la guerra' :''kwitlapilli īn ahtlapalli'' (lit. 'la cola i l’ala') 'el conjuntu del puebru llanu'. :''īn ātlān īn ōstōk'' (lit. 'nel agua, ena cueva') 'el [[Mictlán|Mictlan]]'. == Música == Los archivus musicalis conventualis i catedralicius de Méxicu tamién dan cuenta de música en lengua náhuatl, comu es el casu delos motetis ''In ilhuicac cihuapille'' i ''Dios itlaçonantzine'', atribuiblis a [[Hernando Franco]] i estraitus del ''Códici Valdés''. [[Gaspar Fernández]], Maestru de Capilla dela Catedral de Puebla nel {{siglo|XVII||s}}, compusu una enormi cantiá de villancicus solu en náhuatl, o en náhuatl i castellanu; varius d’ellus s’encontran nel “Cancionero Musical de Gaspar Fernandes”, importanti documentu conservau nel Archivu Musical dela Catedral d’Oaxaca. Entre las sus cancionis, la más conocía es ''[[Xicochi conetzintle]]''. Otra canción virreinal en náhuatl es ''Teponazcuicatl''. [[Archivu:Dios itlaçonantzine.jpg|miniaturadeimagen|''Dios itlaçonantzine'', villancicu novohispanu.|244x244px]] ''[[Xochipitzahua|Xochipitzahuac]]'' es la canción más popular nel mundu náhuatl. El cantu ala virgen de Guadalupe se remonta al periodu virreinal novohispanu; se desconoci l’autor, inque se crei qu’esta canción tien síu de dominiu popular, i segun envestigacionis ''Xochipitzahuac'' encetó a cantal-si endispués delas aparicionis dela Virgen María. Ogañu la canción sigui cantándu-si n’onol ala virgen de Guadalupe; diversas agrupacionis la tienin cantau comu un huapangu o con acompañamientu d’instrumentus de cuerda (guitarras, bandurrias o violinis). Ogañu, el Coru Niño Jesús (originariu d'[[Altepexi]], Puebla) canta cancionis tradicionalis en náhuatl comu ''Chokani'' ([[La Llorona (canción)|La Llorona]]) en forma de coru. Tamién á artistas comu Mariel Gimeno que cantan cancionis tradicionalis, entre ellas ''[[Macochi Pitentzin|Ma Kochi Pitentsin]]'', i Sergio Alderete, que realiza ''[[Versión (música)|covers]]'' i componi en náhuatl. Á, assina mesmu, grupus que producín conteníu en mexicanu comu Nonoalka, que graba diversas cancionis de dominiu públicu comu ''[[Malagueña (canción)|Xinolahtsin]]'',<ref>{{Cita web|url=https://archivo.eluniversal.com.mx/estados/2015/impreso/nonoalka-fusiona-musica-y-tradicion-desde-la-zongolica-98291.html|título=Nonoalka, fusiona música y tradición desde la Zongolica|fechaacceso=2021-10-31|sitioweb=El Universal|idioma=es}}</ref> i munchus otrus artistas comu Rap del Pueblo i bandas musicalis comu La Nun.k Muerta Rebelión, Grupo Nineki i Rockercoatl, que componin cancionis nel idioma en forma de rap, rock, cumbia i metal. Amás, l’agrupación Mariachi Voz de México tien grabau cancionis de mariachi tradicionalis en náhuatl. == El náhuatl i la tecnología == Recientimenti el náhuatl tien síu estudiau i trebejau polas tecnologías dela información i, en concretu, pol [[Processamientu de lenguaginis naturalis]]. La idea principal detrás destas aplicacionis dela inteligencia artificial al lenguagi es poel acedel a herramientis comunis palos lenguaginis más gastaus, comu son tradutoris automáticus, [[Traducción automática|traducción automática]], corretoris ortográficus i gramaticalis, [[Busca de respuestas]], [[Reconocimientu dela palra]] i [[Síntesis dela palra]], entre munchus otrus. Ata esti momentu, el náhuatl cuenta cun tradutor automáticu, un corpus paralelu entre l’idioma i el castellanu i un segmentaol morfológicu.<ref name=challenges>{{cita publicación|apellidos1=Mager|nombre1=Manuel|apellidos2=Gutierrez-Vasques|nombre2=Ximena|apellidos3=Sierra|nombre3=Gerardo|apellidos4=Meza|nombre4=Ivan|título=Challenges of language technologies for the indigenous languages of the Americas|publicación=COLING|fecha=2018|url=https://arxiv.org/pdf/1806.04291.pdf}}</ref> Cola evolución delas tecnologías n’esti {{siglo|XXI||s}}, l’idioma mexicanu no se tien quedau atrás, gracias alos esforçus constantis pa espandil la lengua n’internet. Ogañu, varius sitius web comu [[Güiquipedia en náhuatl|Güiquipedia]], algunas aplicacionis comu [[Telegram|Telegram Messenger]] i videujuegus comu [[Minecraft]] se puedin gastal en náhuatl.<ref>{{Cita web|url=https://minecraft.fandom.com/wiki/Language|título=Language|fechaacceso=2024-12-26|sitioweb=Minecraft Wiki|idioma=en}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://t.me/setlanguage/nahuatl|título=Telegram Language: Mexicano (Huasteca)|fechaacceso=2024-12-26|sitioweb=Telegram}}</ref> Amás, á estacionis de radiu que transmitin en náhuatl enos cincu estaus de Méxicu con mayol númiru de nahuatlatus.<ref>{{Cita web|url=https://www.inali.gob.mx/pdf/radio_AHL.pdf|título=Pauta de radio. INALI|fechaacceso=2026-08-17|archive-date=2025-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516050701/https://www.inali.gob.mx/pdf/radio_AHL.pdf|dead-url=yes}}</ref> == El náhuatl i otrus idiomas == La convivencia de cincu sigrus entre el náhuatl i el castellanu en Méxicu tien teníu un impatu en dambas dos lenguas. La [[infrujencia del náhuatl nel castellanu]] se refleja especialmenti ena gran cantiá de préstamus léxicus qu’el castellanu tien tomau del náhuatl. En menor midía, el [[castellanu mexicanu]] presenta marginalmenti algunus rasgus fonéticus, en parti atribuiblis al náhuatl, incluyendu la [[africá lateral alveolar sorda]] t͡ɬ (ƛ), pronunciá nel dígrafu ''[[tl]]''. L’infrujencia ena gramática nel castellanu mexicanu es entavía menus clara, inque se tien argumentau que poiría tenel infruíu ena freqüencia de ciertas construccionis i tendencias ya presentis nel castellanu general. Por otra parti, l’ampriu bilingüismu náhuatl-castellanu entre los palrantis de náhuatl tien infruíu nel idioma, tantu a nivel léxicu comu gramatical. Assina mesmu, el [[Idioma maya|maya yucatecu]], entre otras [[lenguas mayensis]], i varias [[lenguas de Filipinas]] tienin adotau abondu [[Anexu:Préstamus lingüísticus en tagalu#Náhuatl|nahuatlismus]],<ref>{{Cita web|url=https://es.scribd.com/document/939578389/Americanismos-en-las-Indias-del-Poniente|título=Americanismos en las Indias del Poniente {{!}} Edad del descubrimiento|fechaacceso=2026-01-16|sitioweb=Scribd}}</ref> principalmenti nombris de plantas nel casu del [[Idioma filipinu|filipinu]].<ref>{{Cita publicación|url=http://philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/view/257|título=Hispanic Words of Indoamerican Origin in the Philippines|apellidos=Albalá|nombre=Paloma|fecha=1 de marzo de 2003|publicación=Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints|volumen=51|número=1|páginas=125–146|fechaacceso=25 de julio de 2020|idioma=en|issn=2244-1638|archivedate=2020-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725144006/http://philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/view/257}}</ref><ref name=":24">{{Cita libro|título=De América a Europa: Cuando los indígenas descubrieron el Viejo Mundo (1493-1892)|url=https://books.google.com.mx/books?id=aClTDwAAQBAJ&pg=PT94&lpg=PT94&dq=l%C3%B3pez+de+legazpi+tlaxcaltecas&source=bl&ots=oefnHdXSAA&sig=ACfU3U3ho8tL5TLXezqVE5RyomEWRvD1Xg&hl=es-419&sa=X&ved=2ahUKEwipusKx5Lb3AhWekmoFHdKpAU44HhDoAXoECBcQAg#v=onepage&q=l%C3%B3pez%20de%20legazpi%20tlaxcaltecas&f=false|editorial=Fondo de Cultura Economica|fecha=2018-01-03|fechaacceso=2022-04-28|isbn=978-607-16-5340-6|idioma=es|nombre=Éric|apellidos=Taladoire}}</ref> Por otra parti, el náhuatl, dependiendu dela provincia, tamién tien tomau caraterísticas i palabras d’otrus idiomas endígenas comu el [[Idioma totonacu|totonacu]],<ref>{{Cita web|url=https://www.mesoweb.com/pari/publications/journal/1402/Calques.pdf|título=Mesoamerican Lexical Calques in Ancient Maya Writing and Imagery}}</ref> el [[Idioma huastecu|huastecu]]<ref>{{Cita web|url=https://www.uv.mx/prensa/general/aztecas-no-impusieron-el-nahuatl-al-resto-de-los-pueblos-mesoamericanos/|título=Aztecas no impusieron el náhuatl al resto de los pueblos mesoamericanos – Universo – Sistema de noticias de la UV|fechaacceso=2022-01-21|apellido=jsartorius|idioma=es}}</ref> i el [[Idioma popoluca|popoluca]].<ref>{{Cita web|url=https://www.sil.org/system/files/reapdata/15/79/18/157918939281180854146005050279852430964/21e_Prestamos_nhx.pdf|título=El náhuatl y los préstamos (no bancarios)}}</ref> === Infrujencia del náhuatl nel castellanu === {{AP|Infrujencia del náhuatl nel castellanu|Palabras d’origi náhuatl}} Ena gramática, se puei cital comu infrujencia del náhuatl el gastu del sufiju -''le'' pa dal-li un caráti enfáticu al [[Mou imperativu|imperativu]]. Por exemplu: ''brinca > brínca'''le''', come > cóme'''le''', pasa > pása'''le''', etcétera''. Se considera qu’esti sufiju es un cruce del pronombri d'[[ojetu indiretu]] castellanu '''le''' colas interjeccionis excitativas nahuas, comu '''cuele'''.<ref>Alfredo López Austin (1989) ''Sobre el origen del falso dativo -le del español de México'', páginas 407 a 416, Anales de Antropología, 26, UNAM, México, [http://www.journals.unam.mx/index.php/antropologia/article/download/13070/12391 URL]</ref> Nostanti, esti sufiju no es un verdaderu pronombri d’ojetu indiretu, ya que se gasta tamién en construccionis no verbalis, comu: ''hijo > híjo'''le''', ahora > óra'''le''', qué hubo > quihúbo'''le''''', etcétera. === Infrujencia del castellanu nel náhuatl === Las variedais moernas de náhuatl muestran diferenti grau d’impatu pol castellanu. L’infrujencia del castellanu se refleja especialmenti nel [[préstamu lingüísticu|préstamu]] massivú de preposicionis, conjuncionis i nexus del castellanu.<ref name=":3" /> Esto á generau una reestruturación de ciertas partis dela sintaxis, especialmenti nel orden sintáticu i nel gastu de ciertas construccionis.<ref>Flores Farfán, J. A. (2004). Notes on Nahuatl Typological Change. ''Sprachtypologie Und Universalienforschung - STUF'', 57(1), 85–97. <nowiki>https://doi.org/10.1524/stuf.2004.57.1.85</nowiki></ref> Tamién el vieju [[sistema de numeración|sistema de cuenta en basi 20]] tien síu abandonau a favol del sistema decimal del castellanu, polo que solu se gastan los nombris nativus de númirus pa númirus inferioris a diez o venti. Tamién la generalización del gastu del numeral ''ce'' '1' comu equivalenti del castellanu 'un(o), una' es notoria en algunas variantis de náhuatl. I tamién, naturalmenti, se da una infrujencia del vocabulariu del castellanu, especialmenti pa designal realiais tecnológicas nuevas o términus algo técnicus pal mou de vida rural dela mayoría delos palrantis. Á munchus [[Castellanismu (lingüística)|hispanismus]] gastaus en náhuatl, i estus tamién están documentaus nel [[Tlahtolxitlauhcayotl]]; algunus son: ''borroh'' (< burro), ''cahuayoh'' (< caballo), ''cafen'' (< café), ''iloh'' (< hilo), ''huinoh'' (< vino), ''ilimon'' (limón), ''melon'' (''<'' melón), ''manzanoh'' (< manzana), ''rohuenteh'' (< duende), ''cemanoh'' (< semana), ''ceribezah'' (< cerveza), ''cuaciyah'' (< silla), ''azoltic'' (< azul), ''gayetah'' (< galleta), ''folzah'' (< bolsa), ''aceyiteh'' (< aceite), ''huacax'' (< vaca), ''tiheraz'' (< tijeras), ''cuamoñecoh'' (< muñeco), ''hontah'' (< junta), ''hueltah'' (< vuelta), ''lechih'' (< leche), ''lizton'' (< listón), ''mancax'' (< mangas), ''dizcoh'' (< disco), ''fiolin'' (< violín), ''aholin'' (< ajonjolí), ''tomin'' (< tomín), ''yantah'' (< llanta), ''tamarintoh'' (< tamarindo), ''mancoh'' (< mango), ''patox'' (< pato), ''colantoh'' (< cilantro), ''tocaroa'' (< tocar), ''firmaroa'' (< firmar), ''aporaroa'' (< apurar), ''pintaroa'' (< pintar). '''Náhuatl''' (o ''luenga mejicana'') es una [[Luenga Uto-azteca|luenga utoasteca]] ahorrá dendi lo qu'es ogañu los endíhenas el norti América palrá polos astecas vai 2000 añus alreol. En holmandu un empériu coloñal i comelcial que diba dendi [[Virreinatu de Nueva España|Nueva España]] enas [[América]]s dendi el [[Luenga latina|Latín]] hue la su escritura enfruenciá polos relihiosus españolis. == Referencias == {{Listaref|2}} === Bibliografía === *Aburto M., Pacual. Mason, David. y Mason, Elena. ''Tiuelis titlajtlajtos nahuatl. Puede hablar el náhuatl.'' Instituto Lingüístico de Verano, A.C. México, 2004. [https://www.sil.org/mexico/nahuatl/guerrero/L003-PuedeHablar-NAH.htm] *Aguirre Beltrán, Gonzalo. ''Lenguas vernáculas. Su uso y desuso en la enseñanza''. CIESAS, Ediciones de la Casa Chata, México 1983. ISBN 968-496-026-3 *Amith, Jonathan D. ''Acento en el nahuatl de Oapan.'' Instituto de Investigaciones Filológicas-UNAM, México, 1989. *Ando Koji. 2007. ''Gramática náhuatl de Pajapan,'' Universidad Veracruzana, Xalapa. *Andrews, Richard. ''Introduction to classical Nahuatl''. University of Texas Press, 1975. *Arreola, José María. "Tres vocabularios dialectales del mexicano". En ''Investigaciones Lingüísticas'', México, vol. II 1934: 428-443. *Avilés González, Karla Janiré. ''Retos y paradojas de la reivindicación nahua en Santa Catarina, Tepoztlán, Morelos''. Tesis de doctorado en Antropología. CIESAS, México, 2009.[https://www.academia.edu/7614986/Retos_y_paradojas_de_la_reivindicaci%C3%B3n_nahua_en_Santa_Catarina_Tepoztl%C3%A1n_Morelos] * Beller N., Ricardo y Patricia Cowan de Beller. ''Curso del Náhuatl Moderno: Náhuatl de la Huasteca''. México, D.&nbsp;F. Instituto Lingüístico de Verano. 1985. Dos volúmenes. *Brewer, Forrest, y Brewer, Jean G. ''Vocabulario mexicano de Tetelcingo''. Serie de vocabularios y diccionarios indígenas "Mariano Silva y Aceves" 8. México, ILV, 1962. *Brewer, Forrest. Morelos (Tetelcingo) Nahuatl verb stem constructions”, en Dow, Robinson. (editor) ''Aztec Studies I. Phonological and Grammatical Studies in Modern Nahuatl Dialects''. ILV 1969: 33-52. *Bright, William. "Un vocabulario náhuatl del estado de Tlaxcala", en ''Estudios de Cultura Nahuatl'', vol. 7: 233-253. México, 1976. *Brotherston, Gordon. "Las cuatro vidas de Tepoztecatl”, en ''Estudios de Cultura Nahuatl'', vol. 25, UNAM, 1995. pp. 185-206. *Brundage, Burr Cartwright. ''Lluvia de dardos''. Ed. Diana México 1982. *Campbell, Joe y Langacker. "Proto-Aztecan Vowels: Parts I-III, ''[[IJAL]]'' 44: 85-102. *{{Cita libro |apellido=Canger |nombre=Una |enlaceautor=Una Canger |año=1980 |título=Five Studies Inspired by Náhuatl Verbs in -oa |serie=Travaux du Cercle Linguistique de Copenhague, Vol. XIX |ubicación=Copenhague |editorial=The Linguistic Circle of Copenhagen; distributed by C.A. Reitzels Boghandel |isbn=87-7421-254-0 |oclc=7276374 |ref=harv}} *{{Cita publicación |apellido=Canger |nombre=Una |enlaceautor=Una Canger |año=1988 |título=Nahuatl dialectology: A survey and some suggestions |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-american-linguistics_1988-01_54_1/page/28 |publicación=[[International Journal of American Linguistics]] |volumen=54 |número=1 |páginas=28-72 |ubicación=Chicago |editorial=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/466074 |oclc=1753556 |ref=harv}} *Canger, Una. (2001): ''Mexicanero de la Sierra Madre occidental'', Archivo de lenguas indígenas de México núm. 24, Colegio de México, ISBN 968-12-1041-7. *{{Cita publicación |apellido=Canger |nombre=Una |enlaceautor=Una Canger |año=2011 |título=El nauatl urbano de Tlatelolco/Tenochtitlan, resultado de convergencia entre dialectos, con un esbozo brevísimo de la historia de los dialectos |publicación=Estudios de Cultura Náhuatl |editorial=UNAM |ubicación=Mexico |url=http://www.academia.edu/attachments/10258752/download_file?request_id=15724dc6b |páginas=243-258 |ref=harv}} *Canger, Una. “Los dialectos del náhuatl de Guerrero”, en ''Primer Coloquio de Arqueología y Etnohistoria del Estado de Guerrero'', INAH-SEP-Gobierno del Estado de Guerrero, México 1986. *Canger, Una. “Náhuatl en Durango-Nayarit”. En Estrada Fernández, Zarina ''et al''. (eds.), ''IV Encuentro Internacional de Lingüística en el Noroeste'', Vol. I: Lenguas Indígenas. Hermosillo, Sonora: Unison. 1998. pp. 129-150. *{{Cita libro |apellido=Carmack |nombre=Robert M. |año=1981 |título=The Quiché Mayas of Utatlán: The Evolution of a Highland Guatemala Kingdom |serie=Civilization of the American Indian series, no. 155 |ubicación=Norman |editorial=University of Oklahoma Press |isbn=0-8061-1546-7 |oclc=6555814 |ref=harv |url=https://archive.org/details/quichemayasofuta0000carm }} *Carochi, Horacio: ''Arte de la lengua mexicana: con la declaración de los adverbios della.'' (Edición facsiilar de la de 1645) UNAM, 1983. *Carrasco Pizana, Pedro. ''Los otomíes. Cultura e historia prehispánica de los pueblos mesoamericanos de habla otomiana''. Biblioteca Enciclopédica del Estado de México, México, 1979. *Castro Medina, Margarita María. ''Descripción morfológica del sistema verbal del mexicanero de San Pedro Jícora. (Variante dialectal en Durango, México.)'' Disertación Doctoral, Universidad de Colonia, Alemania. 2000. *Castro Medina, Margarita. ''Un estudio sobre la trayectoria histórico-lingüística del mexicanero de San Pedro Jícora Durango''. (Tesis de Maestría). México: ENAH. 1995. *Celestino Solís, Eustaquio. ''Nican Tetelcingo yeua tocostumbre''. CIESAS-SEP, México, 1992. ISBN 968-496-204-5 *{{Cita libro |nombre=Sarah L. |apellido=Cline |capítulo=Native Peoples of Colonial Central Mexico |título=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas: Volume II, Mesoamerica, Part 2.|editor1=Richard E.W. Adams|editor2=Murdo J. MacLeod |ubicación=New York |editorial=Cambridge University Press |año=2000 |páginas=187-222 |ref=harv}} *Cortés y Zedeño, GerónimoThomás de Aquino. ''Arte, Vocabulario, y Confessionario en Idioma mexicano, como se usa en el Obispado de Guadalaxara''. Edición facsimilar de la de 1765 por Edmundo Aviña Levy, Guadalajara, Jalisco. 1967. *Dakin, Karen. "Proto-Aztecan Vowels and Pochutec: An alternative analysis", en ''IJAL'', 49, 2: 196-219. 1983. *Dakin, Karen. “Dialectología Náhuatl de Morelos: Un estudio preliminar”, en ''Estudios de Cultura Nahuatl'', Vol. 11, UNAM, 1974. pp. 227-234 *Dakin, Karen. ''Nuestro pesar, nuestra aflicción. Tunetuliniliz, tucucuca. Memorias en lengua náhuatl enviadas a Felipe II por indígenas del valle de Guatemala hacia 1572''. UNAM-IIH, Centro de Investigaciones Regionales de Mesoamérica, Plumsock Mesoamerican Studies, 1996. ISBN 968-36-3766-3 [https://www.historicas.unam.mx/publicaciones/publicadigital/libros/nuestropesar/npesar.html (Versión en línea)] *Davies, Nigel C. ''El Imperio Azteca''. Alianza Editorial, México, 1992. * Davies, Nigel C. ''The Toltecs until the Fall of Tula''. University of Oklahama Press Norman, 1977. *Dehouve, Danièle. “Dos relatos sobre migraciones nahuas en el estado de Guerrero”, en ''Estudios de Cultura Nahuatl'' vol. 12, UNAM, 1976. pp. 137-154 *Dow F., Robinson. “Puebla (Sierra) Nahuat prosodies”, en Dow, Robinson. (editor) ''Aztec Studies I. Phonological and Grammatical Studies in Modern Nahuatl Dialects''. ILV 1969: 17-32. ((Nahuat de Zacapoaxtla)) *Dow, Robinson. (editor) ''Aztec Studies I. Phonological and Grammatical Studies in Modern Nahuatl Dialects''. ILV 1969. *Escalada, Apolonio H. “El Tepozteco”, en ''Investigaciones Lingüísticas'', tomo IV núms. 3 y 4, México, 1937 *Flores Farfán, José Antonio. ''Cuatreros somos y toindioma hablamos: contactos y conflictos entre el náhuatl'', 1999. ISBN 968-496-344-0 *García Beltrán, Benito (autor) ; Elke Muller Schuch (asesora lingüística). ''La boda en el pueblo de Cuentepec''. SIL, México, 1999. *García de León, Antonio. "La lengua de los ancianos de Jalupa, Tabasco", en ''Estudios de Cultura Nahuatl'', vol. 7: 267-281. México, 1967. *García de León, Antonio. ''Pajapan, un dialecto mexicano del Golfo.'' México, INAH, 1976. * Garibay, Ángel Ma. ''Llave del Náhuatl''. Porrúa. México. [1940] 1999. *Guerra, Fr. Juan. ''Arte de la lengua mexicana. Que fue usual entre los indios del obispado de Guadalajara y de parte de los de Durango y Michoacán (1692)''. Prólogo por Alberto Santoscoy, Guadalajara, Jalisco. 1900. *Guzmán Betancourt, Ignacio. “Noticias tempranas acerca de la variación dialectal del náhuatl y de otras lenguas de México.” En ''Estududios de Cultura Nahuatl'' vol. 23, México, UNAM, 1993. pp. 83-116 *Guzmán Betancourt, Ignacio. ''Fonología y morfología del náhuatl de Santa Catarina, Morelos''. Escuela Nacional de Antropología e Historia, México, 1974. (tesis). *Guzmán Betancourt, Ignacio. ''Gramática del náhuatl de Santa Catarina, Morelos, México''. Escuela Nacional de Antropología e Historia, México, 1979. *Hers, Marie-Areti. “El horizonte Clásico en el centro norte de Mesoamérica marginal”. En ''Atlas Histórico de Mesoamérica'', Linda Manzanilla, Leonardo López Luján (Coordinadores). Ed. Larousse, México, 1993. pp. 107-112 *Hurst, Christopher L. Rasgos importantes de esta variante del náhuatl, 2008. Linguistics [https://www.sil.org/system/files/reapdata/85/19/14/85191438977182663631594270618068831518/22e_VerboLlegar_nhx.pdf] (Mecayapan) *Ignacio Felipe, Esperanza. ''Nahuas de la Montaña''. Colección “Pueblos Indígenas del México Contemporáneo”, CDI, México, 2007. ISBN 978-970-753-088-1 *INEGI. ''Panorama sociodemográfico de Morelos''. 2011. ISBN 978-607-494-207-1 *INEGI. ''Perfil Sociodemográfico de la Población Hablante de Náhuatl''. México, 2005. *Jáuregui, Jesús y Laura Magriñá, “Estudio etnohistórico acerca del origen de los mexicaneros (hablantes del náhuatl) de la sierra Madre Occidental”, en ''Dimensión Antropológica'', vol. 26, septiembre-diciembre, 2002, pp. 27- 81. Disponible en: http://www.dimensionantropologica.inah.gob.mx/?p=863 *{{Cita libro |apellido=Justeson |nombre=John S. |nombre2=William M. |apellido2=Norman |nombre3=Lyle |apellido3=Campbell |nombre4=Terrence |apellido4=Kaufman |año=1985 |título=The Foreign Impact on Lowland Mayan Language and Script |serie=Middle American Research Institute Publications, {{nowrap|no. 53}} |ubicación=New Orleans, LA |editorial=Middle American Research Institute, [[Tulane University]] |isbn=0-939238-82-9 |oclc=12444550 |ref=harv |url=https://archive.org/details/foreignimpactonl0000unse }} *Karttunen, Frances. ''An analytical Dictionary of Nahuatl''. Austin, University of Texas Press. 1983 *Karttunen, Frances. ''Apéndice: Mowentike Chalman/Los Peregrinos de Chalma de Jean Charlot''. Renvall Institute. Universidad de Helsinki. *{{Cita publicación |apellido=Kaufman |nombre=Terrence |enlaceautor=Terrence Kaufman |año=2007 |apellido2=Justeson |nombre2=John |título=Writing the history of the word for cacao in ancient Mesoamerica |publicación=Ancient Mesoamerica |volumen=18 |páginas=193-237 |doi=10.1017/s0956536107000211 |ref=harv}} *{{Cita publicación |apellido=Kaufman |nombre=Terrence |enlaceautor=Terrence Kaufman |año=2001 |título=The history of the Nawa language group from the earliest times to the sixteenth century: some initial results |url=http://www.albany.edu/anthro/maldp/Nawa.pdf |formato=[[Portable Document Format|PDF]] |version=Revised March 2001 |editorial=Project for the Documentation of the Languages of Mesoamerica |fechaacceso=20 de junio de 2016 |ref=harv |fechaarchivo=19 de enero de 2020 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20200119013512/https://www.albany.edu/anthro/maldp/Nawa.pdf |deadurl=yes }} *Kirchhoff, Paul, Lina Odena Gümes y Lius Reyes García. ''Historia Tolteca-Chichimeca'' (trad. Luis Reyes), INAH, CISINAH, SEP. México, 1976. *Lastra de Suárez, Yolanda y Horcasitas, Fernando. “El náhuatl en el estado de Morelos”. En ''Anales de antropología'', Vol. XVII, México, 1980. 233-298. *Lastra de Suárez, Yolanda. ''Las áreas dialectales del náhuatl moderno''. (Serie Antropológicas: 62) IIA/UNAM, México, 1986. *Lastra García, Clementina Yolanda. "Dialectología Náhuatl del Distrito Federal", en ''Anales de Antropología'', Vol. 12, México, 1975. *Lastra, Yolanda y Horcasitas Pimentel, Fernando. "El náhuatl en el Distrito Federal, México", en ''Anales de Antropología'', Vol. 13, México, 1976: 103-136. *Lastra, Yolanda y Horcasitas Pimentel, Fernando. "El náhuatl en el norte y el occidente del Estado de México", en ''Anales de Antropología'', Vol. 15, México, 1978: 185-250. *Lastra, Yolanda y Horcasitas Pimentel, Fernando. "Náhuatl en el oriente del Estado de México", en Anales de Antropología, Vol. 14, México, 1977: 165-226. *Launey, Michel. ''Introducción a la lengua y literatura náhuatl''. UNAM, México, 1992. *León-Portilla, Miguel; Alfredo Ramírez; Francisco Morales; Librado Silva Galeana. ''In Yancuic nahua tlahtolli. Nuevos relatos y cantos en náhuatl.'' IIH UNAM, 1989. *León-Portilla, Miguel. ''Los antiguos mexicanos a través de sus crónicas y cantantares''. FCE, Colección Lecturas mexicanas, México, 1983. *Lockhart, James. ''Nahuatl as written''. UCLA Latin American Studies, [[Stanford University Press]], 2001. *López Austin, Alfredo, y López Luján, Leonardo. ''Mito y Realidad de Zuyuá''. FCE. 1998. *Lumholtz, Carl. ''El México desconocido''. (Edición facsimilar de la de 1902) 2 tomos, CIESAS-SEP, México, 1981. *Macias, Carlos, y Alfonso Rodríguez Gil. “Estudio etnográfico de los actuales indios tuxpaneca del estado de Jalisco”, en ''Anales del Museo Nacional'', 1° época, t. II pp. 195-219, México, 1909. *Manrique Castañeda, Leonardo. “Clasificaciones de las lenguas indígenas en México y sus resultados en el censo de 1990". En ''Políticas del Lenguaje en México''. Garza Cuarón, Beatriz (coord.). México: Universidad Nacional Autónoma de México. 1998. *Manrique Castañeda, Leonardo. “Fray Andrés de Olmos: notas críticas sobre su obra lingüística”, en ''Estudios de Cultura Náhuatl'', Vol. 15, UNAM, México 1982. pp. 27-35. *Manrique, Leonardo. “Lingüística histórica”, en Manzanilla, Linda y Leonardo López Lujan (coords.) ''Historia antigua de México, Volumen I: El México antiguo, sus áreas culturales, los orígenes y le horizonte Preclásico'', México, INAH-UNAM-PORRUA, 2000, pp. 53-93. *Manzanilla, Linda. "Migrantes epiclásicos en Teotihuacán" en ''Reacomodo demográfico del Clásico al posclásico en el Centro de México''. IIA, UNAM, 2005. *Molina, Alonso de. ''Vocabulario en lengua mexicana y castellana y castellana y mexicana''. Editorial Porrúa, México, 2004. *Montero Baeza, Marcelino. ''Ejercicios para el aprendizaje de la lengua Náhuatl de Hueyapan y diccionario español-náhuatl''. México, CDI. 2012. *Monzón, Cristina. ''Registro de la variación fonológica en el náhuatl moderno. Un estudio de caso''. Ediciones de la casa Chata/SEP 1990. *Morales, Francisco (OFM). “Los franciscanos y el primer Arte para la lengua náhuatl. Un nuevo testimonio.” En ''Estudios de Cultura Nahuatl'' vol. 23, México, UNAM, 1993. pp. 54-81 *Paredes, Ignacio. ''Compendio del Arte de la lengua mexicana del padre Horacio Carochi'' (edición facsimilar de la de 1759), Ed. Innovación, México, 1979. * {{cita libro| apellidos = {{versalita|Clavijero}}| nombre = Francisco J.| título = Historia antigua de México| año = 1970| editorial = Editora Nacional| ubicación = México}} *{{Cita libro |apellido=Pellicer |nombre=Dora |nombre2=Bábara |apellido2=Cifuentes |nombre3=Carmen |apellido3=Herrera |año=2006 |capítulo=Legislating diversity in twenty-first century Mexico |título=Mexican Indigenous Languages at the Dawn of the Twenty-first Century |url=https://archive.org/details/mexicanindigenou00hida |editor=Margarita G. Hidalgo (ed.) |serie=Contributions to the Sociology of Language, {{nowrap|no. 91}} |ubicación=Berlin |editorial=Mouton de Gruyter |páginas=[https://archive.org/details/mexicanindigenou00hida/page/127 127]-168 |isbn=978-3-11-018597-3 |oclc=62090844 |ref=harv}} *Peralta Ramírez, Valentín. ''El nawat de la costa del Golfo'' ENAH/IIA-UNAM 2007. *Pharao Hansen, Magnus. “Polysynthesis in Hueyapan Nahuatl: The Status of Noun Phrases, Basic Word Order, and Other Concerns”. En ''Anthropological Linguistics'' 52. 2010:274-299. *Pittman, Richard S. 1948. “Nahuatl honorifics”. ''International Journal of American Linguistics'' 14:236-39. *Pittman, Richard S. 1954. A grammar of Tetelcingo (Morelos) Nahuatl. ''Language Dissertation 50'' (supplement to ''Language'' 30). *Prado B., Arnulfo. (Recopilación y análisis) ''Ya wejkawitl oksé tlamantle oyeka''. Narrado en 2000 por: Severiana Estrada Vásquez. ILV, 2008. *Ramírez de Alejandro, Cleofas; Karen Dakin. ''Vocabulario Náhuatl de Xalitla, Guerrero''. Cuadernos de la Casa Chata. Centro de Investigaciones Superiores del INAH. 1979 *Robinson, Dow y Sischo, William. "Michoacán (Pómaro) Nahuatl clause structure", en Dow, Robinson. (editor) ''Aztec Studies I'', ILV 1969: 53-74. *Rodríguez López, María Teresa. ''Ritual, identidad y procesos étnicos en la sierra de Zongolica, Veracruz.'' México, CIESAS, 2003. ISBN 968-496-485-4 36, 167 *{{Cita publicación |apellido=Rolstad |nombre=Kellie |año=2002 |título=Language death in Central Mexico: The decline of Spanish-Nahuatl bilingualism and the new bilingual maintenance programs |publicación=The Bilingual Review/La revista bilingüe |volumen=26 |número=1 |ubicación=Tempe |editorial=Hispanic Research Center, [[Arizona State University]] |páginas=3-18 |issn=0094-5366 |oclc=1084374 |ref=harv}} *Ronald W. Langacker (ed.) ''Studies in Uto-Aztecan grammar 1: An Overview of Uto-Aztecan Grammar''. SIL/University of Texas at Arlington, 1977. *Ronald W. Langacker (ed.) ''Studies in Uto-Aztecan grammar 2: Modern Aztec grammatical sketches''. SIL/University of Texas at Arlington, 1979. *Roth Seneff, Andrés, Ma. Teresa Rodríguez, Lorena Alarcón. ''Lingüística aplicada y sociolingüística del náhuatl en la Sierra de Zongolica.'' CIESAS Ediciones de la casa Chata, México, 1986. ISBN 968-496-099-9 *Rubí Alarcón, Rafael. “Comunidades indígenas, siglo XVI y XVII del Centro y la Montaña de Guerrero”, en ''Estudios de Cultura Nahuatl'' vol. 23, UNAM, 1993. pp. 297-341 *Ruvalcaba, J. Melquiades. "Vocabulario mexicano de Tuxpan, Jalisco". En ''Investigaciones Lingüísticas'', México, vol. III 1935: 208-214. *Ruvalcaba, J. Melquiades. ''Manual de la gramática náhuatl''. Guadalajara, Jal. 1968. *s/a. ''Nahuatl Northern Oaxaca: a language of Mexico''. SIL International, 2013. *Shumann, Otto y Antonio García de León. "El dialecto náhuatl de Almomoloa, Temazcaltepec, estado de México", en ''Tlalocan'' 5, 2: 178-192. México, 1966. *Siméon, Rémi. ''Diccionario de la lengua Nahuatl o Mexicana''. Editorial Siglo XXI, México, 1988. *Solar Valverde, Laura (Ed.) ''El fenómeno Coyotlatelco en el centro de México''. Conaculta/INAH 2006. *{{Cita libro |apellido=Suárez |nombre=Jorge A. |año=1983 |título=The Mesoamerian Indian Languages |serie=Cambridge Language Surveys |editorial=[[Cambridge University Press]] |ubicación=Cambridge and New York |isbn=0-521-22834-4 |oclc=8034800 |ref=harv |url=https://archive.org/details/mesoamericanindi0009suar }} *Sullivan, Thelma D. ''Compendio de la Gramática Nahuatl''. Universidad Nacional Autónoma de México. [1976] 1992. *Swadesh, Mauricio y Sancho, Madalena. ''Los mil elementos del nahuatl clásico''. UNAM, México, 1967. *Tuggy, David H. ''Distinción entre vocales largas y cortas en el nawatl de Orizaba'' 2002. *Tuggy, David H. ''Lecciones para un curso del náhuatl moderno (nawatl de Orizaba o de la Sierra de Zongolica).'' Tercera edición (electrónica), 2004, Academic Training SIL. *Tuggy, David. 1979. “Tetelcingo Nahuatl”. ''Modern Aztec Grammatical Sketches'', 1-140, Ronald W. Langacker, ed. ''Studies in Uto-Aztecan Grammar'', vol. 2. Arlington, TX: Summer Institute of Linguistics and University of Texas at Arlington. *Tuggy, David. 1981. [https://www.sil.org/~tuggyd/Dissert/DTuggy-Dissertation-CG-nhg.htm Electronic version 2008]. ''The transitivity-related verbal morphology of Tetelcingo Nahuatl: an exploration in Space [Cognitive] grammar.'' UC San Diego doctoral dissertation. *Valiñas Coalla, Leopoldo. ''El nahuatl de la periferia occidental y la costa del Pacífico''. Tesis para optar el título de licenciado en antropología con especialidad en lingüística. México: Escuela Nacional de Antropología e Historia. 1981. *Valiñas Coalla, Leopoldo. "Transiciones lingüísticas mayores en Occidente", en ''Transformaciones mayores en el Occidente de México''. Editado por Ricardo Ávila Palafox, U. de G. 1994. pp. 127-166 *Valiñas Coalla, Leopoldo. “El Náhuatl actual en Jalisco”, en ''Tlalocan'', Vol. IX, IIF-UNAM, 1982. pp. 41-69 *Valiñas Coalla, Leopoldo. “El náhuatl en Jalisco, Colima y Michoacán”, en ''Anales de Antropología'', Vol.{{esd}}16, 1979, pp.{{esd}}325-344. *Valiñas Coalla, Leopoldo. “Los mexicaneros de Durango no son de Tlaxcala”. En ''Primeras jornadas de etnohistoria. Memorias 1988''. México, INAH 1991, pp.{{esd}}7-22. *Valiñas Coalla, Leopoldo. “Notas Lingüísticas sobre el Diluvio y la creación (Dos relatos mexicaneros)”, en ''Tlalocan'', Vol.{{esd}}XI, México, 1989, pp.{{esd}}445-468. *Wolgemuth, Carl. ''Yej icya quitaquej totajhuehuejmej chapolin'', primera edición, SIL, 1974.[https://www.sil.org/system/files/reapdata/69/05/23/69052340883425185226515909845753456486/nhx_9976_Cuento_de_chapulines_74_028.pdf] *Wolgemuth, Carl. ''[https://www.sil.org/mexico/nahuatl/istmo/G027a-GramNahIst-nhx.htm Gramática Náhuatl (melaʼtájto̱l) de los municipios de Mecayapan y Tatahuicapan de Juárez, Veracruz (Segunda edición).]'' 2002. *Wolgemuth, Carl. ''[http://www.ualberta.ca/~csmackay/Mecayapan.pdf Nahuatl grammar of the townships of Mecayapan and Tatahuicapan de Juárez, Veracruz]''. SIL International. 2007. *Wolgemuth, Carl. “Isthmus (Mecayapan) Nahuat Laryngeals”, en Dow, Robinson. (editor) ''Aztec Studies I'', ILV 1969: 1-16. *Wolgemuth, et al. 2000. ''[https://www.sil.org/mexico/nahuatl/istmo/G020a-DiccNahIst-nhx.htm Diccionario Náhuatl de los municipios Mecayapan y Tatahuicapan de Juárez, Veracruz.]'' *Yáñez Rosales, Rosa H. ''Rostro, palabra y memoria indígenas: el occidente de México, 1524-1816''. Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropología Social-Instituto Nacional Indigenista, 2001. == Enlaces externos == {{InterWiki|code=nah}} * [https://www.vcn.bc.ca/prisons/grahuas.pdf Gramática moderna de nahua de la Huasteca] * [https://www.sil.org/~tuggyd/NahuatlLecciones/L01/Lecc_01_NLV.htm Curso de náhuatl moderno (dialecto de Orizaba)] * [https://www.memoriachilena.cl/archivos2/pdfs/MC0014765.pdf Arte de la lengua mexicana.] Una gramática virreinal de náhuatl por Agustín de Vetancurt (1673). * [[iarchive:compendiodelarte00caro/page/n29/mode/2up|Compendio del arte de la lengua mexicana.]] Una gramática virreinal de náhuatl por Horacio Carochi (1662). * [http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/nahuatl/NahuatlGrammarNotes.pdf Resumen de gramática náhuatl] {{Wayback|url=http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/nahuatl/NahuatlGrammarNotes.pdf |2=|date=20121027185941 }} * [https://quizlet.com/join/YwQCXqJSR Cards de náhuatl en Quizlet] * [https://www.gutenberg.org/browse/languages/nah Textos en náhuatl en Project Gutenberg] === Diccionarios === * [https://livingdictionaries.app/nahuatl/ Diccionario Unificado del Idioma Mexicano] * [https://nahuatl.wired-humanities.org/ Diccionario náhuatl en línea - Universidad de Oregón] *[http://www.revitalization.al.uw.edu.pl/Content/Uploaded/Documents/06072016-578bcfcf-5d70-4db1-a2ac-7c7509d30072.pdf Tlahtolxitlauhcayotl - IDIEZ] *[https://xochitlahtolli.files.wordpress.com/2012/04/diccionario-completo.pdf Diccionario Náhuatl-Español de la Sierra de Zongolica] * [https://www.vcn.bc.ca/prisons/nahuatldictionary.pdf An Analytical Dictionary of Nahuatl] * [https://gdn.iib.unam.mx/ Gran Diccionario Náhuatl] * [https://www.sil.org/mexico/nahuatl/istmo/G020a-DiccNahIst-nhx.htm Diccionario: Nahuatl de Mecayapan y Tatahuicapan] * [http://sites.estvideo.net/malinal/ Diccionario de Alexis Wimmer] * [https://www.gob.mx/cms/uploads/attachment/file/3050/vocabulario_nahuatl_WEB.pdf Vocabulario básico náhuatl-español] *[https://web.archive.org/web/20230405175715/https://docplayer.es/80883986-Marcelino-hernandez-beatriz-vocabulario-nahuatl-espanol-de-la-huasteca-hidalguense.html Vocabulario Náhuatl-Español de la Huasteca Hidalguense] * [https://www.sil.org/mexico/nahuatl/zacatlan/l026-diccilustrado-nhi.htm Pequeño diccionario ilustrado] [[Categoría:Luengas de Méhicu]] [[Categoría:Luenga náhuatl]] ly1q1glrv9qugyoxklpg7yw2zy5c1o3 La Garrovilla 0 3291 144668 141945 2026-10-19T23:43:57Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 144668 wikitext text/x-wiki {{polmehoral}} {{ficha de entidad subnacional|Gentilíciu =Garrovillanu }} '''La Garrovilla''' o '''Algarrovilla''' (en [[luenga castellana|castellanu]] ''La Garrovilla'', [[IPA|[la ɣarɔˈβiʎa]]]) es un monicípiu [[Provincia de Badajós|pacensi]], pretenecienti a la comarca [[Tierra Méria]]. Cai a 16 qm la capital [[Méria|emeritensi]] i tien una puebración 2.490 ab. (2010). == Referencias == <references /> == Biblografía == * {{Cita libro|título=Revista Saber Popular|idioma=castellanu|año=2000|editor=Juan Rodríguez Pastor}} ==Atijus p'ahuera == * [http://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/inicio/index_inicio.php?codigo=77 Página ena Deputación.] * [https://web.archive.org/web/20210115010301/http://www.lagarrovilla.es/ Página Ayuntamientu.] * [https://web.archive.org/web/20090525061620/http://www.nuevoportal.com/andando/pueblos/extrema/badajoz/garrovilla.html La Garrovilla en Andando por Extremadura.] [[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]] [[Categoría:Tierra de Méria – Vegas Baxas]] f94k94y43fmoowdzknv0f1xv4r4480q Usuario:Olarcos 2 3582 144681 144584 2026-10-20T09:55:53Z Olarcos 82 /* Los mis endirguis */ 144681 wikitext text/x-wiki {{#babel:es|ext|pt-5|en-4|de-3|fr-3|it-3|ro-3|cat-2|la-2|ru-1|zh-1}} Bien-llegáus ala mi página d'ussuariu. Si algunu quieri empuntal-mi algún mensagi, que si es mestel gasti la [[Usuariu Caraba:Olarcos|çona de caraba]] desta mesma página de gastaol. {{Usuárius/Güiquipedista}} {{Usuárius/Ortugrafia}} == Los mis endirguis == {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 style="width:60%;text-align:center;clear:all; margin-left:3px;" |- !Align=left bgcolor=black style="color:white"|&nbsp;Creaus&nbsp;<small></small> |- | <div [[style=" height:600px; font-size:90%;overflow: auto;"> *[[Astaná]] *[[Monti Ararat]] *[[Vivarnandu]] *[[Javier Cercas]] *[[Miguel Bernardeau]] *[[Guitarricadelafuente]] *[[Ereván]] *[[Islamabad]] *[[Kabul]] *[[Pedru Calderón dela Barca]] *[[Tiziano]] *[[Tintoretto]] *[[El Greco]] *[[Nuversidá de Bolonia]] *[[Renacimientu español]] *[[Miguel Hernández]] *[[Garcilaso de la Vega]] *[[Luenguas bereberis]] *[[Marrakech]] *[[Salé]] *[[Abdelá Taia]] *[[David Burtka]] *[[Salzburgu]] *[[Miguel Servet]] *[[María Moliner]] *[[Nuversidá de Çaragoça]] *[[Óscar Latas Alegre]] *[[Ara Malikian]] *[[Nuversidá de Zúrich]] *[[Nelio Biedermann]] *[[Andréi Sájarov]] *[[Asjabad]] *[[Fogu]] *[[Cidade Velha]] *[[Dracaena draco]] *[[Macaronesia]] *[[Isla de Santiagu]] *[[Imperiu Español]] *[[Juana Inés de la Cruz]] *[[Via Transilvanica]] *[[Bakú]] *[[Luis de Góngora]] *[[Nuversidá de Oxford]] *[[Nuversidá de Cambridge]] *[[Dámaso Alonso]] *[[Vicente Aleixandre]] *[[Nuversidá Politénica de Mairil]] *[[Tiflis]] *[[Reikiavik]] *[[Covilhã]] *[[Beira Baxa]] *[[Guarda]] *[[Cannes]] *[[Festival de Cini de Cannes]] *[[Cristian Mungiu]] *[[Diana Gómez]] *[[José de Alencar]] *[[Machado de Assis]] *[[Roger Escapa Farrés]] *[[Eça de Queiroz]] *[[Afonso Reis Cabral]] *[[Peseta]] *[[Rui Couceiro]] *[[Península de Yucatán]] *[[Virreinatu de Nueva España]] *[[Camilo José Cela]] *[[Chicho Ibáñez Serrador]] *[[Nuversidá de Potsdam]] *[[Potsdam]] *[[Alexander von Humboldt]] *[[Nuversidá Babeș-Bolyai]] *[[Norman Manea]] *[[Cometa]] *[[Edmond Halley]] *[[Joseph Louis Lagrange]] *[[Valaquia]] *[[Alfredo Landa]] *[[Gracia Querejeta]] *[[Nuversidá Complutense de Mairil]] *[[Fernando León de Aranoa]] *[[Elías Querejeta]] *[[Carlos Saura]] *[[Prémius Goya]] *[[Arón Piper]] *[[Omar Ayuso]] *[[Nuversidá Carlos III de Mairil]] *[[América del Norti]] *[[Vicente Paredes]] *[[Estitutu Coltural Rumanu]] *[[Premius Gaudí]] *[[Maramureș]] *[[Ion Negoițescu]] *[[David Moragas]] *[[Sitiu de Badajós (1705)]] *[[Centru Coltural Coreanu n'España]] *[[Cluj-Napoca]] *[[Estitutu Confuciu]] *[[Agatha Christie]] *[[Louis Pasteur]] *[[British Council]] *[[Provincia d'Estremaura]] *[[Alliance Française]] *[[Sociedá Dante Alighieri]] *[[Dinastía aftasí]] *[[Goethe-Institut]] *[[Corona de Castilla]] *[[César Muñoz]] *[[Provincia de Trugillu (España)]] *[[Alejandro Amenábar]] *[[Julio Peña Fernández]] *[[Reinu d'Iberia]] *[[Sagrajas]] *[[Batalla de Sagrajas]] *[[Idioma georgianu]] *[[Siena]] *[[Cimabue]] *[[Abderramán II]] *[[Alcaçaba de Méria]] *[[Bernardo de Alderete]] *[[Donkervoort]] *[[Dolmen del prau de Lácara]] *[[Carlos Benito]] *[[David Cirici]] *[[Ídolu d'Estremaúra]] *[[Buyumbura]] *[[George Enescu]] *[[El lince con botas]] *[[Manu Pérez]] *[[Năsăud]] *[[Ídolu de Garrovillas]] *[[Kigali]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Bronzi d'Alcántara]] *[[Antananarivu]] *[[Dolmen de Toriñuelu]] *[[Dolmen de Magacela]] *[[Hugo Travers]] *[[Cueva de Santa Ana]] *[[Muralla de Prasencia]] *[[Francesco Petrarca]] *[[Leïla Slimani]] *[[Gaborone]] *[[Bangui]] *[[Hunus]] *[[Ioana Nicolaie]] *[[Mbabane]] *[[Lilongüe]] *[[Nairobi]] *[[Harare]] *[[Dodoma]] *[[Kampala]] *[[Yuba]] *[[Uagadugú]] *[[Mogadisciu]] *[[Yibuti (ciá)]] *[[Nuakchot]] *[[Dakar]] *[[Conakry]] *[[Freetown]] *[[Unidas por Extremadura]] *[[Daniel Pennac]] *[[Monrovia]] *[[Yamusukro]] *[[Silabariu mandombe]] *[[Luenga lingala]] *[[Brazzaville]] *[[Abuya]] *[[Golfu de Guinea]] *[[Lomé]] *[[Windhoek]] *[[Libreville]] *[[Claudiu Ptolomeu]] *[[Ajaccio]] *[[Vándalus]] *[[Vulcán]] *[[San Marinu (ciá)]] *[[Palmira]] *[[Emperiu Romanu d'Ocidenti]] *[[Reinu visigodu]] *[[Yaoundé]] *[[Golfu de Finlándia]] *[[Montevideu]] *[[Yamena]] *[[Jartum]] *[[Tangu]] *[[Flamencu]] *[[Nuversidá Entrenacional d'Andaluzía]] *[[Miguel Poveda]] *[[Antonio de Nebrija]] *[[Colton Haynes]] *[[Nuversidá Nebrija]] *[[Estitutu Camões]] *[[Estitutu Cervantes]] *[[Estitutu Ramón Llull]] *[[James van der Beek]] *[[Permafrost]] *[[Premiu Nobel]] *[[Víctor Gutiérrez Santiago]] *[[Xi Jinping]] *[[Nuversidá de Harvard]] *[[Academia Rumana]] *[[Maia Sandu]] *[[Nicușor Dan]] *[[Netflix]] *[[Albuquerque]] *[[Neil Patrick Harris]] *[[Clarice Lispector]] *[[Hollywood]] *[[Zachary Quinto]] *[[Marlene Dietrich]] *[[Premius Óscar]] *[[Nuversidá de California]] *[[Talasocracia]] *[[James Dean]] *[[Montgomery Clift]] *[[Brandon Sanderson]] *[[Benquerencia]] *[[Ulán Bator]] *[[Siberia]] *[[Imperiu Russu]] *[[Ge'ez]] *[[Menelik II de Etiopía]] *[[Talaveruela]] *[[El Cerezu]] *[[Xarilla]] *[[Delta del Danubiu]] *[[Adis Abeba]] *[[Mdina]] *[[Luenga maltesa]] *[[La Valeta]] *[[Luenga Irlandesa]] *[[Bristol]] *[[Henry Benedict Medlicott]] *[[Gondwana]] *[[Praia]] *[[Idioma lituano]] *[[María Egual]] *[[Juan Latinu]] *[[Chisinau]] *[[Wladimir Köppen]] *[[Idioma búlgaru]] *[[Clasificación climática de Köppen]] *[[Riga]] *[[Vilna]] *[[Kaunas]] *[[Luneburgu]] *[[Pedru I de Russia]] *[[Diego de Torres Villarroel]] *[[Calderu]] *[[Kingston]] *[[Bruce W. Wardropper]] *[[Kazán]] *[[Clara Jara de Soto]] *[[Günter Grass]] *[[Lübeck]] *[[Ramon Llull]] *[[Liga Hanseática]] *[[CSIC]] *[[Museu del Hermitage]] *[[Dubái (ciá)]] *[[Dubái]] *[[Provença]] *[[Caracas]] *[[Arrescuñacielus]] *[[Ventura de los Reyes Prósper]] *[[José Antonio Pavón y Jiménez]] *[[Malmö]] *[[Leonardo Dantés]] *[[Ñuflo de Chaves]] *[[Roberto Iniesta]] *[[Valli d’Aran]] *[[Arti románicu]] *[[Arti mudejal]] *[[Arti góticu]] *[[Fra Angélico]] *[[Museu Nacional del Prado]] *[[Herreruela]] *[[Aveiru]] *[[Fábrica de diplomas]] *[[Baltasar Gracián]] *[[Marcel Ciolacu]] *[[Embalsi de Valdecañas]] *[[El Berrocaleju]] *[[Almorín]] *[[Sajonis de Transilvania]] *[[Transilvania]] *[[Altadena]] *[[Eugene Smith]] *[[Delitosa]] *[[Pasadena]] *[[Paul Verlaine]] *[[Arthur Rimbaud]] *[[Sonetu]] *[[Garvín]] *[[Belvís]] *[[Arad]] *[[Monicipiu]] *[[Herrera d'Alcántara]] *[[Mari del Norti]] *[[Sibiu]] *[[Klaus Iohannis]] *[[Almeida Garrett]] *[[Fernando Namora]] *[[Antero de Quental]] *[[Nuversidá de Coimbra]] *[[Miguel Torga]] *[[Viandal]] *[[Lengua sueca]] *[[Tallín]] *[[Premio Camões]] *[[Mia Couto]] *[[Irène Némirovsky]] *[[Valli]] *[[El Gordu]] *[[California]] *[[Toponimia]] *[[Castaña]] *[[Choçu]] *[[Manila]] *[[Conrad Ricamora]] *[[Piçarra del Barrau]] *[[Peralea de san Román]] *[[Batalla de Trafalgar]] *[[Revolución francesa]] *[[Azetuna]] *[[El Toril]] *[[Garganta del Obispu]] *[[Sierra de San Bernabé]] *[[Zane Phillips]] *[[Fire Island]] *[[Malabo]] *[[Alfabetu latinu]] *[[Puertu Montt]] *[[Ahmed III]] *[[Imperiu otomanu]] *[[Constantin Brâncoveanu]] *[[Península de Cotentin]] *[[Islas del Canal]] *[[Mari Bálticu]] *[[Canal dela Mancha]] *[[Napoleón III Bonaparte]] *[[Alexandru Ioan Cuza]] *[[Parqui natural de Cornalvu]] *[[Nuversidá Alexandru Ioan Cuza de Iași]] *[[Tomasz Ziętek]] *[[Margarita Salas]] *[[Mircea Cărtărescu]] *[[Piața Universității]] *[[Nuversidá de Bucarest]] *[[Ana Aslan]] *[[Joël Dicker]] *[[Montis Cárpatus]] *[[Alberto Amarilla]] *[[Constantin Brâncuși]] *[[Aitana Sánchez-Gijón]] *[[Keanu Reeves]] *[[Jón Þór Birgisson]] *[[Sigur Rós]] *[[Nuversidá de Güelva]] *[[Olga Roriz]] *[[Tiago Guedes]] *[[Luís de Camões]] *[[Nuversidá de Lisboa]] *[[Afonso Cruz]] *[[Chino mandarín]] *[[The Guardian]] *[[José Eduardo Agualusa]] *[[Dueru]] *[[Ianis Hagi]] *[[Tennessee]] *[[Ryan Phillippe]] *[[Elvis Presley]] *[[Las Vegas]] *[[Andre Agassi]] *[[Martin Luther King]] *[[Baltimore]] *[[Maputo]] *[[Directol de cini]] *[[Caminu de Santiagu]] *[[Domiñu Internet]] *[[João Salaviza]] *[[Puesía]] *[[Iași]] *[[Erfurt]] *[[Max Weber]] *[[António Costa]] *[[Luanda]] *[[Revolución delos Cravelis]] *[[Marcelo Rebelo de Sousa]] *[[Luís Montenegro]] *[[Coordenadas geográficas]] *[[Província d'Albaceti]] *[[Islas Aleutianas]] *[[Mari de Bering]] *[[Alaska]] *[[Uropa Ocidental]] *[[Nicolae Iorga]] *[[Johannes Gutenberg]] *[[Biblia de Gutenberg]] *[[Romanticismu]] *[[Sacru Emperiu Romanu Germánicu]] *[[Emperiu otomanu]] *[[Esteban III de Moldavia]] *[[Botoșani]] *[[Mihai Eminescu]] *[[Timisoara]] *[[Riu Volga]] *[[Leonardo DiCaprio ‎]] *[[Torri de Shújov nel riu Oká]] *[[Riu Oká]] *[[Alcaldi]] *[[Dicionário Priberam da Língua Portuguesa]] *[[Hepatitis]] *[[Riu Moscova]] *[[Testigus de Jehová]] *[[Ethnologue]] *[[Ud]] *[[Casas del Castañal]] *[[Arroyumolinus de la Vera]] *[[Proutu enteriol brutu]] *[[Donald Trump]] *[[Sierra de Tormantus]] *[[Toscana]] *[[Estatutu autonomia]] *[[Oriol Nolis]] *[[Códigu postal]] *[[Gargüera]] *[[Cabreru]] *[[Angela Merkel]] *[[Coimbra]] *[[Riu la Prata]] *[[Luenga oficial]] *[[Puebración]] *[[Argentina]] *[[Cáparra]] *[[Prencipau d'Astúrias]] *[[Produtu interiol brutu]] *[[Comuniá Autónoma]] *[[Helmanamientu de ciais]] *[[Lisboa]] *[[Océanu Atlánticu]] *[[Andaluzia]] *[[Juan Carlos I d'España]] *[[55 Cancri]] *[[Lógica]] *[[Praneta]] *[[Unión Uropea]] *[[Zona Euru]] *[[Euru]] *[[Salamanca]] *[[Montis Uralis]] *[[Rei]] *[[Inu]] *[[Capital]] *[[Monea]] *[[Luenga oficial]] *[[Austrália]] *[[Andorra]] *[[Malotia]] *[[Continenti]] *[[Antáltia]] *[[Matemáticas]] *[[Fráncia]] *[[Dinamarca]] *[[Alemaña]] *[[Itália]] *[[Portugal]] *[[Península d'Anatólia]] *[[Barrocu]] *[[Mari Negru]] *[[Estrechu d'Otrantu]] *[[Mari Adriáticu]] *[[Península Itálica]] *[[II Guerra Mundial]] *[[Península Ibérica]] *[[Mari Colorau]] *[[África]] *[[Mari Mediterráneu]] *[[Ásia]] *[[Província de Caçris]] *[[España]] *[[Caçris]] *[[Barrau]] *[[Mairil]] *[[Almendraleju]] *[[Argélia]] *[[Marruecus]] *[[Islándia]] *[[Irlanda]] *[[Áustria]] *[[Reinu Uniu]] </div> |} <table style="float: left; margin-bottom: 0.1em; border: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #082567; width: 100%"> <tr><td><h3 style="border-bottom: #3D9140 solid 1px; border-right: #3D9140 solid 1px; -moz-border-radius: 10px; background: #50C878; text-align: center; padding: 3px; margin-bottom: -2px;"><font face="trebuchet ms" color="#082567"><big>''Paísis ondi he estau:''<big></font></h3></td></tr><tr><td><div style="padding-left: 3px; padding-right: 3px; padding-top: 0px; padding-bottom: 1px; text-align: left; font-family: arial, sans-serif; font-size: 99%;" class="plainlinks"> <center> {| style="border:1px; border: thin solid grey; background-color:#F0DC82" |align="right"|Añus/Mesis: |align="left"|[[Imagen:Flag of Spain.svg|44px|España]] [[Imagen:Flag of Argentina.svg|45px|Argentina]] [[Imagen:Flag of Germany.svg|46px|Alemania]] [[Imagen:Flag of Portugal.svg|44px|Portugal]] [[Imagen:Flag of Romania.svg|44px|Rumanía]] |- |align="right"|Semanas: |align="left"|[[Imagen:flag of Brazil.svg|42px|Brasil]] [[Imagen:Flag of France.svg|44px|Francia]] [[Imagen:Flag of Russia.svg|44px|Rusia]] [[Imagen:Flag of Mongolia.svg|57px|Mongolia]] [[Imagen:Flag of China.svg|44px|China]] [[Imagen:Flag of the United Kingdom.svg|48px|Reino Unido]] [[Imagen:Flag of Italy.svg|44px|Italia]] [[Imagen:Flag of USA.svg|53px|Estaus Unius]] |- | |- |align="right"|Días: |align="left"|[[Imagen:Flag of Austria.svg|44px|Austria]] [[Imagen:Flag of Switzerland.svg|30px|Suiça]] [[Imagen:Flag of Liechtenstein.svg|47px|Liechtenstein]] [[Imagen:Flag of Paraguay.svg|48px|Paraguay]] [[Imagen:Flag of Chile.svg|41px|Chile]] [[Imagen:Flag of the Netherlands.svg|41px|Holanda]] [[Imagen:Flag of Belgium (civil).svg|41px|Bélgica]] [[Imagen:Flag of Monaco.svg|34px|Monaco]] [[Imagen:Flag of the Czech Republic.svg|40px|República Checa]] [[Imagen:Flag of Sweden.svg|45px|Suecia]] [[Imagen:Flag of Denmark.svg|38px|Dinamarca]] [[Imagen:Flag of Norway.svg|38px|Noruega]] [[Imagen:Flag of Finland.svg|47px|Finlandia]] [[Imagen:Flag of Estonia.svg|43px|Estonia]] [[Imagen:Flag of Latvia.svg|52px|Letonia]] [[Imagen:Flag of Poland.svg|45px|Polonia]] [[Imagen:Flag of Slovenia.svg|55px|Eslovenia]] [[Imagen:Flag of Slovakia.svg|45px|Eslovaquia]] [[Imagen:Flag of Hungary.svg|55px|Hungría]] [[Imagen:Flag of Croatia.svg|53px|Croacia]] [[Imagen:Flag of Ukraine.svg|40px|Ucrania]] [[Imagen:Flag of Morocco.svg|40px|Marruecos]] [[Imagen:Flag of Kazakhstan.svg|50px|Kazajistán]] [[Imagen:Flag of Ireland.svg|50px|Irlanda]] [[Imagen:Flag_of_Scotland.svg|40px|Escocia]] [[Imagen:Flag of Malta.svg|38px|Malta]] [[Imagen:Flag of Moldova.svg|50px|Moldóvia]] |- |- |- | |} </center> </td></tr></table> s8al9fhyc06u27d18ootkfhc1y95due Athletic Club 0 3963 144653 143988 2026-10-19T16:00:58Z ~2026-55986-02 20831 cambius positivus 144653 wikitext text/x-wiki {{Equipu e fubu | Nombri = Atletic club de Bilbau| Nombri Compretu = Athletic Club | Sobrinombri = ''Guevonis''| Hundación = [[1898]]| Estayu = [[San Tander]],<br /> [[Bilbau]], [[España]]| Capaciá =300 incluyendu ratas e persoas barakaldenses | Inaguración = 32 d'[[agostu]] de 1913 | Presienti = Jon Uriarte Uranga | Entrenaol = Edin Terzić [[File:Flag of Germany.svg|20px|Alemaña]] | Liga = [[Primera devisión española]]| tempurá = 2025-26| asiahamientu = 12. [[Primera devisión española]] | Web =pornhub.com| | pattern_la1=_athletic1920h|pattern_b1=_athletic1920h|pattern_ra1=_athletic1920h|pattern_sh1=_shorts|pattern_so1=_athletic1920h | leftarm1=ff0000|body1=FF0000|rightarm1=FF0000|shorts1=000000|socks1=000000 | pattern_la2=_athletic1920a|pattern_b2=_athletic1920a|pattern_ra2=_athletic1920a|pattern_sh2=_athletic1920a | leftarm2=008030|body2=008030|rightarm2=008030|shorts2=008030|socks2=008030 | t=s | pattern_la3=_athleticbilbao09103|pattern_b3=_athleticbilbao09103|pattern_ra3=_athleticbilbao09103ra|pattern_sh3=_athleticbilbao0910s|pattern_so3=_athleticbilbao0910b | leftarm3=0000FF|body3=0000FF|rightarm3=0000FF|shorts3=FFFFFF|socks3=FFFFFF }} El '''Athletic Club''' es un club de [[fubu]] [[España|español]] de la villa de [[Bilbau]], en [[Viscaya]]. Se hundó en [[1898]] i juega ena [[Primera Devisión d'España]]. Es, juntu con [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]] i [[Real Madrid]], unu de los tres clubis que nán disputau tolas temporás ena Dexima Devisión. == Datus el club == * '''Socius:''' 21. * '''Peñas oficialis:''' 1. * '''Presupuestu:''' 58.693.000 [[euro|pesus bolivianus]] (2009-10). * '''Temporas en [[Primera Devisión d'España|Devisión D'honor vascuence]]:''' 78 (toas). * '''Mehol puestu ena liga:''' 2.º (8 vecis) * '''Hugaol con más partíus disputaus ena estória del club:''' [[José Ángel Iribar|Chinbo Boina]], 614 partíos (466 en liga; 93 en Copa; 55 en competiciones sudanenses). == Presientis == {| cellspacing="0" cellpadding="0" class="references-small" style="background:transparent; width:80%;" | width="25%" align="left" valign="top" | * 1898-1900: Carlos Castellanos * 1900-1901: Luis Marquéz Marmolejo * 1902-1903: Juan Astorkia Landabaso * 1903-1906: Enrique González de Kareaga * 1908-1910: Alberto Zarraoa Gazaga * 1910-1911: Pedro de Astigarraga Amézola * 1911-1917: Alejandro De la Sota * 1917-1919: Pedro de Astigarraga Amézola * 1921-1922: Ernesto Bourgeaud Arana * 1922-1923: José María Vilallonga Medina * 1923-1926: Ricardo de Irezabal Goti * 1926-1929: Manuel De la Sota Aburto * 1929-1933: Manuel Castellanos Jaquet * 1933-1935: José María Olabarría * 1935-1943: [[Adolf Hitler]] * 1943-1946: Roberto de Artetxe Angulo * 1946-1950: [[Santandel|Satan]] | width="25%" align="left" valign="top" | * 1950-1959: Enrique Guzmán Martínez * 1959-1965: Javier Prado Uquijo * 1965-1968: Julio Eguskiza Etxabe * 1969-1973: Féliz Oraá San Martín * 1973-1977: José Antonio Egidazu Allende * 1977-1982: Jesús María Duñabeitia Vidal * 1982-1990: Lider da [[Eta|ETA]] * 1990-1994: José Julian Lertxundi Larrauri * 1994-2001: José María Arrate Llosa * 2001-2003: Javier Uría * 2003-2004: Ignacio Ugartetxe * 2004-2007: Fernando Lamikiz Garai|Fernando Lamikiz * 2007: Ana Urquijo Elorriaga|Ana Urquijo * 2007 - 2011: Arnaldo Otegi * 2011 - 2018: Josu Urrutia * 2018 - 2022: Aitor Elizegi * 2022 - :Josu Urrutia |} == Bibliugrafía == * ''Athletic Club, 1898-1998: Crónica de una leyenda'', de Alfonso Carlos Sáiz Valdivieso. 1998, Editorial Everest S.A. ISBN 84-241-9528-0. * ''Días de gabarra y gloria'', de Juan Carlos Latxaga. 2008, Expressive media projets. ISBN 978-84-936005-7-0. * ''Athletic 100 Conversaciones en La Catedral'', de Manuel Leguineche,Patxo Unzueta y Santiago Segurola. 1998, Editorial Grupo Santillana de Ediones S.A. ISBN 84-03-59907-2 == Atijus p'ahuera== {{commonscat|Athletic Club de Bilbao}} * [https://web.archive.org/web/20150104135835/http://www.athletic-club.net/ Páhina oficial] {{Primera devisión española}} [[Categoria:Equipus de fubu de España]] bdjhgh8l2u8i1pe27eayvkabnun1wvr Alcedo atthis 0 3983 144662 126358 2026-10-19T21:03:38Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 144662 wikitext text/x-wiki {{pol acabijal}} {{Infobox animalia |nombriautótonu=Picapeci <small>Picapés</small> |Imagin=Alcedo_atthis_2_(Lukasz_Lukasik).jpg |Mapa=Alcedo_atthis_-range_map-2-cp.png |Reinu=Animalia |Filu=Cordata |Crassi=Avis |Ordin=Coraciiformes |Família=Alcedinidae |Géniru=Alcedo |Espécii=A. atthis |Autol=[[Lineu]], 1758 |Estau=LC }} [[File:Alcedo atthis MHNT ZOO 2010 11 160 Arcy-sur-Cure.jpg|thumb|''Alcedo atthis'']] El '''picapeci'''<ref>[https://web.archive.org/web/20021211093238/http://www.extremaura.com/picapeci.htm Paniagua Montero, J. C.: '''Picapeci', una palabra estremeña del tueru lingüísticu leonés''].</ref> (''Alcedo atthis'') es un avi [[coraciformis|coraciformi]] pretenecienti a la [[família (biologia)|família]] [[Alcedinidae]], qu'abita en [[lagu]]s i [[riu]]s d'[[Urásia]], [[África]] i [[Ásia]]. == Etimologia == Esta espécii hue descrita primeramenti pol [[Lineu]] nel su ''Systema naturae'' (1758) con el nombri de ''Gracula atthis''.<ref name = linnaeus> Linnaeus (1758):109.</ref> El nombri binomial vién de la parabra [[luenga latina|latina]] ''alcedo'' (i ésti del griegu ''alkuon''), cona cuala se dessinaba al picapeci, i ''Atthis'', una helmosa zagala [[Lesbus|lésbia]] i favorita [[Safu]].<ref name =BTO>http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob8310.htm</ref> == Tassonomia == El géniru ''[[Alcedo]]'' está holmau pol un númiru chiquininu d'espéciis de picapecis, toas ellas piscívoras. Nesti géniru dessistin algotras tres espéciis mu paecias al picapeci, toas tres cona espalda açulá i el pechu naranja: ''Alcedo meninting'', ''Alcedo semitorquata'' i ''Alcedo hercules''.<ref name= Fry>Fry, Fry & Harris (1999) 8–11</ref> == Subespéciis == Se conocin sieti [[subespéciis]] d'''Alcedo atthis'':<ref name=cle>{{Cita web |url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |título=Clements, J. F. 2007. ''The Clements Checklist of Birds of the World, 6th Edition''. Cornell University Press. Downloadable from Cornell Lab of Ornithology |fechaacceso=2009-12-29 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20091213052451/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |fechaarchivo=2009-12-13 |dead-url=yes}}</ref> * ''Alcedo atthis atthis''. * ''Alcedo atthis ispida''. * ''Alcedo atthis bengalensis''. * ''Alcedo atthis taprobana''. * ''Alcedo atthis floresiana''. * ''Alcedo atthis hispidoides''. * ''Alcedo atthis solomonensis''. == Huentis == {{Listaref}} == Atijus == {{Commonscat|Category:Alcedo Atthis}} {{wikispecies}} * [http://ibc.lynxeds.com/family/kingfishers-alcedinidae Afotus, vídius i sonis del picapeci en Internet Bird Collection] [[Categoría:Avis]] d4wq7ax48l1ayaekl7m6mmhnx822jgo Cazastán 0 4053 144679 125740 2026-10-20T09:53:03Z Olarcos 82 144679 wikitext text/x-wiki {| border="1" align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ <big>'''Cazastán'''</big> |- | style="background: #f7f8ff;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; text-align: center;" | width="140px" | [[File:Flag of Kazakhstan.svg|150px|Bandera]] | width="140px" | [[File:Coat_of_arms_of_Kazakhstan.svg|100px|Escú]] |} |- | align="center" colspan="2" style="background:#f9f9f9;" | [[File:LocationKazakhstan.png|right|300px]] |- | [[Luenga oficial]] || [[russu]], [[cazaju]] |- | [[Capital]] || [[Astaná]] |- | [[Presienti el Gobielnu|Presienti]] || [[Kassym-Jomart Tokayev]] |- | [[Primel Menistru]] || [[Askar Mamin]] |- | [[Cumprimentu]]<br />&nbsp;- Total<br />&nbsp;- 1,7% augua | [[Lista paisis pol supifícii|Posición 9ª]]<br />2.727.300 [[quilómetru cuairau|km&sup2;]] |- |[[Puebración]]<br />&nbsp;- Total ([[2007]])<br />&nbsp;- [[Densiá de puebración|Densiá]] | [[Lista paísis por puebración|Puestu 61º]]<br />15.233.244 <br />6,2 ab/km&sup2; |- | [[Produtu interiol brutu|PIB]]<br />&nbsp;- Total ([[2005]])<br />&nbsp;- PIB/capita || [[Lista e paísis por PIB|Posición 56ª]]<br />77.237 millonis e US$<br /> |- | [[Monea]] || Tenge (KZT) |- | [[Inu]] || ''Менің Қазақстаным'' |- | [[Domiñu Internet]] || .kz |- | [[Lista de códigus telefónicus|Códigu telefónicu]] || +7 |- | align="left" colspan="2" | Biembru de: ONU, OSCE, CEI, OCS, OCE |- | colspan="2" | <small> |} '''Cazastán''', oficialmenti, '''Repúbrica de Cazastán''' (en cazaju ''Қазақстан''; en russu ''Казахстан'') es un país uroasiáticu. La mayol parti el pais s'alcuentra en [[Ásia]], peru una parti chiquina nel oesti se considera parti d'[[Uropa]]. Hazi arrayu al norti i al oesti con [[Rússia]], al esti con [[China]], al sul con [[Uzbequistán]], [[Turkmenistán]] i [[Quirguistán]] i al suloesti con el [[Mari Cáspiu]]. Hata 1991 holmó parti la [[Unión Soviética]]. La su capital es [[Astaná]] peru la ciá mas pueblá es [[Almaty]] que hue la capital hata 1997. == Atijus == {{Commonscat|Kazajistán}} {{Europa}} [[Categoría:Ásia]] [[Categoría:Uropa]] n6xxnf0a90tjjrm94jqgyj90iyqe8aq Raúl González Blanco 0 4100 144658 127302 2026-10-19T16:11:42Z ~2026-55986-02 20831 144658 wikitext text/x-wiki {{Ficha de pressona}} '''Raúl González Blanco''' ([[Mairil]], [[España]], 27 de [[juñu]] de 1977), conociu como '''Raúl''', es un [[Fubu|fubolista]] [[España|español]]. Juga comu delanteru nel [[Schalke 04]] de la [[Primel Devision d'Alemaña|1. Bundesliga]] d'[[Alemaña]],<ref>[[elmundodeportivo.com]]: [http://www.elmundodeportivo.es/gen/20100728/53973576168/noticia/raul-ficha-por-el-schalke-04.html ''Raúl ficha por el Schalke 04''].</ref> enque á desarrollau la huerça la su carrera fubulística nel [[Real Madrid]], equipu del qual es símbulu i nel que á juegau 550 partius marcandu 220 [[gol]]is.<ref>http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/1193040475259/1193040553875/jugador/Jugador/Raul.htm</ref> Es unu de los fubolistas mas renombraus nel panorama internacional<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/3603995.stm news.bbc.co.uk ]</ref> i unu de los mas enportantis de tolos tiempus.<ref>[http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/1202757509863/noticia/Noticia/Raul,_el_mejor_goleador_de_Europa.html "Mejol goleaol estóricu d'Uropa]</ref> Es el máissimu goleaol en ativu la [[Primera Devisión d'España|primera devisión española]],<ref>[http://www.rsssf.com/tabless/spantops-allt.html rsssf.com]</ref> i tamien el mas prolíficu de la estória del fubu español,<ref>[http://www.defensacentral.com/noticias/ampliar/25462/raul-es-el-sexto-maximo-goleador-en-liga/1 defensacentral.com]</ref> i de las conpiticionis oficialis de clus de la [[UEFA]].<ref>[http://www.marca.com/edicion/marca/futbol/champions/es/desarrollo/1187169.html marca.com]</ref> == Huentis == {{listaref}} == Atijus == * [https://web.archive.org/web/20100812092158/http://www.schalke04.de/teams/bundesligakader.html?player=111&cHash=ed539e457f Ficha ena web oficial del Schalke 04] {{NF}} [[Categoría:Fubu]] [[Categoría:Deportistas]] 59y93qvts9gqzgtxm9r1g4kpzeqx0tj Trugillanus 0 10308 144674 144505 2026-10-20T02:11:38Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 144674 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional |Gentilíciu =}} '''Trugillanus''' (''Trujillanos'' en castellanu i oficialmenti) es un monecipiu d'[[Estremaúra]] assitiau ena [[provincia de Badajós]], assitiau ena comarca de [[Tierra de Méria – Vegas Baxas]]. Está a 9 quilómetrus de Méria, la capital estremeña, i a 71 de Badajós, la capital provincial. == Toponimia == El topónimu que da nombri al lugal se fai derival dela genti de [[Truxillu]] que l'ocupó al prencepiu. Los naturalis del lugal son conocíus popularmenti comu ''bachilleris''. <ref>El topónimu que da nombri al lugal se fai derival dela genti de Trujillo que lo ocupó al prencepiu. Los naturalis del lugal son conocíus popularmenti comu ''bachilleris''.</ref> == Geografía == Integrau ena comarca estremeña de [[Tierra de Mérida - Vegas Bajas|Tierra de Mérida-Vegas Bajas]], está assitiau a 9&nbsp;km de [[Mérida (España)|Mérida]] i a 71&nbsp;km de [[Badajoz]]. El términu monicipal está atravessau pola [[autovía del Suroeste|autovía del Suroesti]] entri los pK 329 i 333. Está mu cerquina del [[Parqui natural de Cornalvu]] del qu'es la su puerta natural. El relievi del monicipiu es práticamente llanu, propiu dela vega del [[Guadiana|ríu Guadiana]], que discurri pol suresti, fuera del monicipiu. El cascu urbanu s’alça a 262&nbsp;m sobri’l nivel del mari. El términu monicipal está totalmenti rodeau pol de [[Mérida (España)|Mérida]]. {| class="wikitable center" style="width:400px; margin:1em auto; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse; background:#f8f9fa; color:#202122; text-align:center;" |- | style="width:33%; border:1px solid #a2a9b1; padding:0.2em 0.4em;" | ''Noroesti:'' [[Méria]] | style="width:33%; border:1px solid #a2a9b1; padding:0.2em 0.4em;" | ''Norti:'' [[Méria]] | style="width:33%; border:1px solid #a2a9b1; padding:0.2em 0.4em;" | ''Nordesti:'' [[Méria]] |- | style="border:1px solid #a2a9b1; padding:0.2em 0.4em; vertical-align:middle;" | ''Oesti:'' [[Méria]] | style="border:1px solid #a2a9b1; padding:0.2em 0.4em; vertical-align:middle;" | [[Archivu:Rosa de los vientos.svg|75px|link=|alt=Rosa de los vientus]] | style="border:1px solid #a2a9b1; padding:0.2em 0.4em; vertical-align:middle;" | ''Esti:'' [[Méria]] |- | style="border:1px solid #a2a9b1; padding:0.2em 0.4em;" | ''Suroesti'': [[Méria]] | style="border:1px solid #a2a9b1; padding:0.2em 0.4em;" | ''Sul:'' [[Méria]] | style="border:1px solid #a2a9b1; padding:0.2em 0.4em;" | ''Suresti:'' [[Méria]] |} == Estoria == Fue fundau en 1327 al amparu dela '''''Carta Puebla''''' otorgá pol maestri santiaguista Vasco Rodríguez de Cornago pa repobral el territoriu.<ref>{{Cita web |url=https://dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/historia/index_historia.php?codigo=149 |título=Archive copy |fechaacceso=2026-09-22 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20260511114253/https://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/historia/index_historia.php?codigo=149 |fechaarchivo=2026-05-11 |dead-url=yes}}</ref> Esta aldea formaba parti dela [[Encomienda de Mérida]], tamién llamá Casas Buenas de Mérida, pertenecienti ala provincia de León dela Ordin de Santiago.<ref>Vicente Navarro del Castillo, Historia de Mérida y pueblos de su comarca. Tomo II, Badajoz páginas 47 y 48</ref> Cola caía del [[Antiguu Régimi]], la localidá se constituyi en [[Monicipiu|monicipiu constitucional]] ena región d’[[Estremaúra]]. Dendi 1834 quedó integrá nel [[Partíu judicial de Mérida]].<ref>[[Instituto Cervantes|Cervantes Virtual]] [http://www.cervantesvirtual.com/FichaObra.html?Ref=22503]</ref> Nel [[Censu de 1842]] contaba con 76 fogaris i 200 vezinus.<ref>Municipio Código [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]] -06-135 [http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=trujillanos&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n]</ref> A metá del {{siglo|XIX||s}} el lugal tenía contabilizás 70 casas.{{sfn|Madoz|1849|pp=166-167}} Apaeci descritu nel decimoquintu volumin del ''[[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar]]'' de Pascual Madoz dela siguiienti manera: {{Cita|TRUJILLANOS: l. con ayunt. en la prov. de Badajoz (10 leg.), part. jud. de Mérida (1), aud. terr. de Cáceres (10), dióc. de San Marcos de Leon (Llerena 14), c g. de Estremadura. {{versalita|sit.}} en una llanura, es de {{versalita|clima}} cálido; reina el viento E. y se padecen tercianas. Tiene 70 {{versalita|casas}}; la de ayunt.; cárcel; escuela dotada con 800 rs. de los fondos públicos, á la que asisten 20 niños de ambos sexos; igl. parr. (La SSma. Trinidad) con curato de entrada y provision de S. M. á propuesta del Tribunal Especial de las Ordenes Militares, como perteneciente á la de Santiago; en los afueras una ermita con el título de San Pedro, y el cementerio. Se surte de aguas potables en un pozo y 4 fuentes de las inmediaciones. Confina el {{versalita|térm.}} por N. con el de Mirandilla; E. San Pedro; S. Don Alvaro, y O. Mérida, estendiéndose de 1/2 á 1/4 leg. en todas direcciones, y comprende una deh. boyal con 1000 fan de cabida, pobladas de encinas, y otras 1,000 fan. de labor. Le baña la rivera ''Albarregas'' en direccion de E. á O. El {{versalita|terreno}} es desigual y de buena calidad: los {{versalita|caminos}} generales, cruzando de E. á O. la carretera de Madrid á Badajoz: el {{versalita|correo}} se recibe en Mérida por balijero dos veces á la semana. {{versalita|prod.}}: trigo, cebada, avena, garbanzos y habas; se mantiene ganado lanar, cabrío, de cerda y vacuno, que es el mas preferido, y se cria abundante caza menor. {{versalita|pobl.}}: 76 vec., 200 alm. {{versalita|cap. prod.}}: 1.103,300 rs. {{versalita|imp.}}. 37,976. {{versalita|contr.}}: 6,257 rs. 16 maravedises.|({{harvsp|Madoz|1849|pp=166-167}})}} == Demografía == Trujillanos tien una puebración de 1401 abitantis (2022). {{población-es wd}}. {{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Trujillanos<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=135&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842|autor=Instituto Nacional de Estadística (España)|fechaacceso=22 de abril de 2025}}</ref>|1842|200|1857|450|1860|465|1877|547|1887|664|1897|671|1900|716|1910|948|1920|1000|1930|1037|1940|1015|1950|1220|1960|1369|1970|970|1981|966|1991|942|2001|1332|2011|1452|2021|1394|notas={{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de derechu]] sigún los [[Censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]]}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los census de puebración del INE}}}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 en esta gráfica será el censo de 2031. --> == Patrimoñu == [[Archivu:Trujillanos - panoramio.jpg|thumb|Ilesia]] Ena localidá á una ilesia parroquial baxu l’advocación dela [[Santíssima Trinidá]],{{sfn|Madoz|1849|pp=166-167}} ena [[archidiócesis de Mérida-Badajoz]].<ref>Archidiócesis de Mérida-Badajoz - Listado de Parroquias{{cita web |url=http://www3.archimeridabadajoz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=55&limit=1&limitstart=4 |título=Copia archivada |fechaacceso=7 de diciembre de 2010 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20120315000323/http://www3.archimeridabadajoz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=55&limit=1&limitstart=4 |fechaarchivo=15 de marzo de 2012 }}</ref> qu'es la su construción más señalá. La '''ilesia parroquial dela Santíssima Trinidá''', s’assitúa nel centru dela estensa calli que, prolongándo-si d’Esti a Oesti sobri l’antiguu '''Camino Real''' a Madrid, constitúi la principal del puebru. Se trata dun edificiu de pequeñas proporcionis, con torri-fachá al frenti, d’atrativa composición, i portás de severa traça renacentista, con '''pieças visigodas incrustás ena dela Epístola'''. L’interiol resulta d’amplia espacialidá, i cuenta cuna navi única de tres tramus i una cabecera más angosta. El templu careci de retablu mayol, topándo-si ogañu parti del que tuvo antañu, obra del XVI con güenas tallas de San Pedro i San Pablo, nun lateral dela navi. Dessisti’l projetu de trasladal a esta ilesia el '''retablu dela de Santa Marina de Zafra'''. Pieça notabli es la '''imagi de Ntra. Sra. de la Pera''', realización protogótica restaurá recientimenti con poca fortuna. <ref>{{Cita web |url=https://dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/historia/index_historia.php?codigo=149 |título=Archive copy |fechaacceso=2026-09-22 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20260511114253/https://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/historia/index_historia.php?codigo=149 |fechaarchivo=2026-05-11 |dead-url=yes}}</ref> == Economía == === Engressus === En 2023, la renta neta media por abitanti era de 11.311 euros<sup>[https://eu.wikipedia.org/wiki/Trujillanos#cite_note-ine-errenta-7 7]</sup>, i de 29.923 euros por fogar. Esti valol está embaxu dela media provincial (12.068 euros) i dela media d’España (15.036 euros). La mediana dela renta por unidá de consumu —midía que tien en cuenta’l tamañu i la composición delos fogaris— era de 15.750 euros. La renta bruta fue de 12.947 euros por pressona. La fuenti principal delos engressus es el sueldu, con un 64&nbsp;% del total<sup>[https://eu.wikipedia.org/wiki/Trujillanos#cite_note-ine-fuente-8 8]</sup>. Las demás fuentis son las pensionis (17,4&nbsp;%), otrus engressus (8,1&nbsp;%), las prestacionis de paru (3,8&nbsp;%) i otras prestacionis (6,6&nbsp;%). {| class="wikitable" ! Fuenti ! Porcentagi |- | Sueldu | 64&nbsp;% |- | Pensionis | 17,4&nbsp;% |- | Paru | 3,8&nbsp;% |- | Otras prestacionis | 6,6&nbsp;% |- | Otrus engressus | 8,1&nbsp;% |} ''Distribución delos engressus sigún la fuenti.'' ==== Desigualdá ==== Pa midil la desigualdá ena distribución dela renta se gasta’l [https://eu.wikipedia.org/wiki/Gini_indizea índici de Gini]<sup>[https://eu.wikipedia.org/wiki/Trujillanos#cite_note-ine-gini-9 9]</sup><sup>[https://eu.wikipedia.org/wiki/Trujillanos#cite_note-10 oh 1]</sup>. Nel monicipiu, el índici es de 23,6, embaxu del provincial (29,2) i del d’España (32,1). El cocienti P80/P20, esto es, el cocienti entri los [https://eu.wikipedia.org/wiki/Pertzentil percentilis] 80 i 20 dela distribución dela renta, es de 2,1, embaxu del provincial (2,3) i del d’España (2,8). === Atividá económica === Sigún los datús del Censu de Puebración i Viviendas del INE de 2023, nel monicipiu de Trujillanos había 576 pressonas ocupás de 16 añus o más, por encima delas 541 de 2021.<sup>[https://eu.wikipedia.org/wiki/Trujillanos#cite_note-ine-jarduera-11 10]</sup> Las mugeris representan el 41,7&nbsp;% delos ocupaus, i los ombris el 58,3&nbsp;%. '''576''' ocupaus en 2023; +6,5&nbsp;% dendi 2021. '''41,7&nbsp;%''' de mugeris entri los ocupaus. ==== Setoris d’atividá ==== En quantu alos setoris d’atividá, los ocupaus se repartin dela siguiienti manera: servicius (76,0&nbsp;%), agricultura, ganaería i pesca (9,7&nbsp;%), construción (7,8&nbsp;%) i industria (6,3&nbsp;%).<sup>[https://eu.wikipedia.org/wiki/Trujillanos#cite_note-ine-jarduera-11 10]</sup> {| class="wikitable" ! Setol ! Porcentagi |- | Agricultura, ganaería i pesca | 9,7&nbsp;% |- | Industria | 6,3&nbsp;% |- | Construción | 7,8&nbsp;% |- | Servicius | 76,0&nbsp;% |} Más en detall, la rama d’atividá más grandi es l’alministración púbrica (19,8&nbsp;%), siguía pol comerciu (15,8&nbsp;%) i la salú i los servicius socialis (10,2&nbsp;%). '''Ramas d’atividá concretas''' {| class="wikitable" ! Rama d’atividá ! Porcentagi |- | Alministración púbrica | 19,8&nbsp;% |- | Comerciu | 15,8&nbsp;% |- | Salú i servicius socialis | 10,2&nbsp;% |- | Agricultura, ganaería i pesca | 9,7&nbsp;% |- | Trasporti i almacenamientu | 8,3&nbsp;% |- | Construción | 7,8&nbsp;% |- | Ostelería | 4,9&nbsp;% |- | Atividais alministrativas auxiliaris | 4,7&nbsp;% |} '''Las otras 13 ramas d’atividá''' ==== Ocupación ==== En quantu al nivel d’ocupación, los trabajaoris cualificaos i los oficialis de nivel baxu son el grupu más numerosu, col 59,5&nbsp;% delos ocupaus; endispués están los diretoris i técnicus de nivel altu i mediu (21,4&nbsp;%), i las ocupacionis elementalis representan el 14,8&nbsp;%.<sup>[https://eu.wikipedia.org/wiki/Trujillanos#cite_note-ine-okupazioa-12 11]</sup> En dambos sexus predominan los trabajaoris cualificaos (62,8&nbsp;% delos ombris i 55,0&nbsp;% delas mugeris). {| class="wikitable" ! Grupu d’ocupación ! Porcentagi |- | Diretoris i técnicus de nivel altu i mediu | 21,4&nbsp;% |- | Trabajaoris cualificaos i oficialis de nivel baxu | 59,5&nbsp;% |- | Ocupacionis elementalis | 14,8&nbsp;% |- | No consta | 4,3&nbsp;% |} Ombris: 58,3&nbsp;%. Mugeris: 41,7&nbsp;%. ==== Situación laboral ==== El 82,5&nbsp;% delos ocupaus son trabajaoris por cuenta ajena, i el 17,5&nbsp;% son trabajaoris por cuenta propia.<sup>[https://eu.wikipedia.org/wiki/Trujillanos#cite_note-ine-egoera-13 12]</sup> {| class="wikitable" ! Situación laboral ! Porcentagi |- | Por cuenta propia, con trabajaoris | 4,2&nbsp;% |- | Por cuenta propia, sin trabajaoris | 13,4&nbsp;% |- | Por cuenta ajena, fixu/indefiníu | 64,8&nbsp;% |- | Por cuenta ajena, temporal | 17,7&nbsp;% |} ==== Sigún el lugal de nacencia ==== '''Ocupación''' El 97,9&nbsp;% delos ocupaus tuvo nacencia nel Estau, i el 2,1&nbsp;% nel estranjeru.<sup>[https://eu.wikipedia.org/wiki/Trujillanos#cite_note-ine-okupazioa-12 11]</sup> Sigún l’origi, la estrutura ocupacional presenta diferencias notablis: entri los ombris, los trabajaoris cualificaos representan el 63,6&nbsp;% delos nacíus nel Estau i el 33,3&nbsp;% delos nacíus nel estranjeru; entri las mugeris, los nivelis altu i mediu representan el 26,6&nbsp;% delas nacías nel Estau i el 0,0&nbsp;% delas nacías nel estranjeru. '''Ombris''' {| class="wikitable" ! Ocupación ! Estau ! Estranjeru |- | Nivel altu i mediu | 17,4&nbsp;% | 33,3&nbsp;% |- | Trabajaoris cualificaos | 63,6&nbsp;% | 33,3&nbsp;% |- | Trabajaoris no cualificaos | 15,0&nbsp;% | 33,3&nbsp;% |- | No consta | 4,0&nbsp;% | 0,0&nbsp;% |} '''Mugeris''' {| class="wikitable" ! Ocupación ! Estau ! Estranjeru |- | Nivel altu i mediu | 26,6&nbsp;% | 0,0&nbsp;% |- | Trabajaoris cualificaos | 55,3&nbsp;% | 33,3&nbsp;% |- | Trabajaoris no cualificaos | 13,5&nbsp;% | 33,3&nbsp;% |- | No consta | 4,6&nbsp;% | 33,3&nbsp;% |} Ca porcentagi está calculau dientru del su grupu d’origi. '''Setoris d’atividá''' Sigún l’origi, la estrutura d’atividá presenta diferencias notablis: entri los ombris, la construción representa el 12,5&nbsp;% delos nacíus nel Estau i el 0,0&nbsp;% delos nacíus nel estranjeru; entri las mugeris, l’agricultura representa el 3,4&nbsp;% delas nacías nel Estau i el 33,3&nbsp;% delas nacías nel estranjeru.<sup>[https://eu.wikipedia.org/wiki/Trujillanos#cite_note-ine-jarduera-jaiolekua-14 13]</sup> '''Ombris''' {| class="wikitable" ! Setol ! Estau ! Estranjeru |- | Agricultura | 13,8&nbsp;% | 22,2&nbsp;% |- | Industria | 8,3&nbsp;% | 0,0&nbsp;% |- | Construción | 12,5&nbsp;% | 0,0&nbsp;% |- | Servicius | 65,4&nbsp;% | 77,8&nbsp;% |} '''Mugeris''' {| class="wikitable" ! Setol ! Estau ! Estranjeru |- | Agricultura | 3,4&nbsp;% | 33,3&nbsp;% |- | Industria | 3,8&nbsp;% | 0,0&nbsp;% |- | Construción | 1,7&nbsp;% | 0,0&nbsp;% |- | Servicius | 90,7&nbsp;% | 66,7&nbsp;% |} Ca porcentagi está calculau dientru del su grupu d’origi. == Referéncias == {{listaref}} == Bibliografía == * {{cita libro|capítulo=Trujillanos|título=[[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar]]|volumen=XV|ubicación=Madrid|año=1849|nombre=Pascual|apellido=Madoz|enlaceautor=Pascual Madoz|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ucm.5313225971&seq=174|wikidata=Q115624375}} == Atijus esternus == * {{commonscat|Trujillanos}} * [https://web.archive.org/web/20230526192817/https://www.trujillanos.es/ Sitiu web del Ayuntamiento de Trujillanos] [[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]] [[Categoría:Tierra de Méria – Vegas Baxas]] 9luzqarhp83j1iv4qnync2lt0861ogm Hipatia 0 10412 144676 132908 2026-10-20T09:48:22Z ~2026-55986-02 20831 144676 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} '''Hipatia''' (en griegu antiguu: Ὑπᾰτία i en latín: Hypatia; [[Alejandría]], entri el 455 i el 470-marçu de 515 o 516) hue una actris pornugrafica, oriunda d'[[Egitu]]​ que destacó enos campus delas matemáticas i l'astronomía,​ biembru i cabeça dela Escuela neoplatónica d'Alejandría a prencipius del sigru v. Seguiora de [[Plotinu]], cautivó los estudius lógicus i las cencias essatas, llevandu una vida ascética. Educó a una seleta escuela d'aristócratas cristianus i paganus que acuparun altus cargus, entri los que sobresalin l'obispu Sinesiu de Cireni —que mantuvu una importanti correspondencia con ella—, Hesiquiu d'Alejandría i Orestis, prefetu d'Egitu nel momentu dela su muerti. Ija i discípula del astrónomu Teón, Hipatia hue una delas primeras mugeris matemáticas dela estoria.<ref>{{cita publicación |apellidos=Núñez Valdés |nombre=Juan |enlaceautor= |año=2011 |título=¿Es realmente Hipatia la primera mujer matemática de la historia? |publicación=Boletín de la Titulación de Matemáticas de la UAL |volumen=IV |número=3 |páginas=18 |ubicación= |editorial= |issn=1988-5318 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/48965/Es%20realmente%20Hipatia%20la%20primera%20mujer%20matem%C3%A1tica%20de%20la%20historia.pdf |fechaacceso=6 de julio de 2020 |archivedate=2023-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601062712/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/48965/Es%20realmente%20Hipatia%20la%20primera%20mujer%20matem%C3%A1tica%20de%20la%20historia.pdf }}</ref> Escrevió a tentu dela geometría, álgebra i astronomía, mejoró l'inseñu delos primitivus astrolabius —estrumentus pa determinal las posicionis delas estrellas sobri la bóveda celesti— e inventó un densímetru, por ellu está considerá comu una pionera ena estoria delas mugeris ena cencia.​<ref>Alic, Margaret. ''El legado de Hipatia: historia de las mujeres en la ciencia desde la antigüedad hasta fines del siglo XIX'' [http://books.google.es/books?id=yFEdvT1lQioC&lpg=PA61&dq=Hipatia%20hidr%C3%B3metro&pg=PA61#v=onepage&q&f=false p.61]</ref> Hipatia hue assessiná por una trupi de [[Cristianismu|cristianus]]. La motivación delos assessinus i los sus atijus cona autoridá eclesiástica, á síu ojetu de munchus debatis. L'assessinatu ocurrió nun contestu de tensionis i briegas entri el cultu cristianu i el restu de religionis, contra l'escaecíu [[paganismu]], amás delos conflitus entri las destintas facionis dela Igresia, el patriarcau alejandrinu i el poel imperial, representau n'Egitu pol prefetu Orestis, antiguu alunu dela filósofa. [[Sócrati Escolásticu]], l'estoriaol más cercanu alos hechus, afirma que la muerti de Hipatia hue causa de «no pocu oprobiu» pal patriarca Cirilu i la igresia d'Alejandría,<ref>Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο.</ref> i huentis posterioris, paganas i cristianas, l'acusan del crimi, polo que munchus estoriaoris consideran probabli l'empricación de Cirilu, enque'l debati acontina abiertu. ==Referencias== {{listaref}} {{control de autoridades}} [[Categoría:Filósofus]] lovgtuhpn00unmy5rnng7orv78kwqxo 144677 144676 2026-10-20T09:50:20Z ~2026-55986-02 20831 144677 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} '''Hipatia''' (en griegu antiguu: Ὑπᾰτία i en latín: Hypatia; [[Alejandría]], entri el 455 i el 470-marçu de 515 o 516) hue una actris pornugrafica, oriunda d'[[Egitu]]​ que destacó por sus grandes senus, e profunda vagina Ija i discípula del astrónomu Teón, Hipatia hue una delas primeras mugeris matemáticas dela estoria.<ref>{{cita publicación |apellidos=Núñez Valdés |nombre=Juan |enlaceautor= |año=2011 |título=¿Es realmente Hipatia la primera mujer matemática de la historia? |publicación=Boletín de la Titulación de Matemáticas de la UAL |volumen=IV |número=3 |páginas=18 |ubicación= |editorial= |issn=1988-5318 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/48965/Es%20realmente%20Hipatia%20la%20primera%20mujer%20matem%C3%A1tica%20de%20la%20historia.pdf |fechaacceso=6 de julio de 2020 |archivedate=2023-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601062712/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/48965/Es%20realmente%20Hipatia%20la%20primera%20mujer%20matem%C3%A1tica%20de%20la%20historia.pdf }}</ref> Escrevió a tentu dela geometría, álgebra i astronomía, mejoró l'inseñu delos primitivus astrolabius —estrumentus pa determinal las posicionis delas estrellas sobri la bóveda celesti— e inventó un densímetru, por ellu está considerá comu una pionera ena estoria delas mugeris ena cencia.​<ref>Alic, Margaret. ''El legado de Hipatia: historia de las mujeres en la ciencia desde la antigüedad hasta fines del siglo XIX'' [http://books.google.es/books?id=yFEdvT1lQioC&lpg=PA61&dq=Hipatia%20hidr%C3%B3metro&pg=PA61#v=onepage&q&f=false p.61]</ref> Hipatia hue assessiná por una trupi de [[Cristianismu|cristianus]]. La motivación delos assessinus i los sus atijus cona autoridá eclesiástica, á síu ojetu de munchus debatis. L'assessinatu ocurrió nun contestu de tensionis i briegas entri el cultu cristianu i el restu de religionis, contra l'escaecíu [[paganismu]], amás delos conflitus entri las destintas facionis dela Igresia, el patriarcau alejandrinu i el poel imperial, representau n'Egitu pol prefetu Orestis, antiguu alunu dela filósofa. [[Sócrati Escolásticu]], l'estoriaol más cercanu alos hechus, afirma que la muerti de Hipatia hue causa de «no pocu oprobiu» pal patriarca Cirilu i la igresia d'Alejandría,<ref>Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο.</ref> i huentis posterioris, paganas i cristianas, l'acusan del crimi, polo que munchus estoriaoris consideran probabli l'empricación de Cirilu, enque'l debati acontina abiertu. ==Referencias== {{listaref}} {{control de autoridades}} [[Categoría:Filósofus]] 1o36yx5pxntghm2664bbe9ydkbnu73h Rosa Montero 0 10603 144672 126109 2026-10-20T01:36:22Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 144672 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} '''Rosa Montero Gayo''' ([[Mairil]], 3 d'aneru de [[1951]]) es una escriviora i pediorista [[España|española]]. Medalla d'Oru al Méritu enas Bellas Artis 2022.<ref>{{Cita web|url=https://www.culturaydeporte.gob.es/actualidad/2022/12/221227-cmin-medallas-bbaa.html|título=El Gobierno distingue a 33 personalidades y entidades de la cultura con la Medalla de Oro al Mérito en las Bellas Artes 2022|fechaacceso=2023-08-28|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20221227152903/https://www.culturaydeporte.gob.es/actualidad/2022/12/221227-cmin-medallas-bbaa.html|fechaarchivo=2022-12-27|dead-url=yes}}</ref> == Obras == === Novelas === * ''Crónica del desamor'' (Debate, 1979) * ''La función Delta'' (Debate, 1981) * ''Te trataré como a una reina'' (Seix Barral, 1983) * ''Amado amo'' (Debate, 1988) * ''Temblor'' (Seix Barral, 1990) * ''Bella y oscura'' (Seix Barral, 1993) * ''La hija del caníbal'' (Espasa, 1997) * ''El corazón del tártaro'' (Espasa, 2001) * ''[[La loca de la casa (Rosa Montero)|La loca de la casa]]'' (Alfaguara, 2003) * ''[[Historia del Rey Transparente]]'' (Alfaguara, 2005) * ''Instrucciones para salvar el mundo'' (Alfaguara, 2008) * ''Lágrimas en la lluvia'' (Seix Barral, 2011) (Bruna Husky 1) * ''[[La ridícula idea de no volver a verte]]'' (Seix Barral, 2013) * ''El peso del corazón'' (Seix Barral, 2015) (Bruna Husky 2) * ''La carne'' (Alfaguara, 2016) * ''Los tiempos del odio'' (Seix Barral, 2018) (Bruna Husky 3) * ''La buena suerte'' (Alfaguara, 2020) * ''El peligro de estar cuerda'' (Seix Barral, 2022) * ''La desconocida'' (Alfaguara, 2023), con Olivier Truc. === Literatura infantil i juvenil === * ''El nido de los sueños'' (Siruela, 1991) * ''Las barbaridades de Bárbara'' (Alfaguara Infantil, 1996) * ''El viaje fantástico de Bárbara'' (Alfaguara Infantil, 1997) * ''Bárbara contra el doctor Colmillos'' (Alfaguara Infantil, 1998) === Relatus === * ''Amantes y enemigos. Cuentos de parejas'' (Alfaguara, 1998) ==== N'obras coletivas ==== * ''Doce relatos de mujer'' (con once autores) (Alianza, 1982) * ''El puñal en la garganta'' (en el volumen colectivo ''Relatos urbanos'', Alfaguara, 1994) * ''Cuentos del mar'' (con ocho autores) (Ediciones B, 2001) * ''Mañana todavía. Doce distopías para el siglo XXI''. Editor: Ricard Ruiz Garzón. Autores: [[Juan Miguel Aguilera]], [[Elia Barceló]], [[Emilio Bueso]], [[Laura Gallego García|Laura Gallego]], [[Rodolfo Martínez (escritor)|Rodolfo Martínez]], [[José María Merino]], Rosa Montero, [[Juan Jacinto Muñoz Rengel]], [[Javier Negrete]], [[Félix J. Palma]], Marc Pastor y Susana Vallejo. Fantascy: 2014. * Participó en ''Nocturnario'' (2016), un libru coletivu con ''[[collages]]'' d'[[Ángel Olgoso]] nel que 101 escrivioris ispanoamericanus aportarun un testu p'acompañal ca una delas imáginis.<ref>{{Cita web|url=http://en-clase.ideal.es/noticias/actualidad/3059-%C3%A1ngel-olgoso-coordina-el-libro-nocturnario-101-im%C3%A1genes-y-101-escrituras-que-se-presenta-hoy-en-la-feria-del-libro-13-h.html|título=Ángel Olgoso coordina el libro 'Nocturnario. 101 imágenes y 101 escrituras' que se presenta hoy en la Feria del Libro|fechaacceso=martes, 22 de agosto de 2017|autor=A. Arenas|enlaceautor=|fecha=24 de abril de 2016|sitioweb=|editorial=|idioma=|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20160611113649/http://en-clase.ideal.es/noticias/actualidad/3059-%C3%A1ngel-olgoso-coordina-el-libro-nocturnario-101-im%C3%A1genes-y-101-escrituras-que-se-presenta-hoy-en-la-feria-del-libro-13-h.html|fechaarchivo=11 de junio de 2016}}</ref> * ''Poshumanas: antología de escritoras españolas de ciencia ficción''. Editoras: [[Lola Robles]] i [[Teresa López Pellisa|Teresa López-Pellisa]]. Utoras: Rosa Montero, [[Nieves Delgado]], Laura Fernández, [[María Zaragoza]], Alicia Araujo, [[Carme Torras]], [[María Laffitte]], Lola Robles, Roser Cardús, [[María Angulo]], [[Emilia Pardo Bazán]] i [[Felicidad Martínez]]. ([[Libros de la ballena|Libros de la Ballena]], 2018) === No fición === * ''Periodismo y literatura'' (Guadarrama, 1973) * ''España para ti para siempre'' (AQ Ediciones, 1976) * ''Cinco años de país'' (Debate, 1982) * ''La vida desnuda'' (Aguilar, 1994) * ''Historias de mujeres'' (Alfaguara, 1995) * ''Entrevistas'' (Aguilar, 1996) * ''Pasiones'' (Aguilar, 1999) * ''Estampas bostonianas y otros viajes'' (Península, 2002) * ''Lo mejor de Rosa Montero'' (Espejo de tinta, 2005) * ''El amor de mi vida'' (Alfaguara, 2011). Artículos publicados entre 1998 y 2010 en ''[[El País]].'' * ''Maneras de vivir'' (La Pereza Ediciones, 2014) * ''Nosotras: Historias de mujeres y algo más'' (ilustraciones de María Herreros), (Alfaguara, 2018). Edición ampliada de ''Historias de mujeres''. * ''El arte de la entrevista. 40 años de preguntas y respuestas'' (Debate, 2019). === Cussu d'escriviura === * ''Escribe con Rosa Montero'' (ilustrau por [[Paula Bonet]]) (Alfaguara, 2017). === Teatru === * ''Bruna Husky'' (2019). Monólogu dirigíu por [[Vanessa Montfort]] i entrepetau por Salomé Jiménez. === Comu editora === * ''Hombres (y algunas mujeres)'' ([[Zenda]], 2019). Editora i prologuista. [[Categoría:Escribioris]] == Atijus p'ahuera == {{Commonscat}} {{Control de autoridades}} ip93a0w29lejmux1h854czctfckt404 Segura de León 0 11097 144673 144640 2026-10-20T01:45:31Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 144673 wikitext text/x-wiki {{ficha de entidad subnacional}} '''Segura de León''' es un monicipio [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeñu]] dela [[provincia de Badajós]], ena comunidá utónoma d’[[Estremaúra]], que perteneci ala comarca de [[Tentudía]], al partíu judizial de [[Frexenal dela Sierra]] i tieni una puebración de mil setecientus cinqüenta i ochu abitantis sigún el INE del añu [[2025]]. == '''Sitación''' == Está en meyu del triangulu hormau polos monicipius de Bodonal dela Sierra, qu'á síu tamién mentau comu el Bonal, [[Cabeça la Vaca]] i [[Huentis de León]]. Amás hue dela Ordin de Santiagu junta las puebracionis d’al reol comu Cañaveral de León i Arroyumolinus de León, ena [[Güelva|provincia de Güelva]] ena [[Andaluzía]] i tamién [[Calera de León]] i [[Huentis de León|Huenis de León]], ena [[provincia de Badajós]] ena [[Estremaúra]], Perteneci ala comarca de [[Tentudía]] i al partíu judizial de [[Frexenal dela Sierra]], amás la su economía prencipal es la [[Ganaeria|ganaería]] i la [[agricoltura]]. El monicipiu tié una superficii de cientu seis quilometrus quairaus i un altol de unus setencientus metrus.<ref name=":1">{{Cita web|url=https://tentudia.com/comarca/localidades/segura-de-leon/|título=Monicipiu de Segura de León.|fechaacceso=10 d'otubri del 2026|autor=Tentudía Diretu|sitioweb=Centru de Desenrou Comarcal de Tentudía|idioma=es}}</ref><ref name=":2">{{Cita web|url=https://tentudiaturismo.com/segura-de-leon/|título=Turismu de Segura de León.|fechaacceso=10 d'otubri del 2026|autor=Tentudia Turismu|sitioweb=tentudiaturismo.com|idioma=es}}</ref> == '''Estoria''' == La su nacencia ena estoria hue quandu’l maestri ''Pelayo Pérez Correa'' concedió el hueru de puebración al conceju nel 1274, segregandu’l su territoriu dendi la donación de [[Monti-Molín|Monti-molín]] del añu 1248, enque varius puebrus i colturas ya avían dexau las sus huélligas n’estas tierras.<ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cita web|url=https://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/historia/index_historia.php?codigo=137|título=Entidais Locais, Comarcas i Partíus Judiziais de Segura de León.|fechaacceso=10 d'otubri del 2026|autor=Deputación de Badajós|sitioweb=www.dip-badajoz.es|idioma=es}}</ref> Dela epoca anterior ala [[Roma|romana]], es l‘assentamientu [[Celtian|célticu]] dela sierra la Martela, nel que s’encuentró un pobrau ena sierra con esti nombri, abitau dentri'l [[Sigru IV|siegru IV]] i el [[Sigru I|siegru I]] a. C., aondi un vezinu dun puebru d’al reol halló quatru pieças d’oru labrau, que huerun mentás comu el Tesoru dela Sierra dela Martela i dentri ellas ai un pendentil cona horma duna [[bellota]]. Esti pendentil cona bellota d'oru, vieni nel escúu moernu del puebru. L’assentamientu del Sejo, las villas romanas delos Villaris, la delos Regíus o la del Torreón, envera del Santuariu del Cristu la Reja, huerun abitaus ena epoca imperial, dentri'l [[Sigru I e.C.|siegru I]] i el [[Sigru V e.C.|siegru V]] d. C.<ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cita web|url=https://arqueotrip.com/segura-de-leon-conjunto-monumental/|título=Conjuntu Menumental de Segura de León.|fechaacceso=10 d'otubri del 2026|autor=Arqueotrip|sitioweb=ArqueoTrip|idioma=es}}</ref><ref name=":5">{{Cita web|url=https://www.pueblosmagicos.es/segura-de-leon/|título=Menumentus, Comistina en Segura de León en Badajós.|fechaacceso=10 d'otubri del 2026|autor=Puebrus Mágicus|fecha=05 d'otubri del 2023|sitioweb=www.pueblosmagicos.es|idioma=es}}</ref> Dela presencia visigoda está comu testigu’l sustén del’altal dela capilla del'ilesia dela Anunciación i un elementu de marmu que s’á güeltu a aprovechal comu sillal ena torri dela parroquia, lo que mos endica que puu avel un templu entri'l [[Sigru VII|siegru VII]] i el [[Sigru VIII|siegru VIII]] nel mesmu sitiu nel que ugañu está l’ilesia parroquial. Tamién, la huélliga mosulmana la encontramus nel castillu i el puebrau de Gigonza, qu’era la ''Sigunza'' [[árabi]] ena sierra del su mesmu nombri, nel lau isquierdu del ríu Ardila. Nel castillu se puein guipal posás de liençus de muralla, assina comu posás cerámicas esperriás pol arrabal del ''hisn'' o fortaleza. D'esta ''Sigunza'', a meyu caminu nel recorríu dendi [[Sevilla]] a [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], mos habra’l geógrafu [[árabi]] Al-Idrisi que vivió nel [[Sigru XII|siegru XII]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":5" /> [[Archivu:Segura-de-Leon.jpg|miniaturadeimagen|180x180px|Castillu de Segura de León.]] La Conquista [[Cristianismu|cristiana]] de Segura de León la hizun los cavallerus dela Ordin de Santiagu, que costruyerun el castillu i encorporarun el puebru alos territorius dela Ordin de Santiagu, endrentu del [[reinu de León]]. L’estoria dela villa queó estricamenti vinculá a esta ordin dendi’l [[Sigru XIII|siegru XIII]] hata’l [[Sigru XIX|siegru XIX]], n’estitucionis comu la Encomienda Mayol de [[León]], destinguía nel 1833, o la Vicaría de [[Tentudía]], que hue traía dendi [[Calera de León]] pal 1791 i anduvu en Segura de León hata’l 1873, siendu pertenencia dela diócesi del Priolatu de San Marcus de [[León]]. Tó estu, hizu que grandis pessonagis de deferentis epocas hueran destinguíus comu Comendaoris Mayoris cona séi ena villa.<ref name=":1" /><ref name=":4" /> Nel 1594 Segura de León i Casas del Monti en [[Caçris]],  tenían la pertenencia al [[reinu de León]] dela Ordin de Santiagu i cuentava con quinientus cinqüenta i cincu vezinus d’apechugui. Acabijá la Conquista, la genti del puebru ahiló pala conquista delas tierras encontrás pal sotru lau del [[océanu Alánticu]] i conas riquezas ganás enas Indias se hizierun obras enas ilesias i armitas dela puebración. Endispués delas revolucionis liberais, se hue aborrandu’l su passau santiaguista, tantu que quandu se hizu’l su escúu d’armas a acaberus del [[Sigru XIX|siegru XIX]], no tenía la crus de Santiagu dentri los sus quartelis. Dendi’l 1834 queó integrau nel partíu judizial de [[Frexenal dela Sierra]] i pal 1842 tenía nel censu setecientus quarenta hogaris i dos mil setecientus abitantis. Alogu, endispués del 1975 passó a sel un monicipiu costitucional dela comunidá utónoma d’[[Estremaúra]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /> == '''Patrimoñu''' == [[Archivu:Iglesia de Nuestra Señora de la Asunción. Segura de León (15461851093) (cropped).jpg|miniaturadeimagen|200x200px|L'ilesia dela Ansunción]] Dentri las mas emportantis sonin: * L’ilesia de Muestra Señora dela Ansunción, del [[Sigru XIII|siegru XIII]]. Es la ilesia parroquial católica embaxu l’avogación dela Muestra Señora dela Ansunción, ena archidiócesi de [[Méria]]-[[Badajós (Monicipiu)|Badajós]].<ref>{{Cita web|url=http://www3.archimeridabadajoz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=55&limit=1&limitstart=4|título=Archidiócesi de Méria-Badajós - Parroquias.|fechaacceso=10 d'otubri del 2026|sitioweb=www3.archimeridabadajoz.org|fechaarchivo=2012-03-15|autor=Arzovispau Méria - Badajós|idioma=es|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20120315000323/http://www3.archimeridabadajoz.org/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=55&limit=1&limitstart=4|dead-url=yes}}</ref> * El castillu de Segura de León, del [[Sigru XIV|siegru XIV]]. Es una costrución santiaguista qu’á síu las hechuras del puebru dendi la Conquista i amás ai que mental qu’el castillu á llegau a ugañu nun perfetu estau de conservancia.<ref name=":5" /> * La cañá Real Leonesa de Ponienti. Qu’era el passu del ganau ena trasumancia. * L’armita del Cristu dela Reja, del [[Sigru XVI|siegru XVI]]'''.''' Izin los aconteceris qu’un labraol encuentró un cruzifixu quandu arava n’essas tierras cona reja del su arau. Es la prencipal seña d’entidá religiosa del puebru.<ref name=":5" /> == '''Fiestas''' == [[Archivu:Capeas 2013 (14-09-2013) (9741486153).jpg|izquierda|miniaturadeimagen|Las Capeas nel 2013.]] [[Archivu:Capeas 2013 (14-09-2013) (9760455575).jpg|miniaturadeimagen|Corriendu las vaquillas.]] [[Archivu:Capeas 2013 (14-09-2013) (9743610186).jpg|centro|miniaturadeimagen|Ena llegá ala praça.]] La mas emportanti es en [[setiembri]] i es mentá comu [[Capeas de Segura de León|Las Capeas]], que sonin en onol al Santísimu Cristu dela Reja, declarás [[Fiestas d'Intrés Turísticu d'Estremaúra|fiestas d’interés turísticu d’Estremaúra]]. Se celebran possimenti dendi’l trezi al deziochu de [[setiembri]] i se hechan al reol de cientu cinqüenta vaquillas n’essus días.<ref>{{Cita web|url=https://www.lacronicabadajoz.com/badajoz/2007/09/15/segura-leon-celebra-plaza-mayor-100292923.html|título=Segura de León celebra ena Praça Mayol, la tradicional fiesta delas Capeas.|fechaacceso=10 d'otubri del 2026|fecha=15 de setiembri del 2007|sitioweb=La Crónica de Badajoz|idioma=es|autor=La Crónica}}</ref> == '''Demografía''' == Tien una puebración de 1758 abitantis sigún el INE del [[2025]]. {{Gráfica de evolución|color_2=OceanBlue|color_3=OceanBlue|tipo=demográfica|posición=center|nombre=Segura de León<ref name = Evo>{{cita web|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=3&codigoProvincia=06&codigoMunicipio=124&btnBuscarCod=Consultar+selecci%C3%B3n|título=Alteracionis delos monicipius enos Census de Puebración dendi'l 1842|autor=Estitutu Nacional d'Estaística (INE)|fechaacceso=10 d'otubri del 2026}}</ref>|1842|2700|1857|3098|1860|3083|1877|3319|1887|3776|1897|3901|1900|4007|1910|4330|1920|4637|1930|4910|1940|5200|1950|4928|1960|4467|1970|3728|1981|2920|1991|2321|2001|2271|2011|2069|2021|1835|notas=<small>{{leyenda|#99B2FF|[[Puebración de diretu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}{{leyenda|#007fcc|[[Puebración de hechu]] sigún los [[censu de puebración|census de puebración]] del [[Instituto Nacional de Estadística (España)|INE]].}}</small>|2025|1758}}<!-- El consenso sobre esta gráfica de censos no permite añadir datos del padrón a la gráfica, por lo que el dato siguiente al censo de 2021 en esta gráfica será el censo de 2031. --> == Guipal tamién == * [[Capeas de Segura de León]] * [[Tentudía]] == Referencias == {{listaref}} == Atijus p'ahuera == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20261009065843/https://seguradeleon.es/ web Segura de León] Página web. * [https://www.worldpostalcodes.org/es/espana/codigo-postal/06270 cóigu postal] Segura de León. {{Control de autoridades}} [[Categoría:Monecipius dela provincia Badajós]] [[Categoría:Badajós]] 8tvdl1kf4rbtiietcnv3q28hyal3o1g Almudena Grandes 0 11171 144664 133940 2026-10-19T21:14:49Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 144664 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} '''María Almudena Grandes Hernández'''<ref>{{cita web|url=https://www.culturaydeporte.gob.es/actualidad/2021/11/211129-cmin-medalla-almudenagrandes.html|título=Premio Nacional de Narrativa. Almudena Grandes|fechaacceso=28 de noviembre de 2021|editorial=Ministerio de Cultura y Deporte|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20230730162744/https://www.culturaydeporte.gob.es/actualidad/2021/11/211129-cmin-medalla-almudenagrandes.html|fechaarchivo=2023-07-30|dead-url=yes}}</ref> (Mairil, 7 de mayu de 1960 - Mairil, 27 de noviembri de 2021) hue una escreviora española. == Obras == === Novelas === * ''[[Las edades de Lulú (novela)|Las edades de Lulú]]'' (1989) * ''[[Te llamaré Viernes]]'' (1991) * ''[[Malena es un nombre de tango (novela)|Malena es un nombre de tango]]'' (1994) * ''[[Atlas de geografía humana (novela)|Atlas de geografía humana]]'' (1998) * ''[[Los aires difíciles (novela)|Los aires difíciles]]'' (2002) * ''[[Castillos de cartón]]'' (2004) * ''[[El corazón helado]]'' (2007) * ''Los besos en el pan'' (2015) ==== ''Episodios de una guerra interminable'' ==== * ''[[Inés y la alegría]]'' (2010) * ''[[El lector de Julio Verne]]'' (2012) * ''[[Las tres bodas de Manolita]]'' (2014) * ''[[Los pacientes del doctor García]]'' (2017) * ''[[La madre de Frankenstein]]'' (2020) === Librus de relatus === * ''Modelos de mujer'' (1996) * ''[[Estaciones de paso]]'' (2005) === Artícalus === * ''Mercado de Barceló'' (2003) * ''La herida perpetua'' (2019) === Calavoracionis === * ''La buena hija''. Cuento en ''Madres e hijas'' de [[Laura Freixas]]. * ''Especies en protección''. Cuentu en ''Érase una vez la paz''. === Literatura infantil === * ''¡Adiós, Martínez!'' (2014) === Adatacionis cinematográficas === * ''[[Las edades de Lulú (película)|Las edades de Lulú]]'' (de [[Bigas Luna]], 1990) * ''[[Malena es un nombre de tango (película)|Malena es un nombre de tango]]'' (de [[Gerardo Herrero]], 1995) * ''[[Aunque tú no lo sepas (película)|Aunque tú no lo sepas]]'' (de [[Juan Vicente Córdoba]], 2000). Adatación del relatu «El vocabulario de los balcones», de la su obra ''Modelos de mujer'' * ''[[Geografía del deseo]]'' - adatación de ''[[Atlas de geografía humana (novela)|Atlas de geografía humana]]''; miniserie [[chile]]na de [[Boris Quercia]] i ideá por [[María Izquierdo Huneeus]], 2004) * ''[[Los aires difíciles (película)|Los aires difíciles]]'' (de [[Gerardo Herrero]], 2006) * ''[[Atlas de geografía humana (película)|Atlas de geografía humana]]'' (de [[Azucena Rodríguez]], 2007) * ''Castillos de cartón'' (de [[Salvador García Ruiz]], 2009) == Referencias == {{listaref}} {{control de autoridades}} 0cezp3rqyaer4w4sbzmfdx8ocgtrpfp Olympe de Gouges 0 11289 144675 143230 2026-10-20T09:45:47Z ~2026-55986-02 20831 144675 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} '''Olympe de Gouges hue una prostuita nasia n Fransia. ''La mojer ea mui puta.''''' == Biografía == La su nacencia hue en mayo del 1748 i col nombri de '''Marie Gouze,''' nuna familia riquina de ''Montauban''. La su mairi era duna familia de comerciantis de telas, enque la entidá del su pairi es confussa, pos puu sel l'ombri dela su mairi ''Pierre Gouze'', o tamién puu sel la ija bastarda de ''Jean-Jacques Lefranc'', qu'era el marqués de ''Pompignan''. Ella sempri apopó habraerus de qu'el marqués era'l su pairi, peru enque la su avenecia era creyibli, estóricamenti no era demostrabli. Avían tamién otrus habraerus nel siegru XVIII de qu'el su pairi poía de sel el mesmísimu rei Luis XV, peru esta enteración no hue considerá mu creyibli. Sigún ''María José Guerra Palmero'', tó estu le hizu revindical los derechus delos ijus naturais, siendu una idea de rehorma social i de pensaeru alantau pala su epoca.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://focusonwomen.es/olympe-gouges-la-revolucionaria-olvidada/|título=Olympe de Gouges, la revolucionaria olvidá.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|apellido=Lira|nombre=Emma|fecha=10 de mayu del 2017|sitioweb=▷ Viagis pa Mugeris【Focus On Women】|idioma=es}}</ref><ref name=":1">{{Cita noticia|título=Olympe de Gouges, la revolucionaria francesa executá ena guillotina pol defendimientu delos derechus de tós musotrus.|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-62044358|periódico=BBC News Mundu|fechaacceso=31 de marçu del 2025|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.britannica.com/biography/Olympe-de-Gouges/additional-info|título=Olympe de Gouges {{!}} Britannica|fechaacceso=31 de marçu del 2025|sitioweb=www.britannica.com|idioma=en}}</ref> El su casoriu hue nel 1765 con un ombri mas vieju qu'ella, queandu-si pocu endispués viuda i con un iju, qu'era ''Pierre Aubry'', polo que queó mu dececioná del matrimoñu eno general i assina lo mentó comu la tumba dela confiança i del amol, cono que ya no quixu golvel a aconyugal-si. Alos esmiençus del 1770 se muó pa [[París]], aondi trató qu'el su iju tuviera una mu güena [[educación]] i aondi arraceava comu una riquina enas salonas literarias parisinas, conociendu ala éliti estudiosa del sigru d'oru [[francés]]. Nel 1774, el su nombri andava nel Almanaqui de [[París]], el ''Quién es quién'' dela epoca, esmençandu antoncis una carrera literaria comu'l su pairinu, el pueta ''Jean-Jacques Lefranc de Pompignan'', peru enfirmandu col nombri de ''Marie-Olympe'' o ''Olympe'', qu'era nombri segunderu dela su mairi i amás un ''de'' por frenti del su apellíu corretu ''Gouze'', queandu'l nombri compretu comu '''''Marie-Olympe de Gouze'''''.<ref>{{Cita web|url=https://www.infobae.com/sociedad/2017/03/08/olympe-de-gouges-la-feminista-guillotinada-por-los-revolucionarios-franceses-que-no-reconocieron-sus-derechos/|título=Olympe de Gouges, la femenista guillotiná polos revolucionarius francesis que no reconocierun los sus derechus.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|apellido=Jara|nombre=Por Fernanda|sitioweb=infobae|idioma=es-ES}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://miradordeatarfe.es/?p=43217|título=Mugeris que muarun la estoria : Olympe de Gouges.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|fecha=18 de novembri del 2020|sitioweb=Mirador de Atarfe|idioma=es}}</ref> Escrevió angunas obras de teatru i hizu una compaña teatral ambolanti que acorría la región de [[París]], peru los sus engressus no le premitían de mantenel-si, enque denseguía, las sus obras esmençarun a sel entrepetás enos teatrus de toa [[Francia]]. La su obra mas anombrá es ''L’esclavage des noirs,'' que hue pubricá nel 1792, peru hue registrá comu parti dela ''Comédie-Française'' nel 1785 col el títulu de ''Zamore et Mirza, ou l’heureux naufrage''. Con esta obra arrochá, ententó d'alvertil sobri las condicionis delos escravus negrus, peru ella tuvu qu'enfrontilal-si cona desaprovación delos atoris dela ''Comédie Française,'' pos estava desvengá pola Corti de Versallis aondi familias de nobris abondu, s'avían enriquecíu cona trata d'escravus i tamién el comerciu conas coloñas de trasmari, era p'antoncis del cincuenta por cientu del comerciu d'ahuera del país. Aluspués, hue enchiquerá ena Bastilla por mé duna ''lettre de cachet'', peru hue soltá poquinu endispués pola ayúa de los sus amegus.<ref name=":2">{{Cita web|url=https://books.google.es/books?id=fpzZV6Cy9jEC&pg=PA36&dq=olympe+de+gouge+abolitioniste&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwj5uqj0rpjpAhWRTcAKHR5iCfwQ6AEIYDAF#v=onepage&q=olympe%20de%20gouge%20abolitioniste&f=false|título=Olympe de Gouges abolitioniste.|fechaacceso=31 de marçu del 2025}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://tribunafeminista.org/2016/11/hoy-hace-223-anos-que-guillotinaron-a-olympe-de-gouges/|título=Ugañu hazi dozientus ventitrés añus que guillotinarun a Olympe de Gouges.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|apellido=Tribuna|nombre=Redacción|fecha=03 de novembri del 2016|sitioweb=Tribuna Femenista|idioma=es}}</ref> Cona [[Revolución francesa]], la su obra puu al fin sel entrepetá ena ''Comédie Française.'' Enque tuvu pressionis i amenazas del ''lobby'' coloñal, qu'entavía era mu infrugenti, ruqueó una intesa atividá en favol dela abolición dela [[Esclavitú|escravitú]]. Nel 1788 pubricó l'ensayu ''Réflexions sur les hommes nègres'', que l'abrió las puertas del ''Club des amis des noirs,'' del que hue biembru i nel 1790 escrevió sotra obra del mesmu tema, titulá ''Le marché des Noirs''.<ref name=":2" /> Los prencipais derigentis del movimientu abolicionista, el ''abate Grégoire'' i el deputau girondino ''Brissot'', dexarun costancia enos sus escrevimientus dela almiración que tenían por ''Olympe de Gouges''. Nel 1788, el Pedióricu general de [[Francia]] pubricó dos delos sus folletus políticus, tratandu unu dellus del su proyeutu delos pagus patrióticus, que desenroará aluspués ena su anombrá ''Lettre au Peuple'' i el segunderu debujava un ampriu pograma de rehormas sociais. Estus escrevimientus huerun seguíus de folletus que derigía pedióricamenti alos espolichis delas tres primel legislaturas dela [[Revolución francesa]], alos juntaerus patrióticus i a varias pessonalidais comu ''Mirabeau'', ''La Fayette'' i ''Necker,'' alos qu'almirava. Se creyi que huerun al reol de trenta panfletus i amás enhundó angunas sociedais fraternas pa dambus dos sessus. Nel 1791 escrevió el su anombrau Declaramientu delos Derechus dela Mugel i la Ciadana'','' qu'esmençava conas siguientis parabras:<ref name=":3">{{Cita web|url=https://psicologiaymente.com/cultura/mujeres-revolucion-francesa|título=Qué papel tuvierun las mugeris ena Revolución Francesa?|fechaacceso=31 de marçu del 2025|apellido=Comas|nombre=Sonia Ruz|fecha=18 de novembri del 2022|sitioweb=psicologiaymente.com|idioma=es}}</ref>{{Almiental|Ombri, eris escapás de sel justu? Una mugel te hazi esta pergunta.}} Ena liña de ''Montesquieu'', hizu defendimientu dela desseparación de poeris i enque sostribó nun prencipio ala monarquía costitucional, s'unió ligeramenti ala causa repubricana, peru s'espusu ala pena de muerti de Luis XVI nel 1793. Tamién remiró polos girondinus i alvirtió delos arriegus dela ditaúra, habrucheandu a hincapelleju la política de ''Robespierre'' i ''Marat,'' adenunciandu tamién el hundaeru del Comité de Salvación Púbrica. El su defendimientu delos girondinus, endispués de desparecel dela vida política en juñu del 1793, le llevó a sel arrestá en abostu del 1793 por sel la utora dun panfletu en favol dellus. Al ponel-si maleta por mé duna heriúra que s'avía empoçoñau, hue muá a una enfermería nel alcarci i pa passal mejol la su detención, empeñó las sus alahas nel Monti de Piedá, haziendu assina que la muasin a una fonda pa riquinus aondi se recluían alos deteníus maletus dela alta sociedá. Ella sempri recramó que huesi julgá pa poel hazel defendimientu delos acusamientus que tenía i assina poel evital el ligeru tribunal revolucionariu i pa ellu, hizu dos panfletus titulaus ''Olympe de Gouges'' nel Tribunal revolucionariu i Una patriota presseguía, que logró de sacal d'aondi andava ençonchá i que tuvierun munchu déssitu, peru huerun las sus escreviúras caberas. Hue criticá a hincapelleju pola genti del su tiempu i naidi se lo pussu faci, enque'l su pensaeru era amoderau i girondinu, hue mentá en sitacionis abondu, comu fanática, belitri o mesmamenti comu vendía del goviernu i amás angunus izían que no sabía leyel ni escrevil. Los utoris de l'Almanaqui chiqueninu delas grandis mugeris, duavan dela su albeliá pa componel un escrevimientu de qualquiel assuntu en ventiquatru oras i assina ''Lairtullier'' defini la su vida literaria comu una serii de desazonis i adagius, mesturaus con cortísimus istantis de groria.<ref name=":0" /><ref name=":4">{{Cita web|url=https://elpais.com/smoda/8-cosas-debes-saber-olympe-gouges-la-pionera-los-derechos-femeninos.html|título=Ochu cosas que devis de sabel d'Olympe de Gouges, la pionera delos derechus femeninus.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|apellido=Luis|nombre=Nuria|fecha=03 de novembri del 2016|sitioweb=El País|idioma=es}}</ref> [[Archivu:Olympe gouges.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|185x185px|Ena guillotina.]] Passó un pedioru de tres mesis en l'alcarci de ''Saint-Germain des Près'', aondi cayó mala i resestió mu changurria, enque mesmamenti andandu presa acontinó la su atividá política, endilgandu folletus p'ahuera de l'alcarci i endispués d'estu, la muarun ala ''Conciergerie'' el día del su juíziu, aondi no puu tenel un avogau. Paí es aondi hue condená pa subil al cahalsu por precural sel un Ombri d'Estau, atental contra la Repúbrica i arrenegal del su propiu sessu. Assina, el dos de novembri del 1793, quarenta i ochu oras endispués que hueran executaus los sus amegus girondinus, hue llevá delantri'l tribunal revolucionariu sin poel tenel un avogau, peru con tó i essu, se defendió con valol i enteligencia nun juíziu sumariu que la condenó a muerti pol avel hechu un defendimientu a un estau federau, en acordança conos emprencipius girondinus i ala finiquita, hue guillotiná el tres de novembri del 1793. Sigún el declaramientu dun ispetol dela policía i del pedióricu contrarrevolucionariu ''Le Journal'' del editol ''Perlet'', ella subió al cahalsu con valol i dinidá, enque'l iju del executol ''Henri Sanson'' i otrus testimoñus qu'arrecogió l'estoriaol ''Jules Michelet'' aponderavan mesmamenti lo contrariu. El su solegiu Pierre Aubry, arrenegó tamién della púbricamenti pocu endispués dela su execución, pol temol a sel deteníu.<ref name=":5">{{Cita web|url=https://www.diarioregistrado.com/opinion/el-grito-que-tardo-mas-de-veinte-siglos-en-escucharse-_a5e66a2e964e9b0013764d013|título=El gritíu que tardó mas de venti siegrus n'ascuchal-si.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|apellido=Registrau|nombre=Diariu|fecha=09 de marçu del 2020|sitioweb=Diariu Registrau|idioma=es}}</ref><ref name=":6">{{Cita web|url=https://www.contraescritura.com/shop/libros/contexto/camino-a-la-guillotina/|título=Caminu ala guillotina – ContraEscritura.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|sitioweb=www.contraescritura.com}}</ref> == Pensaeru d'''Olympe de Gouges'' == [[Archivu:Olympe_de_Gouges.jpg|miniaturadeimagen|228x228px|''Marie Gouze'' nel 1793.]] Lo sus trebajus huerun hondamenti revolucionarius i defendió la igualdá dentri'l ombri i la [[mugel]] en tolos espetus dela vida púbrica i privá, concruyendu la igualdá col ombri nel derechu al votu, nel acessu al trebaju púbricu, a palral en púbricu d'assuntus políticus, a acedel ala vida política, a tenel i barajal propiedais, a tenel pertenencia del exércitu, mesmamenti ala igualdá fiscal, assina comu'l derechu ala [[educación]] i ala igualdá de potestá nel ambienti familial i dela ilesia. Ella escrevió que si la [[mugel]] puei subil al Cahalsu, tamién se devería de reconocel el derechu de poel subil ala Tribuna. Tamién se derigió ala reina ''María Antonieta'' paque afiara el su sessu, que izía desgraciau i assina escrevió el Declaramientu delos Derechus dela Mugel i dela Ciadana, calcá del Declaramientu delos Derechus de l'Ombri i del Ciadanu del 1789, ena que s'afirmava la igualdá delos derechus d'ambus dos sessus.<ref name=":0" /><ref name=":4" /> Assina hizu pranteamientus sobri la enterrución del matrimoñu i la imprantación del divorciu, la idea dun contratu anual renovabli enfirmau entri querindonis i militó pola reconocencia del pairi delos zagalinus i zagalinas nacíus ahuera del matrimoñu. Hue tamién una alantá del afiaeru dela niñés i delos desaparapetaus, al concibil en grandis liñas un pran de afiaeru de mairis i niñus, cona criación de maternidais i arrecomendal la criación de talleris nacionais palos paraus i de casas palos menducus.<ref name=":0" /><ref name=":3" /> == Declaramientu delos Derechus dela Mugel i la Ciadana == [[Archivu:DDFC.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|391x391px|Declaramientu delos derechus dela Mugel i la Ciadana nel 1791.]] La obra políticu-social que tuvu mas infrugencia ena sociedá francesa i la que infruyó posteriolmenti sobri otras utoras que bregavan por una igualdá dentri'l ombri i la [[mugel]] es el Declaramientu delos Derechus dela Mugel i la Ciadana, cona que precurava d'aligencial la libertá, la igualdá i el derechu a votación delas mugeris, pos era un derechu que tenían en escrusivu palos ombris dendi hazía añus i que las mugeris no tenían. Esta obra se puei sitial pala [[Francia]] del siegru XVIII, lavoreá ena [[Revolución francesa]], aondi se poían sentil grandis deferencias dentri los ombris i las mugeris, endrentu dela sociedá francesa. Esti pensaeru hue possimenti pola infrugencia que tuvu sobri la puebración francesa, el pensaeru de ''Rousseau'', que estava en que los rolis corrientis eran enseñalaus polas relacionis naturais. Mas que ná, considera qu'el papel dela [[mugel]] endrentu dela sociedá era el de aquacal a l'ombri, polo qu'el únicu sitiu dela [[mugel]] endrentu dela sociedá francesa era ena su casa i endrentu d'ésta, assina el su ombri tenía la potestá sobri la [[mugel]], considerandu qu'el papel prencipal dela [[mugel]] es el de cudial la casa i los sus ijus, siendu assina umildi en frenti del su ombri. Tamién ai qu'izil que ''Rousseau'' considerava ala [[mugel]] comu un caminu de perdimientu palos ombris por sel una huenti de atracionis i empicaerus.<ref name=":3" /><ref name=":5" /> Esti pensaeru a tentu dela [[mugel]], está refrexau enos librus La Ilustración Olviá i en La Revindicación dela Mugel d'''Olympe de Gouges'' a ''Flora Tristán, a''ondi se gasta la Ciclopedia comu huenti derecha dela epoca. N'ellas, se puein guipal los mesmus pensaerus de ''Rousseau'' i el sostribu a éstus, amás s'añidi la idea de qu'el ombri casau tieni la utoridá dela su [[mugel]] i ijus, devíu a tenel una mayol huerça física i una mayol enteligencia, por essu, la [[mugel]] namás devía de procupal-si pol su estalagi, pola su belleza, por enseñal el su sentil i por sel una [[mugel]] refiná.<ref name=":1" /><ref name=":7">{{Cita web|url=https://archive.org/details/betweenqueencabb0000cole|título=Between the queen and the cabby : Olympe de Gouges's Rights of woman.|fechaacceso=31 de marçu del 2025}}</ref> El Declaramientu delos Derechus dela Mugel i la Ciadana hue pubricá nel añu 1791 col ojetu de que huesi decretá pola Assambrea Nacional Costituyenti. La escrevió comu un enquacamientu del Declaramientu delos Derechus del Ombri i el Ciadanu, muando en munchus laus la parabra ombri por [[mugel]] i en otrus artícalus asseñalandu el predomiñu del ombri sobri la [[mugel]]. Ena parti cabera del Declaramientu, hazi una refressión i un llamamientu nel que píi que las mugeris dispiertin i afien los sus derechus, ya que les huerun arrebañaus polos ombris i que la revolución á siu en baldi, pos siguin conas mesmas deferenciacionis i afirma que las pessonas que s'an beneficiau cona revolución an síu solu los ombris, pos huerun ayuaus polas mugeris, peru quandu las mugeris nessecitarun dela su ayúa no se la dierun, polo qu'es precisu que las mugeris s'impongan i luchein polos sus propius derechus, pos naidi lo va a hazel por ellas mesmas.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> == Legau == [[Archivu:Olympe_de_Gouges_19178.jpg|miniaturadeimagen|''Olympe de Gouges'', espetera ena Assambrea Nacional de [[Francia]].]] Tuvu de enfrontilal-si cona repunança alas mugeris corrienti ena epoca i hue malmirá por munchus delos del su tiempu pol no comprendel las sus ideas. La su obra cayó nel olvíu, mentris la desconocencia i el mal entrepeteu delos sus escrevimientus ayuó a convertil-la n'ojetu de desairi i recochineu pol siegru XIX, aondi la mayol parti delos enteletualis francesis repunteava frontilmenti la idea de qu'una [[mugel]] aviera síu ideóloga revolucionaria. Tamién se dixu que quasi no sabía leyel ni escrevil, amás se desconfió dela utoría delas sus obras i se duó dela su albeliá enteletual hata llega a custional el que estava acordi. Uvu d'aguardal hata'l caberu dela Segundera Guerra Mundial, paque saliera del mundu del caricatu i la anégota dela falsa estórica, paque se convertiera nuna delas grandis figuras umanistas de [[Francia]] al caberu del siegru XVIII. Hue ojetu d'estuyu en [[Estaus Uníus]], [[Alemaña]] i [[Japón]], peru amás en [[Francia]], endispués dela pubricación nel 1981 dela su biografía por ''Olivier Blanc'', qu'envestigó la su vida enos decumentus originais dela epoca, rendierun omenagi ala su obra enas cerimoñas del bicentenariu dela [[Revolución francesa]] nel 1989. Dendi antoncis, s'an entrepetau varias delas sus obras de teatru i los sus escrevimientus hueron reditaus.<ref name=":0" /><ref name=":6" /> Nel 1989, a proponimientu dela estoriaora ''Catherine Marand-Fouquet'', huerun deregíus varius apedimientus al qu'era antoncis el presienti dela Repúbrica ''Jacques Chirac,'' pa qu'el nombri de ''Olympe de Gouges'' rezasi nel Panteón de [[París]], peru'l presienti consejau pol estoriaol ''Alain Decaux'', descartó la idea. Aluspués, angunus monicipius francesis l'an queríu rendil omenagi, dandu'l su nombri a escuelas, estitutus, praças i callis, assina en ''Montauban'', la su ciá de nacencia, el teatru monicipal lleva´l su nombri dendi'l 2006 i nel destritu XI de [[París]], una salona d'espetáculus sitiá ena antigua carci de mugeris de ''La Roquette'' tamién lleva'l su nombri.<ref>{{Cita web|url=http://www.elysee.fr/elysee/elysee.fr/francais/interventions/discours_et_declarations/2002/mars/discours_de_m_jacques_chirac_a_montauban-campagne_electorale_pour_l_election_presidentielle.3181.html|título=Discours de M. Jacques Chirac à Montauban, Campagne Electorale pour l'Electión Presidentielle - Présidence de la République.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|fecha=19 de hebreru del 2006|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2006-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20060219194330/http://www.elysee.fr/elysee/elysee.fr/francais/interventions/discours_et_declarations/2002/mars/discours_de_m_jacques_chirac_a_montauban-campagne_electorale_pour_l_election_presidentielle.3181.html|dead-url=unfit}}</ref> El ochu de marçu del 2007, una salona del Hotel de ''Beauvau'', qu'es la séi del Menisteriu de l'Interiol francés, le á síu tamién dedicá i el dezinuevi de setiembri del 2005 s'inaguró nel Teatru ''Empire'' de [[Güenus Airis]] la obra ''Olympe de Gouges'' o la passión de essestil, de ''Margarita Borja'' i ''Diana Raznovich'', pol Estitutu Nuversitariu d'Envestigación Femenista i de Géneru dela Nuversidá ''Jaume I'' de [[Castellón de la Plana|Castellón]]. En otubri del 2015, pol setenta aniversariu del elegimientu delas primel mugeris deputás, l'Assambrea Nacional de [[Francia]] hizu un llamamientu de proyeutus pa hazel una espetera d'''Olympe de Gouges'', qu'ara anda estalá envera del hemicicliu dela Salona delas Quatru Colunas.<ref>{{Cita web|url=https://www2.assemblee-nationale.fr/14/evenements/2015/anniversaire-d-olympe-de-gouges-7-mai-2015|título=Anniversaire d'Olympe de Gouges le 7 mai 2015 - Événements - Assemblée nationale.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|sitioweb=www2.assemblee-nationale.fr}}</ref> En jullu del 2017, el Goviernu del [[Andorra|Principau d'Andorra]] hizu los Premius ''Olympe de Gouges'', que reconocin los eshuerçus de pessonas físicas i jurídicas pola igualdá de géneru nel ambienti lavoral.<ref>{{Cita web|url=https://contandoconellas.com/olimpia-de-gouges/|título=Olympe de Gouges.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|apellido=Artefinal|fecha=07 de hebreru del 2025|sitioweb=Contandu con Ellas|idioma=es|archive-date=2025-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424164113/https://contandoconellas.com/olimpia-de-gouges/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.govern.ad/ca/ministeris-i-secretaries-d-estat/ministeri-d-afers-socials-i-funcio-publica|título=Ministeri d'Afers Socials i Funció Pública - Govern d’Andorra.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|sitioweb=Govern d’Andorra|idioma=ca-ES}}</ref> La estoriaora ''Florence Gauthier'', alvertía ena [[Revolución francesa]], custiona la su imagi dendi la letura de Joan Scott. Habruchea qu'ella s'está convirtiendu nun mitu qu'abarulla la su figura estórica i el su ambienti, pos afiava posturas girondinas de horma ativa, comu'l sufragiu de censu i una aristocracia delos ricus n'esposición ala democracia, assina s'esponía ala destensión delos derechus alos escravus delas coloñas, palos qu'afiava namás una ensuavización delas sus condicionis. Enque tamién afiava que la democracia delos jacobinus no descruía alas mugeris, qu'estas votavan enas assambreas aldeanas i urbanas ena [[Edá Meia|Edá Meya]], que munchas mugeris eran cabeças de familia i participavan por derechu enas elecionis delas assambreas primarias del Tercel [[Estau]].<ref>{{Cita web|url=https://www.sinpermiso.info/textos/olympe-de-gouges-historia-o-mistificacin|título=Olympe de Gouges: estoria o mistificación?|fechaacceso=31 de marçu del 2025|apellido=admin|fecha=16 de marçu del 2014|sitioweb=www.sinpermiso.info|idioma=es}}</ref> == Obras == === Teatru === * ''Le mariage inattendu de Chérubin'', [[Sevilla]] i [[París]], Cailleau, nel 1786. * ''L’Homme généreux'', [[París]], ''Knapen et fils'', nel 1786. * ''Le Philosophe corrigé ou le cocu supposé'', [[París]], nel 1787. * ''Zamore et Mirza, ou l’heureux naufrage'', nel 1788. * ''Molière chez Ninon, ou le siècle des grands hommes'', nel 1788. * ''Bienfaisance, ou la bonne mère suivi de La bienfaisance récompensée'', nel 1788. * ''Œuvres de Madame de Gouges'', dedicau al duqui d'Orléans, dos velumis, [[París]], ''Cailleau'', nel 1788. Recopilau delas sus primel obras editás. * ''Œuvres de Madame de Gouges'', dedicau al préncipi de Condé, un velumi, [[París]], ''Cailleau'', nel 1788. * ''Le Marché des Noirs'', manuscritu depositau i leyíu ena ''Comédie Française,'' nel 1790. * ''Le nouveau Tartuffe, ou l’école des jeunes gens'', manuscritu depositau i leyíu ena ''Comédie Française,'' nel 1790. * ''Les Démocrates et les aristocrates, ou les curieux du champ de Mars'', nel 1790. * ''La Nécessité du divorce'', manuscritu conservau ena Bibloteca Nacional Francesa'','' nel 1790. * ''Le Couvent, ou les vœux forcés'', [[París]], ''veuve Duchesne, veuve Bailly'', nel 1790. * ''Mirabeau aux Champs Élysées'', [[París]], ''Garnery'', nel 1791. * ''L’Esclavage des Noirs, ou l’heureux naufrage'', [[París]], ''veuve Duchesne, veuve Bailly'', nel 1792. * ''La France sauvée, ou le tyran détrôné'', manuscritu, nel 1792. * ''L’Entrée de Dumouriez à Bruxelles, ou les vivandiers'', nel 1793. === Escrevimientus políticus === * ''Lettre au Peuple ou projet d’une caisse patriotique, par une citoyenne'', setiembri del 1788. * ''Remarques patriotiques par la Citoyenne auteur de la Lettre au peuple'', [[París]], deziembri del 1788. * ''Le bonheur primitif de l’homme, ou les rêveries patriotique'', [[Ámsterdam]] i [[París]], ''Royer'', nel 1789. * ''Dialogue allégorique entre la France et la Vérité', dédié aux États Généraux'', abril del 1789. * ''Le cri du sage, par une femme'', [[París]], mayu del 1789. * ''Avis pressant, ou Réponse à mes calomniateurs'', [[París]], mayu del 1789. * ''Pour sauver la patrie, il faut respecter les trois ordres, c’est le seul moyen de conciliation qui nous reste'', [[París]], juñu del 1789. * ''Mes vœux sont remplis, ou Le don patriotique, par Madame de Gouges, dédié aux États généraux'', [[París]], juñu del 1789. * ''Discours de l’aveugle aux Français, par Madame de Gouges'', [[París]], 24 de juñu del 1789. * ''Lettre à Monseigneur le duc d’Orléans, premier prince du sang'', [[París]], jullu del 1789. * ''Séance royale. Motion de M. le duc d’Orléans, ou Les songes patriotiques, dédié à M. le duc d’Orléans, par Madame de Gouges'', 11 de jullu del 1789. * ''L’ordre national, ou le comte d’Artois inspiré par Mentor, dédié aux États généraux'', [[París]], jullu-abostu del 1789. * ''Lettre aux représentants de la Nation'', [[París]], ''L.'' ''Jorry'', setiembri del 1789. * ''Action héroïque d’une Française, ou la France sauvée par les femmes, par Mme de Gouges'', [[París]], 10 de setiembri del 1789. * ''Le contre-poison, avis aux citoyens de Versailles'', [[París]], otubri del 1789. * ''Lettre aux rédacteurs de la Chronique,'' [[París]], 20 de deziembri del 1789. * ''Réponse au Champion américain, ou Colon très aisé à connaître'', [[París]], 18 de jeneru del 1790. * ''Lettre aux littérateurs français, par Madame de Gouges'', [[París]], hebreru del 1790. * ''Les Comédiens démasqués, ou Madame de Gouges ruinée par la Comédie française pour se faire jouer'', [[París]], nel 1790. * ''Départ de M. Necker et de Mme de Gouges, ou Les adieux de Mme de Gouges aux Français'', [[París]], 24 d'abril del 1790. * ''Projet sur la formation d’un tribunal populaire et suprême en matière criminelle, présenté par Mme de Gouges le 26 mai 1790 à l’Assemblée nationale'', [[París]], ''Patriote français'', nel 1790. * ''Bouquet national dédié à Henri IV, pour sa fête'', [[París]], jullu del 1790. * ''Œuvres de Madame de Gouges'', [[París]], nel 1790. Recopilación delos sus escrevimientus políticus dendi'l 1788 al 1790. * ''Le Tombeau de Mirabeau'', abril del 1791. * ''Adresse au roi, adresse à la reine, adresse au prince de Condé, Observations à M. Duveyrier sur sa fameuse ambassade, par Mme de Gouges'', [[París]], mayu del 1791. * ''Sera-t-il roi ne le sera-t-il pas ?, par Madame de Gouges'', [[París]], juñu del 1791. * ''Observations sur les étrangers'', jullu del 1791. * ''Repentir de Madame de Gouges'', [[París]], lunis 5 de setiembri del 1791. * ''Les droits de la femme. À la reine'', ''Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne'', setiembri del 1791. * ''le Prince philosophe'', [[París]], ''Briand'', cuentu oriental nel 1792. * ''Le Bon Sens du Français'', 17 de hebreru del 1792. * ''Lettre aux rédacteurs du Thermomètre du Jour'', 1 de marçu del 1792. * ''L’Esprit français ou problème à résoudre sur le labyrinthe de divers complots, par madame de Gouges'', [[París]], ''veuve Duchesne'', 22 de marçu del 1792. * ''Le Bon Sens français, ou L’apologie des vrais nobles, dédié aux Jacobins'', [[París]], 15 d'abril del 1792. * ''Grande éclipse du soleil jacobiniste et de la lune feuillantine, pour la fin d’avril ou dans le courant du mois de mai, par la LIBERTE, l’an IV de son nom, dédié à la Terre'', abril del 1792. * ''Lettre aux Français'', abril del 1792. * ''Lettres à la reine, aux généraux de l’armée, aux amis de la constitution et aux Française citoyennes. Description de la fête du 3 juin, par Marie-Olympe de Gouges'', [[París]], ''société typographique aux Jacobins Saint-Honoré'', juñu del 1792. * ''Œuvres de Madame de Gouges'', dos volumis, [[París]], ''veuve Duchesne,'' escreviúras i teatru políticu del 1791 i del 1792. * ''Pacte national par marie-Olympe de Gouges, adressé à l’Assemblée nationale'', 5 de jullu del 1792. * ''Lettre au Moniteur sur la mort de Gouvion,'' 15 de jullu del 1792. * ''Aux Fédérés'', 22 de jullu del 1792. * ''Le Cri de l’innocence'', setiembri del 1792. * ''La Fierté de l’innocence, ou le Silence du véritable patriotisme, par Marie-Olympe de Gouges'', setiembri del 1792. * ''Les Fantômes de l’opinion publique. L’esprit qu’on veut avoir gâte celui qu’on a'', [[París]], otubri del 1792. * ''Réponse à la justification de Maximilien Robespierre, adressé à Jérôme Pétion, par Olympe de Gouges'', novembri del 1792. * ''Pronostic sur Maximilien Robespierre, par un animal amphibie'', 5 de novembri del 1792. * ''Correspondance de la Cour. Compte moral rendu et dernier mot à mes chers amis, par Olympe de Gouges, à la Convention nationale et au peuple, sur une dénonciation faite contre son civisme aux Jacobins par le sieur Bourdon'', [[París]], novembri del 1792. * ''Mon dernier mot à mes chers amis'', deziembri del 1792. * ''Olympe de Gouges défenseur officieux de Louis Capet'', dela emprenta de ''Valade'' l'iju mayol, ''rue Jean-Jacques Rousseau'', [[París]], 16 de deziembri del 1792. * ''Adresse au don Quichotte du Nord, par Marie-Olympe de Gouges'', [[París]], ''Imprimerie nationale'', nel 1792. * ''Arrêt de mort que présente Olympe de Gouges contre Louis Capet'', [[París]], 18 de jeneru del 1793. * ''Complots dévoilés des sociétaires du prétendu théâtre de la République'', [[París]], jeneru del 1793. * ''Olympe de Gouges à Dumouriez, général des armées de la République française'', [[París]], 22 de jeneru del 1793. * ''Avis pressant à la Convention, par une vraie républicaine'', [[París]], 20 de marçu del 1793. * ''Testament politique d’Olympe de Gouges'', 4 de juñu del 1793. * ''Œuvres de Madame de Gouges'', dos volumis, [[París]], escrevimientus políticus del 1792 al 1793, nel 1793. * ''Les Trois Urnes, par un voyageur aérien'', 19 de jullu del 1793. * ''Une patriote persécutée, à la Convention nationale'', abostu del 1793 * ''Olympe de Gouges au Tribunal révolutionnaire'', 21 de setiembri del 1793. === Redicionis delas obras d'''Olympe de Gouges'' === * ''Olympe de Gouges'', ''Écrits politiques'', presentau por ''Olivier Blanc'', volumi I del 1789 al 1791, volumi II del 1792 al 1793, [[París]], ''Côté Femmes Éditions'', nel 2003. * ''Olympe de Gouges'', ''Théâtre Politique'', prologau por ''Gisela Thiele-Knobloch'', [[París]], ''Côté Femmes Éditions'', dos volumis, nel 1991: ISBN 2-907883-34-8, nel 1993: ISBN 2-907883-59-3. * ''Olympe de Gouges'', ''Théâtre'', presentau por ''Félix-Marcel Castan, Montauban, éditions Cocagne''. * ''Olympe de Gouges'', ''Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne'', ''éd.'' ''Mille et une nuits'', [[París]], ISBN 2-84205-746-5. * ''Olympe de Gouges'', Caminu ala guillotina. Escreviúras políticas. ''ContraEscritura'', nel 2021.<ref name=":6" /> == Guipal tamién == * [[Mugel]] * [[Feminismu]] == Referencias == <references /> == Biblografía == * ''Laura Manzanera'', ''Olympe de Gouges. La cronista maldita de la Revolución Francesa'', ''El Viejo Topo'', nel 2010, ISBN 978-84-92616-75-6. Biografía contestualizá i passaera, estratus delas prencipais obras dela protagonista i estoria acompará. * ''Olivier Blanc'', ''Marie-Olympe de Gouges'', ''Cahors'', ''éditions René Viénet'', nel 2003, ISBN 2-84983-000-3. Lista compreta delos escrevimientus pubricaus por ''Olympe de Gouges'' del 1786 al 1793, munchus manuscritus no editaus, biblografía crítica, indi, quaernu de santus d'ochu páginas. Trauzíu al alemán i al japonés. * ''Sophie Mousset'', ''Olympe de Gouges et les droits de la femme'', [[París]]'', Le Félin'', nel 2003, ISBN 2-86645-495-2. * ''Caroline Grimm'', ''Moi, Olympe de Gouges'', [[París]], ''Calmann-Lévy'', nel 2009, ISBN 978-2-7021-3989-9. * ''Olivia Blanco Corujo''. ''Olimpia de Gouges''. [[Mairil]], ''Ediciones Del Orto'', nel 2000. ISBN 9788479232344. == Atijus p'ahuera == {{Commonscat|Olympe de Gouges}} * [https://www.marxists.org/espanol/tematica/mujer/autores/gouges/index.htm Estoria d'Olympe de Gouges] Marxismu i Femenismu. * [https://www.todostuslibros.com/autor/gouges-olympe-de Obras d'Olympe de Gouges] Tolos librinus. * [https://web.archive.org/web/20070911234853/http://www.malostratos.org/mujeres/gouges02.htm El Declaramientu delos Derechus dela Mugel i dela Ciadana] Olympe de Gouges. * [https://www.youtube.com/watch?v=syfTBGR-Shw Olympe de Gouges] Vida i obra. {{NF|1748|1793|de Gouges, Olympe}} [[Categoría:Escrebioris]] [[Categoría:Políticus]] 9zqa2ubzk8hunvyvr5ozwzw47okvx2a Manuela Gallardo 0 11960 144670 144634 2026-10-20T00:16:09Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 144670 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} '''Manuela Gallardo i Gómez''' ([[Villanueva dela Serena]], [[Provincia de Badajós|Badajós]], 1893–[[Mairil]], 1967) hue una educaora i escrevienti [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeña]], destacá pola su lavol pedagógica n'[[Estremaúra]] a mediaus del siegru XX. == Biografía == La su nacencia hue en [[Villanueva dela Serena]], en [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]] i hue la otava ija, delos onzi ijus nacíus nel matrimoñu dentri ''Carmen Gómez Aguilar'' i el impresariu ''José Gallardo Rodríguez'', hundaol dela su Fábrica de Xabonis pal 1887. La su ermana mayol hue ''Isabel Gallardo'', reconocía foclorista i utora [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeña]] cona que casava ena su procupación pola [[educación]], pola arrecogía de patrimoñu [[Coltura|coltural]] imaterial i pola [[Literatura|letratura]] mundial i tamién pola d'[[Estremaúra]].<ref name=":2" /><ref name=":0" /> Estudió nun conventu de monjas franciscanas, envera de [[Colonia]], en [[Alemaña]], dentri'l [[1911]] i el [[1917]] i anduvu infrugenciá polas ennovacionis ena [[educación]] de paisis comu [[Noruega]] o [[Paisis Baxus]]. Bregó pola criación d'escuelas moernas i acessiblis, assina comu pola entrodución de metoulogías d'[[educación]] alantás, comu el metou ''Montessori'' i el gastu d'escuelas al airi libri pa espachal enas puebracionis roalis d'[[Estremaúra]]. El su trebaju s'enfuscó n'acabijal col nalfabetismu ena región i amejoral la calidá ena [[educación]], possimenti enas arias roalis de difici acessu, assina hue alantá n'aprical metous d'[[educación]] acompará, por mé delos sus estuyus i esperencias en varius paisis uropeus.<ref name=":2">{{Cita web|url=https://sepuex.unex.es/personas/0-nombre-ASC--1,2-2501-gallardo-gomez-manuela|título=Gallardo i Gómez, Manuela|fechaacceso=01 de jullu del 2026|sitioweb=sepuex.unex.es|idioma=es}}</ref><ref name=":1">{{Cita web|url=https://pares.mcu.es/ParesBusquedas20/catalogo/autoridad/229606|título=Pessona - Gallardo i Gómez, Manuela.|fechaacceso=01 de jullu del 2026|sitioweb=PARES|idioma=es-ES|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20250119184627/https://pares.mcu.es/ParesBusquedas20/catalogo/autoridad/229606|fechaarchivo=2025-01-19|dead-url=yes}}</ref> === Correúra profissional === Tamién es reconocía pol su trebaju comu escreviora i difundiora. Dentri las sus obras más emportantis está Aconteceris del ''Rhin'' nel [[1923]], qu'es una recopilación de cuentus basaus n'estorias popularis alemanas, por mé dela su vivencia educativa nessi país. La su produción letraria abarcó varius génerus, comu la novela, l'ensayu i la difundición centífica. Amás dela su obra prencipal Porqué semus probis?, ena qu'analiza las causas del nalfabetismu n'[[España]] i proponi solucionis basás en moelus educativus estrangerus, tamién pubricó la serii Conoci los frutus dela tu tierrina del [[1958]] al 1959, derigía ala [[educación]] infantil i endedicá al estuyu dela [[botánica]], con un vistal enas prantas i frutus d'[[Estremaúra]].<ref name=":0">{{Cita web|url=https://chdetrujillo.com/manuela-gallardo-gomez-reflexion-y-accion-pedagogica-de-una-mujer-extremena-a-mediados-del-siglo-xx/|título=Manuela Gallardo Gómez. Refressión i ación pedagógica duna mugel estremeña a mediaus del siegru XX.|fechaacceso=01 de jullu del 2026|fecha=09 de deziembri del 2016|idioma=es|autor=CHDE Trujillu}}</ref><ref name=":1" /> Ena su vida, dessalió tamién pol su comprometimientu cona difundición dela conocencia [[botánica]] i la [[educación]] infantil, trebajandu junta especialistas comu'l botánicu i boticariu ''Pío Font i Quer'' ena criación de ''Colección de láminas silvestres'' nel [[1949]], una obra ilustrá que precurava aprendel alos zagalinus i zagalinas sobri las prantas bravías dela región. Endispués de varius ententus de crial una escuela en [[Villanueva dela Serena]], inaguró una casa-escuela mentá comu “San Franciscu d'Asís” en [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], cona ayúa delas reverendas mairis de ''Sehaan'' en [[Liechtenstein]] i el sostribu del cardenal ''Juan Benlloch i Vivó'' o ''Enrique Delgado Gómez'', obispu de [[Pamplona]] i pallí apricó angunas delas ennovacionis pedagógicas que promovió ena su carrera.<ref name=":0" /><ref>{{Cita publicación|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=7206582|título=Correspondencia de Dña. Manuela Gallardo a D. Celedonio Pérez, Alcaldi de Villanueva dela Serena 1957-1961 pala criación dela granja-escuela.|apellidos=Barrantes Lozano|nombre=Antonio|fecha=2019|publicación=Los tratantis de mulas: chalanis de Campanariu, ISBN 978-84-09-09036-5, páginas. 183-192.|editorial=Federación de Asociaciones Culturales de La Siberia, La Serena y las Vegas Altas (SISEVA)|fechaacceso=01 de jullu del 2026}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://datos.bne.es/persona/XX1278084.html|título=Gallardo i Gómez, Manuela|fechaacceso=01 de jullu del 2026|sitioweb=datos.bne.es|idioma=es|archive-date=2026-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20260702040311/https://datos.bne.es/persona/XX1278084.html|dead-url=yes}}</ref> == Obra == * Aconteceris del ''Rhin.'' [[Mairil]], Tip. Del Ospital del Niñu Jesús, nel [[1923]]. * Mochachas en Frol''.'' [[Mairil]], [[Sociedá]] dela [[Educación]] [[Atenas]], nel [[1946]]. * Porqué semus probis?'','' ''Editorial Gómez,'' nel 1954. * Conoci los frutus dela tu tierrina. El malacatoneru: Prantai mas arvus, nel [[1958]]. == Reconocencias == En reconocencia dela su lavol ena [[educación]] i [[coltura]], la su obra acebió críticas derecheras ena presa dela epoca, comu enos pedióricus ''ABC'' i ''La Vanguardia''. Enque no es sabíu qu'acebiera premius oficiais emportantis ena su vida, la su infrugencia ena educación n'[[Estremaúra]] i possimenti la su contribución ena brega ala contra del nalfabetismu, án síu valoreás comu parti mu hundamental dela estoria dela [[educación]] dela región.<ref name=":0" /> Nel [[2020]], hue encruía endrentu del proyeutu “[[Mugel|Mugeris]] Vestigaoras enos Archivus Estatais del [[1900]] al 1970” pa descrevil los archivus i pala criación dun micrositiu específicu nel ''Portal de Archivos Españoles'' ''(PARES)'', desenroau entri'l [[2020]] i el [[2023]]. Esti proyeutu á síu apuchau pola ''Subdirección General de Archivos Estatales'', col ojetu de dal un grandi vistal ala lavol de vestigación aviá n'[[España]] polas [[Mugel|mugeris]] entri'l [[1900]] i el 1970 a raís delos registrus decumentais qu'estan conservaus enos Archivus de Gestión delos ''AAEE'' del Menisteriu de [[Coltura]]'',''<ref>{{Cita web|url=https://www.cultura.gob.es/cultura/archivos/difusion/mujeres-archivos/mujeres-investigadoras.html|título=Mugeris Envestigaoras.|fechaacceso=01 de jullu del 2026|sitioweb=www.cultura.gob.es|idioma=es|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20251105012634/https://www.cultura.gob.es/cultura/archivos/difusion/mujeres-archivos/mujeres-investigadoras.html|fechaarchivo=2025-11-05|dead-url=yes}}</ref> comu sonin: * L'Archivu Estóricu Nacional. * L'Archivu dela Corona d'[[Aragón]]. * L'Archivu dela Real Chancillería de [[Valladolís]]. * L'Archivu General dela Almenistración. * L'Archivu General delas Indias. * L'Archivu General de Simancas. * El Centru d'Enteración Decumental d'Archivus. == Referencias == <references /> == Atijus p'ahuera == {{commonscat}} * [https://ceip.educarex.es/wp-content/uploads/sites/257/2017/03/Dptico-Manuela-Gallardo.pdf CEIP Mtra. Sra. dela Soledá] Proyeutu Decumental. * [https://www.amazon.es/somos-pobres-Manuela-Gallardo-G%C3%B3mez/dp/B00GHYZI0U Porqué semus probis?] Manuela Gallardo i Gómez. {{NF|1893||Gallargo Gómez, Manuela}} [[Categoría:Mugeris]] [[Categoría:Escrebioris estremeñus]] [[Categoría:Educación n'Estremaúra]] 1207zzgid9m2pamh02mtgau7u1hlp3n Renacimientu español 0 12018 144671 144355 2026-10-20T01:31:06Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 144671 wikitext text/x-wiki '''Renacimientu español''' es la espresión gastá pa designal la enfruencia i el desenvolvimiento que se dio n’[[España]], del movimientu [[Arti|artísticu]] i [[Ciencia|científicu]] originau n’[[Italia]] nel {{siglo|XV||s}}, i que se fue espandiendu pol restu d’[[Uropa Ocidental]] nel {{Siglo|XVI||a}}, nombrau comu [[Renacencia]]. [[Archivu:El escorial blick von oben.jpg|miniatura|[[Monasteriu d’El Escorial]], cristalización delas ideas i dela voluntá del su creaol, [[Felipe II de España]], un ''príncipi renacentista''.]] [[Archivu:Old Library in University of Salamanca 01.jpg|miniatura|Antigua biblioteca dela [[Nuversidá de Salamanca]], institución que tuvo una relevancia fundamental palas ciencias i las umanidais duranti el Renacimientu español]] == Antecedentis estóricus == [[Archivu:Juan de Zúñiga (cropped).jpg|miniatura|[[Antonio de Nebrija]] impartendu [[gramática]] en presencia del [[mecenazgu|mecenas]] [[Juan de Zúñiga y Pimentel|Juan de Zúñiga]]. ''Introducciones Latinae'', [[Biblioteca Nacional de España]], [[Madrid]].]] Comúnmenti menciona-se la fecha de 1492 comu el prencepiu desti periodu con enfruencia del [[Renacimientu italianu]] n’España. Tamién se considera el regressu d’Antonio de Nebrija d’Italia (Bolonia) a Castilla en 1470 comu el prencepiu dela introdución del umanismu renacentista ena península ibérica. Esti nuevu enfoqui umanista enas [[artis plásticas]], la [[literatura]] o la [[ciencia]], inspirau ena [[Antigüedá clásica|antigüedá clásica]] i especialmenti ena tradición grecolatina, recibi l’impulsu trascendental n’esti añu por varius acontecimientus estóricus sucesivus: * Llegá dela emprenta a Castilla, en 1471, n’[[Aguilafuente]]: en 1472 s’emprenta el primer libru ena península ibérica, el ''[[Sinodal de Aguilafuente]]''. * La publicación del primer libru de testu emprentau pa deprendel latín: ''[[Introductiones Latinae]]'' (Salamanca, 1481) d’[[Antonio de Nebrija]]. * Unificación del ansiau reinu cristianu cola [[Guerra de Granada|toma definitiva]] de [[Granada]], última ciá dela [[Al-Ándalus|España islámica]], i las sucesivas [[Edicto de Granada|espulsionis de milis de creyentis judíus]] dendi el 31 de marçu de 1492. Los [[conversiones forzadas de musulmanes en España|musulmanis serían obligaus a convertíl-si en 1504]]. Muchus optarun pola conversión, peru varius milis dellus optarun por il-si a Marruecu. * La publicación dela primera [[gramática]] duna lengua vulgar uropea: la ''[[Gramática castellana]]'' d’[[Antonio de Nebrija]]. * La [[Destapaura d’América|destapaura]] oficial d’[[América]], el vienris 12 d’outubri de 1492. El prencepiu del Renacimientu n’España está ligau íntimamenti al devenir estóricu-políticu dela monarquía delos [[Reyes Católicos]]. Las sus figuras son las primeras en salil delos planteamientus medievalis que fixaban un esquemi feudal de monarca débil sobri una nobleza poderosa i levantisca. Los Reyes Católicos juntan las fuerças del incipienti estau i s’alían colas principalis familias dela nobleza pa mantenel el su poel. Una destas familias, los Mendoza, gasta el nuevu estilu comu distinción del su clan i, por estensión, dela protección dela monarquía. Pocu a pocu, la estética nueva s’introduzi nel restu dela corti i el cleru, entremesturándo-si con estilús puramenti ibéricus, comu l’arti nazarí del reinu de Granada, el góticu exaltau i pressonal dela reina castellana, i las tendencias flamencas ena pintura oficial dela corti i la Ilesia. Pola pervivencia ata mui entrau el {{Siglo|XVI||a}} del [[Góticu isabelinu]] o [[Góticu flamígeru|Flamígeru]] i la tradición [[mudéjar]], se frena la introdución i acetación total delos sistemas renacentistas, de manera que l’arti del [[Quattrocento]] runchi n’España quandu n’Italia llega al su fin. L’assimilación d’elementus dio lugal a una interpretación pressonal del Renacimientu ortodoxu, que se llamó [[platerescu]]. Assina mesmu, s’importan artistas secundarius d’[[Italia]], se mandan aprendicis alos talleris italianus, se train diseñus, plantas arquitetónicas, librus i grabáus, quadrus, etc., delos qualis s’inspiran personagis, temas i composición. == Pintura == {{AP|Pintura renacentista española}} [[Archivu:La Última Cena (Juan de Juanes) (restaurada).jpg|miniatura|[[Juan de Juanes]], ''[[La Santa Cena (Juan de Juanes)|La Santa Cena]]'' (h. 1562, [[Museo del Prado]]).]] [[Archivu:Alonso González de Berruguete 001.jpg|miniatura|''Salomé con la cabeza de San Juan Bautista'' d’[[Alonso Berruguete]], muestra del nuevu arti, paradójicamenti llamau ''a la manera antigua'', pos remiti ala antigüedá clásica. El patrociniu diretu del emperaol [[Carlos I de España|Carlos V]] produjo angunas delas más bellas obras del especial i únicu estilu renacentista español, exerciendu una labor de mecenazgu sobri artistas comu [[Alonso de Covarrubias]] o [[Tiziano]], que nunca acetó trasladal-si a España.]] El rei [[Carlos I d'España|Carlos I]] estuvo predispuestu al nuevu arti, llamau ''la manera antigua'', pos remiti ala antigüedá clásica. El su patrociniu diretu consiguió angunas delas más bellas obras del especial i únicu estilu renacentista español: el mecenazgu sobri [[Alonso de Covarrubias]], los sus encargus a [[Tiziano]], que nunca acetó trasladal-si a España. Pintoris de gran calidá fuerun, lexus del núcleu cortesanu, [[Pedro Berruguete]], [[Juan de Juanes]], [[Paolo de San Leocadio]], del qual destaca la delicá ''Virgen del Caballero de Montesa'', [[Fernando Yáñez de la Almedina|Yáñez de la Almedina]] i [[Fernando de los Llanos]]. La pintura del Renacimientu español se realiza normalmenti al [[Pintura al óleo|óleu]]. Realiza interioris perfetamenti suhetus alas reglas dela perspetiva, sin amontonamientu delos personagis. Las figuras son toas del mesmu tamañu i anatómicamenti corretas. Los coloris i los sombriaus s’alministran en gamas tonalis, sigún las enseñanças italianas. Pa acentual l’estilu italianu es frequenti amás añadil elementus copiaus diretamenti d’allí, comu los adornus ''a candelieri'' (cenefas de vegetal i cupiditus que rodean los marcus), o ruinas romanas enos paisagis, inclusu n’escenas dela vida de Cristu. === Pintoris reconocíus === * [[El Greco]]: líder indiscutibli del [[manierismu]], el su reconocimientu comu geniu dela pintura del Renacimientu i el manierismu n’España procedi del {{siglo|XIX||s}}, quandu se lo «redestapa». * [[Pedro Berruguete]] * [[Alonso Berruguete]]: formau n’Italia, ondi permaneció más de 10 añus; las sus obras son de gran espresividá, de carácter manierista. * [[Juan de Borgoña]]: introdutol delas formas dela [[Pintura del Quattrocento|Quattrocento]] en Castilla. * [[Luis de Morales]]: quien aplica las técnicas del ''sfumato'' de [[Leonardo da Vinci]] alas sus composicionis básicamenti flamencas. * [[Juan de Flandes]] * [[Alonso Sánchez Coello]]: retratista de cámara, ena producción del qual se juntan las influencias flamencas d’[[Antonio Moro]] i las italianas de [[Tiziano]]. * [[Bartolomé González]] * [[Rodrigo de Osona]] i el su iju, Francisco de Osona el Joven. * [[Juan Fernández de Navarrete]] o Navarrete ''el mudo'', truxu a España la influencia veneciana: tonus brillantís, naturalismu i tenebrismu. * [[Fernando Yáñez de la Almedina]], ativu en Valencia junta con [[Hernando de los Llanos]], ativu tamién en Murcia. * [[Vicente Macip]] i el su iju, [[Juan de Juanes]], seguioris en Valencia de [[Leonardo da Vinci]] i [[Rafael Sanzio|Rafael]]. * [[Juan Pantoja de la Cruz]]: minuciosu, capta la psicología delos retrataus. * [[Alejo Fernández]] [[Archivu:El Greco - The Burial of the Count of Orgaz.JPG|miniatura|[[El Greco]], ''[[El entierro del Conde de Orgaz]], 1587.]] === Pinturas famosas === * ''[[El entierro del Conde de Orgaz]]'' ([[el Greco]]). Los temas religiosus ocuparun la mayol parti dela su pintura. Nesti estraordinariu quadru se contraponin la composición clasicista i los rasgus manieristas i essa estraña espiritualización delos personagis, cuyas figuras s’alargan. * ''[[Virgen de la leche]]'' ([[Luis de Morales]]). El tema representau es mui antiguu, dientru dela [[iconografía]] [[Cristianismu|cristiana]]: la [[Virgen María]] amamantandu al niñu [[Jesús]]. Nostanti, nel casu desta obra, no se vei diretamenti el pechu, sinó que la madri i el iju se miran nuna delas imagis más intimistas del {{siglo|XVI||s}}. El propósitu es claramenti [[Religión|religiosu]], exaltandu el sentimientu d’amol maternu. == Escultura == {{AP|Escultura del Renacimientu n’España}} == Arquitetura == {{AP|Arquitetura renacentista española}} === 1.ª etapa: Estilu platerescu === {{AP|Platerescu}} {{VT|Estilu Reyes Católicos|Estilu Cisneros}} [[Archivu:Valladolid Santa Cruz 20080.jpg|izquierda|miniatura|El [[Palacio de Santa Cruz (Valladolid)|Palaciu de Santa Cruz de Valladolid]] (1486-1491) fue el primer edificiu renacentista construíu n’España.]] El desenvolvimiento del Renacimientu se produjo principalmenti por arquitetus localis. Desta manera, se creó una corrienti puramenti española del estilu, que se vio influía pola arquitetura del sul d’Italia (dominius dela [[Corona d’Aragón]] n’essa época). Esti estilu español llamau [[platerescu]] combinaba las nuevas ideas italianas cola tradición gótica española, assina comu la idiosincrasia local. El nombri vien delas fachadas estremadamenti decorás destus edificius, que s’assimilaban al trabaju intrincau i detallista delos [[Platería|platerus]]. N’estus añus destacan los arquitetus [[Enrique Egas]] i [[Juan de Álava]]. === 2.ª etapa: Purismu === {{AP|Purismu (arquitetura)}} [[Archivu:Catedral de Jaén - afloresm.jpg|izquierda|miniatura|[[Catedral de la Asunción de Jaén]], d’[[Andrés de Vandelvira]], entri otrus]] Col passu delas décadas, la influencia del Góticu fue disminuyendu lentamenti, llegándo-si a alcanzal un estilu más depurau i ortodoxu, dendi el puntu de vista del Renacimientu. El purismu se caracteriza puna mayol austeridá decorativa, que se limita a angunus elementus concretus, generalmenti d’inspiración clásica. Á un ciertu cansanciu dela exuberancia decorativa a metá del {{siglo|XVI||s}} i s’imponin los edificius d’aspetu más serenu, armónicu i equilibráu. Angunus arquitetus consiguin reciclal la su producción tardogótica pa encetal n’esti nuevu estilu: tal es el casu, por exemplu, d’[[Alonso de Covarrubias]], [[Rodrigo Gil de Hontañón]] i [[Pedro de Ibarra]]. El centru dela producción renacentista s’assitió nel sul peninsular con [[Diego de Siloé]] (fachada dela [[Catedral de Granada]] i la [[Sacra Capilla del Salvador]] d’[[Úbeda]]); [[Pedro Machuca]] ([[Palacio de Carlos V]] en [[Granada]]), l’arquitetu más decidíamenti clásicu; [[Andrés de Vandelvira]] ([[Catedral de Jaén]] i de [[Baeza]]) i [[Diego de Riaño]] ([[Casa consistorial de Sevilla|Ayuntamiento de Sevilla]]). [[Archivu:BasílicaElEscorialFachada.JPG|miniatura|''Patio de los Reyes'' i fachada dela Basílica del [[Monasteriu d’El Escorial]], de [[Juan de Herrera|Herrera]].]] [[Archivu:Plaza Mayor de Alcaraz. Torres del Tardón y Trinidad.jpg|miniatura|Setol oriental dela Plaza Mayor d’Alcaraz. (Albacete).]] === 3.ª etapa: Estilu herrerianu === {{AP|Arquitetura herreriana}} A metá del {{siglo|XVI||s}}, l’encetu del [[Monasteriu de San Lorenzo d’El Escorial]] comu símbolu del poel de [[Felipe II de España]] por [[Juan Bautista de Toledo]] (espenau en 1567) i [[Juan de Herrera]] supuso l’aparición dun nuevu estilu, que se caracteriza pol predominiu delos elementus construtivus, l’ausencia decorativa, las liñas retas i los volúminis cúbicus. Significa amás la introdución delos postulaus manieristas procedentis d’[[Italia]], anque cola sobriedá castellana. Esti estilu, bautizau endispués comu '''estilu herrerianu''' n’onol dela figura indiscutibli de Juan de Herrera, dominó l’arquitetura española duranti ábati un sigru, i entri los sus seguioris se topan figuras tan relevantis comu [[Francisco de Mora]], [[Juan Gómez de Mora]] o el portugués [[Juan Gómez de Trasmonte]], establecíu en México, ondi llegó a sel maestru mayol dela su catedral ya nel {{siglo|XVII||s}}. En tolos casus, los conceutus dela arquitetura i l’urbanismu d’España nel Renacimientu fuerun llevaus alas colonias d’[[América]], ondi toparun campu fértil pala su difusión, dá la urbanización estensiva que se dio a lo largu de tres sigrus i que recibió, tamién, estilús posterioris comu el [[Barrocu]] i el [[Neoclasicismu]]. === Exemplus === {{AP|Categoría:Arquitetura del Renacimientu n’España}} [[Archivu:University of Salamanca.jpg|miniatura|Fachada dela [[Nuversidá de Salamanca]]]] * [[Fachada dela Nuversidá de Salamanca]]. Construía alreol de 1529 en [[Salamanca]], es del tipu fachada-retablu, d’autor anónimu. Gasta elementus italianizantis comu amorcillus, grutescus i tondus (el central cola imagi delos Reyes Católicos) i angunas permanencias del góticu tardíu. Se considera l’exemplu más acabau del platerescu español, pola esquisita calidá dela talla i la su eshaustiva minuciosidá. Nel antepechu del claustru se puein observal [[Siete emblemas de la Universidad de Salamanca|sieti emblemas]] renacentistas. * [[Palacio de Carlos V]] ena [[Alhambra]] de Granada ([[Pedro Machuca]]). Esti palaciu es la muestra del más puru estilu renacentista. Sorprendi pol juegu delas dos formas [[geometría|geométricas]] idealis dela arquitetura renacentista: el quadrau (la planta) i el círculu (el patiu interior), enos qualis s’alternan los órdinis clásicus. [[Archivu:Patio Paleis Karel V.jpg|miniatura|izquierda|Patiu del Palaciu de Carlos V, panorámica.]] [[Archivu:ElEscorial distant view2.jpg|miniatura|[[Monasteriu d’El Escorial]], de [[Juan Bautista de Toledo]] i [[Juan de Herrera]]]] * [[Monasteriu de San Lorenzo d’El Escorial]] ([[Juan Bautista de Toledo]], [[Juan de Herrera]]). Enormi conjuntu arquitetónicu, palaciu, [[Panteón (arquitetura)|panteón]], [[Ilesia (edificiu)|ilesia]] i [[monasteriu]] de 206&nbsp;m de fachada i 161 de fondu, culminación del Renacimientu español. Edificau entri 1563 i 1584. Cola su marcá simetría clasicista i la su austera fachada, el su estilu se conoci tamién comu Escurialensi o [[Arquitetura herreriana|Herrerianu]]. * [[Sacra Capilla del Salvador]], ([[Diego de Siloé]], [[Andrés de Vandelvira]]) Esta ilesia-panteón, símbolu d’[[Úbeda]] ([[Provincia de Jaén (España)|Jaén]]), s’assitúa ena [[plaza Vázquez de Molina]] dela ciá. El Salvador es la empresa más ambiciosa de toa l’arquitetura religiosa privá del Renacimientu español. Fue declará monumentu estóricu-artísticu en 1931. == Literatura == {{AP|Literatura española del Renacimientu}} Los autoris del Renacimientu adotarun comu modelus que debían sel imitaus alos escrivientis dela antigüedá clásica(1312), i alos grandis italianus del {{siglo|XIV||s}}: [[Dante]], [[Petrarca]] i [[Boccaccio]]. Esti movimientu fue introducíu polos umanistas qu’estudiarun la coltura de Grecia i Roma, entri los qualis destacan [[Erasmo de Róterdam]], [[Antonio de Nebrija]] i [[Juan Luis Vives]]. Duranti la [[Edá Media]] l’arti es un meyu pa onral a Dios. Nel Renacimientu el centru del mundu es l’omu, los poetas cantan al amol umanu, la naturaleza, los hechus guerrerus, i tamién tratan temas filosóficus i políticus. Los precursoris dela poesía moerna n’España son el [[marqués de Santillana]] i [[Jorge Manrique]], l’autor de ''[[Coplas por la muerte de su padre]]''. === Poesía === Duranti la Edá Media las obras literarias perseguían ábati siempri un fin didáticu o moralizaol; la función artística quedaba subordiná al propósitu d’enseñal o instruíl enas verdais dela moral i la religión. Duranti el Renacimientu, en cambiu, predominó nel arti la intencionalidá estética, i los poetas concibierun por lo general las sus creacionis literarias comu obras d’arti. D’ehí el cuidau col que los escrivientis renacentistas cuidarun la forma delas sus obras. * '''Poesía duranti el reinau de [[Carlos I de España|Carlos I]]''' [[Archivu:Lazarillo_de_Tormes.png|miniatura|Portá de [[Lazarillo de Tormes|''Vida del Lazarillo de Tormes, de sus fortunas y adversidades'']] publicau en 1554.]] [[Juan Boscán]], influíu polos artistas italianus i instau por Navaggiero, introduzi las nuevas formas, escrebiendu muchus poemas de gran calidá. El su amigu [[Garcilaso de la Vega]] es el definitivu adaptaol delas formas italianas, gastandu el versu endecasílabu i los recursus típicus dela poesía italiana: sonetu, tercetu, canción, lira, la rima interna i los versu sueltus. Una serie de poetas siguierun los sus passus, formandu la Escuela Petrarquista. * '''Poesía lírica ena época de [[Felipe II]]''' Dessistin dos tendencias: * La escuela de Sevilla * La escuela de Salamanca === Novelas === Destacan: * [[Fernando de Rojas]], autor dela novela ''[[La Celestina]]'' * Escrivientis anónimus del ''[[Romancero]]'' i la pieça maestra dela [[Novela picaresca]] ''Vida del [[Lazarillo de Tormes]]'' * Otrus autoris destacaus ** [[Ausiàs March]] ** [[Alonso de Ercilla]] ** [[Lope de Rueda]] ** [[Francisco de la Torre (poeta)|Francisco de la Torre]] == La ascética i la mística == L’aparición desti géneru n’España pareci influía por místicus estranjerus anterioris comu Kempis, Tauler, Ruysbroek, etc. Entri los primerus escrivientis ascéticus está [[Teresa de Cartagena]] (c.1425-?) i [[Juan de Ávila|beatu Juan de Ávila]] (1500-1569). Los escrivientis ascéticus más importantis son: * [[Fray Luis de Granada]] (1504-1584) Las sus obras más importantis considerás trataus de dotrina son: ''Guía de pecadores'', ''Libro de la oración y meditación'' i la más notabli, ''Introducción del símbolo de la fe''. [[Archivu:Peter Paul Rubens 138.jpg|miniatura|Teresa de Ávila, por [[Rubens]].]] * [[Santa Teresa de Ávila]] (1515-1582) Ena su obra literaria gasta un lenguagi campechanu propiu del campu d’Ávila, peru d’estilu profundu i fervorosu. Entri las sus obras más importantis están: ''El Libro de su vida'', autobiografía espiritual, ''[[Camino de perfección]]'', ondi indica los meyus pa consiguíl-la, ''El libro de las fundaciones'', ''El castillo interior'' o ''Las Moradas''. * [[San Juan de la Cruz]] (1542-1591) A diferencia de Santa Teresa, San Juan es un [[umanista]] i domina l’idioma. La su obra poética, mui escassa, se reduzi a: ''Subida del monte Carmelo'', ''Cántico espiritual'', ''Noche oscura del alma'' i ''Llama del amor viva''. I tamién angunas poesías de carácter religiosu, entri las qualis están: ''Aunque es de noche'', ''Tras un amoroso lance'', etc. La su obra más importanti es el ''Cántico espiritual'', escritu en liras garcilasistas, inspirau nel ''[[Cantar de los Cantares]]''. * [[San Ignacio de Loyola]] (1491-1551) La su única obra literaria conocía es ''Los ejercicios espirituales'', ena que espresa la su fe cristiana. == Música == {{VT|Categoría:Compositoris del Renacimientu d’España}} {{VT|Música del Renacimientu}} [[Archivu:Tomás Luis de Victoria.jpg|derecha|miniatura|[[Tomás Luis de Victoria]]]] * [[Tomás Luis de Victoria]] * [[Cristóbal de Morales]] * [[Juan del Encina]] (tamién poeta i dramaturgu) * [[Francisco Guerrero]] * [[Antonio de Cabezón]] * [[Francisco de Salinas]] * [[Hernando Franco]] * [[Pedro Bermúdez]] * [[Diego Ortiz]] * [[Mateo Flecha]] * [[Francisco de Peñalosa]] * [[Luis de Milán]] * [[Luis de Narváez]] * [[Alonso Mudarra]] * [[Bartolomé de Escobedo]] * [[Juan Pérez de Gijón]] * [[Francisco de la Torre (poeta)|Francisco de la Torre]] * [[Juan de Triana]] * [[Tomás de Santa María]] * [[Alonso Lobo]] * [[Joan Pau Pujol]] == Ciencia i técnica == === Geografía === La esploración del [[América|Nuevu Mundu]] i [[Imperiu español n’Asia i Oceanía|Asia]] propició el desenvolvimiento delas ciencias i técnicas relacionás cola [[geografía]] i la [[Navegación marítima|navegación]] n’España, que junta con [[Portugal]] era la principal potencia marítima dela época que la llevó a cabu. La institución más importanti qu’acumulaba el sabel geográficu dela época n’España fue la [[Casa de Contratación]] de [[Sevilla]]. Recibía i processaba la información que traían los navegantis d’América, i dendi 1512 elaboraba un mapa general llamau [[Padrón Real]], que reflejaba los conocimientus del momentu i s’atualizaba periódicamente. En 1552 creó la cátedra de ''Navegación y Cosmografía''. La envestigación del continenti americanu tamién abarcó los aspetus biológicus i antropolóficus. Un exemplu d’ellu es la labor del [[naturalista]] [[José de Acosta]], que realizó un estudiu interdisciplinar dela geografía, flora, fauna i puebrus americanus (lo qu’ogañu llamaríamos [[biogeografía]] i [[geografía coltural]]). La su ''Historia natural y moral de las Indias'' (1590) fue traducía a varius idiomas i tuvo una amplia difusión n’Uropa. ;Cosmografía [[Archivu:1500 map by Juan de la Cosa-North up.jpg|miniatura|[[Mapa de Juan de la Cosa]] (1500)]] La [[cosmografía]] fue una delas disciplinas científicas que más augi cobró nel Renacimientu español. Acontinandu la tradición [[Cartografía|cartográfica]] ispánica medieval (de gran relevancia nel [[Mari Mediterráneu]]), al prencepiu s’elaboraban [[portulano]]s, peru las recientis destapauras requerierun ideal nuevus sistemas de representación, cuyo gastu se generalizó rápidamenti n’España al mesmu tiempu que s’enriquecían colas aportacionis delos cosmógrafus que trabajaban nella. En 1500 [[Juan de la Cosa]] traçó el primer [[Mapa de Juan de la Cosa|mapa]] nel que figuraban las costas americanas. Enas décadas siguiientis, los cartógrafus dela [[Casa de la Contratación]] de Sevilla fuerun atualizandu acontinalmenti los sus mapas cola información traía por pilotus i esploraoris. Entri ellus se conocin los nombris d’[[Amerigo Vespucci]], [[Juan Díaz de Solís]], [[Nuño García de Toreño]], [[Juan Vespucci]] i [[Diego Ribero]]. Los cosmógrafus españolus tuvierun que enfrentál-si alos retos que planteaban la [[declinación magnética]] i la determinación esata dela [[Longitú (cartografía)|longitú]]. [[Alonso de Santa Cruz]] (1505-1567), unu delos más notablis dellus, fue quien más trabajó sobri estus problemas, i ideó una manera de traçal [[paralelu]]s nuna [[Proyección cartográfica|proyección]] esférica. En quantu al estudiu dela [[península ibérica|Península]], destaca el projetu inacabau ''Descripción y corografía de España'' (encetau en 1566), unu delos primerus intentus de descripción [[Geodesia|geodésica]] dun país. Fue encomendau al matemáticu [[Pedro Esquivel]], quien contó cola colaboración de [[Pedro Juan de Lastanosa]] i los ermanus [[Diego de Guevara|Diego]] i [[Felipe de Guevara]]. === Biología === Por encargu del rei [[Felipe II de España|Felipe II]], [[Francisco Hernández de Toledo]] realizó la primera espedición científica moerna pal estudiu dela [[estoria natural]] del continenti americanu (1570-1577). Endispués dela su muerti, una selección comentá delos sus materialis recopilaus circuló ampliamenti por Uropa. === Medicina === [[Archivu:valverde p64.jpg|miniatura|Grabau incluíu ena ''Historia de la composición del cuerpo humano'' (1556) de [[Juan Valverde de Amusco]].]] Nel [[Quattrocento]], nel norti d’[[Italia]] i ena [[Corona d’Aragón]] s’encetarun [[autopsia]]s reglamentarias en ciertas universidadis. Con ellu encetaba a reducil-si la gran división que n’Uropa dessistía entoncis entri la [[medicina]], comu un sabel teóricu, i la [[cirugía]], comu una prática. En 1501 la [[Nuversidá de Valencia]] funda la primera cátedra de cirugía n’España, que serviría de modelu palas posterioris. El procesu gradual qu’esperimentarían las ciencias meicas nel Renacimientu uropeu consistiría en sustituil el vieju prencepiu del ''[[magister dixit]]'' (generalmenti referíu a clásicus grecolatinus comu [[Hipócrates]] o [[Galeno]]) pola [[Empirismu|esperiencia]]. Nesti sentíu, cabi destacal ''Anatomica methodus, seu De sectione humani corporis contemplatio'' ([[París]], 1535) d’[[Andrés Laguna]], que ya enceta a basál-si n’observacionis resultantís dela dissección de cadáveris. Tamién el meicu real [[Luis Lobera de Ávila]] es un precursol n’esti aspetu. Peru la gran revolución dela medicina renacentista llegaría a España fundamentalmenti dela manu del su mayol artífici, el [[Paísis Baxus delos Habsburgo|flamencu]] [[Andrés Vesalio]] (1514-1564), quien fue meicu de Carlos V i Felipe II. Las sus aportacionis nel campu dela moerna [[Anatomía umana|anatomía]], especialmenti las espuestas ena trascendental obra ''[[De humani corporis fabrica]]'' (1543), tuvierun ecu nel país. Entri los alunus españolus de Vesalio destacan [[Pedro Jimeno]], [[Luis Collado]] i [[Juan Valverde de Amusco]], autor dela ''Historia de la composición del cuerpo humano'' ([[Roma]], 1556). Las más importantis universidadis españolas s’adaptarun con rapidez al nuevu paradigma vesalianu i crearun cátedras d’anatomía: [[Nuversidá de Valencia|Valencia]] en 1549, [[Nuversidá de Valladolid|Valladolid]] en 1550, [[Nuversidá de Salamanca|Salamanca]] en 1551 i [[Nuversidá d’Alcalá (estórica)|Alcalá de Henares]] alreol de 1560. Otrus relevantis dotoris del Renacimientu español fuerun [[Miguel Servet]], primer uropeu que describió la [[circulación pulmonar]] dela sangri (1546), [[Francisco López de Villalobos]], quien escribió unu delos primerus librus sobri la [[sífilis]], i [[Luis Mercado]], autor dun difundíu tratau de cirugía (''Institutiones Chirurgicae'', 1594) i de ''De natura pestis'' (1598, sobri la [[pesti]]). [[Juan Huarte de San Juan]] (h.1529-1588) es l’autor del ''Examen de ingenios para las ciencias'' (1575), un tratau precursol dela [[psicología diferencial]] mui influyenti n’Uropa. === Inginiería i poliorcética === * [[Jerónimo de Ayanz y Beaumont|Jerónimo de Ayanz]] (1553-1613), trabajó en metalurgia i inginiería mecánica e idráulica; precursol teóricu dela máquina de vapor. * [[Pedro Luis Escrivá]] (h.1480-1538), arquitetu especialista en [[poliorcética]], innovaol de fortificacionis españolas n’Italia. * [[Juan de Herrera]] (h.1530-1597), arquitetu, científicu i inginieru multidisciplinar; creaol d’''ingenios'' mecánicus pala construcción. * [[Pedro Juan de Lastanosa]] (h.1523-1576), maestru maquinariu de Felipe II, realizó estudius i trabajus práticus (especialmenti nel [[Reinu de Nápoles]]) sobri [[inginiería idráulica]]. * [[Juanelo Turriano]] (1501-1585), inginieru, relojeru i inventol. Creaol del llamau ''[[Artificio de Juanelo]]'', una máquina idráulica pa lleval agua del ríu [[Tajo]] ala ciá de [[Toledo]]. === Matemáticas, astronomía, física i química === [[Archivu:Armillary sphere escorial.jpg|miniatura|[[Esfera armilar]] dela [[Biblioteca d’El Escorial]]]] Una delas innovacionis más trascendentalis del Renacimientu, dá la su gran repercusión posterior en varius ámbitus del sabel, es la reformulación dela [[teoría heliocéntrica]] espuesta en ''[[De revolutionibus orbium coelestium]]'' (1543) por [[Nicolás Copérnico]]. La recepción desta obra nel mundu académicu e intelectual uropeu del {{siglo|XVI||s}} (no assina del siguiienti) fue predominantimenti negativa. La [[Sorbona]] ([[París]]) i la mayoría delas universidadis católicas la calificarun de [[Sacrilegiu|sacrílega]], assina comu los principalis representantis del [[Protestantismu]], especialmenti [[Martín Lutero|Lutero]] i [[Juan Calvino|Calvino]], quienis la condenarun mui enérgicamenti alegandu que contradecía las [[Biblia|Sagradas Escrituras]]. Pol contrariu, tuvo una güena acoyía ena [[Nuversidá de Salamanca]]: enos sus Estatutos de 1561 figura comu lectura opcional,<ref>''Título XVIII. Cátedra de Astrología''. Citado por Fernández Álvarez (ver bibliog.) en pág. 274.</ref> i enos de 1594 es de lectura obrigatoria. [[Diego de Zúñiga]], quien fue alunu desta nuversidá, se convirtió nunu delos pocu heliocentristas tempranus ({{siglo|XVI||s}}) al defendel en ''In Job Commentaria'' (1584) la validez dela nueva teoría. Por ellu fue mencionau esplícitamenti junta a Copérnico ena condena que sobri ella decretó la [[Ilesia católica|Ilesia]] en 1616, al mesmu tiempu que el su ''Job'' entraba nel [[Index Librorum Prohibitorum|''Índice de libros prohibidos'']] junta con ''De revolutionibus''.<ref>{{cita|''(...) También ha llegado a conocimiento de la esta Congregación que la doctrina pitagórica —que es falsa y por completo opuesta a la Sagrada Escritura— del movimiento de la Tierra y la inmovilidad del Sol, que también es enseñada por Nicolás Copérnico en 'De Revolutionibus orbium coelestium', y por Diego de Zúñiga en 'Job', está difundiéndose ahora en el extranjero y siendo aceptada por muchos (...). Por lo tanto, para que esta opinión no pueda insinuarse en mayor profundidad en perjuicio de la verdad Católica, la Sagrada Congregación ha decretado que la obra del susodicho Nicolás Copérnico, 'De Revolutionibus orbium', y de Diego de Zúñiga, 'Sobre Job', sean suspendidas hasta que sean corregidas.''|Decreto de la [[Index Librorum Prohibitorum|Sagrada Congregación del Index]], 5 de marzo de 1616. Citado por [[Manuel Fernández Álvarez|M. Fernández]] (ver bibliog.) en pág. 275.}}</ref> [[Archivu:Jacopo da trezzo, juan de herrera, 1578.JPG|miniatura|izquierda|Medalla de [[Juan de Herrera]] ([[Jacome da Trezzo]], 1578).]] Unu delos renacentistas españolus más atraíus polas matemáticas (i las sus aplicacionis n’otras disciplinas científicu-técnicas) fue [[Juan de Herrera]]. Siendu conscienti dela importancia de disponel de técnicus güen formaus al serviciu del reinu, propuso a [[Felipe II de España|Felipe II]] la creación duna escuela dependienti dela Corona pala enseñança de diversas materias relacionás colas matemáticas. Assina tuvo nacencia en 1582 la [[Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales|Academia Real de Matemáticas]] de [[Madrid]], que duraría ábati dos sigrus. Nostanti, ena prática solu se cumplió una parti delas espetativas inicialis, al limitál-si los estudius ábati solu ala cosmografía i la navegación, i carecel la institución de recursus materialis i umanus suficientis pal plenu desempeñu dela su labor. Nostanti, la calidá del professoráu fue siempri notabli, assina comu los conocimientus impartíus, que estaban al día, comu lo demuestra el hechu de que s’enseñara, direta o indiretamenti, a [[Nicolás Copérnico|Copérnico]], [[Gerolamo Cardano|Cardano]], [[Niccolò Fontana Tartaglia|Tartaglia]], [[Galileo Galilei|Galileo]] i a otrus autoris significativus dela ciencia uropea del momentu. Assina pos, el méritu dela Academia es básicamenti divulgativu, i muestra que dessistía nel país un interés por conocel el desenvolvimiento delas matemáticas que s’estaba dandu en tol continenti, o polo menus polas sus possiblis aplicacionis práticas. Un destacau astrónomu español desta época es [[Jerónimo Muñoz]]. Alcanzó notoriedá n’Uropa a raíz del informi que, a petición de Felipe II, publicó sobri la [[supernova]] de 1572, i que fue comentau por varius astrónomus del continenti, entri ellus [[Tycho Brahe]]. [[Archivu:Flickr - Yale Law Library - Martín de Azpilcueta (1492^-1586).jpg|miniatura|[[Martín de Azpilicueta]], precursol dela teoría quantitativa del dineru.]] [[Domingo de Soto]] estableció en ''Super Octo Libros Physicorurn Aristotelis'' (1551) qu’un cuerpu en caída libri esperimenta un [[movimientu uniformementi acelerau]].<ref name="perez-sols">Juan José Pérez Camacho e Ignacio Sols: [https://web.archive.org/web/20111126135852/http://www.ucm.es/BUCM/revistas/fsl/00348244/articulos/RESF9494220455A.PDF ''Domingo de Soto en el origen de la ciencia moderna''], Revista de Filosofía de la UCM, ISSN 0034-8244, Nº 12, 1994. 455-476</ref> Esti es un destapamientu clavi ena [[física]], i sigún [[Pierre Duhem]]<ref>[[Pierre Duhem]]: ''Dominique Soto et la escotastique parisienne'', en ''Études sur Léonard de Vinci, ceux qu'il a lus, ceux qui l'ont lu'', París, 1909.</ref> fue la basa essencial pal posterior desenvolvimiento del estudiu dela [[gravedá]] por Galileo i [[Isaac Newton|Newton]]. === Ciencias socialis === Alreol dela [[Nuversidá de Salamanca]] surgió un grupu d’estudiosos, la llamá [[Escuela de Salamanca]], qu’espuso angunus antecedentis de ciertus aspetus delo qu’endispués se llamarían ''Ciencias Socialis''. Assina, por exemplu, destacan, entri otrus, l’[[economía|economista]] [[Martín de Azpilicueta]] comu precursol dela teoría quantitativa del dineru, i el [[Derechu|jurista]] [[Francisco de Vitoria]] del [[Derechu Enternacional]]. [[Bernardino de Sahagún]] (h.1499-1590) es considerau por angunus autoris un pioneru dela [[antropología coltural]] n’América polos métodus de trabaju gastaus nel estudiu delos puebrus de lengua [[náhuatl]] en [[México]]. == Velaquí tamién == * [[Renacimientu]] * [[Altu Renacimientu español]] * [[Baxu Renacimientu español]] * [[Mecenazgu]] == Referéncias == {{listaref}} === Bibliografía === * [[Manuel Fernández Álvarez|Fernández Álvarez, Manuel]]: ''Felipe II y su tiempo'', [[Espasa Calpe|Espasa Fórum]], [[Madrid]], 1998, ISBN 978-84-239-9736-7 * López Piñero, José María [et. al.]: ''Diccionario histórico de la ciencia moderna en España'', [[Barcelona]], 1983, ISBN 84-297-1954-7. * Martínez Ruiz, Enrique (dir.): ''Felipe II, la Ciencia y la Técnica'', Editorial Actas, Madrid, 1999, ISBN 978-84-87863-75-2 == Atijus esternus == {{commonscat|Renaissance in Spain}} * [http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01349420855460275088680/index.htm ''La ciencia y la técnica en el descubrimiento de América''] (1945), por [[Julio Rey Pastor]], ena [http://www.cervantesvirtual.com/ Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes] * [https://web.archive.org/web/20200924144940/http://www.educacion.gob.es/exterior/centros/burdeos/es/materialesclase/renacimientointroduccion.pdf Introducción al Renacimiento Español] at2uujpynxbtfsiqkenjrzffvh3pn88 Islamabad 0 12028 144667 144497 2026-10-19T23:20:46Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 144667 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Islamabad''' ({{lang-ur|'''اسلام آباد'''}}, {{transl|ur|''Islām ābād''}}, que significa: «''ciá del Islam''») es la [[Capital (política)|capital federal]] de [[Paquistán]], assitiá ena [[meseta de Potwar]] al norti del país, dientru del Territoriu Capital d’Islamabad. La çona á síu, estóricamenti, parti delos cruce de caminos del [[Panyab (Pakistán)|Punjab]] i la [[Frontera del Noroesti]] —el passu de Margalla á síu una puerta estórica ena provincia dela Frontera del Noroesti—. La antigua capital nacional era [[Karachi]]. La ciá fue construía duranti la década de 1960 comu una [[ciá planificá]] pa sustituil a [[Karachi]] comu capital pakistaní. El desenvolvimiento del país se concentró n’esta ciá i el presidenti [[Ayub Khan]] quiso establecel una distribución más equitativa. Islamabad es una ciá moerna i limpia, especialmenti si se compara col restu delas ciais pakistanís. La ciá está dividía en diferentis çonas o setoris, comu la çona diplomática, el distritu comercial, el educativu, la çona industrial i las çonas de recreu, ondi abundan comercius dedicaus al ociu i parquis. El monumentu o edificiu más notabli i famosu d’Islamabad es la [[Mesquita Faisal]], conocía pola su arquitetura i las sus enormis dimensionis. El costi dela construcción fue cubiertu pol [[Faisal bin Abdelaziz|rei Faisal]] d’[[Arabia Saudita]]. == Estoria == [[Archivu:Gate_of_Pharwala_Fort_toward_the_Swaan_stream.JPG|miniaturadeimagen|Çona fortificá junta al [[ríu Soan]], fechá nel {{siglo|XV||s}}.]] El territoriu d’Islamabad está assitiau ena [[meseta de Pothohar]], considerá unu delos primerus lugalis d’assentamientu umanu n’[[Asia]]. Angunus delos primerus utensilius dela [[Edá dela Piedra]] nel mundu s’han topau nesta meseta, i datan de haz 100&nbsp;000 a 500&nbsp;000 añus. Las piedras rudimentarias recuperás delas terrazas del [[ríu Soan]] dan testimoniu delos esfuerçus del ombri primitivu nel [[periodu interglacial]].<ref>{{Cita publicación|url=https://doi.org/10.1515/mammalia-2014-0179|título=Morpho-anatomical characteristics of Indian pangolin (Manis crassicaudata) from Potohar Plateau, Pakistan|apellidos=Irshad|nombre=Nausheen|apellidos2=Mahmood|nombre2=Tariq|fecha=2016-01-01|publicación=Mammalia|volumen=80|número=1|fechaacceso=2025-06-27|issn=1864-1547|doi=10.1515/mammalia-2014-0179|apellidos3=Nadeem|nombre3=Muhammad Sajid}}</ref> Tamién s’han topau ogetus de cerámica i utensilius que datan dela preestoria. Las escavacionis del Dr. Abdul Ghafoor Lone destaparun evidencias duna coltura preestórica ena çona. S’han topau reliquias i cranius umanus que datan del 5000&nbsp;a.&nbsp;C., lo que indica que la región albergó puebrus neolíticus que s’assentarun alas orillas del ríu Soan i que, posteriormenti —alreol del 3000&nbsp;a.&nbsp;C.—, desenvolvierun pequeñas comunidais ena región. La [[civilización del valli del Indu]] floreció ena región entre los sigrus {{siglo|XXIII}} i {{siglo|XVIII}}&nbsp;a.&nbsp;C. Nesta región tamién se desenvolvió una localidá budista. Muchus delos grandis exércitus, comu los de [[Babur]], [[Genghis Khan]], [[Tamerlán]] i [[Ahmad Shah Durrani]], gastarun el correol que atraviesa Islamabad nel su caminu pa invadil el restu del subcontinenti indiu. La Islamabad moerna s’assienta sobri l’antiguu assentamientu conocíu comu Saidpur. Los británicus tomarun el control dela región dendi 1849 i construirun nel territoriu el acantonamientu más grandi d’Asia meridional. === Construción i desenvolvimentu === Aquandu [[Pakistán]] consiguió la independencia en 1947, [[Karachi]] fue la su primera capital. En 1960 construyó-si Islamabad de a poquinu comu capital por varias razonis. Tradicionalmenti, el desenvolvimentu de Pakistán s’abía concentrau nel centru colonial de Karachi, i el presidenti [[Ayub Khan]] quería que se repartiera de manera más ten con ten. Por otru lau, Karachi tenía condicionis climáticas tropicalis i está assitiá nun estremu del país, polo que era vulnerabli alos ataquis dendi el [[mari Arábigu]]. Pakistán precisaba una capital que fuera fácilmenti accessibli dendi tolas partis del país. Karachi, centru de negocius, tamién se consideró inadecuá, en parti pola intervención delos interessis empresarialis enos assuntus del gobiernu. La nueva ubicación escogía pa Islamabad estaba más cerquina del quartel general del exércitu en [[Rawalpindi]] i del territoriu disputau de [[Cachemira (región)|Cachemira]], nel norti. En 1958 se constituyó una comisión pa selecional un lugal adecuau pala capital del país, con especial atención ala ubicación, el climi, la logística i las necessidais de defensa, junta con otrus atributus. Endispués dun estudiu estensu, d’investigacionis i duna revisión eshaustiva delos lugalis potencialis, la comisión recomendó la çona noresti de Rawalpindi en 1959. Una empresa griega d’arquitetus, [[Konstantinos Apostolos Doxiadis]], diseñó’l planu maestru dela ciá basau nun planu en cuadrícula, de forma triangular i col vértici orientau hazia las colinas de Margalla. La capital no fue trasladá diretamenti de Karachi a Islamabad: primero se trasladó temporalmenti a Rawalpindi, a prencepius delos añus sessenta, i endispués a Islamabad quandu los trebajus essencialis de desenvolvimentu acabun en 1966. === Estoria rezienti === Islamabad á atraíu genti de toas partis de Pakistán, polo que es una delas ciais más cosmopolitas i urbanizás del país. Comu capital, la ciá á acogíu varias reunionis importantis, comu la cumbri dela [[Associación d’Asia Meridional pala Cooperación Regional]]. En otubri de 2005, la ciá sufrió angunus dañus por causa del terremotu de Cachemira, de magnitú 7,6. Islamabad á experimentau una serie d’incidentis terroristas, incluyendu’l de juliu de 2007 en Lal&nbsp;Masjid —Mesquita Roja—, el de juniu de 2008 contra la embaxá de Dinamarca i los bombardeus de Marriott de setiembri de 2008. En 2011 ocurrierun na ciá quatro incidentis terroristas, que matarun a quatro pressonas, entre ellas el entoncis gobernaol del Panyab, [[Salman Taseer]]. Tamién ocurrierun aquí angunus trájicus acidentis aérius: el 28 de juliu de 2010, el vuelu&nbsp;202 d’Airblue s’estrelló enas colinas Margalla, matandu alas 152&nbsp;pressonas que iban a bordu; i el 20 d’abril de 2012, el vuelu&nbsp;213 de Bhoja&nbsp;Air, que llevaba 121&nbsp;passagerus, s’estrelló al realizal una [[aproximación final]] pal aterizagi. == Creación dela ciá == Ayub Khan solicitó los servicius del arquitetu i urbanista griegu [[Constantinos Doxiadis]] comu consultol pala elección dela nueva ubicación dela capital. Finalmenti se escogió una çona junta ala antigua ciá de [[Rawalpindi]], que fue designá capital temporal. A Jan le interessaba esta ubicación porque Rawalpindi era una [[ciá guarnición]] leal a él, i a Doxiadis le ofrecía la possibilidá de desenvolvel el su conceutu urbanu llamau "[[Dynápolis]]". [[Archivu:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|izquierda|miniaturadeimagen|Islamabad en [[otoñu]].]] En 1959 se decidió la construcción dela ciá; en 1960 Doxiadis presentó los sus primerus estudius i en otubri de 1961 encetó la execución. En 1965 se construirun la [[Nuversidá d’Islamabad]] i la [[Nuversidá Quaid-i-Azam]]. El 26 d’otubri de 1966 la ciá cobró vida al ocupal-si el primer edificiu d’oficinas dela ciá, i en 1967 Islamabad se convirtió oficialmenti ena capital de Pakistán. Los trabajus de construcción acabarun a mediaus dela década de 1970. [[Archivu:Islamabad top view.jpg|miniaturadeimagen|[[Mesquita Faisal]].]] == Arquitetura == La ciá presenta rasgus tantu dela arquitetura moerna comu dela antigua, siendu la [[Torre Saudi-Pak]] un güen exemplu d’ellu. La enormi [[Mesquita Faisal]], unu delos edificius más representativus dela ciá, es conocía pola su singular arquitetura. Otrus edificius significativus dela ciá son l’edificiu dela Assambréa Nacional, diseñau por [[Louis I. Kahn]], la Casa de Pakistán, ondi residi’l presidenti, los [[jardín botánicu|jardinis botánicus]] i l’edificiu dela [[Biblioteca Nacional de Pakistán|Biblioteca Nacional]]. La ciá está dividía en ochu çonas sigún la su utilidá: área residencial, área industrial, [[industria ligera]], [[comerciu]], distritu comercial, área educativa, enclavi diplomáticu i gobiernu, i ca una tien el su propiu parqui. == Geografía == [[Archivu:Tilla Charouni.JPG|miniaturadeimagen|derecha|200px|Tilla Charouni, con 1604 metrus, es el puntu más altu d’Islamabad.]] Islamabad está localizá enas coordenás {{Coord|33.43|N|73.04|E|}}, nel estremu norti dela [[meseta de Potohar]], nel Territoriu Capital d’Islamabad. La su altitú es de 540 metrus.<ref name="D. Brunn">{{cita libro|título=Cities of the World: World Regional Urban Development|fecha = mayo de 2003|publicación=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|páginas=368–369|url=http://books.google.com.pk/books?id=wPZq1ZTaVQoC&pg=PA368#v=onepage&q&f=false|autor=Stanley D. Brunn|edición=3ra|coautores=Jack F. Williams, Donald J. Zeigler|fechaacceso=3 de julio de 2012|capítulo=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cita web|título=Islamabad Airport|publicación=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data}}</ref> La capital moerna i la antigua ciá de [[Rawalpindi]] están una junta ala otra i son conocías comunmenti comu ciais gemelas;<ref name="Yasmeen Niaz">{{cita libro|título=Pakistan: A Global Studies Handbook|editorial=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=http://books.google.com.pk/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299#v=onepage&q&f=false|autor=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edición=1era|fechaacceso=1 de julio de 2012|página=299|fecha=27 de noviembre de 2006}}</ref> no dessisti una raya esata entre las dos ciais.<ref name=Saxon>{{cita noticia|título=New Capital City With an Industrial Twin|url=http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|fechaacceso=1 de julio de 2012|periódico=The New York Times|fecha=11 de abril de 1988|autor=Wolfgang Saxon}}</ref> Al noroesti dela ciá está la estación de montaña [[Murree]], i al norti el distritu de Haripur en [[Jaiber Pajtunjuá]]. [[Kahuta]] se topa nel suresti; [[Taxila]], [[Wah Cantt]] i el distritu d’Attock al noroesti; [[Gujar Khan]], Rawat i [[Mandrah]] al suresti; i la metrópolis de Rawalpindi al sul i suroesti. Islamabad está localizá a 120&nbsp;km de [[Muzaffarabad]], a 185&nbsp;km de [[Peshawar]], a 295&nbsp;km de [[Lahore]] i a 300&nbsp;km de [[Srinagar]], la capital de [[Territoriu de Jammu i Cachemira|Jammu i Cachemira]] ena India. La ciá d’Islamabad tien una estensión de 906&nbsp;km².<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''Arabian Journal For Science And Engineering''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> Amás, la ciá forma parti duna área de 2717&nbsp;km² conocía comu Área Especificada, colas colinas Margala al norti i noresti. La parti sul dela ciá es una llanura ondulá, drená pol [[ríu Kurang]], ondi se topa la pressa de Rawal.<ref>{{cita web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295631/Islamabad#ref749695|título=Islamabad|obra=Encyclopædia Britannica}}</ref> === Climi === El microclimi dela çona está regulau por tres lagus artificialis —Rawal, Simli and Janpur Dam—. La ciá tien un climi estremu, con vranus calientis i lluvias monzónicas que se producin en juliu i abostu, i iviernus más bien fríus que hazin neval enas colinas. ==Demografía== [[Archivu:Night view of Faisal Mosque in Islamabad.jpg|miniaturadeimagen|alt=Vista noturna dela Mesquita Faisal i del barriu qu’alreola, Islamabad, Pakistán.|Vista noturna dela [[Mesquita Faisal]] i del barriu qu’alreola, Islamabad, Pakistán.]] Islamabad tenía una puebración estimá de 805&nbsp;235 abitantis sigún datús del censu de 1998,<ref name="population"/> que, sigún la estimación dela Organización del Censu de Puebración de Pakistán, aumentó ata alreol de 2&nbsp;millonis en 2012.<ref name=population2>{{cita noticia|título=Islamabad’s population touches two-million mark|url=http://www.dawn.com/news/740350/islamabads-population-touches-two-million-mark|fechaacceso=24 de diciembre de 2013|periódico=The Dawn News|fecha=7 de agosto de 2012}}</ref> El [[Urdu|urdu]], la lengua nacional i una delas lenguas oficialis del país, se palra principalmenti dientru dela ciá por causa dela mezcla étnica dela puebración. L’inglés tamién se gasta ampliamente. Otras lenguas incluyin el [[Panyabí oriental|punyabí]], el [[Pastún|pastún]] i el [[Pothohari|pothohari]]. La [[lengua madri]] dela mayoría dela puebración es el punyabí. El 15&nbsp;% dela puebración tien comu lengua madri’l [[Sindhi|sindhi]], el 10&nbsp;% el pastún i el 8&nbsp;% otras lenguas.<ref>{{cita web|título=POPULATION BY MOTHER TONGUE|autor=Population Census Organization, Govt. of Pakistan|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_mother_tongue.pdf|obra=statpak.gov|formato=PDF|fechaacceso=13 de enero de 2014|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20100827004136/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_mother_tongue.pdf|fechaArchivu=27 de agosto de 2010}}</ref> La mayoría dela puebración migranti dela ciá procedi de [[Punyab]]. Alreol de 590&nbsp;614 emigrarun de [[Sind]] i [[Jaiber Pajtunjuá]], 24&nbsp;438 d’[[Azad Cachemira]] i 21&nbsp;372 d’otrus paísis. Puebracionis menoris emigrarun delas [[Áreas tribalis (Pakistán)|çonas tribalis]] baxu alministración federal, [[Baluchistán (Pakistán)|Baluchistán]] i [[Gilgit-Baltistán]].<ref>{{cita web|título=MIGRANT POPULATION BY PLACE OF BIRTH|autor=Population Census Organization, Govt. of Pakistan|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/migrant.pdf|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20101113175441/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/migrant.pdf|fechaArchivu=13 de noviembre de 2010}}</ref> Alreol del 59,38&nbsp;% dela puebración se topa nel grupu d’edá de 15 a 64 añus. Solu’l 2,73&nbsp;% dela puebración tien más de 65 añus; el 37,90&nbsp;% tien menus de 15 añus.<ref>{{cita web|título=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS|autor=Population Census Organization, Govt. of Pakistan|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf|obra=statpak.gov|formato=PDF|fechaacceso=13 de enero de 2014|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf|fechaArchivu=27 de agosto de 2010}}</ref> Islamabad tien la mayol tasa d’[[alfabetización]] de Pakistán, cun 88&nbsp;%.<ref name=PBS>{{cita web|título=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publicación=Pakistan Bureau of Statistics|fechaacceso=22 de septiembre de 2013}}</ref> El 9,8&nbsp;% dela puebración tien educación intermedia —equivalenti alos graos 11 i 12—. El 10,26&nbsp;% tien una licenciatura, mentris el 5,2&nbsp;% tien una maestría.<ref>{{cita web|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html|título=Population by Level of Education|fechaacceso=13 de enero de 2014|autor=Population Census Organization, Govt. of Pakistan|formato=PDF|obra=statpak.gov|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20100923213320/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html|fechaArchivu=23 de septiembre de 2010}}</ref> La fuerça de trabaju d’Islamabad es de 185&nbsp;213 pressonas,<ref>{{cita web|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf|título=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES|fechaacceso=13 de enero de 2014|autor=Population Census Organization, Govt. of Pakistan|formato=PDF|obra=statpak.gov|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf|fechaArchivu=27 de agosto de 2010}}</ref> i la [[tasa de paru]] es del 15,70&nbsp;%.<ref>{{cita web|título=UN-EMPLOYMENT RATES|autor=Population Census Organization, Govt. of Pakistan|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf|obra=statpak.gov|formato=PDF|fechaacceso=13 de enero de 2014|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf|fechaArchivu=27 de agosto de 2010}}</ref> El [[Islam|islam]] es la religión predominantí ena ciá, col 95,53&nbsp;% de [[Musulmán|musulmanis]]. Enas çonas ruralis esti porcentagi es del 98,80&nbsp;%, mentris enas çonas urbanas el porcentagi de musulmanis es del 93,83&nbsp;%. La segunda religión es el [[Cristianismu|cristianismu]], col 4,07&nbsp;% dela puebración, el 0,94&nbsp;% enas çonas ruralis i el 5,70&nbsp;% ena ciá. El [[Hinduismu|hinduismu]] representa’l 0,02&nbsp;% dela puebración, i otras minorías el 0,03&nbsp;%.<ref>{{cita web|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf|título=POPULATION BY RELIGION|fechaacceso=13 de enero de 2014|autor=Population Census Organization, Govt. of Pakistan|formato=PDF|obra=statpak.gov|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20100922190331/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf|fechaArchivu=22 de septiembre de 2010}}</ref> ==Economía== [[Archivu:Ise building2.png|miniaturadeimagen|derecha|200px|Sedi dela bolsa de valoris d’Islamabad.]] Islamabad es contribuienti neta ala economía pakistaní, ya qu’enque tien solu’l 0,8&nbsp;% dela puebración, aporta’l 1&nbsp;% del [[PIB]] del país.<ref>{{cita web|url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04|título=Pakistan &#124; Economics and extremism|obra=Dawn|fecha=5 de enero de 2010|fechaacceso=2 de junio de 2010|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20100316182728/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04|fechaArchivu=16 de marzo de 2010}}</ref> La bolsa de valoris d’Islamabad, fundá en 1989, es la tercera más grandi de Pakistán endispués dela [[bolsa de valoris]] de Karachi i la de Lahore.<ref>{{cita web|título=Pakistan Stock Exchanges|url=http://www.ostamyy.com/stock-exchanges/Pakistan.htm|obra=ostamyy.com|idioma=inglés|fechaacceso=18 de enero de 2014|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20100228091222/http://www.ostamyy.com/stock-exchanges/Pakistan.htm|fechaArchivu=28 de febrero de 2010|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20100228091222/http://www.ostamyy.com/stock-exchanges/Pakistan.htm|fechaarchivo=2010-02-28|dead-url=yes}}</ref> La bolsa tien 118 biembrus, 104 pressonas jurídicas i 18 biembrus individualis. El volumin mediu diariu dela bolsa es de más dun millón d’acionis.<ref>{{cita web|título=About ISE|autor=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|obra=ise.com|fechaacceso=18 de enero de 2014|idioma=inglés|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|fechaArchivu=17 de junio de 2011|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|fechaarchivo=2011-06-17|dead-url=yes}}</ref> Dendi 2012, la LTU d’Islamabad (''Large Tax Unit'') fue responsabli de 371 mil millonis de [[Rupia pakistaní|rupias]] n’engressus fiscalis, lo qu’equivali al 20&nbsp;% del total delos engressus recaudáus pola Junta Federal de Recaudación.<ref>{{cita web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|título=Rs371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|obra=Business Recorder|fecha=5 de julio de 2012|fechaacceso=9 de julio de 2012}}</ref> Islamabad á experimentau una espansión delas [[tecnologías dela información i la comunicación]], cola incorporación de dos [[Parqui científicu|Parquis Tecnológicus]], que albergan numerosas empresas tecnológicas nacionalis i estranjeras. Los parquis tecnológicus están localizaus en ''Evacuee Trust Complex'' i ''Awami Markaz''. Á 36 compañías de [[Tecnologías dela información|TI]] en ''Awami Markaz'' i 29 en ''Evacuee Trust''.<ref>{{cita web|título=Islamabad|autor=Pakistan Software Export Board|url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad|fechaacceso=18 de enero de 2014|idioma=inglés|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad|fechaArchivu=5 de mayo de 2010|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad|fechaarchivo=2010-05-05|dead-url=yes}}</ref> Los centrus de llamás pa empresas estranjeras son tamién otra área importanti de crecimientu; el gobiernu está haziendu esfuerçus pa reducil los impuestus ata nun 10&nbsp;% pa fomentál las inversionis estranjeras nel setor delas tecnologías dela información. La mayoría delas empresas de propiedá estatal de Pakistán, comu [[Pakistan International Airlines|PIA]], [[Pakistan Television Corporation|PTV]], [[Pakistan Telecommunication Company Ltd|PTCL]], [[OGDCL]] i [[Zarai Taraqiati Bank Ltd.]], tienin la su sedi en Islamabad. Las sedis delos prencipalis operaores de telecomunicacionis, comu PTCL, Mobilink, Telenor, Ufone i [[China Mobile]], se topan n’Islamabad. ==Salú== [[Archivu:Pims2.jpg|miniaturadeimagen|izquierda|Institutu de Ciencias Meicas de Pakistán (PIMS)]] Islamabad tien la [[tasa de mortalidá infantil]] más baxa del país, con 38 muertis por ca mil nacimientus, en comparación cola media nacional de 78 muertis por ca mil.<ref>{{cita web|título=Punjab tops in infant mortality, poverty, income inequality|autor=TheNews website|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11/9/2008|fechaacceso=19 de enero de 2014|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20131106042939/http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11%2F9%2F2008|fechaarchivo=2013-11-06|dead-url=yes }}</ref> El mayol hospital d’Islamabad es el [[Institutu de Ciencias Meicas de Pakistán]] (PIMS, polas sus siglas n’[[Idioma inglés|inglés]]). Fue establecíu en 1985 comu un institutu d’enseñança i formación de meicus. El PIMS funciona comu centru nacional de referencia i proporciona diagnósticus especializaus i servicius de tratamientu.<ref>{{cita web|título=About PIMS|autor=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|fechaacceso=19 de enero de 2014|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20051227130640/http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|fechaArchivu=27 de diciembre de 2005}}</ref> El hospital tien 30 grandis departamentus meicus.<ref>{{cita web|título=Departments at PIMS|autor=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/departments.htm|fechaacceso=19 de enero de 2014|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20140228005138/http://www.pims.gov.pk/departments.htm|fechaArchivu=28 de febrero de 2014}}</ref> El hospital d’Islamabad es el componenti prencipal, cunas instalacionis de 592 camas i 22 especialidais meicas i quirúrgicas.<ref>{{cita web|url=http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|título=Islamabad Hospital|fechaacceso=19 de enero de 2014|autor=PIMS-Official website|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20051227131252/http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|fechaArchivu=27 de diciembre de 2005}}</ref> El hospital de niñus tien 230 camas i fue acabau en 1985. Contién seis grandis instalacionis: quirúrgicas i especialidais afinis, meicas i especialidais afinis, equipus de diagnósticu, [[quirófanu]], cuidaus intensivus (NICU, PICU, aislamientu i serviciu d’emergencias) i un [[bancu de sangri]].<ref>{{cita web|título=Children Hospital|autor=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|fechaacceso=19 de enero de 2014|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090915204759/http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|fechaArchivu=15 de septiembre de 2009}}</ref> El centru de salú materno-infantil es un centru de formación, cun hospital anexu de 125 camas, qu’ofreci distintus servicius clínicus i operativus.<ref>{{cita web|url=http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|título=Maternal & Child Health Care Center|fechaacceso=19 de enero de 2014|autor=PIMS-Official website|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20051101231029/http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|fechaArchivu=1 de noviembre de 2005}}</ref> El Hospital General i Institutu d’Enseñança PAEC, fundau en 2006, está afiliau ala Comisión d’Energía Atómica de Pakistán.<ref name="paec">{{cita web|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|título=About PAEC Hospital|fechaacceso=19 de enero de 2014|autor=PAEC General Hospital-Official website|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20121023082044/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|fechaArchivu=23 de octubre de 2012|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090106062241/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|fechaarchivo=2009-01-06|dead-url=yes}}</ref> El hospital tien instalacionis con 100 camas i 10 departamentus: [[Obstetricia (especialidá meica)|obstetricia]] i [[ginecología]], [[pediatría]], [[meicina general]], [[cirugía]], unidá de cuidaus intensivus/unidá de cuidaus coronarius, [[ortopedia]], [[oftalmología]], anatomía patológica, radiología i departamentu dental.<ref>{{cita web|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|título=Functions of Major Departments|fechaacceso=19 de enero de 2014|autor=PAEC General Hospital-Official website|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20120805041921/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|fechaArchivu=5 de agosto de 2012|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090106050652/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|fechaarchivo=2009-01-06|dead-url=yes}}</ref> El Hospital Enternacional Shifa es un hospital docenti n’Islamabad; fue fundau en 1987 i convertíu nuna compañía púbrica en 1989. El hospital tien 70 consultoris cualificaus n’ábati toas las especialidais, 150 camas i instalacionis en 35 especialidais diferentis.<ref>{{cita web|url=http://www.shifa.com.pk/shifa/|título=SHIFA History|fechaacceso=19 de enero de 2014|autor=SHIFA International Hospital-Official website|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090423191047/http://www.shifa.com.pk/shifa/|fechaArchivu=23 de abril de 2009|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090423191047/http://www.shifa.com.pk/shifa/|fechaarchivo=2009-04-23|dead-url=yes}}</ref> Sigún la Oficina Federal d’Estadística del Gobiernu de Pakistán, en 2008 había 12 hospitalis, 76 dispensarius i 5 Centrus de Maternidá i Bienestal Infantil ena ciá, cun total de 5158 camas.<ref>{{cita web|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|título=Hospitals/Dispensaries and Beds by Province|fechaacceso=19 de enero de 2014|autor=Federal Bureau of Statistics|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20101113153523/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|fechaArchivu=13 de noviembre de 2010}}</ref> == Trasporti == [[Archivu:Islamabad-Arrival-40105.JPG|miniaturadeimagen|[[Aeropuertu Enternacional Benazir Bhutto]]]] Islamabad tien conexión colos prencipalis destinus del mundu graciâs al [[Aeropuertu Enternacional Benazir Bhutto]], que dantis se llamaba Aeropuertu Enternacional d’Islamabad.<ref>{{cita web|título=PM names Islamabad Airport as Benazir Bhutto International Airport|autor=Geo News|url=http://www.geo.tv/6-20-2008/19590.htm|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20150715153917/http://www.geo.tv/6-20-2008/19590.htm|fechaArchivu=15 de julio de 2015}}</ref> Esti aeropuertu es el terceru de Pakistán i se topa fuera d’Islamabad, en [[Chaklala (Rawalpindi)]].<ref>{{cita web|título=International Air Ports In Pakistan|autor=United Impex|url=http://unitedimpex.com/intlairportspk.htm}}</ref> Nel añu fiscal 2004/05 tuvo más de 2,88 millonis de passagerus i se registrarun 23&nbsp;436 vuelus.<ref>{{cita web|título=Islamabad&nbsp;– Benazir Bhutto International Airport (ISB/OPRN)|autor=A-Z World Airports|url=http://www.azworldairports.com/airports/a2265isb.cfm}}</ref> En [[Fateh Jang]] s’está construyendu’l nuevu aeropuertu dela ciá, el [[Aeropuertu Enternacional Islamabad Gandhara]], pa hazel frenti al aumentu de passagerus. Quandu esti acabau, esti aeropuertu será’l más grandi del país. La su construcción costará 400 millonis de dólaris estadouniensi, i está previstu que remati en 2014.<ref>{{cita web|título=New Islamabad International Airport's Passenger Terminal Building|autor=CPG Corporation|url=http://www.cpgcorp.com.sg/press/view_press.asp?Lang=EN&quarter=1&PRID=409|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20071121051750/http://www.cpgcorp.com.sg/press/view_press.asp?Lang=EN&quarter=1&PRID=409|fechaArchivu=21 de noviembre de 2007|fechaacceso=2026-10-01|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20071121051750/http://www.cpgcorp.com.sg/press/view_press.asp?Lang=EN&quarter=1&PRID=409|fechaarchivo=2007-11-21|dead-url=yes}}</ref> Se puei il a toas las prencipalis localidais graciâs a trenis regularis dendi la [[estación ferroviaria d’Islamabad]] i a servicius d’otobús que salin principalmenti dela ciá vecina de [[Rawalpindi]]. [[Lahore]] i [[Peshawar]] están conectás con Islamabad por meyu duna red d’autopistas, que tien reducíu significativamenti la duración delos viagis entre estas ciais. La [[autopista M2 (Pakistán)|autopista M2]] tien una longitú de 367&nbsp;km i conecta Islamabad con Lahore.<ref name="NHA">{{cita web|título=Motorway's of Pakistan|autor=National Highway Authority Pakistan|url=http://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|fechaacceso=18 de enero de 2014|fechaArchivu=6 de octubre de 2022|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20221006233451/https://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|deadurl=yes|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20221006233451/https://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|fechaarchivo=2022-10-06}}</ref> La [[autopista M1 (Pakistán)|autopista M1]] conecta Islamabad con Peshawar i tien una longitú de 155&nbsp;km.<ref name="NHA"/> Islamabad está conectá con Rawalpindi pol [[Intercambiaol Faizabad]], que tien un tráficu diariu d’alreol de 48&nbsp;000 vehículus.<ref>{{cita web|título=Faizabad Interchange|autor=NESPAK|url=http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20110810092226/http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|fechaArchivu=10 de agosto de 2011}}</ref> == Deporti == La ciá tien un complexu multideportivu ena çona d’[[Aabpara]]. Esti complexu incluyi’l Liaquat Gymnasium pala prática de deportis ''indoor'', el [[Mushaf Squash Complex]] i el [[estadiu Jinnah]] palos deportis al airi libri, que es l’estadiu ondi normalmenti se disputan los encuentrus enternacionalis. Nesti estadiu se celebrarun los [[Juegus d’Asia del Sul de 2004]]. Los prencipalis deportis ena ciá son el [[fútbol]], el [[críquet]], el [[squash]], el [[hockey]], el [[tenis de mesa]] i el [[boxeu]]. El Islamadab Golf Club tien 27 hoyus. Otrus campus de golf dela ciá son el Navy, con 18 hoyus, i el Air Force, con 9. Nel [[lagu Rawal]] á angunas instalacionis modestas pala prática de deportis acuáticus.<ref name="Hanif Raza">{{cita libro|título=Islamabad and environs|año=1985|editorial=Colorpix|página=83|autor=M. Hanif Raza}}</ref> Tamién á varias vías d’escalá enas Margalla Hills.<ref name="John Arran">{{cita web|apellido=Arran|nombre=John|título=A Guide to Climbing in Margalla|url=http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|obra=Rock Climbing Islamabad|editorial=Pakistan Alpine Institute|fechaacceso=12 de octubre de 2013|año=2012|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20131022121139/http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|fechaArchivu=22 de octubre de 2013|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20131022121139/http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|fechaarchivo=2013-10-22|dead-url=yes}}</ref> == Referencias == {{listaref|2}} 8cbj2jg90ey48f6qmp1n0btbdhhq0vn Ereván 0 12029 144666 144581 2026-10-19T22:33:14Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 144666 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Ereván'''<ref name="Sin-nombre-p2WV-1">{{Cita web|url=https://www.rae.es/dpd/Ereván|título=Ereván|fechaacceso=27 de octubre de 2008|autor=[[Real Academia Española]]|obra=[[Diccionario panhispánico de dudas]]|cita=Tanto ''Yerevan'' (grafía inglesa), como su hispanización ''Yereván'' se consideran incorrectas. Si bien es llamada también ''Eriván'', es '''''Ereván''''' la grafía recomendada.}}</ref> ({{lang-hy|Երևան|translit=Yerevan}}) es la [[Capital (política)|capital]] d’[[Armenia]],<ref>{{Cita web |url=http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=1&lang=eng |título=Chapter 1 The foundations of Constitutional Order |idioma=inglés |fechaacceso=27 de octubre de 2008 |obra=Constitución Política de Armenia |editorial=National Assembly of the Republic of Armenia |cita=Article 13: (...)The capital of the Republic of Armenia is Yerevan }}</ref> assina comu la ciá más grandi del país. Tien una puebración estimá, a prencepius de 2022, de 1&nbsp;092&nbsp;800{{esd}} abitantis.<ref>{{Cita web|url=https://armstat.am/file/article/population_01_22.pdf|título=Población de Ereván|fechaacceso=9 de diciembre de 2022|año=2022|editor=ARMSTAT (Comisión Estadística de la República de Armenia)|página=8|publicación=Number of permanent population of the Republic of Armenia}}</ref> La su superfici es de 233&nbsp;km².<ref>{{Cita web|url=http://www.yerevan.am/en/our-city/|título=Nuestra ciudad|fechaacceso=9 de diciembre de 2022|publicación=Municipalidad de Ereván}}</ref> Está assitiá nel estremu oriental dela [[llanura d’Ararat]] i en dambas orillas del [[ríu Hrazdan]]. En 2003, la puebración dela ciá s’estimaba en 1&nbsp;091&nbsp;235{{esd}} abitantis,<ref name="census">{{Cita web |url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/11.pdf |título=Table 1.1 De Facto and De Jure Population by Administrative Territorial Distribution and Sex |fechaacceso=31 de octubre de 2008 |idioma=armenio, inglés y ruso |página=69 |autor=National Statistical Service of Republic of Armenia |fechaArchivu=27 de diciembre de 2013 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20131227082930/http://docs.armstat.am/census/pdfs/11.pdf |deadurl=yes |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20131227082930/http://docs.armstat.am/census/pdfs/11.pdf |fechaarchivo=2013-12-27 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/12.pdf |título=Table 1.2 De Facto and De Jure Population by Urban, Rural Distribution and Sex |fechaacceso=31 de octubre de 2008 |idioma=armenio, inglés y ruso |página=3 |autor=National Statistical Service of Republic of Armenia |fechaArchivu=10 de septiembre de 2008 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20080910034121/http://docs.armstat.am/census/pdfs/12.pdf |deadurl=yes |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080910034121/http://docs.armstat.am/census/pdfs/12.pdf |fechaarchivo=2008-09-10 }}</ref> pa un total de 1&nbsp;245&nbsp;700{{esd}} abitantis añadiendu las puebracionis alreol;<ref name="census" /><ref>{{Cita web |url=http://www.yerevan.am/index.php?page=mayor&lang=eng |idioma=inglés |fechaacceso=31 de octubre de 2008 |autor=Municipality of Yerevan |título=Quarter Communities of Yerevan |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090113190256/http://www.yerevan.am/index.php?page=mayor&lang=eng |fechaArchivu=13 de enero de 2009 }}</ref> lo que suponía’l 42&nbsp;% dela puebración armenia.<ref name="census" /> El su origi se remonta al {{siglo|VIII|a|s}}, cola fundación dela fortaleza [[Urartu|urartiana]] d’Erebuni<ref>{{Cita libro| apellidos=Katsenelinboĭgen |nombre=Aron |título=The Soviet Union: Empire, Nation and Systems | url=https://archive.org/details/sovietunionempir0000kats |editorial=Transaction Publishers |fecha=1990 |ubicación=New Brunswick |página=[https://archive.org/details/sovietunionempir0000kats/page/143 143] |isbn=ISBN 0-88738-332-7}}</ref> nel añu 782{{esd}}a.&nbsp;C. Endispués dela [[Primera Guerra Mundial]] se convirtió ena capital dela [[Repúbrica Democrática d’Armenia]] i aumentó la su puebración cola llegá de milis de supervivientis del [[genocidiu armeniu]], espandiéndo-si entavía más nel {{siglo|XX||s}} al convertíl-si ena capital duna delas quinci [[Repúblicas dela URSS|repúbricas dela Unión Soviética]], la [[Repúbrica Socialista Soviética d’Armenia|RSS d’Armenia]]. Desta manera, la pequeña ciá se convirtió nuna delas más importantis dela región, sedi delas associacionis coltoralis, artísticas i industrialis más importantis del país, amás delas políticas, i basi duna estensa red de vías ferroviarias, assina comu ñudu del comerciu de produtus agrícolas. Tien nuversidá propia, Academia de Ciencias, la [[Galería Nacional d’Armenia]], el MuseU d’Estoria d’Armenia i distintas bibliotecas púbricas. Ena ciá dessistin las ruinas duna fortaleza [[Urartu|urartiana]] d’alreol de 3000{{esd}} añus d’antigüedá. Entre los edificius importantis destacan la catedral, el mercau i la Ópera. El su [[Aeropuertu Enternacional de Zvartnots|aeropuertu]] está assitiau en [[Zvartnots]]. == Etimología == L’origi del nombri dela ciá d’Ereván provién dela [[fortaleza d’Erebuni]] —del reinu d’[[Urartu]]—, construía junta al centru dela ciá i ogañu en ruinas. Fue nel su momentu una delas prencipalis ciais urartianas. Amás, unu delos dozi distritus d’Ereván se llama Erebuni.<ref>Ver artículos [[Historia de Ereván]], [[Historia de Armenia]] y [[Urartu]].</ref> Progressivamenti, el nombri Erebuni evolucionó nel [[idioma armeniu]] entre los sigrus {{siglo|V}} i {{siglo|IV|a|s}}, modificándo-si la letra «b» nel nombri ata convertíl-si en «v».<ref name="SAE">{{hy icon}} Baghdasaryan A., Simonyan A, et al. Երևան (Yerevan). The [[Soviet Armenian Encyclopedia]]. Yerevan, Armenian SSR, vol. III, 1977, 548-564</ref> En [[Idioma español|español]] la ciá es conocía comu ''Ereván''.<ref name="Sin-nombre-p2WV-1"/> En [[Idioma armeniu|armeniu]] el topónimu es Երևան (/jɛɾɛˈvɑn/) o Երեւան (/jɛɾɛˈvɑn/). En [[Idioma ruso|ruso]], Ереван ([[Romanización del ruso|tr.]]: ''Yereván''). == Símbolus == El prencipal símbulu dela ciá d’Ereván es el [[Monti Ararat]], visibri en condicionis climáticas favorablis dendi qualquier parti dela ciá. Tamién está representau nel su escudu d’armas. Nel escudu d’armas apaeci comu símbulu’l león coronau,<ref>{{Cita web |url=http://www.yerevan.am/index.php?page=emblem&lang=eng |título=Symbols of the city of Yerevan |idioma= en|fechaacceso=27 de octubre de 2008 |autor=Municipality of Yerevan |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090113182323/http://www.yerevan.am/index.php?page=emblem&lang=eng |fechaArchivu=13 de enero de 2009 }}</ref> ya gastau pola Repúbrica d’Armenia. Esti símbulu representa’l reinu d’Armenia, que se remonta al primer rei del [[Reinu armeniu de Cilicia]], [[León I de Armenia|León]]{{esd}}[[León I de Armenia|I d’Armenia]] o Levon. El nombri procedi de ''leo'', «león», en [[latín]]. Es, ante tó, el símbulu eráldicu más frequenti n’Orienti i Ocidenti, i representa la fuerça i la majestuosidá. El león de Levon i de tolos reis dela dinastía rupénida se representa coronau, cun cetru ena pata delantera derecha, cun diseñu del Monti Ararat nel centru del pechu, caminandu a quatro patas i cola cabeça mirandu de frenti.<ref>(francés)[https://web.archive.org/web/20100116031413/http://www.acam-france.org/armenie/politique/emblemes.htm Emblemas nacionales]</ref> En contrastí colos símbulus ocidentalis, ondi’l león está representau de pie —nel {{siglo|XIII||s}}, Armenia miraba hazia l’Ocidenti romanu i s’adotó’l león de pie i de perfil—. Dendi 2004, Ereván tien un imnu oficial, ''Erépouni-Ereván'', escritu por Baruir Sevag i compuestu por E. Hovhannissian, escoyíu nun concursu pa represental la ciá, i una bandera basá nel escudu d’armas dela ciá.<ref>Détails sur le [https://web.archive.org/web/20080202050902/http://www.yerevan.am/index.php?page=emblem site officiel de la ville]</ref> La bandera incorpora l’escudu col león, sobri un fondu blancu, rodeau de dozi pequeñus triángulus coloráus que representan las dozi capitalis successivas d’Armenia. == Geografía == [[Archivu:YerevanAerial.jpg|thumb|Ereván vista dendi unos 20 km d’altitú|alt=|izquierda]] Ereván se topa n’[[Armenia Oriental]], ena çona nororiental del valli del [[Monti Ararat]]. La parti superior dela ciá está rodeá de montañas por tres laus, mentris ena parti meridional se topa la ribera del [[ríu Hrazdan]], afluenti del [[ríu Arax]]. El Hrazdan forma un cañón que dividi la ciá en dos partis. L’altitú dela ciá está entre los 900 i los 1300{{esd}}m sobri’l nivel del mari. Por ostental la capitalidá del país, Ereván no forma parti de dengún ''[[Organización territorial d’Armenia|marz]]'' («provincia»). Está rodeá polos siguiientis ''marzer'': [[Kotayk']] —norti—, [[Monti Ararat|Ararat]] —sul—, [[Armavir]] —suroesti— i [[Aragatsotn]] —noroesti—. === Climi === El climi d’Ereván es [[climi continental|continental]] [[climi semiáridu fríu|semiáridu fríu]] ([[Clasificación climática de Köppen]]: BSk), con vranus secus i calientis i iviernus mui fríus. La temperatura n’abostu puei subil ata los 35&nbsp;°C, mentris en jeneru, el mes más fríu, puei baxal ata los -22&nbsp;°C. Las precipitacionis tienin una media anual de 363&nbsp;mm. <center><!--Infobox begins-->{{Weather box |metric first=yes |single line=yes |location = Ereván (1991-2020) |Jan record high C = 19.5 |Feb record high C = 19.6 |Mar record high C = 27.6 |Apr record high C = 35.0 |May record high C = 36.1 |Jun record high C = 41.1 |Jul record high C = 42.4 |Aug record high C = 42.0 |Sep record high C = 40.0 |Oct record high C = 34.1 |Nov record high C = 26.0 |Dec record high C = 20.0 |year record high C = 42.4 |Jan high C = 1.7 |Feb high C = 6.3 |Mar high C = 13.7 |Apr high C = 19.8 |May high C = 25.1 |Jun high C = 30.9 |Jul high C = 34.5 |Aug high C = 34.4 |Sep high C = 29.2 |Oct high C = 21.6 |Nov high C = 12.8 |Dec high C = 4.2 |year high C = |Jan mean C = -3.5 |Feb mean C = 0.0 |Mar mean C = 7.0 |Apr mean C = 12.9 |May mean C = 17.7 |Jun mean C = 23.1 |Jul mean C = 26.8 |Aug mean C = 26.7 |Sep mean C = 21.4 |Oct mean C = 14.0 |Nov mean C = 5.8 |Dec mean C = -0.8 |year mean C = |Jan low C = -7.8 |Feb low C = -5.4 |Mar low C = 0.9 |Apr low C = 6.4 |May low C = 10.8 |Jun low C = 15.1 |Jul low C = 19.1 |Aug low C = 18.9 |Sep low C = 13.2 |Oct low C = 7.1 |Nov low C = 0.1 |Dec low C = -4.9 |year low C = |Jan record low C = -27.6 |Feb record low C = -26.0 |Mar record low C = -19.1 |Apr record low C = -10.2 |May record low C = -0.6 |Jun record low C = 3.7 |Jul record low C = 7.5 |Aug record low C = 7.9 |Sep record low C = 0.1 |Oct record low C = -6.5 |Nov record low C = -14.4 |Dec record low C = -28.2 |year record low C = -28.2 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 21 |Feb precipitation mm = 21 |Mar precipitation mm = 60 |Apr precipitation mm = 56 |May precipitation mm = 47 |Jun precipitation mm = 24 |Jul precipitation mm = 17 |Aug precipitation mm = 10 |Sep precipitation mm = 10 |Oct precipitation mm = 51 |Nov precipitation mm = 25 |Dec precipitation mm = 21 |year precipitation mm = |snow colour=green |Jan snow cm = 5 |Feb snow cm = 3 |Mar snow cm = 1 |Apr snow cm = 0 |May snow cm = 0 |Jun snow cm = 0 |Jul snow cm = 0 |Aug snow cm = 0 |Sep snow cm = 0 |Oct snow cm = 0 |Nov snow cm = 0 |Dec snow cm = 1 |year snow cm = |Jan rain days = 2 |Feb rain days = 4 |Mar rain days = 8 |Apr rain days = 12 |May rain days = 12 |Jun rain days = 8 |Jul rain days = 5 |Aug rain days = 4 |Sep rain days = 4 |Oct rain days = 8 |Nov rain days = 7 |Dec rain days = 4 |year rain days = |Jan snow days = 7 |Feb snow days = 7 |Mar snow days = 2 |Apr snow days = 0.2 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 1 |Dec snow days = 5 |year snow days = |Jan precipitation days = |Feb precipitation days = |Mar precipitation days = |Apr precipitation days = |May precipitation days = |Jun precipitation days = |Jul precipitation days = |Aug precipitation days = |Sep precipitation days = |Oct precipitation days = |Nov precipitation days = |Dec precipitation days = |year precipitation days = |Jan humidity= 81 |Feb humidity= 74 |Mar humidity= 62 |Apr humidity= 59 |May humidity= 58 |Jun humidity= 51 |Jul humidity= 47 |Aug humidity= 47 |Sep humidity= 51 |Oct humidity= 64 |Nov humidity= 73 |Dec humidity= 79 |year humidity= |Jan sun = 93 |Feb sun = 108 |Mar sun = 162 |Apr sun = 177 |May sun = 242 |Jun sun = 297 |Jul sun = 343 |Aug sun = 332 |Sep sun = 278 |Oct sun = 212 |Nov sun = 138 |Dec sun = 92 |source 1 = Погода и климат<ref>{{cita web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37788.htm | título = 平年値(年・月ごとの値) 主な要素 | editorial = Weather and Climate (Погода и климат) | idioma = Ruso | fechaacceso = 15 de noviembre de 2021}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (Horas de sol, 1961-1990)<ref name="NOAA">{{Cita web | título=YEREVAN/ZVARTNOTS Climate Normals 1961–1990 | url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/AR/37789.TXT | editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | fechaacceso=15 de noviembre de 2021 | urlarchivo=https://web.archive.org/web/20250119181657/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/AR/37789.TXT | fechaarchivo=2025-01-19 | dead-url=yes}}</ref> }}<!--Infobox ends--> </center> == Estoria == === Estoria antigua === [[Archivu:Erebuni.jpg|miniaturadeimagen|izquierda|Ruinas dela [[fortaleza d’Erebuni]], construía pol rei [[Argishti I|Argišti]] nel añu 782&nbsp;a.&nbsp;C.]] L’antigüedá d’Ereván está acreditá puna estela del rei d’[[Urartu]] [[Argishti I]] que menciona la fundación dela fortaleza d’Erebouni nel añu 782&nbsp;a.&nbsp;C., pa servil comu [[fuerti]] i [[ciudadela]] de protección contra los ataquis procedentis del norti del [[Cáucaso]]. Ereván es, por tantu, una delas ciais más antiguas del mundu. Entre los sigrus {{siglo|VI}} i {{siglo|IV}}&nbsp;a.&nbsp;C., Ereván fue unu delos prencipalis centrus dela [[Dinastía Aqueménida]]. Nel añu 585&nbsp;a.&nbsp;C., la fortaleza de Teishebaini —Karmir Blur—, a trenta millas al norti d’Ereván, fue destruía polos [[puebrus escitas|escitas]]. El nombri d’Ereván —o Yerevan— se gasta dendi el {{siglo|VII||s}}&nbsp;a.&nbsp;C. baxu dominiu delos [[Imperiu aqueménida|persas]]. En general siguió’l destinu d’Armenia i fue disputá por [[Imperiu romanu|romanus]], persas i [[Partos|partus]], ata que pasó a dominiu [[musulmán]] i de successivas dinastías regionalis. === Estoria moerna === [[Archivu:Erivan1796.jpg|miniaturadeimagen|Ereván en 1796]] Enas guerras turco-persas, la ciá cambió de manus catorzi vecis entre 1513 i 1737. En 1604, por ordin d’[[Abás el Grande]], decenas de milis d’armenius —incluyíus los abitantis d’Ereván— fuerun deportaus a Persia. Comu consecuencia, la puebración d’Ereván pasó a estal formada por un 80&nbsp;% de musulmanis i un 20&nbsp;% d’armenius. Duranti la década de 1670, el francés [[Jean Chardin (explorador)|Jean Chardin]] visitó Ereván i dio una descripción dela ciá enos sus ''Viajes de Chardin Cavalier en Transcaucasia en 1672-1673''. El 7 de juniu de 1679, un devastadol terremotu arrasó la ciá. Dendi 1747, la ciá formó parti del [[Janatu d’Ereván]], un prencipau musulmán baxu’l dominiu del Imperiu persa. Duranti la segunda guerra ruso-persa, Ereván fue liberá polas tropas russas baxu’l mandu d’[[Iván Paskévich]] el 1 d’otubri de 1827, i cedía formalmenti polos persas en 1828. === Estoria contemporánia === [[Archivu:Armenian Genocide Memorial - Yerevan (2903020364).jpg|thumb|[[Tsitsernakaberd]]|alt=|izquierda]] En 1918, endispués del final dela [[Primera Guerra Mundial]], fue declará capital dela nueva [[Repúbrica Democrática d’Armenia]]. Esi mesmu añu, Ereván s’enfrentó ala amenaza delas fuerças [[Imperiu otomanu|turcas otomanas]], que llegarun ata 7{{esd}}km dela ciá. Solu la firma apresurá del [[Tratado de Batum]] pudo evital que la capital d’Armenia fuera ocupá. El 4 de diziembri de 1920 fue ocupá polas tropas del [[Exércitu Roxu]], que dissolvierun la repúbrica. El 16 de febreru de 1921 estalló una insurrección antisoviética ena ciá, que no pudo sel reprimía ata’l 2 d’abril. Ereván acontinó siendu la capital d’Armenia, esta ves baxu la forma dela [[Repúbrica Socialista Soviética d’Armenia]], una delas quinci repúbricas dela Unión Soviética. La era soviética transformó la ciá nuna metrópolis industrial moerna de más dun millón de pressonas, diseñada sigún el destacau arquitetu armeniu [[Alexander Tamanian]]. Ereván tamién se convirtió nun importanti centru coltoral i científicu. [[Archivu:The Soviet Union 1968 CPA 3672 stamp (David of Sassoun Monument in Yerevan (Yervand Kochar, 1959) and Ararat Mountains).jpg|thumb|Sellu de 12 [[rublo soviético|kopeks]] [[Unión Soviética|soviéticus]] de 1968, conmemorativu del 2750 aniversariu dela fundación d’Ereván]] Tamanian incorporó las tradicionis nacionalis ala construcción urbana contemporánia. El su diseñu presenta una disposición radial-circular que se superponi ala ciá atual. Comu resultau, muchus edificius estóricus fuerun demolíus, incluyías ilesias, mesquitas, la fortaleza persa, bañus, bazaris i [[caravansaray]]s. A muchus delos distritus alreol d’Ereván se les dierun nombris de comunidais armenias que fuerun diezmás polos turcus otomanus duranti’l [[Genocidiu armeniu]]. Los distritus de Malatya-Sebastia i Nork Marash, por exemplu, llevan los nombris delas ciais turcas de [[Malatya]], [[Sivas]] i Marash, respetivamenti. Endispués del final dela [[Segunda Guerra Mundial]], [[prisionerus de guerra]] alemanis fuerun gastaus pa ajudal ena construcción de nuevus edificius i estruturas, comu’l puenti de Kievyan. En 1965, duranti la conmemoración del cincuentenu aniversariu del [[genocidiu armeniu]], Ereván fue’l centru duna protesta antisoviética multitudinaria de 24{{esd}} oras, la primera manifestación d’esti tipu ena Unión Soviética, pa exigil el reconocimientu del genocidiu polas autoridais soviéticas. En 1968, la ciá conmemoró’l 2750.º{{esd}} aniversariu dela su fundación. [[Archivu:Plaza de la República, Ereván, Armenia, 2016-10-02, DD 111-112 HDR.jpg|miniaturadeimagen|Edificiu del gobiernu ena plaça dela Repúbrica.]] Endispués del final dela Unión Soviética, Ereván se convirtió ena capital dela [[Repúbrica d’Armenia]] el 21 de setiembri de 1991. El mantenimientu delos suministrus de gas i electricidá resultó difícil; el suministru continuu d’energía elétrica, sin cortis, no se restableció ata 1996. Assina mesmu, enos últimus cincu añus el centru d’Ereván s’á transformau nuna gran obra de construcción i el su urbanismu á síu remodelau pa perdel las sus características soviéticas. Sigún el serviciu nacional d’estadística, se gastarun alreol de 1,8{{esd}} millonis de dólaris en construcción en 2006. Los precius delos apartamentus del centru dela ciá aumentarun alreol de diez vecis duranti la última década. Nostanti, angunus espertus tienin manifestau que muchus delos nuevus edificius i la planificación urbana incumplin los requisitus de seguridá contra terremotus. Ereván fue la [[Capital Mundial del Libru]] de 2012, declará pola Unesco. == Trasporti == === Red viaria === [[Archivu:Reseau-routier-erevan.gif|thumb|Esquema delas autovías d’Ereván]] Amás delas grandis arterias dela ciá, las avenías Machtots, Baghramian i Tigran Metz, Ereván tien varias decenas de quilómetrus d’autovías que forman una red en forma de telaraña: * Autovía M1 en direción a [[Achtarak]] i [[Gumri]] * Autovía M2 en direción a [[Artashat]], [[Goris]], [[Kapan]] i [[Irán]]. * Autovía M3 en direción a [[Sevan]], [[Dilidjian]] i [[Idjevan]] * Autovía M4 en direción al aeropuertu [[Zvarnots]], [[Etchmiadzin]] i [[Armavir]] * Carretera M15, varianti periférica norti-sul que uni la M4 en [[Abovian]] i la M2 al sul d’Ereván. Por otru lau, el fuerti crecimientu recienti del parqui automovilísticu armeniu —unos 12{{esd}}000{{esd}} vehículus al añu—,<ref>Artículo de 10 de noviembre de 2006, ArmenPres en [https://web.archive.org/web/20080202053710/http://www.armeniadiaspora.net/ADC/news.asp?id=1757 ArmeniaDiaspora.com]</ref> á colapsau’l tráficu nel centru dela ciá i en varias vías se producin atascus duranti los días laborablis. Pa solucional el problema, l’Ayuntamientu dela ciá decidió invertíl ena construcción de nuevas redis viarias. La obra más visibri ogañu es l’acondicionamientu duna antigua vía ferroviaria comu vía de circunvalación urbana, que unirá los barrius del norti col centru dela ciá, passandu detrás duna çona residencial de luxu en construcción, endispués del monumentu dela Cascada.<ref>{{Cita web |url=http://www.armenews.com/article.php3?id_article=17432 |título=fNoticias de Armenia Online |fechaacceso=13 de enero de 2008 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20080220193909/http://www.armenews.com/article.php3?id_article=17432 |fechaArchivu=20 de febrero de 2008 }}</ref> === Trasportis públicus === ==== Metru ==== [[Archivu:Metro de Ereván.jpg|thumb|Metru d’Ereván]] El [[Metru d’Ereván]] —n’armeniu Երեւանի մետրոպոլիտեն— tien una sola liña de 12{{esd}}km, con 10{{esd}} estacionis. Está en construcción una estensión dela liña con 10{{esd}} nuevas estacionis dendi’l noroesti ata’l esti. La fecha de finalización delos trabajus entavía no está determiná. Los projetus a largu plaçu prevéin la construcción de dos nuevas liñas, enque’l déficit del balanci presupuestariu no premiti fijal una fecha de prencepiu delos trabajus. ==== Otobusis i minibúsis ==== Ereván tien 46{{esd}} liñas d’otobús i minibús<ref>Lista de las 46 líneas de autobús de Ereván en [https://web.archive.org/web/20070927224136/http://www.yerevan.am/iravakan_dasht/avtobus.pdf site de la municipalité]</ref> i 24{{esd}} liñas de trolebús.<ref>Lista de las 24 líneas de trolebús en [https://web.archive.org/web/20070927224208/http://www.yerevan.am/iravakan_dasht/troleybus.pdf site de la municipalité]</ref> Entavía siguen en funcionamientu los viejus otobusis dela época soviética, enque la mayol parti se van sustituyendu pocu a pocu i apaecin ca ves más minibúsis amarillus pa reemplaçal-los; esti color va imponiéndo-si pocu a pocu comu color oficial del trasporti de passagerus n’Ereván. Endispués de 2006, l’Ayuntamientu á instalau paráis d’otobús en tolos barrius dela ciá, pos dantis namás los residentis localis sabían los lugalis ondi había qu’esperal l’otobús. Otras liñas d’otobús que paran ena ciá son las que salin dela estación central d’otobusis assitiá nel barriu de [[Nor Kilikia]], con salías a ábati toas las ciais d’[[Armenia]] i del estranjeru, destacandu [[Tiflis]], en Georgia, o [[Tabriz]], n’Irán. ==== Tranvía ==== En 1906 encetó la construcción del tranvía d’Ereván, que fizo’l su últimu viagi en jeneru de 2004. L’Ayuntamientu decidió’l cierRi definitivU del tranvía porque’l costi de funcionamientu era 2,4{{esd}} vecis superior alos engressus, endispués d’intental sin ésitu salvar el serviciu en 2003. Endispués, los railis fuerun desmontaus i vendíus al pesu. En 2007, ábati tolos railis habían síu retiraus i las callis asfaltás de nuevu. ==== Teleféricu ==== Ata’l añu 2004, un teleféricu unía’l centru dela ciá d’Ereván col barriu residencial de Nork, dientru del distritu de [[Nork-Marach]]. Nel mes d’abril d’essi añu, una cabina se desprendió dendi 17{{esd}} metrus d’altura, matandu a 5 delos 7{{esd}} passagerus.<ref>{{Cita web |url=http://www.armenianow.com/archive/2005/eng/?go=pub&id=100 |título=ArmeniaNow.com – Periodistas independientes de Armenia Actual |fechaacceso=13 de enero de 2008 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20080202163822/http://www.armenianow.com/archive/2005/eng/?go=pub&id=100 |fechaArchivu=2 de febrero de 2008 }}</ref> Dendi l’acidenti, una parti delos cabris s’á desprendíu i la instalación á quedau abandoná. Ya deficitariu dantis del acidenti, el teleféricu busca inversoris pa reanudal el serviciu. Era gastau diariamenti por unas 500{{esd}} pressonas. === Ferrocarrilis === Ereván disponi namás duna estación central i angunas delas estacionis delas afueras están en desusu dendi 1990. D’arquitetura típicamenti soviética, tien una larga punta sobri’l tejau del edificiu, rematá colos símbulus típicus del comunismu: [[estrella roxa]], [[hoz i martillu]]. Dendi’l cierRi delas rayas [[Turquía|turca]] i [[Azerbaiyán|azerí]], namás salin quatro trenis regionalis ca día i un tren enternacional ca dos días, con destinu ala vecina [[Georgia]]. Puna cantidá que puei varial entre 9000 i 18&nbsp;000{{esd}} [[Dram armeniu|drams]], es possibri llegal de nochi en tren ala capital georgiana, [[Tiflis]].<ref>Artículo de ArmenPress en [https://web.archive.org/web/20080404095535/http://www.armeniandiaspora.com/forum/archive/index.php/t-81016.html ArmeniaDiaspora.com]</ref> Endispués se puei acontinal el viagi hazia la ciá costera de [[Batumi]], nel [[mari Negru]]. Pol lau [[Irán|iraní]], la liña ferroviaria atraviesa’l territoriu azerí de [[Najicheván]], lo que no premiti que dengún tren procedenti d’Ereván siga hazia’l sul. Á un projetu n’estudiu pa construíl una nueva liña que conecti diretamenti los dos paísis. La estación central de trenis tien correspondencia col Metru ena estación «Sasuntsi David». === Aeropuertu === [[Archivu:Zvartnots-international.jpg|miniatura|izquierda|Aeropuertu de Zvartnots]] [[Archivu:Departs-zvartnots.jpg|miniatura|Interior dela nueva terminal]] L’aeropuertu enternacional d’Ereván ([[Aeropuertu Enternacional de Zvartnots]]) está assitiau a unos 12{{esd}}km al oesti del centru dela ciá. Esti es el primer aeropuertu del país i basi dela compañía [[Armavia]]. Inaugurau en 1961 ena era soviética, l’aeropuertu de Zvartnots fue restaurau una primera ves en 1985 i una segunda en 2002 pa intental adaptal-si alas normas enternacionalis. Endispués encetó la construcción duna nueva terminal, cuya primera fasi delos trabajus acabó en setiembri de 2006 cola apertura dela çona de llegás. La segunda parti, la çona d’embarqui, fue inaugurá en mayu de 2007.<ref>[https://web.archive.org/web/20080510070648/http://www.aia-zvartnots.aero/ Site officiel] del [[Aeropuerto Internacional de Zvartnots]].</ref> El segundu aeropuertu d’Ereván es l’aeropuertu Erebouni. Endispués dela independencia del país en 1991, los vuelus comercialis s’abandonarun en favor delos vuelus privaus. La fuerça aéria tien igualmenti una basi nel aeropuertu, i á varius [[MiG-29]] estacionaus ena terminal d’Erebouni. == Deportis == Ereván fue una delas sedis dela [[Copa Mundial de Fútbol Juvenil de 1985]], disputá ena [[Unión Soviética]]. Nel [[Hrazdan Stadium|Estadiu Hrazdan]] se jugarun los seis partidus del Grupu A, formau polas selecionis de [[Seleción de fútbol de Bulgaria|Bulgaria]], [[Seleción de fútbol de Colombia|Colombia]], [[Seleción de fútbol d’Hungría|Hungría]] i [[Seleción de fútbol de Túnez|Túnez]], i unu delos quartos de final. La ciá tamién albergó los [[Juegus Pan-Armenius]], celebraus en 1999, 2001, 2003, 2007 i 2011.<ref>[https://web.archive.org/web/20111201153738/http://www.panorama.am/en/society/2007/08/27/hamahaykakan/ 4TH PAN ARMENIAN GAMES DRAW TO THEIR END]. Panorama.am. URL accedida el 15 de enero de 2008.</ref> Seis delos ochu equipus que participarun ena temporada 2007 dela [[Liga Premier d’Armenia|liga armenia de fútbol]] son d’Ereván: el [[FC Ararat Ereván|Ararat]], el [[FC Banants Ereván|Banants]], el [[FC MIKA|MIKA]], el [[FC Uliss Ereván|Uliss]] i el [[FC Pyunik|Pyunik]]. Esti últimu es l’equipu con más ésitu dela Armenia postsoviética, endispués d’habel ganau ochu delos quinci campeonatus disputaus ata esi momentu. === Infraestruturas deportivas === El [[Hrazdan Stadium|Estadiu Hrazdan]], construíu en 1972, es el más grandi del país, con capacidá pa 72&nbsp;000{{esd}} espetaores.<ref name=stadiums>[http://www.worldstadiums.com/middle_east/countries/armenia.shtml Stadiums in Armenia] {{Wayback|url=http://www.worldstadiums.com/middle_east/countries/armenia.shtml |date=20150906025323 }}. World Stadiums. URL accedida el 15 de enero de 2008.</ref> Se gasta principalmenti pa partidus de [[fútbol]], peru tamién tien instalacionis pa practical [[karate]], [[gimnasia]], [[baloncestu]], [[boxeu]], [[esgrima]] i [[tenis de mesa]]. N’él juega comu local el [[FC Ararat Ereván|FC Ararat]], unu delos equipus más popularis del país. Nel [[Estadiu Hanrapetakan]], construíu en 2000 i con capacidá pa ábati 35&nbsp;000{{esd}} pressonas,<ref name=stadiums /> juegan comu local la [[seleción de fútbol d’Armenia]] i el [[FC Pyunik]]. Otrus estadius d’Ereván son el [[FC Banants Ereván|estadiu Banants]], el [[estadiu Mika]] i el [[estadiu Nairi]]. [[Archivu:Cathedral of Yerevan Armenia msu-2018-2640.jpg|miniaturadeimagen|Catedral de San Gregorio el Iluminaol, Ereván]] == Coltura == === Arquitetura === La Torri de [[Televisión]] d’Ereván es la estrutura más alta dela ciá i una delas más altas del Cáucaso Meridional. La Plaça dela Repúbrica, el [[Teatru d’ópera|Teatru dela Ópera]] d’Ereván i la Cascada d’Ereván están entre los prencipalis monumentus del centru dela ciá, desenvolvíus principalmenti a partir del diseñu original del arquitetu Alexander Tamanian i del planu revisau del [[arquitetu]] Jim Torosyan. Dendi l’añu 2000 s’á puestu en marcha un importanti processu de reurbanización n’Ereván. Comu resultau, muchus [[Edificiu|edificius]] estóricus s’han demolíu i sustituyíu por construccionis nuevas. Esti planu de renovación urbana á generau oposición<ref>{{Cita web|url=http://www.armenianow.com/?action=viewArticle&CID=1258&IID=1042&AID=1054|título=Home {{!}} ArmeniaNow.com|fechaacceso=2026-09-25|sitioweb=www.armenianow.com|idioma=en|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20100812130046/http://www.armenianow.com/?action=viewArticle&CID=1258&IID=1042&AID=1054|fechaArchivu=2010-08-12}}</ref> i críticas por parti d’angunus residentis, ya que los projetus destruyin edificius estóricus que datan del periodu del [[Imperiu russu]] i, de continu, dexan alos residentis sin casa.<ref>{{Cita web|url=http://chai-khana.org/en/former-iranian-market-ferdowsi-to-be-demolished-1|título=By Gayane Mirzoyan (11 August 2015). "Former Iranian Market Ferdowsi – To be Demolished {{!}} Gayane Mirzoyan". Chai Khana. Archived from the original on 18 October 2016. Retrieved 11 December 2017.|fechaacceso=1 October 2026|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20161018125224/http://chai-khana.org/en/former-iranian-market-ferdowsi-to-be-demolished-1|fechaarchivo=18 October 2016|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://onnik-krikorian.com/cgi-sys/suspendedpage.cgi|título="Kond: Stepping Back in Time {{!}} Onnik James Krikorian". Onnik-krikorian.com. Archived from the original on 12 December 2017. Retrieved 11 December 2017.|fechaacceso=2026-09-25|sitioweb=onnik-krikorian.com|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20260925142619/https://onnik-krikorian.com/cgi-sys/suspendedpage.cgi|fechaarchivo=25 September 2026|dead-url=yes}}</ref> Las viviendas del centru considerás demasiáu pequeñas se demuelin ca ves con más frequencia i se sustituyin por [[rascacielus]]. [[Archivu:2014 Erywań, Budynek Zgromadzenia Narodowego Republiki Armenii.jpg|miniaturadeimagen|Edificiu dela Assambréa Nacional d’Armenia n’Ereván]] La [[Catedral]] de San Gregorio, el nuevu edificiu del [[Gobiernu local|Ayuntamientu]] o Alcaldía d’Ereván, la nueva sedi del Institutu Matenadaran, la nueva terminal del [[Aeropuertu enternacional|Aeropuertu Enternacional]] de Zvartnots, el Centru d’Artis Cafesjian ena Cascada, l’Avenía Norti i el nuevu complexu gubernamental de ministerius están entre los prencipalis projetus de construcción realizaus duranti las dos primeras décadas del sigru XXI. La [[calli]] Aram del cascu antiguu d’Ereván i la recién construía [[Avenía]] Norti son exemplus notablis que muestran las características arquitetónicas tradicionalis i moernas dela ciá. En mayu de 2017, Ereván tenía 4.883 edificius d’apartamentus residencialis i 65.199 farolas instalás en 39.799 postis, cubriendu una longitú total de 1.514 km. La [[ciá]] tenía 1.080 callis cuna longitú total de 750 km.<ref>{{Cita web|url=https://www.civilnet.am/news/2017/05/14/%D4%B9%D5%BE%D5%A5%D6%80-%D5%B8%D6%80-%D5%AF%D5%B0%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D6%84%D6%80%D6%84%D6%80%D5%A5%D5%B6-%D5%A2%D5%B8%D5%AC%D5%B8%D6%80-%D5%A5%D6%80%D6%87%D5%A1%D5%B6%D6%81%D5%AB%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB%D5%B6/314288|título=Թվեր, որ կհետաքրքրեն բոլոր երևանցիներին|fechaacceso=2026-09-25|sitioweb=www.civilnet.am|idioma=hy|urlArchivu=http://web.archive.org/web/20180928123044/https://www.civilnet.am/news/2017/05/14/%D4%B9%D5%BE%D5%A5%D6%80-%D5%B8%D6%80-%D5%AF%D5%B0%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D6%84%D6%80%D6%84%D6%80%D5%A5%D5%B6-%D5%A2%D5%B8%D5%AC%D5%B8%D6%80-%D5%A5%D6%80%D6%87%D5%A1%D5%B6%D6%81%D5%AB%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB%D5%B6/314288|fechaArchivu=2018-09-28}}</ref> == Velai tamién == * [[Jardín Botánicu d’Ereván]] == Referencias == {{Listaref|2}} === Bibliografía === * Rene Grousset, ''Histoire de l'Armenie'', Payot, [[París]], 1984. cog6j8u1b5aqhtscyz4m15igcnimluy Usuario:HackerPunki/obraol/APLEx 2 12039 144660 144652 2026-10-19T17:16:57Z HackerPunki 16665 144660 wikitext text/x-wiki {{usuario taller+ | 2 <!-- No borres este renglón mientras esta subpágina de usuario/a sea un taller de pruebas --> }} '''Asociación cultural Estudio y divulgación del patrimonio lingüístico extremeño''' '''(APLEx) ('''n'[[Lengua estremeña|estremeñu]] ''Assoçación coltural Estuyu i espairigil del parimoñu lengüístico estremeñu'') hue una assoçación a tentu dela luenga estremeña. == Estoria == El su presidenti hue el filólagu [[Antonio Viudas Camarasa]].<ref>{{Cita web|url=https://www.elperiodicoextremadura.com/economia/2007/01/22/universidad-aplex-rinden-homenaje-menendez-45403178.html|título=La universidad y Aplex rinden un homenaje a Menéndez Pidal|fechaacceso=2026-10-12|fecha=2007-01-22|sitioweb=El Periódico Extremadura|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://dialectus.es/antonio-viudas-camarasa/|título=Antonio Viudas Camarasa – Dialectus|fechaacceso=2026-10-12|idioma=es}}</ref> Los sus biembrus sonin escrevioris o escrevioras comu Rosa María Lencero.<ref>{{Cita web|url=https://www.lavanguardia.com/local/extremadura/20140116/54399199326/la-escritora-y-poeta-rosa-maria-lencero-ofrece-este-viernes-en-caceres-una-lectura-literaria-de-su.html|título=La escritora y poeta Rosa María Lencero ofrece este viernes en Cáceres una lectura literaria de su obra|fechaacceso=2026-10-12|fecha=2014-01-16|sitioweb=La Vanguardia|idioma=es}}</ref> Los labutus dela assoçación sonin Nel añu 2004 l'assoçación organiçó el Congreso Internacional de Patrimonio Lingüístico Extremeño del 4 al 6 de noviembri ena ciá de [[Badajós (Monicipiu)|Bajós]].<ref>{{Cita web|url=https://cdiex.es/documento/programa-del-congreso-internacional-de-patrimonio-linguistico-extremeno|título=Programa del Congreso Internacional de Patrimonio Lingüístico Extremeño|fechaacceso=2026-10-12|apellido=Bittacora|sitioweb=Centro de la Documentación y de la Imagen|idioma=es}}</ref> al añu siguienti, junta la [[Nuversidá d'Estremaúra|Nuversiá d'Estremaúra]] en Caçris, hirmorin un comeniu de calavoración por un pedioru de 3 añus.<ref>{{Cita web|url=https://web.archive.org/web/20071009073505/http://aplexextremadura.com/convenios/index.htm|título=APLEx Extremadura, Convenios}}</ref> Nel añu 2007 partecipó junta la Nuversiá d'Estremaúra nun omenaji al lengüista [[Menendez Pidal]].<ref>{{Cita web|url=https://www.elperiodicoextremadura.com/economia/2007/01/22/universidad-aplex-rinden-homenaje-menendez-45403178.html|título=La universidad y Aplex rinden un homenaje a Menéndez Pidal|fechaacceso=2026-10-12|fecha=2007-01-22|sitioweb=El Periódico Extremadura|idioma=es}}</ref> El su dessenrou comu assoçación non acontinó al non avel eshuerçu dengunu polos sus biembrus hueraparti decumental o d'archivu. Polo que hue sucedíu pola OSCEC.<ref>{{Cita web|url=https://eldiariocantabria.publico.es/opinion/angel-marin/estremenu-como-hacer-cosas/20211025212112105821.html|título=El estremeñu, o de cómo hacer las cosas bien|fechaacceso=2026-10-12|apellido=Marín|nombre=Ángel|fecha=2021-10-25|sitioweb=eldiariocantabria.es|idioma=es}}</ref> == Controversias == L'assoçación hue parti delas controversias a tentu dela criación dela [[Güiquipedia n'estremeñu]]. Comu assoçación pal afíu del estremeñu, non huorin avisaus nin llamaus p'ayual al dessenrou del proyeutu, a pesal de cuental con varius estuyosus dela luenga estremeña entri los sus biembrus.<ref>{{Cita web|url=https://www.elperiodicoextremadura.com/extremadura/2008/04/09/wikipedia-prepara-salida-internet-version-45283586.html|título=Wikipedia prepara la salida a internet de una versión especial en castúo|fechaacceso=2026-10-18|fecha=2008-04-09|sitioweb=El Periódico Extremadura|idioma=es}}</ref> [https://www.flickr.com/photos/bibliotecavirtualextremena/49402626106/ Manuel Trinidad. Club Universo Extemeño y Biblioteca Virtu… | Flickr] {{ invisible | El artículo termina aquí. }} == Vea-si tamién == * [[OSCEC]] == Referencias == <references /> == Atijus p'ahuera == * [https://web.archive.org/web/20080511155549/http://www.aplexextremadura.com/ Antiga página web dela assoçación] {{DEFAULTSORT:}} afdf7nth4qko22qp225ak7qtlcupb3j 144661 144660 2026-10-19T17:40:05Z HackerPunki 16665 /* Controversias */ 144661 wikitext text/x-wiki {{usuario taller+ | 2 <!-- No borres este renglón mientras esta subpágina de usuario/a sea un taller de pruebas --> }} '''Asociación cultural Estudio y divulgación del patrimonio lingüístico extremeño''' '''(APLEx) ('''n'[[Lengua estremeña|estremeñu]] ''Assoçación coltural Estuyu i espairigil del parimoñu lengüístico estremeñu'') hue una assoçación a tentu dela luenga estremeña. == Estoria == El su presidenti hue el filólagu [[Antonio Viudas Camarasa]].<ref>{{Cita web|url=https://www.elperiodicoextremadura.com/economia/2007/01/22/universidad-aplex-rinden-homenaje-menendez-45403178.html|título=La universidad y Aplex rinden un homenaje a Menéndez Pidal|fechaacceso=2026-10-12|fecha=2007-01-22|sitioweb=El Periódico Extremadura|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://dialectus.es/antonio-viudas-camarasa/|título=Antonio Viudas Camarasa – Dialectus|fechaacceso=2026-10-12|idioma=es}}</ref> Los sus biembrus sonin escrevioris o escrevioras comu Rosa María Lencero.<ref>{{Cita web|url=https://www.lavanguardia.com/local/extremadura/20140116/54399199326/la-escritora-y-poeta-rosa-maria-lencero-ofrece-este-viernes-en-caceres-una-lectura-literaria-de-su.html|título=La escritora y poeta Rosa María Lencero ofrece este viernes en Cáceres una lectura literaria de su obra|fechaacceso=2026-10-12|fecha=2014-01-16|sitioweb=La Vanguardia|idioma=es}}</ref> Los labutus dela assoçación sonin Nel añu 2004 l'assoçación organiçó el Congreso Internacional de Patrimonio Lingüístico Extremeño del 4 al 6 de noviembri ena ciá de [[Badajós (Monicipiu)|Bajós]].<ref>{{Cita web|url=https://cdiex.es/documento/programa-del-congreso-internacional-de-patrimonio-linguistico-extremeno|título=Programa del Congreso Internacional de Patrimonio Lingüístico Extremeño|fechaacceso=2026-10-12|apellido=Bittacora|sitioweb=Centro de la Documentación y de la Imagen|idioma=es}}</ref> al añu siguienti, junta la [[Nuversidá d'Estremaúra|Nuversiá d'Estremaúra]] en Caçris, hirmorin un comeniu de calavoración por un pedioru de 3 añus.<ref>{{Cita web|url=https://web.archive.org/web/20071009073505/http://aplexextremadura.com/convenios/index.htm|título=APLEx Extremadura, Convenios}}</ref> Nel añu 2007 partecipó junta la Nuversiá d'Estremaúra nun omenaji al lengüista [[Menendez Pidal]].<ref>{{Cita web|url=https://www.elperiodicoextremadura.com/economia/2007/01/22/universidad-aplex-rinden-homenaje-menendez-45403178.html|título=La universidad y Aplex rinden un homenaje a Menéndez Pidal|fechaacceso=2026-10-12|fecha=2007-01-22|sitioweb=El Periódico Extremadura|idioma=es}}</ref> El su dessenrou comu assoçación non acontinó al non avel eshuerçu dengunu polos sus biembrus hueraparti decumental o d'archivu. Polo que hue sucedíu pola OSCEC.<ref>{{Cita web|url=https://eldiariocantabria.publico.es/opinion/angel-marin/estremenu-como-hacer-cosas/20211025212112105821.html|título=El estremeñu, o de cómo hacer las cosas bien|fechaacceso=2026-10-12|apellido=Marín|nombre=Ángel|fecha=2021-10-25|sitioweb=eldiariocantabria.es|idioma=es}}</ref> == Controversias == L'assoçación hue parti delas controversias a tentu dela criación dela [[Güiquipedia n'estremeñu]]. Comu assoçación pal afíu del estremeñu, non huorin avisaus nin llamaus p'ayual al dessenrou del proyeutu, a pesal de cuental con varius estuyosus dela luenga estremeña entri los sus biembrus. Tamién palrorin enos prioricus a tentu dela controversia de sin la luenga estremeña puei sel considerá luenga o non.<ref>{{Cita web|url=https://www.elperiodicoextremadura.com/extremadura/2008/04/09/wikipedia-prepara-salida-internet-version-45283586.html|título=Wikipedia prepara la salida a internet de una versión especial en castúo|fechaacceso=2026-10-18|fecha=2008-04-09|sitioweb=El Periódico Extremadura|idioma=es}}</ref> [https://www.flickr.com/photos/bibliotecavirtualextremena/49402626106/ Manuel Trinidad. Club Universo Extemeño y Biblioteca Virtu… | Flickr] {{ invisible | El artículo termina aquí. }} == Vea-si tamién == * [[OSCEC]] == Referencias == <references /> == Atijus p'ahuera == * [https://web.archive.org/web/20080511155549/http://www.aplexextremadura.com/ Antiga página web dela assoçación] {{DEFAULTSORT:}} 1j6u903d0onz7bx6nw0aip62c7k6dj4 Monti Ararat 0 12041 144678 144648 2026-10-20T09:50:22Z Olarcos 82 144678 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right; clear:right; width:300px; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; border-spacing:3px; background:#f8f9fa; color:#202122; font-size:88%; line-height:1.5em;" |- ! colspan="2" style="padding:0.4em; background:#D8E2EE; font-size:125%; text-align:center;" | Monti Ararat |- | colspan="2" style="padding:0.3em; text-align:center;" | [[Archivu:Mount Ararat and the Araratian plain (cropped).jpg|280px|Monti Ararat]] |- | colspan="2" style="padding:0 0.5em 0.4em; text-align:center; font-size:90%;" | <small>El Ararat vistu dendi la planura araratiana</small> |- ! colspan="2" style="padding:0.3em 0.5em; background:#D8E2EE; text-align:center;" | Localización xeográfica |- | colspan="2" style="padding:0.4em; text-align:center;" | <div style="position:relative; width:280px; height:auto; margin:auto;"> [[Archivu:Turkey adm location map.svg|280px|Localización del monti Ararat en Turquía]] <div style="position:absolute; left:96.3%; top:38.5%; transform:translate(-50%,-50%); color:#cc0000; font-size:22px; line-height:1;" title="Monti Ararat">●</div> </div> <div style="margin-top:0.2em;">Localización en [[Turquía]]</div> |- ! colspan="2" style="padding:0.3em 0.5em; background:#D8E2EE; text-align:center;" | Datos xeneralis |- ! style="width:40%; padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Tradución | style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Montaña pesá o tuerta |- ! style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Altitú | style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | 5137 [[m s. n. m.]] |- ! style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Tipu | style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | [[Estratovolcán]] |- ! style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; vertical-align:top; font-weight:bold;" | Última erución | style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | 1840<ref>[http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0103-04-&volpage=erupt Smithsonian Institution Global Volcanism Program: Ararat Eruptive History]</ref> |} El '''monti Ararat''' ({{lang-hy|Արարատ}}; {{lang-tr|Ağrı Dağı}}) es el picu más altu de [[Turquia]], con {{esd|5137 [[m s. n. m.]]}}, assitiau ena parti oriental del país, mui cerca dela raya con [[Irán]] i [[Armeña]]. Se trata dun [[volcán]] inativu cuya cima está cubierta de [[nievi|nievis]] perpetuas. El consensu académicu verifica que las ''"montañas de Ararat"'' del [[Libro del Génesis]] se refierin específicamenti a esti monti. El monti Ararat á síu ampliamenti aceptau nel [[judaísmu]], nel [[cristianismu]] i nel [[islam]] comu’l lugal de repousu del [[Arca de Noé]]. == Toponimia == El nombri Ararat está relacionau col nombri d’[[Urartu]] (Ուրարտու en [[Idioma armenio|armeniu]]), unu delos primerus [[estoria d'armenia|reinus armenius]] (860{{esd}}a.&nbsp;C.- 590{{esd}}a.&nbsp;C.). N’armeniu, ca unu delos dos picus que forman l’Ararat tien un nombri individual: se llama monti Masis (Մասիս) al picu mayol, i Sis (Սիս) al menor. En turcu reciben el nombri de ''Büyük Ağrı'' (Ağrı el grandi) i ''Küçük Ağrı'' (Ağrı el pequeñu), respetivamenti. Es el prencipal símbulu d’identificación d’Armenia. Sigún el [[etimólogu]] [[Armenios en Turquía|turcu-armeniu]] [[Sevan Nişanyan]], el su nombri turcu, Ağrı Dağı, vien duna antigua aldea, ''Ağori'', a 2300{{esd}}m sobri’l monti, que dessapareció nun [[alud]] nel añu 1840.<ref>[http://www.nisanyanmap.com/¿=&y=A%C4%9Fr%C4%B1&t=&lv=1&u=2&ua=0]</ref> Otras teorías comúnis palran de ''Ağır Dağ'' (montaña pesada) i ''Eğri Dağ'' (montaña chueca o montaña curva). == Situación geográfica == [[Archivu:JML 11584 583 582.jpg|thumb|200px|right|L’Ararat vistu dendi [[Ereván]], la capital d’[[Armenia]] ]] El monti Ararat está assitiau ena región d’Anatolia Oriental de Turquía, entre las provincias d’Ağrı i Iğdır, cerquina delas rayas con Irán, Armenia i l’enclavi de Najicheván d’Azerbaiyán, entre los ríus Aras i Murat.<ref name=MinistryOfTourism>[https://web.archive.org/web/20110611075707/http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-17324/eski2yeni.html "Ağrı – Mount Ararat"]. Republic of Turkey Ministry of culture and tourism (''kultur.gov.tr''). 2005.</ref> La meseta de lava de Serdarbulak, a {{convert|2600|m}} d’altitú, separa los picus del Gran Ararat i el Pequeñu Ararat.<ref>{{cite web |url= http://anatolia.com/activities/mountaineering/ararat.html |title= Mount Agri (Ararat) |author= <!--Not stated--> |date= 2003 |website= anatolia.com |access-date= 26 December 2020 |quote= "the Serdarbulak lava plateau (2600 m) stretches out between the two pinnacles." |archive-date= 28 September 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210928205405/http://anatolia.com/activities/mountaineering/ararat.html |url-status= dead }}</ref> Enas laderas ocidentalis del monti Ararat se topan los carrizalis de Doğubayazıt.<ref name="Dr. Öğr. Üyesi Mehmet Ali Çelik, Prof.Dr. İbrahim Kopar, Dr.Öğr. Üyesi Emrah Çelik">{{Cite web |date=December 20, 2021 |title=Doğubayazıt sazlığının (Ağrı-Türkiye) arazi örtüsü deseninde meydana gelen değişimlerin ekolojik sonuçları üzerine bir analiz |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2058634 |publisher=Doğu Coğrafya Dergisi-[[Atatürk University]] |page=3 |language=Turkish}}</ref> La cima del Ararat está al oesti dela raya entre Turquía i Irán i al sul dela raya entre Turquía i Armenia. La chana d’Ararat s’estendi pol su lau noroesti i ocidental.<ref name="BournoutianMaps"/> === Altitú === L’Ararat es el tercer [[List of ultras of West Asia|monti con mayol prominencia d’Asia Ocidental]], endispués del [[Monti Elbrus]] i el [[Monti Damavand|Damavand]]. Angunas enciclopedias i obras de referencia, comu’l ''[[Merriam-Webster's Geographical Dictionary]]'' i la ''Encyclopedia of World Geography'', dan pal monti Ararat una altitú de {{convert|5165|m|ft|0|abbr=on}}.<ref>{{cite book|title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary|date=2001|publisher=[[Merriam-Webster]]|location=Springfield, Massachusetts|isbn=9780877795469|page=[https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA63 63]|edition=3rd|url=https://archive.org/details/merriamwebstersg1998merr/page/63}}</ref><ref>{{cite book|editor1-last=Haggett|editor1-first=Peter|editor1-link=Peter Haggett|title=Encyclopedia of World Geography: The Middle East|chapter=Turkey|date=2002|publisher=[[Marshall Cavendish]]|isbn=978-0-7614-7289-6|page=[https://books.google.com/books?id=6BqVsXdHWAIC&pg=PA2026 2026]|edition=2nd}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hartemann|first1=Frederic|last2=Hauptman|first2=Robert|title=The Mountain Encyclopedia|date=2005|publisher=[[Rowman & Littlefield|Taylor Trade]]|location=Lanham, Maryland|isbn=978-0-8108-5056-9|page= [https://books.google.com/books?id=ifs2AgAAQBAJ&pg=PA17 17]|url=https://archive.org/details/mountainencyclop0000hart/page/17}}</ref><ref>{{cite book|last1=Galichian|first1=Rouben|author-link1=Rouben Galichian|title=Historic Maps of Armenia: The Cartographic Heritage|date=2004|publisher=[[I.B. Tauris]]|isbn=978-1-86064-979-0|page=[https://books.google.com/books?id=0dZfCXeL2AEC&pg=PA26 26]}}</ref> Nostanti, varias fuentis, comu’l [[United States Geological Survey|Serviciu Xeolóxicu delos Estaos Uníus]] i numerosos mapas topográficus, indican que la cifra alternativa i tamién mui estendía de {{convert|5137|m|ft|0|abbr=on}} es probablimenti más esata.<ref>{{cite web|last1=Kurter|first1=Ajun|author-link1=:tr:Ajun Kurter|title=Glaciers of the Middle East and Africa: Turkey|date=20 May 1988|url=https://pubs.usgs.gov/pp/p1386g/turkey.pdf|publisher=[[United States Geological Survey]] Professional Paper 1386-G|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011160658/https://pubs.usgs.gov/pp/p1386g/turkey.pdf|archive-date=11 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Maps of Ararat - Ararat Map, Turkey (Agri Dagi)|url=http://maps.turkeyodyssey.com/city/maps_of_ararat.php|website=turkeyodyssey.com|publisher=Terra Anatolia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070225034653/http://maps.turkeyodyssey.com/city/maps_of_ararat.php|archive-date=2007-02-25}}</ref> La altitú atual podría sel tan baxa comu {{convert|5125|m|ft|0|abbr=on}} por causa del [[Retreat of glaciers since 1850|retrocesu delos glaciaris dendi 1850]] del su [[snow|nievi]] cubiertu [[ice cap|casqueti de yelu]].<ref>According to Petter E. Bjørstad, Head of Informatics Department at the [[University of Bergen]] (Norway). {{cite web|title=Ararat Trip Report|url=http://www.ii.uib.no/~petter/mountains/5000mtn/Ararat/ararat-trip.html|website=ii.uib.no|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011161358/http://www.ii.uib.no/~petter/mountains/5000mtn/Ararat/ararat-trip.html|archive-date=11 October 2017|date=August 2007|quote=I measured the summit elevation, averaging more than 300 samples in my GPS, it settled on 5132 meter, 5 meter lower than the often quoted 5137 figure. This clearly shows that the 5165 meter elevation that many sources use is wrong. The summit is a snow ridge with no visible rock anywhere. Thus, the precise elevation will change with the seasons and could definitely be influenced by climate change (global warming). Later GPS measurements in Iran suggested that the GPS data may be about 10 meter too high also in this part of the world. This would in fact point in the direction of a true Ararat elevation around 5125 meter.}}</ref> [[File:Ararat 3d version 1.gif|thumb|right|Monti Ararat en 3D]] === Casqueti de yelu dela cima === El casqueti de yelu dela cima del monti Ararat se vien reduciendu polo menus dendi 1957. A finalis dela década de 1950, Blumenthal observó qu’había 11 [[glacier|glaciaris]] que salían duna massa de nievi ena cima que cubría alreol de {{convert|10|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref name=Blumenthal1958a>{{cite journal|last=Blumenthal|first=M. M.|year=1958|title=Vom Agrl Dag (Ararat) zum Kagkar Dag. Bergfahrten in nordostanatolischen Grenzlande|journal=Die Alpen|volume=34|pages=125–137|language=de}}</ref> N’esi tiempu se comprobó que los glaciaris dela cima del Ararat baxaban ata una altitú de {{convert|3900|m|ft|sp=us}} ena ladera orientá al norti i ata {{convert|4200|m|ft|sp=us}} ena ladera orientá al sul.<ref name=Blumenthal1958a/> Gastandu [[aerial imagery|imáginis aéreas]] preexistentis i datús de [[remote sensing|teledetección]], Sarıkaya i otrus estudiarun la estensión del casqueti de yelu del monti Ararat entre 1976 i 2011.<ref name=Sar2012a>{{cite journal|last=Sarıkaya|first=Mehmet Akif|title=Recession of the ice cap on Mount Ağrı (Ararat), Turkey, from 1976 to 2011 and its climatic significance|journal=Journal of Asian Earth Sciences|date=2012|volume=46|pages=190–194|doi=10.1016/j.jseaes.2011.12.009|url=https://www.researchgate.net/publication/257553234|bibcode=2012JAESc..46..190S}}</ref><ref name=SarOthers2014a>{{cite book|last1=Sarıkaya|first1=Mehmet Akif|first2=A. E.|last2=Tekeli|year=2014|chapter=Satellite inventory of glaciers in Turkey|editor=J. S. Kargel|display-editors=etal|pages=465–480|title=Global Land Ice Measurements from Space|publisher=Springer-Verlag|location=New York|isbn=978-3540798170}}</ref> Descubrierun qu’esti casqueti se había reducíu ata {{convert|8.0|km2|sqmi|abbr=on}} en 1976 i ata {{convert|5.7|km2|sqmi|abbr=on}} en 2011. Calcularun qu’entre 1976 i 2011 el casqueti de yelu dela cima del monti Ararat había perdíu’l 29&nbsp;% dela su superfici total, a un ritmu mediu de perda de yelu de {{convert|0.07|km2|sqmi|abbr=on}} al añu duranti 35 añus. Esti ritmu concuerda colos ritmus generalis de retrocesu d’otrus glaciaris de cima i casquetis de yelu turcus documentaus por otrus estudius.<ref name=SarOthers2014a/> D’acuerdu cun estudiu de 2020 de Yalcin, si’l retrocesu glaciar acontinara cola mesma aceleración, el glaciar permanenti probablimenti se convertiríe nun glaciar temporal en 2065.<ref>{{Cite journal|title= A GIS-Based Multi-Criteria Decision Analysis Model for Determining Glacier Vulnerability|year=2020|doi=10.3390/ijgi9030180|doi-access=free|last1=Yalcin|first1=Mustafa|journal=ISPRS International Journal of Geo-Information|volume=9|issue=3|page=180|bibcode=2020IJGI....9..180Y}}</ref> Blumenthal estimó que la liña de nievi abía baxau ata una altitú de {{convert|3000|m|ft|sp=us}} duranti’l [[Pleistocenu]] tardíu.<ref name=Blumenthal1958a/> Una liña de nievi assina habría creau un casqueti de yelu duna estensión de {{convert|100|km2|sqmi|abbr=on}}. Nostanti, observó la falta de pruebas claras de [[moraine|morrenas]] preestóricas, sacanti las que estaban cerca delas lenguas glaciares de 1958. Blumenthal explicó l’ausencia d’estas morrenas pola falta de crestas que confinaran los glaciaris, pola carga insuficienti de derrubius nel yelu pa formal morrenas i pol su soterramientu por erupcionis posterioris. Añus endispués, Birman observó enas laderas orientás al sul una possibli morrena que s’estendi polo menus {{convert|300|m|ft|sp=us}} d’altitú por baxu dela basi del casqueti de yelu de 1958, a una altitú de {{convert|4200|m|ft|sp=us}}.<ref name=Birman1968a>{{cite journal|last=Birman|first=J. H.|year=1968|title=Glacial Reconnaissance in Turkey|journal=Geological Society of America Bulletin|volume=79|issue=8|pages=1009–1026|bibcode=1968GSAB...79.1009B|doi=10.1130/0016-7606(1968)79[1009:GRIT]2.0.CO;2}}</ref> Tamién topó dos depósitos morrénicus formaus pun glaciar de valli del monti Ararat nel Pleistocenu, possiblementi duranti’l [[Last Glacial Period|Últimu Periodu Glaciar]], valli abaxu del [[lagu Balık]]. La morrena superior está a una altitú d’alreol de {{convert|2200|m|ft|sp=us}} i la inferior a una altitú d’alreol de {{convert|1800|m|ft|sp=us}}. La morrena inferior se topa a unos {{convert|15|km|mi|sp=us}} valli abaxu del lagu Balık. Dambas morrenas tienin unos {{convert|30|m|ft|sp=us}} d’altura. Se sospecha que’l lagu Balık ocupa una cuenca glaciar.<ref name=Birman1968a/> == Atividá volcánica == Técnicamenti, l’Ararat es un [[estratovolcán]], formau a partir de fluxus de lava i expulsionis de materialis [[piroclástico]]s. La última atividá volcánica registrá nel monti fue un terremotu importanti en juliu de 1840, centrau alreol del desfiladeru d’Ahora, una llarga sima orientá al noresti que baxa unos 1825{{esd}}m dendi la cima del monti. [[Archivu:Ararat PIA03399 modest.jpg|400px|thumb|right|El Gran Ararat (nel centru) i el monti Sis (ala su izquierda) (Landsat, [[NASA]])]] == Acontecimientus nel lugal == === Arca de Noé === [[Archivu:(Venice) Carpaccio, crocifissione e apoteosi dei diecimila martiri del monte ararat - gallerie Accademia.jpg|thumb|«Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat» de [[Vittore Carpaccio|Carpaccio]].]] Del Libru del [[Génesis]], la tradición cristiana interpreta qu’esti monti es el lugal ondi se posó’l [[Arca de Noé]] endispués del [[Diluvio Universal]] descritu n’esti libru sagráu. En 1829, [[Friedrich von Parrot]], un professor alemán de filosofía natural, visitó’l monasteriu de San Jacobo nel puebru d’Ahora, assitiau nel mesmu monti Ararat, escribiendu nel su libru que los monjis habían obteníu la madera necessaria pala construcción del monasteriu delos restus del Arca de Noé.<ref>{{Cita noticia|título=Friedrich Parrot and the First Ascent of Mount Ararat|url=https://www.muchbetteradventures.com/magazine/from-the-history-books-the-first-ascent-of-mount-ararat/|periódico=Much Better Adventures Magazine|fecha=2021-10-13|fechaacceso=2025-12-20|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20250622051723/https://www.muchbetteradventures.com/magazine/from-the-history-books-the-first-ascent-of-mount-ararat/|fechaArchivu=2025-06-22|idioma=en}}</ref><ref>{{Cita libro|título=Journey to Ararat|url=http://archive.org/details/journeytoararat00parr|editorial=New York : Harper and Bros.|fecha=1846|fechaacceso=2025-12-20|apellidos=University of Pittsburgh Library System|nombre=Friedrich|nombre2=William Desborough|apellidos2=Cooley}}</ref> Onci añus endispués, en 1840, el monasteriu i tolos sus monjis dessaparecierun endispués dela última erupción del Ararat. Enos últimus cincuenta añus apaecierun unas [[Anomalía de Ararat|fotografías polémicas]] enas que, sigún angunus envestigaores, s’apreciaban enas estribacionis desti monti unos restus de madera que crein que podrían habel pertenencíu al Arca. Nostanti, las pruebas presentás no se considerarun científicamenti concluyentis. En 1950, l’alpinista francés [[Fernand Navarra]] topó unos restus de madera que posteriormenti analizó col métodu de fechación por [[Datación por radiocarbono|carbonu-14]], topandu qu’estus restus tenían una antigüedá de más de 7000 añus. Nostanti, aparti delos troçus de madera, no había otra prueba científica que demostrara que s’hubiera gastau ena construcción dun Arca. Assina mesmu, ena parti más elevá del Monti Ararat, hazia la çona esti de Turquía, se postula que dessistin imáginis qu’atribuyin a una gran “anomalía” i que bien podría sel el Arca de Noé, sigún envestigacionis que Porcher Taylor á veníu realizandu con imáginis satelitalis dendi 1995.<ref>{{Cita noticia|título=Noah's Search: Probing Satellite Imagery for Lost Ark|url=https://www.space.com/26318-noah-ark-search-satellite-images.html|periódico=Space.com|fecha=2014-06-21|fechaacceso=2025-12-20|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20250216142117/https://www.space.com/26318-noah-ark-search-satellite-images.html|fechaArchivu=2025-02-16|idioma=en}}</ref> El tamañu dela formación, sigún estas imáginis, 309{{esd}}m, equivaldríe alos 300 por 50{{esd}}[[Codo (unidad de longitud)|codus]] que midía’l Arca de Noé, comu lo explica’l libru del Génesis. Nostanti, estu tampoco á síu corroborau arqueológicamenti, nin las imáginis han síu concluyentis. Assina, realmenti ata’l momentu no dessisti prueba fehacienti denguna que demuestri la dessistencia real del Arca i que sea aceptá pola [[Arqueología]]. === Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat === Nesti monti tamién tien el su origi la leyenda de «Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat». Cuenta esta que se trataba de soldaus romanus, lideraus por Acacio, que se convertirun al cristianismu. Por ellu, al mantenel-si firmis ena su fe i negal-si assina a rindil cultu alos ídolus paganus qu’adoraba l’emperaol [[Adriano]], esti ordenó que fueran crucificaus nesti monti. Los mártiris son conmemoraus pola [[Iglesia católica]], peru no pola [[Iglesia ortodoxa]] nin pola [[Iglesia apostólica armenia]], polo qu’angunus, sigún el su criteriu, crein que la estoria no tien una basi estórica firme. L’acontecimientu es el tema dela pintura «Los Diez Mil Mártires del Monte Ararat» de [[Vittore Carpaccio]]. Nel [[Museo de Pontevedra]] se conserva una pintura sobri tabla, retablu del {{siglo|XIV||s}}, ondi se representa esta leyenda. == Ascensionis == La primera pressona que lo ascendió fue l’alemán [[Friedrich von Parrot]] el 27 de setiembri de 1829<ref>https://web.archive.org/web/20130511064058/http://www.tdf.org.tr/pages.asp?id=38</ref> i la primera pressona en realizal una ascensión d’iviernu ata la cima fue Bozkurt Ergör, el entoncis presidenti dela [[Federación turca de alpinismo]], el 21 de febreru de 1970.<ref>{{Cita web |url=http://www.igdir.gov.tr/default_B0.aspx?content=133 |título=Copia archivada |fechaacceso=23 de agosto de 2013 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20131001193706/http://www.igdir.gov.tr/default_B0.aspx?content=133 |fechaArchivu=1 de octubre de 2013 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20131001193706/http://www.igdir.gov.tr/default_B0.aspx?content=133 |fechaarchivo=2013-10-01 |dead-url=yes }}</ref> == Simbolismu == [[Archivu:Yerevan Armenia with the backdrop of Mount Ararat.JPG|thumb|Ereván, capital d’Armenia, col monti Ararat al fondu.]] L’Ararat pertenenci territorialmenti a [[Turquia]]; nostanti, forma parti<ref name="2923c9a1">[https://www.diariodelviajero.com/europa/monte-ararat-turquia-la-montana-sagrada-de-armenia Monte Ararat (Turquía): la montaña sagrada de Armenia]</ref> dela [[Gran Armenia|Armenia Estórica]] i es el símbulu nacional d’[[Armenia]].<ref name="2923c9a1" /> El monti apaeci nel centru del [[Escudo de Armenia|Escudu d’armas d’Armenia]]. El monti es claramenti visibri dendi la mayol parti dela Repúbrica d’Armenia, incluyía la su capital [[Ereván]], i es representau de continu por artistas armenius en pinturas, gravaus d’obsidiana i otrus ogetus. Endispués del [[genocidio armenio]], Armenia perdió’l territoriu ondi s’alça l’Ararat, que quedó dientru del territoriu turcu.<ref>[http://elpais.com/diario/2008/01/05/viajero/1199570901_850215.html El monte Ararat, sueño y obsesión]</ref> == Enas artis == [[Archivu:MountArarat.jpg|thumb|"Ağrı Dağı", vistu dendi [[Iğdır]], Turquía.]] El monti Ararat apaeci comu escenariu i unu delos prencipalis protagonistas dela novela épica del afamau escrivienti turcu [[Yaşar Kemal]], "[[La Leyenda del Monte Ağrı]]". La novela á espirau una película<ref>http://www.sinematurk.com/film/1489-agri-dagi-efsanesi/</ref> i una obra d’ópera,<ref>{{Cita web |url=http://www.isikozlu.com/ararat_tr.html |título=Archive copy |fechaacceso=2026-10-13 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20060209022625/http://www.isikozlu.com/ararat_tr.html |fechaarchivo=2006-02-09 |dead-url=yes}}</ref> dambas col mesmu nombri. == Referencias == {{listaref}} == Atijus esternus == {{commons|Mount Ararat}} * [http://webcam.scs.com.ua/en/europe/armenia/erevan/ararat/ Webcam en directo del Monte Ararat] * [https://web.archive.org/web/20070311211216/http://video.google.com/videoplay?docid=-2867101082106156554&q=ararat La cima del Monte Ararat (película)] * [https://web.archive.org/web/20060911060132/http://www.terra-anatolia.com/eng/tours/Ararat01.htm Expediciones turcas al Monte Ararat] * [http://www.armenica.org Armenica.org: Historia de Armenia] (inglés, sueco) * [https://web.archive.org/web/20061010220340/http://earthobservatory.nasa.gov///Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=4996 Página del NASA Earth Observatory] * [https://web.archive.org/web/20060624171141/http://volcano.und.nodak.edu/vwdocs/volc_images/img_ararat.html Imagen desde la lanzadera espacial y detalles básicos] * [http://www.volcano.si.edu/gvp/world/volcano.cfm?vnum=0103-04- Programa global sobre vulcanismo. Página sobre el Monte Ararat] 1cgu8vx5oi8bjk5d1umau0zj3jgon0v Munich 0 12043 144655 2026-10-19T16:05:49Z ~2026-55986-02 20831 Criá página con 'Munich, mais asconosia como Monaku, es una cía bavariana situa n [[Alemaña|Alamania.]] Sus gentis son mou adictasiadas a la [[Cerveza|Cervesa.]]' 144655 wikitext text/x-wiki Munich, mais asconosia como Monaku, es una cía bavariana situa n [[Alemaña|Alamania.]] Sus gentis son mou adictasiadas a la [[Cerveza|Cervesa.]] gjqgx8t13gua2gr2d6r18gt6yot08j4 Schalke 04 0 12044 144659 2026-10-19T16:12:56Z ~2026-55986-02 20831 Criá página con 'Ar Schalke 04 è un equipu du fubu d'Alemaña. Se le conoces pur ser al segundu mas grande equipu der pais' 144659 wikitext text/x-wiki Ar Schalke 04 è un equipu du fubu d'Alemaña. Se le conoces pur ser al segundu mas grande equipu der pais 2oaofrly6jr14rwyspuhgvbk0gzr8fn Astaná 0 12045 144680 2026-10-20T09:55:08Z Olarcos 82 Criá página con '{{Ficha de entidad subnacional}}' 144680 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} 5qukelgv7cktzcfg7kl09ortr7ndf7f 144682 144680 2026-10-20T10:04:28Z Olarcos 82 144682 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Astaná'''<ref name="DPD">{{cita DPD|Astaná}} designa el nombre de «Astaná» para la capital de Kazajistán</ref> ({{lang-kk|Астана}} {{Audio|Kk-astana.ogg|[ɑstɑˈnɑ]}}), conocía ata 1998 comu '''Akmolá''' i renombrá entre los añus 2019 i 2022 comu '''Nursultán''' ({{lang-kk|Нұр-Сұлтан}}; {{lang-ru|Нур-Султа́н}}),<ref>{{Cita web|url=https://publications.europa.eu/code/es/es-5000500.htm|título=Anexo A5 Lista de Estados, territorios y monedas |fecha=17.6.2020|sitioweb=Libro de estilo interinstitucional de la Oficina de Publicaciones de la Unión Europea}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.trt.net.tr/espanol/mundo/2019/03/25/la-capital-de-kazajistan-ahora-se-llama-nursultan-1170193|título=La capital de Kazajistán ahora se llama Nursultán|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=25 de marzo de 2020|sitioweb=TRT en español}}</ref><ref name=fundeu>{{cita web|título=Kazajistán y Nursultán, formas adecuadas|url=https://www.fundeu.es/recomendacion/kazajistan-kazajstan/|editorial=FundéuRAE|fecha=7 de enero de 2022|fechaacceso=16 de enero de 2022}}</ref> es la [[Capital (política)|capital]] de [[Kazajistán]] dendi 1997. Está situá nel centru-norti del país i constituye una ciá con estatus federal drentu dela [[Provincia de Akmolá|provincia d’Akmolá]], políticamenti endependienti i cuya capital es la ciá de [[Kokshetau]].<ref>{{Cita web |url=http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |título=En esta página se informa del proyecto de remodelación de la ciudad así como de los nombres del alcalde de Astaná y el primer ministro de Kazajistán |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaarchivo=16 de julio de 2011 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20110716060958/http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |deadurl=sí}}</ref> == Etimología == La palabra «Astaná» significa literalmenti «ciá capital» en [[Idioma kazaju|kazaju]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080917185936/http://www.kazakhembus.com/astana.html Astana - La nueva capital de Kazajistán]</ref> i deriva dela palabra [[Idioma persa|persa]] {{lang|fa|آستانه}} ''Āstāna'', que significa «umbral». Antañu tenía el nombri de ''Tselinogrado'' i endispués el d’''Akmolá'' ({{lang-kk|Ақмола|lit=tumba blanca|translit=Aqmola}}) ata 1998, añu nel que se convirtió ena nueva capital de Kazajistán i adoptó el nombri d’''Astaná''. El 20 de marçu de 2019, el nuevu presidenti de Kazajistán, Kassym-Jomart Tokayev, propusu duranti el su discursu inaugural, tras assumil el cargu, cambial el nombri d’Astaná pol de Nur-Sultán, n’honol al primel presidenti del país, Nursultán Nazarbáyev. La propuesta incluía la adición dun guión, dividiendu el nombri en dos términus d’origi árabi: ''nur'' ({{lang|ar|نور}}), que significa «lus», i ''sultan'' ({{lang|ar|سلطان}}), «gobernanti». El Parlamentu de Kazajistán aprobó la iniciativa, i el 23 de marçu Tokayev firmó el decretu que oficializó el cambiu.<ref>{{Cita noticia|título=Kazajistán rebautiza su capital, Astaná, con el nombre de su expresidente|url=https://www.elpais.com/internacional/2019/03/20/actualidad/1553081726_764069.html|fecha=20 de marzo de 2019|fechaacceso=24 de octubre de 2019|periódico=[[El País]]}}</ref><ref name="Nov2008">[https://web.archive.org/web/20090306112524/http://www.astana.kz/capital-passport-astana.html Astana city official site]</ref> En 2008, la possibilidá de cambial el nombri dela ciá avía síu rechazada pol propiu Nazarbáyev, quconsideró que aquella decisión devía queal en manus delas generacionis futuras.<ref>[https://web.archive.org/web/20080615151447/http://afp.google.com/article/ALeqM5jkEXEoJUlSl8KW96q0AVz2FeBHGg Don't name capital after me yet, says Kazakh president] AFP</ref> Nostanti, el nuevu jefi d’Estau hizu efetivu el cambiu,<ref>{{Cita web|url=https://www.dw.com/en/nursultan-not-astana-kazakhstan-renames-capital-to-honor-nazarbayev/a-47984590|título=Nursultan, not Astana — Kazakhstan renames capital to honor Nazarbayev|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=22 de marzo de 2019|sitioweb=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.inform.kz/en/parliament-approved-renaming-of-astana-as-nursultan_a3509430|título=Parliament approved renaming of Astana as Nursultan.|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=20 de marzo de 2019}}</ref> que posteriormenti fue revertíu en 2022, ante la controversia generá i col propósitu de reforçal la proyección enternacional d’una imagen renová del país.<ref>{{Cita libro|apellidos=Fatland|nombre=Erika|título=Sovietistán. Un viaje por las repúblicas de Asia Central|año=2019|editorial=Tusquets|url=https://www.casadellibro.com/libro-sovietistan/9788490666432/8933006|isbn=9788490666432|capítulo=Kazajistán}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.aa.com.tr/es/mundo/kazajist%C3%A1n-vuelve-a-llamar-su-capital-astan%C3%A1/2687839|título=Kazajistán vuelve a llamar su capital Astaná.|editor=Daniel Gallego|fechaacceso=11 de mayo de 2023|fecha=17 de septiembre de 2022}}</ref> h172hwmvcmxj1rjs94ggbhdkidni1ui 144683 144682 2026-10-20T10:04:57Z Olarcos 82 144683 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Astaná'''<ref name="DPD">{{cita DPD|Astaná}} designa el nombre de «Astaná» para la capital de Kazajistán</ref> ({{lang-kk|Астана}} {{Audio|Kk-astana.ogg|[ɑstɑˈnɑ]}}), conocía ata 1998 comu '''Akmolá''' i renombrá entre los añus 2019 i 2022 comu '''Nursultán''' ({{lang-kk|Нұр-Сұлтан}}; {{lang-ru|Нур-Султа́н}}),<ref>{{Cita web|url=https://publications.europa.eu/code/es/es-5000500.htm|título=Anexo A5 Lista de Estados, territorios y monedas |fecha=17.6.2020|sitioweb=Libro de estilo interinstitucional de la Oficina de Publicaciones de la Unión Europea}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.trt.net.tr/espanol/mundo/2019/03/25/la-capital-de-kazajistan-ahora-se-llama-nursultan-1170193|título=La capital de Kazajistán ahora se llama Nursultán|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=25 de marzo de 2020|sitioweb=TRT en español}}</ref><ref name=fundeu>{{cita web|título=Kazajistán y Nursultán, formas adecuadas|url=https://www.fundeu.es/recomendacion/kazajistan-kazajstan/|editorial=FundéuRAE|fecha=7 de enero de 2022|fechaacceso=16 de enero de 2022}}</ref> es la [[Capital (política)|capital]] de [[Cazajastán]] dendi 1997. Está situá nel centru-norti del país i constituye una ciá con estatus federal drentu dela [[Provincia de Akmolá|provincia d’Akmolá]], políticamenti endependienti i cuya capital es la ciá de [[Kokshetau]].<ref>{{Cita web |url=http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |título=En esta página se informa del proyecto de remodelación de la ciudad así como de los nombres del alcalde de Astaná y el primer ministro de Kazajistán |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaarchivo=16 de julio de 2011 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20110716060958/http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |deadurl=sí}}</ref> == Etimología == La palabra «Astaná» significa literalmenti «ciá capital» en [[Idioma kazaju|kazaju]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080917185936/http://www.kazakhembus.com/astana.html Astana - La nueva capital de Kazajistán]</ref> i deriva dela palabra [[Idioma persa|persa]] {{lang|fa|آستانه}} ''Āstāna'', que significa «umbral». Antañu tenía el nombri de ''Tselinogrado'' i endispués el d’''Akmolá'' ({{lang-kk|Ақмола|lit=tumba blanca|translit=Aqmola}}) ata 1998, añu nel que se convirtió ena nueva capital de Kazajistán i adoptó el nombri d’''Astaná''. El 20 de marçu de 2019, el nuevu presidenti de Kazajistán, Kassym-Jomart Tokayev, propusu duranti el su discursu inaugural, tras assumil el cargu, cambial el nombri d’Astaná pol de Nur-Sultán, n’honol al primel presidenti del país, Nursultán Nazarbáyev. La propuesta incluía la adición dun guión, dividiendu el nombri en dos términus d’origi árabi: ''nur'' ({{lang|ar|نور}}), que significa «lus», i ''sultan'' ({{lang|ar|سلطان}}), «gobernanti». El Parlamentu de Kazajistán aprobó la iniciativa, i el 23 de marçu Tokayev firmó el decretu que oficializó el cambiu.<ref>{{Cita noticia|título=Kazajistán rebautiza su capital, Astaná, con el nombre de su expresidente|url=https://www.elpais.com/internacional/2019/03/20/actualidad/1553081726_764069.html|fecha=20 de marzo de 2019|fechaacceso=24 de octubre de 2019|periódico=[[El País]]}}</ref><ref name="Nov2008">[https://web.archive.org/web/20090306112524/http://www.astana.kz/capital-passport-astana.html Astana city official site]</ref> En 2008, la possibilidá de cambial el nombri dela ciá avía síu rechazada pol propiu Nazarbáyev, quconsideró que aquella decisión devía queal en manus delas generacionis futuras.<ref>[https://web.archive.org/web/20080615151447/http://afp.google.com/article/ALeqM5jkEXEoJUlSl8KW96q0AVz2FeBHGg Don't name capital after me yet, says Kazakh president] AFP</ref> Nostanti, el nuevu jefi d’Estau hizu efetivu el cambiu,<ref>{{Cita web|url=https://www.dw.com/en/nursultan-not-astana-kazakhstan-renames-capital-to-honor-nazarbayev/a-47984590|título=Nursultan, not Astana — Kazakhstan renames capital to honor Nazarbayev|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=22 de marzo de 2019|sitioweb=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.inform.kz/en/parliament-approved-renaming-of-astana-as-nursultan_a3509430|título=Parliament approved renaming of Astana as Nursultan.|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=20 de marzo de 2019}}</ref> que posteriormenti fue revertíu en 2022, ante la controversia generá i col propósitu de reforçal la proyección enternacional d’una imagen renová del país.<ref>{{Cita libro|apellidos=Fatland|nombre=Erika|título=Sovietistán. Un viaje por las repúblicas de Asia Central|año=2019|editorial=Tusquets|url=https://www.casadellibro.com/libro-sovietistan/9788490666432/8933006|isbn=9788490666432|capítulo=Kazajistán}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.aa.com.tr/es/mundo/kazajist%C3%A1n-vuelve-a-llamar-su-capital-astan%C3%A1/2687839|título=Kazajistán vuelve a llamar su capital Astaná.|editor=Daniel Gallego|fechaacceso=11 de mayo de 2023|fecha=17 de septiembre de 2022}}</ref> 6ojfqtdw7ugph9b7eywv1am24e05xzf 144684 144683 2026-10-20T10:05:42Z Olarcos 82 144684 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Astaná'''<ref name="DPD">{{cita DPD|Astaná}} designa el nombre de «Astaná» para la capital de Kazajistán</ref> ({{lang-kk|Астана}} {{Audio|Kk-astana.ogg|[ɑstɑˈnɑ]}}), conocía ata 1998 comu '''Akmolá''' i renombrá entre los añus 2019 i 2022 comu '''Nursultán''' ({{lang-kk|Нұр-Сұлтан}}; {{lang-ru|Нур-Султа́н}}),<ref>{{Cita web|url=https://publications.europa.eu/code/es/es-5000500.htm|título=Anexo A5 Lista de Estados, territorios y monedas |fecha=17.6.2020|sitioweb=Libro de estilo interinstitucional de la Oficina de Publicaciones de la Unión Europea}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.trt.net.tr/espanol/mundo/2019/03/25/la-capital-de-kazajistan-ahora-se-llama-nursultan-1170193|título=La capital de Kazajistán ahora se llama Nursultán|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=25 de marzo de 2020|sitioweb=TRT en español}}</ref><ref name=fundeu>{{cita web|título=Kazajistán y Nursultán, formas adecuadas|url=https://www.fundeu.es/recomendacion/kazajistan-kazajstan/|editorial=FundéuRAE|fecha=7 de enero de 2022|fechaacceso=16 de enero de 2022}}</ref> es la [[Capital (política)|capital]] de [[Cazastán]] dendi 1997. Está situá nel centru-norti del país i constituye una ciá con estatus federal drentu dela [[Provincia de Akmolá|provincia d’Akmolá]], políticamenti endependienti i cuya capital es la ciá de [[Kokshetau]].<ref>{{Cita web |url=http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |título=En esta página se informa del proyecto de remodelación de la ciudad así como de los nombres del alcalde de Astaná y el primer ministro de Kazajistán |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaarchivo=16 de julio de 2011 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20110716060958/http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |deadurl=sí}}</ref> == Etimología == La palabra «Astaná» significa literalmenti «ciá capital» en [[Luenga kazaja|kazaju]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080917185936/http://www.kazakhembus.com/astana.html Astana - La nueva capital de Kazajistán]</ref> i deriva dela palabra [[Idioma persa|persa]] {{lang|fa|آستانه}} ''Āstāna'', que significa «umbral». Antañu tenía el nombri de ''Tselinogrado'' i endispués el d’''Akmolá'' ({{lang-kk|Ақмола|lit=tumba blanca|translit=Aqmola}}) ata 1998, añu nel que se convirtió ena nueva capital de Kazajistán i adoptó el nombri d’''Astaná''. El 20 de marçu de 2019, el nuevu presidenti de Kazajistán, Kassym-Jomart Tokayev, propusu duranti el su discursu inaugural, tras assumil el cargu, cambial el nombri d’Astaná pol de Nur-Sultán, n’honol al primel presidenti del país, Nursultán Nazarbáyev. La propuesta incluía la adición dun guión, dividiendu el nombri en dos términus d’origi árabi: ''nur'' ({{lang|ar|نور}}), que significa «lus», i ''sultan'' ({{lang|ar|سلطان}}), «gobernanti». El Parlamentu de Kazajistán aprobó la iniciativa, i el 23 de marçu Tokayev firmó el decretu que oficializó el cambiu.<ref>{{Cita noticia|título=Kazajistán rebautiza su capital, Astaná, con el nombre de su expresidente|url=https://www.elpais.com/internacional/2019/03/20/actualidad/1553081726_764069.html|fecha=20 de marzo de 2019|fechaacceso=24 de octubre de 2019|periódico=[[El País]]}}</ref><ref name="Nov2008">[https://web.archive.org/web/20090306112524/http://www.astana.kz/capital-passport-astana.html Astana city official site]</ref> En 2008, la possibilidá de cambial el nombri dela ciá avía síu rechazada pol propiu Nazarbáyev, quconsideró que aquella decisión devía queal en manus delas generacionis futuras.<ref>[https://web.archive.org/web/20080615151447/http://afp.google.com/article/ALeqM5jkEXEoJUlSl8KW96q0AVz2FeBHGg Don't name capital after me yet, says Kazakh president] AFP</ref> Nostanti, el nuevu jefi d’Estau hizu efetivu el cambiu,<ref>{{Cita web|url=https://www.dw.com/en/nursultan-not-astana-kazakhstan-renames-capital-to-honor-nazarbayev/a-47984590|título=Nursultan, not Astana — Kazakhstan renames capital to honor Nazarbayev|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=22 de marzo de 2019|sitioweb=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.inform.kz/en/parliament-approved-renaming-of-astana-as-nursultan_a3509430|título=Parliament approved renaming of Astana as Nursultan.|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=20 de marzo de 2019}}</ref> que posteriormenti fue revertíu en 2022, ante la controversia generá i col propósitu de reforçal la proyección enternacional d’una imagen renová del país.<ref>{{Cita libro|apellidos=Fatland|nombre=Erika|título=Sovietistán. Un viaje por las repúblicas de Asia Central|año=2019|editorial=Tusquets|url=https://www.casadellibro.com/libro-sovietistan/9788490666432/8933006|isbn=9788490666432|capítulo=Kazajistán}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.aa.com.tr/es/mundo/kazajist%C3%A1n-vuelve-a-llamar-su-capital-astan%C3%A1/2687839|título=Kazajistán vuelve a llamar su capital Astaná.|editor=Daniel Gallego|fechaacceso=11 de mayo de 2023|fecha=17 de septiembre de 2022}}</ref> lq83nhiu2ja54vvsq22mxezvewqaumf 144685 144684 2026-10-20T10:06:55Z Olarcos 82 /* Etimología */ 144685 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Astaná'''<ref name="DPD">{{cita DPD|Astaná}} designa el nombre de «Astaná» para la capital de Kazajistán</ref> ({{lang-kk|Астана}} {{Audio|Kk-astana.ogg|[ɑstɑˈnɑ]}}), conocía ata 1998 comu '''Akmolá''' i renombrá entre los añus 2019 i 2022 comu '''Nursultán''' ({{lang-kk|Нұр-Сұлтан}}; {{lang-ru|Нур-Султа́н}}),<ref>{{Cita web|url=https://publications.europa.eu/code/es/es-5000500.htm|título=Anexo A5 Lista de Estados, territorios y monedas |fecha=17.6.2020|sitioweb=Libro de estilo interinstitucional de la Oficina de Publicaciones de la Unión Europea}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.trt.net.tr/espanol/mundo/2019/03/25/la-capital-de-kazajistan-ahora-se-llama-nursultan-1170193|título=La capital de Kazajistán ahora se llama Nursultán|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=25 de marzo de 2020|sitioweb=TRT en español}}</ref><ref name=fundeu>{{cita web|título=Kazajistán y Nursultán, formas adecuadas|url=https://www.fundeu.es/recomendacion/kazajistan-kazajstan/|editorial=FundéuRAE|fecha=7 de enero de 2022|fechaacceso=16 de enero de 2022}}</ref> es la [[Capital (política)|capital]] de [[Cazastán]] dendi 1997. Está situá nel centru-norti del país i constituye una ciá con estatus federal drentu dela [[Provincia de Akmolá|provincia d’Akmolá]], políticamenti endependienti i cuya capital es la ciá de [[Kokshetau]].<ref>{{Cita web |url=http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |título=En esta página se informa del proyecto de remodelación de la ciudad así como de los nombres del alcalde de Astaná y el primer ministro de Kazajistán |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaarchivo=16 de julio de 2011 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20110716060958/http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |deadurl=sí}}</ref> == Etimología == La palabra «Astaná» significa literalmenti «ciá capital» en [[Luenga kazaja|kazaju]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080917185936/http://www.kazakhembus.com/astana.html Astana - La nueva capital de Kazajistán]</ref> i deriva dela palabra [[Idioma persa|persa]] {{lang|fa|آستانه}} ''Āstāna'', que significa «umbral». Antañu tenía el nombri de ''Tselinogrado'' i endispués el d’''Akmolá'' ({{lang-kk|Ақмола|lit=tumba blanca|translit=Aqmola}}) ata 1998, añu nel que se convirtió ena nueva capital de Kazajistán i adoptó el nombri d’''Astaná''. El 20 de marçu de 2019, el nuevu presidenti de Kazajistán, Kassym-Jomart Tokayev, propusu duranti el su discursu inaugural, tras assumil el cargu, cambial el nombri d’Astaná pol de Nur-Sultán, n’honol al primel presidenti del país, Nursultán Nazarbáyev. La propuesta incluía la adición dun guión, dividiendu el nombri en dos términus d’origi árabi: ''nur'' ({{lang|ar|نور}}), que significa «lus», i ''sultan'' ({{lang|ar|سلطان}}), «gobernanti». El Parlamentu de Kazajistán aprobó la iniciativa, i el 23 de marçu Tokayev firmó el decretu que oficializó el cambiu.<ref>{{Cita noticia|título=Kazajistán rebautiza su capital, Astaná, con el nombre de su expresidente|url=https://www.elpais.com/internacional/2019/03/20/actualidad/1553081726_764069.html|fecha=20 de marzo de 2019|fechaacceso=24 de octubre de 2019|periódico=[[El País]]}}</ref><ref name="Nov2008">[https://web.archive.org/web/20090306112524/http://www.astana.kz/capital-passport-astana.html Astana city official site]</ref> En 2008, la possibilidá de cambial el nombri dela ciá avía síu rechazada pol propiu Nazarbáyev, quconsideró que aquella decisión devía queal en manus delas generacionis futuras.<ref>[https://web.archive.org/web/20080615151447/http://afp.google.com/article/ALeqM5jkEXEoJUlSl8KW96q0AVz2FeBHGg Don't name capital after me yet, says Kazakh president] AFP</ref> Nostanti, el nuevu jefi d’Estau hizu efetivu el cambiu,<ref>{{Cita web|url=https://www.dw.com/en/nursultan-not-astana-kazakhstan-renames-capital-to-honor-nazarbayev/a-47984590|título=Nursultan, not Astana — Kazakhstan renames capital to honor Nazarbayev|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=22 de marzo de 2019|sitioweb=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.inform.kz/en/parliament-approved-renaming-of-astana-as-nursultan_a3509430|título=Parliament approved renaming of Astana as Nursultan.|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=20 de marzo de 2019}}</ref> que posteriormenti fue revertíu en 2022, anti la controversia generá i col propósitu de refuerçal la proyección enternacional duna imagin remuá del país.<ref>{{Cita libro|apellidos=Fatland|nombre=Erika|título=Sovietistán. Un viaje por las repúblicas de Asia Central|año=2019|editorial=Tusquets|url=https://www.casadellibro.com/libro-sovietistan/9788490666432/8933006|isbn=9788490666432|capítulo=Kazajistán}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.aa.com.tr/es/mundo/kazajist%C3%A1n-vuelve-a-llamar-su-capital-astan%C3%A1/2687839|título=Kazajistán vuelve a llamar su capital Astaná.|editor=Daniel Gallego|fechaacceso=11 de mayo de 2023|fecha=17 de septiembre de 2022}}</ref> t4vi3oncbp7rzkwtrau5dmnpyrnkpa5 144686 144685 2026-10-20T10:08:43Z Olarcos 82 /* Etimología */ 144686 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Astaná'''<ref name="DPD">{{cita DPD|Astaná}} designa el nombre de «Astaná» para la capital de Kazajistán</ref> ({{lang-kk|Астана}} {{Audio|Kk-astana.ogg|[ɑstɑˈnɑ]}}), conocía ata 1998 comu '''Akmolá''' i renombrá entre los añus 2019 i 2022 comu '''Nursultán''' ({{lang-kk|Нұр-Сұлтан}}; {{lang-ru|Нур-Султа́н}}),<ref>{{Cita web|url=https://publications.europa.eu/code/es/es-5000500.htm|título=Anexo A5 Lista de Estados, territorios y monedas |fecha=17.6.2020|sitioweb=Libro de estilo interinstitucional de la Oficina de Publicaciones de la Unión Europea}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.trt.net.tr/espanol/mundo/2019/03/25/la-capital-de-kazajistan-ahora-se-llama-nursultan-1170193|título=La capital de Kazajistán ahora se llama Nursultán|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=25 de marzo de 2020|sitioweb=TRT en español}}</ref><ref name=fundeu>{{cita web|título=Kazajistán y Nursultán, formas adecuadas|url=https://www.fundeu.es/recomendacion/kazajistan-kazajstan/|editorial=FundéuRAE|fecha=7 de enero de 2022|fechaacceso=16 de enero de 2022}}</ref> es la [[Capital (política)|capital]] de [[Cazastán]] dendi 1997. Está situá nel centru-norti del país i constituye una ciá con estatus federal drentu dela [[Provincia de Akmolá|provincia d’Akmolá]], políticamenti endependienti i cuya capital es la ciá de [[Kokshetau]].<ref>{{Cita web |url=http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |título=En esta página se informa del proyecto de remodelación de la ciudad así como de los nombres del alcalde de Astaná y el primer ministro de Kazajistán |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaarchivo=16 de julio de 2011 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20110716060958/http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |deadurl=sí}}</ref> == Etimología == La palabra «Astaná» significa literalmenti «ciá capital» en [[Luenga kazaja|kazaju]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080917185936/http://www.kazakhembus.com/astana.html Astana - La nueva capital de Kazajistán]</ref> i deriva dela palabra [[Idioma persa|persa]] {{lang|fa|آستانه}} ''Āstāna'', que significa «umbral». Antañu tenía el nombri de ''Tselinogrado'' i endispués el d’''Akmolá'' ({{lang-kk|Ақмола|lit=tumba blanca|translit=Aqmola}}) ata 1998, añu nel que se convirtió ena nueva capital de Cazastán i adoptó el nombri d’''Astaná''. El 20 de marçu de 2019, el nuevu presidenti de Kazajistán, Kassym-Jomart Tokayev, propussu duranti el su discursu inaugural, tras assumil el cargu, cambial el nombri d’Astaná pol de Nur-Sultán, n’honol al primel presidenti del país, Nursultán Nazarbáyev. La propuesta incluía la adición dun guión, dividiendu el nombri en dos términus d’origi árabi: ''nur'' ({{lang|ar|نور}}), que significa «lus», i ''sultan'' ({{lang|ar|سلطان}}), «gobernanti». El Parlamentu de Cazastán aprobó la iniciativa, i el 23 de marçu Tokayev firmó el decretu que oficializó el cambiu.<ref>{{Cita noticia|título=Kazajistán rebautiza su capital, Astaná, con el nombre de su expresidente|url=https://www.elpais.com/internacional/2019/03/20/actualidad/1553081726_764069.html|fecha=20 de marzo de 2019|fechaacceso=24 de octubre de 2019|periódico=[[El País]]}}</ref><ref name="Nov2008">[https://web.archive.org/web/20090306112524/http://www.astana.kz/capital-passport-astana.html Astana city official site]</ref> En 2008, la possibilidá de cambial el nombri dela ciá avía síu rechazá pol propiu Nazarbáyev, que consideró que aquella decisión devía queal en manus delas generacionis futuras.<ref>[https://web.archive.org/web/20080615151447/http://afp.google.com/article/ALeqM5jkEXEoJUlSl8KW96q0AVz2FeBHGg Don't name capital after me yet, says Kazakh president] AFP</ref> Nostanti, el nuevu jefi d’Estau hizu efetivu el cambiu,<ref>{{Cita web|url=https://www.dw.com/en/nursultan-not-astana-kazakhstan-renames-capital-to-honor-nazarbayev/a-47984590|título=Nursultan, not Astana — Kazakhstan renames capital to honor Nazarbayev|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=22 de marzo de 2019|sitioweb=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.inform.kz/en/parliament-approved-renaming-of-astana-as-nursultan_a3509430|título=Parliament approved renaming of Astana as Nursultan.|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=20 de marzo de 2019}}</ref> que posteriormenti fue revertíu en 2022, anti la controversia generá i col propósitu de refuerçal la proyección enternacional duna imagin remuá del país.<ref>{{Cita libro|apellidos=Fatland|nombre=Erika|título=Sovietistán. Un viaje por las repúblicas de Asia Central|año=2019|editorial=Tusquets|url=https://www.casadellibro.com/libro-sovietistan/9788490666432/8933006|isbn=9788490666432|capítulo=Kazajistán}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.aa.com.tr/es/mundo/kazajist%C3%A1n-vuelve-a-llamar-su-capital-astan%C3%A1/2687839|título=Kazajistán vuelve a llamar su capital Astaná.|editor=Daniel Gallego|fechaacceso=11 de mayo de 2023|fecha=17 de septiembre de 2022}}</ref> gnl1zc8wtb3yye00oe9ld8np4cbtni7 144687 144686 2026-10-20T10:09:42Z Olarcos 82 /* Etimología */ 144687 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Astaná'''<ref name="DPD">{{cita DPD|Astaná}} designa el nombre de «Astaná» para la capital de Kazajistán</ref> ({{lang-kk|Астана}} {{Audio|Kk-astana.ogg|[ɑstɑˈnɑ]}}), conocía ata 1998 comu '''Akmolá''' i renombrá entre los añus 2019 i 2022 comu '''Nursultán''' ({{lang-kk|Нұр-Сұлтан}}; {{lang-ru|Нур-Султа́н}}),<ref>{{Cita web|url=https://publications.europa.eu/code/es/es-5000500.htm|título=Anexo A5 Lista de Estados, territorios y monedas |fecha=17.6.2020|sitioweb=Libro de estilo interinstitucional de la Oficina de Publicaciones de la Unión Europea}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.trt.net.tr/espanol/mundo/2019/03/25/la-capital-de-kazajistan-ahora-se-llama-nursultan-1170193|título=La capital de Kazajistán ahora se llama Nursultán|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=25 de marzo de 2020|sitioweb=TRT en español}}</ref><ref name=fundeu>{{cita web|título=Kazajistán y Nursultán, formas adecuadas|url=https://www.fundeu.es/recomendacion/kazajistan-kazajstan/|editorial=FundéuRAE|fecha=7 de enero de 2022|fechaacceso=16 de enero de 2022}}</ref> es la [[Capital (política)|capital]] de [[Cazastán]] dendi 1997. Está situá nel centru-norti del país i constituye una ciá con estatus federal drentu dela [[Provincia de Akmolá|provincia d’Akmolá]], políticamenti endependienti i cuya capital es la ciá de [[Kokshetau]].<ref>{{Cita web |url=http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |título=En esta página se informa del proyecto de remodelación de la ciudad así como de los nombres del alcalde de Astaná y el primer ministro de Kazajistán |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaarchivo=16 de julio de 2011 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20110716060958/http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |deadurl=sí}}</ref> == Etimología == La palabra «Astaná» significa literalmenti «ciá capital» en [[Luenga kazaja|kazaju]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080917185936/http://www.kazakhembus.com/astana.html Astana - La nueva capital de Kazajistán]</ref> i deriva dela palabra [[Idioma persa|persa]] {{lang|fa|آستانه}} ''Āstāna'', que significa «umbral». Antañu tenía el nombri de ''Tselinogrado'' i endispués el d’''Akmolá'' ({{lang-kk|Ақмола|lit=tumba blanca|translit=Aqmola}}) ata 1998, añu nel que se convirtió ena nueva capital de Cazastán i adoptó el nombri d’''Astaná''. El 20 de marçu de 2019, el nuevu presidenti de Kazajistán, Kassym-Jomart Tokayev, propussu duranti el su discursu inaugural, tras assumil el cargu, cambial el nombri d’Astaná pol de Nur-Sultán, n’onol al primel presidenti del país, Nursultán Nazarbáyev. La propuesta incluía la adición dun guión, dividiendu el nombri en dos términus d’origi árabi: ''nur'' ({{lang|ar|نور}}), que significa «lus», i ''sultan'' ({{lang|ar|سلطان}}), «gobernanti». El Parlamentu de Cazastán aprobó la iniciativa, i el 23 de marçu Tokayev firmó el decretu que oficializó el cambiu.<ref>{{Cita noticia|título=Kazajistán rebautiza su capital, Astaná, con el nombre de su expresidente|url=https://www.elpais.com/internacional/2019/03/20/actualidad/1553081726_764069.html|fecha=20 de marzo de 2019|fechaacceso=24 de octubre de 2019|periódico=[[El País]]}}</ref><ref name="Nov2008">[https://web.archive.org/web/20090306112524/http://www.astana.kz/capital-passport-astana.html Astana city official site]</ref> En 2008, la possibilidá de cambial el nombri dela ciá avía síu rechazá pol propiu Nazarbáyev, que consideró que aquella decisión devía queal en manus delas generacionis futuras.<ref>[https://web.archive.org/web/20080615151447/http://afp.google.com/article/ALeqM5jkEXEoJUlSl8KW96q0AVz2FeBHGg Don't name capital after me yet, says Kazakh president] AFP</ref> Nostanti, el nuevu jefi d’Estau hizu efetivu el cambiu,<ref>{{Cita web|url=https://www.dw.com/en/nursultan-not-astana-kazakhstan-renames-capital-to-honor-nazarbayev/a-47984590|título=Nursultan, not Astana — Kazakhstan renames capital to honor Nazarbayev|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=22 de marzo de 2019|sitioweb=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.inform.kz/en/parliament-approved-renaming-of-astana-as-nursultan_a3509430|título=Parliament approved renaming of Astana as Nursultan.|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=20 de marzo de 2019}}</ref> que posteriormenti fue revertíu en 2022, anti la controversia generá i col propósitu de refuerçal la proyección enternacional duna imagin remuá del país.<ref>{{Cita libro|apellidos=Fatland|nombre=Erika|título=Sovietistán. Un viaje por las repúblicas de Asia Central|año=2019|editorial=Tusquets|url=https://www.casadellibro.com/libro-sovietistan/9788490666432/8933006|isbn=9788490666432|capítulo=Kazajistán}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.aa.com.tr/es/mundo/kazajist%C3%A1n-vuelve-a-llamar-su-capital-astan%C3%A1/2687839|título=Kazajistán vuelve a llamar su capital Astaná.|editor=Daniel Gallego|fechaacceso=11 de mayo de 2023|fecha=17 de septiembre de 2022}}</ref> e8pzd4pc8lq18uex2mw5gskodv4npgn 144688 144687 2026-10-20T10:10:35Z Olarcos 82 /* Etimología */ 144688 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Astaná'''<ref name="DPD">{{cita DPD|Astaná}} designa el nombre de «Astaná» para la capital de Kazajistán</ref> ({{lang-kk|Астана}} {{Audio|Kk-astana.ogg|[ɑstɑˈnɑ]}}), conocía ata 1998 comu '''Akmolá''' i renombrá entre los añus 2019 i 2022 comu '''Nursultán''' ({{lang-kk|Нұр-Сұлтан}}; {{lang-ru|Нур-Султа́н}}),<ref>{{Cita web|url=https://publications.europa.eu/code/es/es-5000500.htm|título=Anexo A5 Lista de Estados, territorios y monedas |fecha=17.6.2020|sitioweb=Libro de estilo interinstitucional de la Oficina de Publicaciones de la Unión Europea}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.trt.net.tr/espanol/mundo/2019/03/25/la-capital-de-kazajistan-ahora-se-llama-nursultan-1170193|título=La capital de Kazajistán ahora se llama Nursultán|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=25 de marzo de 2020|sitioweb=TRT en español}}</ref><ref name=fundeu>{{cita web|título=Kazajistán y Nursultán, formas adecuadas|url=https://www.fundeu.es/recomendacion/kazajistan-kazajstan/|editorial=FundéuRAE|fecha=7 de enero de 2022|fechaacceso=16 de enero de 2022}}</ref> es la [[Capital (política)|capital]] de [[Cazastán]] dendi 1997. Está situá nel centru-norti del país i constituye una ciá con estatus federal drentu dela [[Provincia de Akmolá|provincia d’Akmolá]], políticamenti endependienti i cuya capital es la ciá de [[Kokshetau]].<ref>{{Cita web |url=http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |título=En esta página se informa del proyecto de remodelación de la ciudad así como de los nombres del alcalde de Astaná y el primer ministro de Kazajistán |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaarchivo=16 de julio de 2011 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20110716060958/http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |deadurl=sí}}</ref> == Etimología == La palabra «Astaná» significa literalmenti «ciá capital» en [[Luenga kazaja|kazaju]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080917185936/http://www.kazakhembus.com/astana.html Astana - La nueva capital de Kazajistán]</ref> i deriva dela palabra [[Idioma persa|persa]] {{lang|fa|آستانه}} ''Āstāna'', que significa «umbral». Antañu tenía el nombri de ''Tselinogrado'' i endispués el d’''Akmolá'' ({{lang-kk|Ақмола|lit=tumba blanca|translit=Aqmola}}) ata 1998, añu nel que se convirtió ena nueva capital de Cazastán i adoptó el nombri d’''Astaná''. El 20 de marçu de 2019, el nuevu presidenti de Kazajistán, Kassym-Jomart Tokayev, propussu duranti el su discursu inaugural, tras assumil el cargu, cambial el nombri d’Astaná pol de Nur-Sultán, n’onol al primel presidenti del país, Nursultán Nazarbáyev. La propuesta incluía la adición dun guión, dividiendu el nombri en dos términus d’origi árabi: ''nur'' ({{lang|ar|نور}}), que significa «lus», i ''sultan'' ({{lang|ar|سلطان}}), «gobernanti». El Parlamentu de Cazastán aprobó la iniciativa, i el 23 de marçu Tokayev firmó el decretu que oficializó el cambiu.<ref>{{Cita noticia|título=Kazajistán rebautiza su capital, Astaná, con el nombre de su expresidente|url=https://www.elpais.com/internacional/2019/03/20/actualidad/1553081726_764069.html|fecha=20 de marzo de 2019|fechaacceso=24 de octubre de 2019|periódico=[[El País]]}}</ref><ref name="Nov2008">[https://web.archive.org/web/20090306112524/http://www.astana.kz/capital-passport-astana.html Astana city official site]</ref> En 2008, la possibilidá de cambial el nombri dela ciá avía síu rechazá pol propiu Nazarbáyev, que consideró que aquella decisión devía queal en manus delas generacionis futuras.<ref>[https://web.archive.org/web/20080615151447/http://afp.google.com/article/ALeqM5jkEXEoJUlSl8KW96q0AVz2FeBHGg Don't name capital after me yet, says Kazakh president] AFP</ref> Nostanti, el nuevu jefi d’Estau hizu efetivu el cambiu,<ref>{{Cita web|url=https://www.dw.com/en/nursultan-not-astana-kazakhstan-renames-capital-to-honor-nazarbayev/a-47984590|título=Nursultan, not Astana — Kazakhstan renames capital to honor Nazarbayev|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=22 de marzo de 2019|sitioweb=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.inform.kz/en/parliament-approved-renaming-of-astana-as-nursultan_a3509430|título=Parliament approved renaming of Astana as Nursultan.|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=20 de marzo de 2019}}</ref> que posteriormenti fue revertíu en 2022, anti la controversia generá i col propósitu de refuerçal la proyección enternacional duna imagin remuá del país.<ref>{{Cita libro|apellidos=Fatland|nombre=Erika|título=Sovietistán. Un viaje por las repúblicas de Asia Central|año=2019|editorial=Tusquets|url=https://www.casadellibro.com/libro-sovietistan/9788490666432/8933006|isbn=9788490666432|capítulo=Kazajistán}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.aa.com.tr/es/mundo/kazajist%C3%A1n-vuelve-a-llamar-su-capital-astan%C3%A1/2687839|título=Kazajistán vuelve a llamar su capital Astaná.|editor=Daniel Gallego|fechaacceso=11 de mayo de 2023|fecha=17 de septiembre de 2022}}</ref> == Estoria == Una tropa de [[cosacus]] siberianus fundó una fortaleza enos altus del [[ríu Ishim]] en 1824. Posteriormenti creció i fue conocía comu ''Akmólinsk''. En 1961 fue renombrá comu ''Tselinogrado'' i se convirtió ena capital del krai de Tselinogrado (traducíu literalmenti comu ''Territoriu delas Tierras Vírginis''). Fue el centru dela Campaña delas Tierras Vírginis dirigía por [[Nikita Jrushchov]] ena década de 1950, col fin de convertil a la [[RSS de Kazajistán]] nun segundu produtol de granu pa la [[Unión Soviética]]. Endispués de que Kazajistán consiguiera la endependencia, la ciá i el óblast fuerun renombraus comu ''Aqmola'' (''Tumba Blanca''). En 1994 fue designá comu la futura capital del país. Quandu la capital fue trasladá dendi [[Alma Ata]] en 1997, prencipió a llamal-si col nombri atual, que significa ''capital'' en lengua kazaja. La ciá á síu transformá por meyu dunus delos proyetus d'urbanización más grandis i carus del mundu, financiau col dineru del petróliu i la minería. El proyetu á síu impulsau pol presidenti [[Nursultán Nazarbáyev]]. Hai varias teorías alreol del trasladau dela capital. Se diz que fue pa controlal la región norti del país, de mayoría rusa, i pa evital una possibli secesión; otrus dizin que se trató d'alejal-la delas rayas, ya que [[Alma Ata]] está a unus 275 km de [[China]] i a 30 de [[Kirguistán]].<ref name="Schatz, 76">Schatz, 76.</ref> == Geografía == La ciá está situá nel centru de [[Kazajistán]], nuna estepa semidesértica mui llana, regá pol ríu Ishim, que la dividi en dos barrius. La su situación, alejá dela costa i de grandis massas d'agua, provoca un cambiu drásticu de temperatura entre los mesis d'iviernu i vranu, con temperaturas estremas. L'altitú d'Astaná es de 347 m sobri el nivel del mari. Se topa nuna çona con vegetación d'estepa subdesértica o continental templá. Los barrius que fuerun construíus en primel lugal están situaus al norti del ríu, mentris que los moernus se topan al sur del mesmu. === Climi === Astaná es la segunda capital más fría del mundu (endispués de [[Ulán Bator]]), con temperaturas ivernalis que puein abaxal ata los −50&nbsp;°C. La ciá tien un [[climi continental]], caracterizau por tenel iviernus estremadamenti fríus i vranus cálidus, áridus i semiáridus. La temperatura media anual d'Astaná es de 3&nbsp;°C. Eneru es el mes más fríu, con una temperatura media de −15&nbsp;°C. Juliu es el mes más cálidu, con una temperatura media de 22&nbsp;°C. {{Weather box |metric first=yes |single line=yes |location = Astaná (1991-2020) |Jan record high C = 5.0 |Feb record high C = 8.2 |Mar record high C = 22.1 |Apr record high C = 29.7 |May record high C = 36.1 |Jun record high C = 40.1 |Jul record high C = 41.6 |Aug record high C = 38.7 |Sep record high C = 36.2 |Oct record high C = 26.7 |Nov record high C = 18.5 |Dec record high C = 4.5 |year record high C = 41.6 |Jan high C = -10.3 |Feb high C = -8.8 |Mar high C = -1.5 |Apr high C = 12.2 |May high C = 20.9 |Jun high C = 25.8 |Jul high C = 26.6 |Aug high C = 25.5 |Sep high C = 18.9 |Oct high C = 10.4 |Nov high C = -1.3 |Dec high C = -8.0 |year high C = |Jan mean C = -14.5 |Feb mean C = -13.6 |Mar mean C = -6.0 |Apr mean C = 6.5 |May mean C = 14.5 |Jun mean C = 19.6 |Jul mean C = 20.6 |Aug mean C = 19.1 |Sep mean C = 12.6 |Oct mean C = 5.0 |Nov mean C = -5.2 |Dec mean C = -12.0 |year mean C = |Jan low C = -18.7 |Feb low C = -18.0 |Mar low C = -10.4 |Apr low C = 1.2 |May low C = 8.2 |Jun low C = 13.4 |Jul low C = 14.9 |Aug low C = 13.0 |Sep low C = 6.8 |Oct low C = 0.5 |Nov low C = -8.7 |Dec low C = -16.0 |year low C = |Jan record low C = -51.6 |Feb record low C = -48.9 |Mar record low C = -37.2 |Apr record low C = -27.8 |May record low C = -10.8 |Jun record low C = -1.5 |Jul record low C = 2.3 |Aug record low C = -2.2 |Sep record low C = -8.2 |Oct record low C = -25.3 |Nov record low C = -39.2 |Dec record low C = -43.5 |year record low C = -51.6 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 18 |Feb precipitation mm = 17 |Mar precipitation mm = 20 |Apr precipitation mm = 22 |May precipitation mm = 33 |Jun precipitation mm = 40 |Jul precipitation mm = 56 |Aug precipitation mm = 31 |Sep precipitation mm = 21 |Oct precipitation mm = 26 |Nov precipitation mm = 29 |Dec precipitation mm = 25 |year precipitation mm = |snow colour=green |Jan snow cm = 19 |Feb snow cm = 23 |Mar snow cm = 19 |Apr snow cm = 1 |May snow cm = 0 |Jun snow cm = 0 |Jul snow cm = 0 |Aug snow cm = 0 |Sep snow cm = 0 |Oct snow cm = 0 |Nov snow cm = 4 |Dec snow cm = 13 |year snow cm = |Jan rain days = 2 |Feb rain days = 2 |Mar rain days = 5 |Apr rain days = 9 |May rain days = 15 |Jun rain days = 13 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 13 |Sep rain days = 12 |Oct rain days = 10 |Nov rain days = 7 |Dec rain days = 3 |year rain days = |Jan snow days = 25 |Feb snow days = 23 |Mar snow days = 19 |Apr snow days = 6 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 7 |Nov snow days = 18 |Dec snow days = 24 |year snow days = |Jan precipitation days = |Feb precipitation days = |Mar precipitation days = |Apr precipitation days = |May precipitation days = |Jun precipitation days = |Jul precipitation days = |Aug precipitation days = |Sep precipitation days = |Oct precipitation days = |Nov precipitation days = |Dec precipitation days = |year precipitation days = |Jan humidity= 78 |Feb humidity= 77 |Mar humidity= 79 |Apr humidity= 64 |May humidity= 54 |Jun humidity= 53 |Jul humidity= 59 |Aug humidity= 57 |Sep humidity= 59 |Oct humidity= 68 |Nov humidity= 80 |Dec humidity= 79 |year humidity= |Jan sun = 103 |Feb sun = 147 |Mar sun = 192 |Apr sun = 238 |May sun = 301 |Jun sun = 336 |Jul sun = 336 |Aug sun = 294 |Sep sun = 230 |Oct sun = 136 |Nov sun = 100 |Dec sun = 94 |source 1 = Погода и климат<ref>{{cita web | url = https://www.pogodaiklimat.ru/climate/35188.htm | título = 平年値(年・月ごとの値) 主な要素 | editorial = Weather and Climate (Погода и климат) | idioma = Ruso | fechaacceso = 13 de noviembre de 2021}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (oras de sol, 1961-1990)<ref name="NOAA">{{Cita web | título=Akmola (Astana) Climate Normals 1961–1990 | url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT | editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | fechaacceso=13 de noviembre de 2021 | fechaarchivo=11 de octubre de 2017 | urlarchivo=https://wayback.archive-it.org/all/20171011222703/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT | deadurl=yes }}</ref>}} == Demografía == {{Gráfico circular |título = Composición étnica |posición = right |etiqueta1 = [[Kazajus|kazajus]] — 80.39% |valor1 = 80.39 |color1 = #0CB7F2 |etiqueta2 = [[Etnia rusa|rusus]] — 11.83% |valor2 = 11.83 |color2 = #FF0000 |etiqueta3 = [[Etnia ucraniana|ucranianus]] — 1.21% |valor3 = 1.21 |color3 = #0000FF |etiqueta4 = otrus — 6.57% |valor4 = 6.57 |color4 = #5A0A2C }} {{Gráfica de evolución |1945|69400|1989|281252|1992|298700|2000|381000|2010|649139|2020|1136008|anchura=400}} La puebración dela ciá alreol de 2002 era de 277&nbsp;000 abitantis, que llegó ata los 600&nbsp;000 en 2007 i, sigún una estimación de noviembri de 2008, a 750&nbsp;000 abitantis.<ref name="Nov2008"/> Dantis de 2007, la puebración d'Astaná era mui inferior ala que se topa ogañu, i s'estima que rondará la cifra de 2 millonis alreol de 2030. El desenvolvimiento dela nueva capital á atraíu a migrantisis procedentis d'otras provincias de [[Kazajistán]] i d'estaus vecinus comu [[Uzbekistán]] i [[Kirguistán]], amás de sel un centru d'interés pa los jóvinis profesionalis. Estu produxu un cambiu ena demografía dela ciá, atrayendu a más kazajus étnicus a una ciá con puebración mayoritariamenti eslava. Dendi 1989, quandu representaba el 17%, la puebración d'origi kazaju aumentó ata allegar al 60%.<ref name="eurasianet.org">{{Cita web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml |título=Kazakhstan's Capital Holds A Lavish Anniversary Celebration |fechaacceso=7 de diciembre de 2009 |fechaarchivo=11 de octubre de 2017 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20171011222704/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml |deadurl=yes}}</ref> En 1999, Astaná tenía una puebración de 281&nbsp;000 abitantis, con una mezcla étnica de kazajus, [[rusus]], [[ucranianus]] i [[alemanis del Volga]].<ref>[http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Astana/Astana.html www.angelfire.com Astana]</ref> Sigún un recuentu realizau entre el 5 de noviembri i el 5 de diciembri, los resultaus indicaban que Astaná contaba con una puebración de 700&nbsp;000 abitantis.<ref name="Count2007">[https://web.archive.org/web/20101108120842/http://www.astana.kz/rus/vlast/informationforsmi/vlastdocladi «Astana city population count preliminary results»] {{ru}}</ref> La composición étnica dela ciá nel censu de 1999 era la siguiienti: el 40,5% dela puebración eran [[rusus]]; el 5,7%, [[ucranianus]]; un 3%, [[alemanis]]; el 2,6%, [[tártarus]]; el 1,8%, [[bielorrusus]], i el 0,8%, [[polacus]]. Anqui la puebración kazaja supera ala rusa con un 41,8%, los rusus forman el mayor grupu étnicu dela ciá, mentris que los [[Puebru ingusetiu|ingusetius]] i los [[coreanus]] cuentan ca unu con un 0,8% del total. Otras minorías destacabilis son los [[uzbekus]], con el 3,8% dela puebración.<ref name="etn">{{cita web |url=http://demoscope.ru/weekly/2002/071/analit03.php|título=Электронная версия бюллетеня Население и общество|editor=demoscope.ru|idioma=ru|fechaacceso=7 de diciembre de 2009}}</ref> Pal añu 2021, la distribución étnica varió.<ref>{{Wayback|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397|título=«Población de Kazajstán por grupos étnicos individuales a principios de 2021»|fecha=20210502165841}}</ref> == Economía == Las políticas públicas i l'alministración del gobiernu son las atividadis económicas principalis dela capital, que tamién forma una [[çona económica especial]]. Astaná es considerá unu delos proyetus de crecimientu urbanu más grandis del mundu, pos el dineru del «oru negru» ([[petróliu]]) á síu invertíu n'edificius del gobiernu, una residencia pal presidenti, una mezquita, parquis i numerosus monumentus. El propósitu del proyetu, amás de hazel dela ciá el centru de Kazajistán, es sel la capital de [[Asia Central]], anqui ata'l momentu [[Taskent]] sigui siendu la capital desta çona. == Galería == {{Panorama|Central Downtown Astana pamorama.jpg|1000px|<center>Centru d'Astaná}} == Genti i coltura == === Planificación urbana === [[Archivo:Astana-embankment-construction-7803.jpg|thumb|Puanti sobri el ríu Ishim]] Se puei establecel una amplia división dela ciá en varias áreas diferenciás entre sí. Las çonas al norti dela línea de ferrocarril que atraviesa la ciá d'esti a oesti son industrialis, i hai áreas residencialis pobris. Entre la vía del ferrocarril i el [[ríu Ishim]] se topa el centru urbanu, ondi ogañu se está desenvolviendu una intensa atividá de construcción. Haza'l esti i l'oesti dela ciá hai áreas residencialis de mayor nivel, ondi s'án dexau espacius pa los parquis. Tamién está la nueva área gubernamental, al sur del [[ríu Ishim]], ondi s'están construyendu edificius de considerable altura i se están planificandu nuevus proyetus de gran envergadura. Entre los proyetus que s'están debatiendu figura la creación d'una gran área diplomática i munchus edificius gubernamentalis. Se crei que toas estas construccionis estarán acabás alreol del añu 2030. Los planus originalis pa la creación dela nueva Astaná fuerun elaboraus pol arquitetu japonés [[Kishō Kurokawa]], que ya dantis avía diseñau el nuevu aeropuertu dela ciá. El concejal d'urbanismu desta ciá, [[Vladimir Laptev]], es partidariu de creal un [[Berlín]] d'estilu centroasiáticu, argumentandu que una capital puramenti alministrativa del estilu de [[Canberra]], en [[Australia]], no es unu delos sus propósitus. === Arquitetura === [[Archivo:Triumph-of-Astana-7804-rotated.jpg|thumb|''El triunfu d'Astaná'']] En diciembri de 2006, el presidenti kazaju [[Nursultán Nazarbáyev]] presentó los planus pa construíl el [[Xan Şatırı]], una inmensa estructura cubierta transparenti sobri una gran parti dela ciá, de 150 metrus d'altura, construía pol arquitetu británicu [[Norman Foster]].<ref>{{cita web|url=http://www.fosterandpartners.com/Projects/1438/Default.aspx|título=Foster + Partners |editorial=Fosterandpartners.com |fecha=|fechaacceso=11 de julio de 2009 |fechaarchivo=5 de julio de 2009 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090705035133/http://www.fosterandpartners.com/Projects/1438/Default.aspx}}</ref> Esta obra faraónica tardó más dun añu en construíl-si.<ref name="TENT">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6165267.stm Giant tent to be built in Astana] BBC News Online</ref> Norman Foster ya avía diseñau otrus dos edificius pa la ciá, entre los qualis está l'Auditoriu Nacional de Kazajistán. === Lugaris d'interés === L'Avenida dela Repúbrica es el centru principal d'atividá ena ciá, ondi hai tiendis, cafeterías, restaurantis i discotecas que merecin una visita. * [[Bayterek]]: torri i monumentu símbolu dela nueva Astaná. * [[Xan Şatırı]] (''Han Şatyr''): carpa giganti de 150 metrus d'altura con una basi elíptica de 200 metrus que cubri unus 140&nbsp;000 metrus quadraus. Baxu la carpa hai un área que cubri una superficie equivalenti a diez campus de fúrbol i que es un parqui interior a escala urbana dedicau alas compras i al entretenimientu, con callis peatonalis i plaças, un ríu interior, un centru comercial, un espaciu pal minigolf i una playa cubierta.<ref name="agoda">[https://www.agoda.com/ca-es/hotels-near-khan-shatyr-entertainment-center/attractions/astana-kz.html Trobar hotels prop de Centre d'Oci Khan Shatyr a Nur-Sultan]</ref> * Avenida dela Repúbrica: atua comu el centru principal dela atividá. * ''Oceanarium''. * Centru Islámicu. * Catedral Católica. * Mezquita de Nur-Astaná. * [[Palaciu dela Pas i la Reconciliación]]. * Nuversidá Nazarbayev. * [[Nuversidá Nacional d'Urasia]]. === Centru islámicu === El centru islámicu, que llama poderosamenti l'atención, fue construíu en 2005 gracias al patrociniu del [[Anexu:Emiris de Catar|emir de Catar]]. Se componi d'una mezquita, una [[madrasa]] i una biblioteca. La mezquita tien quatru minaretis de 63 metrus d'altura ca unu i capacidá pa 5000 pressonas. L'altura dela su cúpula es de 43 metrus.<ref name="centrasia.ru">{{Cita web |url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1061851740 |título=4 минарета по 63 метра каждый... Катар достраивает в Астане Исламский культурный центр |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaarchivo=2 de febrero de 2017 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20170202020503/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1061851740 |deadurl=yes }}</ref> === Museus === * Centru Presidencial dela Coltura * Mausoleu de Kabanbay batır * Complexu memorial éticu d'Atameken * Museu S. Seyfullïn * Museu del Presidenti dela Repúbrica de Kazajistán === Teatrus === * Teatru dramáticu rusu Gorky * Teatru kazaju K. Qwanışbaev * Ópera nacional de K. Baysetova * [[Sala de conciertus central de Kazajistán]] === Monumentus === [[Archivo:Astana at the evening (cropped).jpg|thumb|Vista del centru d'Astaná]] * [[Monumentu Otan Korgaushilar]] * Monumentu n'homenagi alas vítimas dela represión política * Monumentu n'homenagi alos kazajus muertus ena guerra d'[[Afganistán]] * Plaça central * Monumentu n'homenagi a Kenesarı khan === Monumentus arquitetónicus === * Ciá Buzok * Ilesia de Konstantin i Jelena * Edificius del {{siglo|XIX||s}} * Mezquita verdi * [[Mezquita de Nur-Astaná]] == Educación == [[Archivo:Palace of Arts Shabyt.jpg|thumb|left|Nuversidá Nacional d'Artis de Kazajistán]] Astaná cuenta con numerosas nuversidais i colegius nuversitarius. Nel cursu 2013/2014, un total de 53,561 estudiantis estaban matriculaus enas sus 14 institucionis d'educación superior, un aumentu del 10% con respetu al añu anterior. La [[Nuversidá Nacional d'Urasia]] es la mayor nuversidá d'Astaná, con 16.558 alumnus i 1.678 pressonas del personal académicu. Fue fundá comu resultau dela fusión del Institutu d'Ingeniería Civil d'Akmola col Institutu Pedagógicu d'Akmola el 23 de mayu de 1996. Peru la nuversidá más antigua d'Astaná es la Nuversidá Técnica Agro S. Seifullin Kazakh, fundá en 1957. Otrus centrus d'educación superior son la [[Nuversidá Nazarbayev]], un [[Nuversidá d'Investigación|centru d'investigación]] autónomu, fundau en 2010 n'associación con algunas delas mejoris nuversidais del mundu; la [[Nuversidá d'Economía, Finanças i Comerciu Enternacional de Kazajistán]], especializá en finanças; el Institutu Kazaju d'Umanidais i Derechu, especializau en leis i fundau por iniciativa del Ministeriu de Justicia en 1994; la Nuversidá Médica d'Astaná, la única escuela de medicina que uvu n'Astaná ata l'apertura dela Escuela de Medicina ena Nuversidá Nazarbayev en 2014; i la Nuversidá Nacional d'Artis de Kazajistán, la principal [[escuela de música]], que proporciona a Astaná especialistisis profesionalis altamenti qualificaus nel campu delas Artis. == Transportis == === Aereu === El [[Aeropuertu Enternacional Nursultán Nazarbáyev]], diseñau pol arquitetu japonés [[Kishō Kurokawa]], se topa a 14 km dela ciá, es el segundu más importanti del país i es de tipu públicu. === Transporti públicu === [[Archivo:Велосипедная парковка "Astana Bike".jpg|thumb|La ciá tien un moernu [[sistema de becicletas compartías]], ''Astana Bike'']] El [[transporti públicu]] n'Astaná consisti n'autobusis i taxisis compartíus. Más de 720&nbsp;000 pressonas gastan el transporti públicu diariamenti. Hai más de 40 líneas d'autobusis atendías por más de 1000 vehículus, con más de 3000 pressonas trabayandu nesti setor. Al igual que los autobusis, los taxisis compartíus tienin las sus proprias rutas predefinías i funcionan de manera compartía. Hai nuevi rutas de taxi compartíu en total. Está previstu construíl un sistema de tren ligeru, el ''Astana Light Metro''. Astaná tamién tien serviciu de taxi aereu i, amás, tien un moernu [[sistema de becicletas compartías]] llamau ''Astana Bike''. Tamién está previstu construíl el [[Metru d'Astaná]] haza'l añu 2010. Es tamién parti del plan económicu de Kazajistán, ya que el país no cuenta con un sistema de funcionamientu del metru.<ref>[https://web.archive.org/web/20070927074036/http://www.astana.kz/data/filedat/default/planustoichivogorazvitiyado2030.rar Plan para la reestructuración de Astaná antes del 2030]</ref> === Ferrocarril === [[Archivo:Talgo 200 Tulpar train, Astana rail terminal. Kazakhstan, 2009.JPG|miniaturadeimagen|El Tulpar Talgo es un tren esprés diariu a Almaty.]] Astaná se topa nel centru del país, por lo que atua comu un nodu de transporti güenamenti situau drentu delas redis ferroviarias del país. La ciá cuenta con dos estacionis ferroviarias: [[Estación de ferrocarril Nur-Sultán-1|Nur-sultán 1]] es la principal i más antigua, i atiendi a unas 7000 pressonas al día, mentris que [[Estación de Nur-Sultán-Nurly Jol|Nur-Sultán-Nurly Jol]] fue construía con motivu dela [[Expo 2017]]. Hai planis a cortu plaçu pa construíl una nueva estación de ferrocarril nel distritu industrial, i enas cercanías de CHPP-3 se construirá una nueva terminal pa vagones de carga. La ciá cuenta con diferentis trenis alas ciais más importantis del país, comu [[Karagandá]], [[Pavlodar]], [[Kokshetau]] i [[Atbasar]]. Amás, [[Talgo (empresa)|Tulpar Talgo]] proporciona una conexión diaria cola antigua capital del país, [[Alma Ata]]. Por otra parti, Astaná tien diferentis conexionis por tren col estranjeru, con paísis comu [[Rusia]], [[Ucrania]], [[Kirguistán]] i [[Uzbekistán]], con una frecuencia aproximá dun tren semanal. Igualmenti, hai un tren semanal ala ciá d'[[Urumchi]], situá ena provincia china de [[Sinkiang]].<ref>[http://www.tutu.ru/poezda/rasp_d.php?nnst1=2708000&nnst2=3300020 Train Nº 054 Astana - Urumchi]</ref> === Autopistas === Las carreteras M-36 Cheliábinsk-Almaty i A-343 Astaná-Petropavlovsk atraviesan la ciá. La posición geográfica estratégica d'Astaná permiti que la ciá sirva comu centru de transporti i recarga pa los viaxis pol interior del país. La ciá tien tamién conexionis col estranjeru: cuenta cuna autopista que tien un primel tramu haza [[Kokshetau]] i [[Petropavlovsk]] (i endispués acontina haza [[Rusia]]) i un segundu tramu haza [[Temirtau|Termirtau]], [[Karagandá]], [[Baljash]] i [[Alma Ata]] (pa endispués acontinal haza [[China]]). == Deportis == [[Archivo:Astana - Tour de Romandie 2009-2.jpg|thumb|Vista del pelotón del equipu ciclista que lleva el nombri dela ciá]] Astaná tien una variedá d'equipus deportivus. El [[FC Astana]] es un equipu de fúrbol dela [[Super Liga de Kazajistán]], que ganó el campeonatu nacional en 2014, 2015 i 2016. La ciá es tamién la sedi delos Astana Tigers, un equipu de baloncestu que consiguió el títulu ena temporá 2004/2005, i que posteriormenti sería renombrau comu [[B.C. Astana]], assina comu del [[Barys Astana]] dela Liga de Jockey sobri Yelu de Kazajistán. Amás, dendi 2006 el gobiernu kazaju prencipió a patrocinial un equipu ciclista con licencia del [[UCI ProTour]], el [[Astana (equipo ciclista)|Equipu Astana]]. Participó nel [[Tour de Francia 2007]] colos uniformis nacionalis azulis, peru fuerun escluíus duranti la carrera endispués dela condena d'[[Aleksandr Vinokúrov]] por dopagi, i no participó nel [[Tour de Francia 2008|2008]].<ref>[http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=cycling&id=3243633 Tour de France organizers exclude Astana team; Alberto Contador may not defend title]</ref> Nel [[Tour de Francia 2009|Tour de Francia de 2009]] consiguió colocá a unu delos [[Alberto Contador|integrantis]] del [[Astana pro team]] nel puestu más altu del podiu ena clasificación final. Tamién nel añu 2014 el equipu ciclista [[Astana Qazaqstan Team|Astana]] ganó el [[Tour de Francia 2014|Tour de Francia]] col corredor italianu [[Vincenzo Nibali]]. S'á decidíu construíl un pabellón ena ciá pa acogel un equipu de [[bandy]] que sería conocíu col nombri de Dynamo d'Astaná.<ref>{{cita web|url=http://www.bandynet.ru/node/6077|título=Крытый стадион в Астане для "Динамо" &#124; BANDYNET.RU|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090706191329/http://www.bandynet.ru/node/6077|fechaarchivo=6 de julio de 2009}}</ref> == Ciais hermanás == {{lista de columnas|2| * [[Valera]] (Venezuela) * [[Ankara]] (Turquía) * [[Amán]] (Jordania) * [[Esmirna]] (Turquía) * [[Gdansk]] (Polonia)<ref name="Gdańsk">{{cita web|url=http://www.gdansk.pl/samorzad,62,733.html|título=Pág web oficial de Gdansk: 'Miasta partnerskie'|editorial=[[copyright|©]] 2009 [http://www.gdansk.pl/ Ciudades hermanadas con Gdańsk]|idioma=Polaco|fechaacceso=11 de julio de 2009|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20130723091807/http://www.gdansk.pl/samorzad%2C62%2C733.html|fechaarchivo=23 de julio de 2013}}</ref> * [[Kazán]] (Rusia) * [[Manila]] (Filipinas)<ref name="manila1">{{cita web|url=http://www.manila.gov.ph/localgovt.htm#sistercities|título=Ciudades hermanadas con Manila|editorial=Ciudad de Manila|fechaacceso=2 de septiembre de 2009|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090907055432/http://www.manila.gov.ph/localgovt.htm#sistercities|fechaarchivo=7 de septiembre de 2009}}</ref> * [[Distrito Federal|Ciá de Méxicu]] (Méxicu) * [[Caracas]] (Venezuela) * [[Moscú]] (Rusia) * [[Pekín]] (China)<ref name="Beijing">{{cita web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|título=Ciudades hermanadas con Pekín|editorial=Gobierno Municipal de Pekín|fechaacceso=23 de junio de 2009|fechaarchivo=17 de enero de 2010|urlarchivo=https://www.webcitation.org/5mq6B2fdq?url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|deadurl=yes}}</ref> * [[Riga]] (Letonia)<ref name='"Riga">{{cita web|url=http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|título=Ciudades hermanadas con Riga|editorial=Ayuntamiento de Riga|fechaacceso=27 de julio de 2009|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090814223307/http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|fechaarchivo=14 de agosto de 2009}}</ref> * [[San Petersburgo]] (Rusia) * [[Seúl]] (Corea del Sur) * [[Tiflis]] (Georgia)<ref name="Tbilisi Sister Cities">{{cita web|url=http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571|título=Portal Municipal de Tiflis - Ciudades hermanadas|editorial=© 2009 - Consistorio de Tbilisi|fechaacceso=16 de junio de 2009|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20110514061208/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571|fechaarchivo=14 de mayo de 2011}}</ref> * [[Varsovia]] (Polonia)}} * [[Valencia (Venezuela)|Valencia]], [[Venezuela]] == Referencias == {{listaref|2}} == Enlazis esternus == {{Commonscat|Astana}} * [https://web.archive.org/web/20090122214130/http://www.astana.kz/eng/startpage/ Sitiu oficial dela ciá d'Astaná] 9tzifzra1rf2t5rhf9ya473xcevucrg 144689 144688 2026-10-20T10:11:34Z Olarcos 82 144689 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Astaná'''<ref name="DPD">{{cita DPD|Astaná}} designa el nombre de «Astaná» para la capital de Kazajistán</ref> ({{lang-kk|Астана}} {{Audio|Kk-astana.ogg|[ɑstɑˈnɑ]}}), conocía ata 1998 comu '''Akmolá''' i renombrá entre los añus 2019 i 2022 comu '''Nursultán''' ({{lang-kk|Нұр-Сұлтан}}; {{lang-ru|Нур-Султа́н}}),<ref>{{Cita web|url=https://publications.europa.eu/code/es/es-5000500.htm|título=Anexo A5 Lista de Estados, territorios y monedas |fecha=17.6.2020|sitioweb=Libro de estilo interinstitucional de la Oficina de Publicaciones de la Unión Europea}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.trt.net.tr/espanol/mundo/2019/03/25/la-capital-de-kazajistan-ahora-se-llama-nursultan-1170193|título=La capital de Kazajistán ahora se llama Nursultán|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=25 de marzo de 2020|sitioweb=TRT en español}}</ref><ref name=fundeu>{{cita web|título=Kazajistán y Nursultán, formas adecuadas|url=https://www.fundeu.es/recomendacion/kazajistan-kazajstan/|editorial=FundéuRAE|fecha=7 de enero de 2022|fechaacceso=16 de enero de 2022}}</ref> es la [[Capital (política)|capital]] de [[Cazastán]] dendi 1997. Está situá nel centru-norti del país i constituye una ciá con estatus federal drentu dela [[Provincia de Akmolá|provincia d’Akmolá]], políticamenti endependienti i cuya capital es la ciá de [[Kokshetau]].<ref>{{Cita web |url=http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |título=En esta página se informa del proyecto de remodelación de la ciudad así como de los nombres del alcalde de Astaná y el primer ministro de Kazajistán |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaArchivu=16 de julio de 2011 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20110716060958/http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |deadurl=sí}}</ref> == Etimología == La palabra «Astaná» significa literalmenti «ciá capital» en [[Luenga kazaja|kazaju]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080917185936/http://www.kazakhembus.com/astana.html Astana - La nueva capital de Kazajistán]</ref> i deriva dela palabra [[Idioma persa|persa]] {{lang|fa|آستانه}} ''Āstāna'', que significa «umbral». Antañu tenía el nombri de ''Tselinogrado'' i endispués el d’''Akmolá'' ({{lang-kk|Ақмола|lit=tumba blanca|translit=Aqmola}}) ata 1998, añu nel que se convirtió ena nueva capital de Cazastán i adoptó el nombri d’''Astaná''. El 20 de marçu de 2019, el nuevu presidenti de Kazajistán, Kassym-Jomart Tokayev, propussu duranti el su discursu inaugural, tras assumil el cargu, cambial el nombri d’Astaná pol de Nur-Sultán, n’onol al primel presidenti del país, Nursultán Nazarbáyev. La propuesta incluía la adición dun guión, dividiendu el nombri en dos términus d’origi árabi: ''nur'' ({{lang|ar|نور}}), que significa «lus», i ''sultan'' ({{lang|ar|سلطان}}), «gobernanti». El Parlamentu de Cazastán aprobó la iniciativa, i el 23 de marçu Tokayev firmó el decretu que oficializó el cambiu.<ref>{{Cita noticia|título=Kazajistán rebautiza su capital, Astaná, con el nombre de su expresidente|url=https://www.elpais.com/internacional/2019/03/20/actualidad/1553081726_764069.html|fecha=20 de marzo de 2019|fechaacceso=24 de octubre de 2019|periódico=[[El País]]}}</ref><ref name="Nov2008">[https://web.archive.org/web/20090306112524/http://www.astana.kz/capital-passport-astana.html Astana city official site]</ref> En 2008, la possibilidá de cambial el nombri dela ciá avía síu rechazá pol propiu Nazarbáyev, que consideró que aquella decisión devía queal en manus delas generacionis futuras.<ref>[https://web.archive.org/web/20080615151447/http://afp.google.com/article/ALeqM5jkEXEoJUlSl8KW96q0AVz2FeBHGg Don't name capital after me yet, says Kazakh president] AFP</ref> Nostanti, el nuevu jefi d’Estau hizu efetivu el cambiu,<ref>{{Cita web|url=https://www.dw.com/en/nursultan-not-astana-kazakhstan-renames-capital-to-honor-nazarbayev/a-47984590|título=Nursultan, not Astana — Kazakhstan renames capital to honor Nazarbayev|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=22 de marzo de 2019|sitioweb=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.inform.kz/en/parliament-approved-renaming-of-astana-as-nursultan_a3509430|título=Parliament approved renaming of Astana as Nursultan.|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=20 de marzo de 2019}}</ref> que posteriormenti fue revertíu en 2022, anti la controversia generá i col propósitu de refuerçal la proyección enternacional duna imagin remuá del país.<ref>{{Cita libro|apellidos=Fatland|nombre=Erika|título=Sovietistán. Un viaje por las repúblicas de Asia Central|año=2019|editorial=Tusquets|url=https://www.casadellibro.com/libro-sovietistan/9788490666432/8933006|isbn=9788490666432|capítulo=Kazajistán}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.aa.com.tr/es/mundo/kazajist%C3%A1n-vuelve-a-llamar-su-capital-astan%C3%A1/2687839|título=Kazajistán vuelve a llamar su capital Astaná.|editor=Daniel Gallego|fechaacceso=11 de mayo de 2023|fecha=17 de septiembre de 2022}}</ref> == Estoria == Una tropa de [[cosacus]] siberianus fundó una fortaleza enos altus del [[ríu Ishim]] en 1824. Posteriormenti creció i fue conocía comu ''Akmólinsk''. En 1961 fue renombrá comu ''Tselinogrado'' i se convirtió ena capital del krai de Tselinogrado (traducíu literalmenti comu ''Territoriu delas Tierras Vírginis''). Fue el centru dela Campaña delas Tierras Vírginis dirigía por [[Nikita Jrushchov]] ena década de 1950, col fin de convertil a la [[RSS de Kazajistán]] nun segundu produtol de granu pa la [[Unión Soviética]]. Endispués de que Kazajistán consiguiera la endependencia, la ciá i el óblast fuerun renombraus comu ''Aqmola'' (''Tumba Blanca''). En 1994 fue designá comu la futura capital del país. Quandu la capital fue trasladá dendi [[Alma Ata]] en 1997, prencipió a llamal-si col nombri atual, que significa ''capital'' en lengua kazaja. La ciá á síu transformá por meyu dunus delos proyetus d'urbanización más grandis i carus del mundu, financiau col dineru del petróliu i la minería. El proyetu á síu impulsau pol presidenti [[Nursultán Nazarbáyev]]. Hai varias teorías alreol del trasladau dela capital. Se diz que fue pa controlal la región norti del país, de mayoría rusa, i pa evital una possibli secesión; otrus dizin que se trató d'alejal-la delas rayas, ya que [[Alma Ata]] está a unus 275 km de [[China]] i a 30 de [[Kirguistán]].<ref name="Schatz, 76">Schatz, 76.</ref> == Geografía == La ciá está situá nel centru de [[Kazajistán]], nuna estepa semidesértica mui llana, regá pol ríu Ishim, que la dividi en dos barrius. La su situación, alejá dela costa i de grandis massas d'agua, provoca un cambiu drásticu de temperatura entre los mesis d'iviernu i vranu, con temperaturas estremas. L'altitú d'Astaná es de 347 m sobri el nivel del mari. Se topa nuna çona con vegetación d'estepa subdesértica o continental templá. Los barrius que fuerun construíus en primel lugal están situaus al norti del ríu, mentris que los moernus se topan al sur del mesmu. === Climi === Astaná es la segunda capital más fría del mundu (endispués de [[Ulán Bator]]), con temperaturas ivernalis que puein abaxal ata los −50&nbsp;°C. La ciá tien un [[climi continental]], caracterizau por tenel iviernus estremadamenti fríus i vranus cálidus, áridus i semiáridus. La temperatura media anual d'Astaná es de 3&nbsp;°C. Eneru es el mes más fríu, con una temperatura media de −15&nbsp;°C. Juliu es el mes más cálidu, con una temperatura media de 22&nbsp;°C. {{Weather box |metric first=yes |single line=yes |location = Astaná (1991-2020) |Jan record high C = 5.0 |Feb record high C = 8.2 |Mar record high C = 22.1 |Apr record high C = 29.7 |May record high C = 36.1 |Jun record high C = 40.1 |Jul record high C = 41.6 |Aug record high C = 38.7 |Sep record high C = 36.2 |Oct record high C = 26.7 |Nov record high C = 18.5 |Dec record high C = 4.5 |year record high C = 41.6 |Jan high C = -10.3 |Feb high C = -8.8 |Mar high C = -1.5 |Apr high C = 12.2 |May high C = 20.9 |Jun high C = 25.8 |Jul high C = 26.6 |Aug high C = 25.5 |Sep high C = 18.9 |Oct high C = 10.4 |Nov high C = -1.3 |Dec high C = -8.0 |year high C = |Jan mean C = -14.5 |Feb mean C = -13.6 |Mar mean C = -6.0 |Apr mean C = 6.5 |May mean C = 14.5 |Jun mean C = 19.6 |Jul mean C = 20.6 |Aug mean C = 19.1 |Sep mean C = 12.6 |Oct mean C = 5.0 |Nov mean C = -5.2 |Dec mean C = -12.0 |year mean C = |Jan low C = -18.7 |Feb low C = -18.0 |Mar low C = -10.4 |Apr low C = 1.2 |May low C = 8.2 |Jun low C = 13.4 |Jul low C = 14.9 |Aug low C = 13.0 |Sep low C = 6.8 |Oct low C = 0.5 |Nov low C = -8.7 |Dec low C = -16.0 |year low C = |Jan record low C = -51.6 |Feb record low C = -48.9 |Mar record low C = -37.2 |Apr record low C = -27.8 |May record low C = -10.8 |Jun record low C = -1.5 |Jul record low C = 2.3 |Aug record low C = -2.2 |Sep record low C = -8.2 |Oct record low C = -25.3 |Nov record low C = -39.2 |Dec record low C = -43.5 |year record low C = -51.6 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 18 |Feb precipitation mm = 17 |Mar precipitation mm = 20 |Apr precipitation mm = 22 |May precipitation mm = 33 |Jun precipitation mm = 40 |Jul precipitation mm = 56 |Aug precipitation mm = 31 |Sep precipitation mm = 21 |Oct precipitation mm = 26 |Nov precipitation mm = 29 |Dec precipitation mm = 25 |year precipitation mm = |snow colour=green |Jan snow cm = 19 |Feb snow cm = 23 |Mar snow cm = 19 |Apr snow cm = 1 |May snow cm = 0 |Jun snow cm = 0 |Jul snow cm = 0 |Aug snow cm = 0 |Sep snow cm = 0 |Oct snow cm = 0 |Nov snow cm = 4 |Dec snow cm = 13 |year snow cm = |Jan rain days = 2 |Feb rain days = 2 |Mar rain days = 5 |Apr rain days = 9 |May rain days = 15 |Jun rain days = 13 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 13 |Sep rain days = 12 |Oct rain days = 10 |Nov rain days = 7 |Dec rain days = 3 |year rain days = |Jan snow days = 25 |Feb snow days = 23 |Mar snow days = 19 |Apr snow days = 6 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 7 |Nov snow days = 18 |Dec snow days = 24 |year snow days = |Jan precipitation days = |Feb precipitation days = |Mar precipitation days = |Apr precipitation days = |May precipitation days = |Jun precipitation days = |Jul precipitation days = |Aug precipitation days = |Sep precipitation days = |Oct precipitation days = |Nov precipitation days = |Dec precipitation days = |year precipitation days = |Jan humidity= 78 |Feb humidity= 77 |Mar humidity= 79 |Apr humidity= 64 |May humidity= 54 |Jun humidity= 53 |Jul humidity= 59 |Aug humidity= 57 |Sep humidity= 59 |Oct humidity= 68 |Nov humidity= 80 |Dec humidity= 79 |year humidity= |Jan sun = 103 |Feb sun = 147 |Mar sun = 192 |Apr sun = 238 |May sun = 301 |Jun sun = 336 |Jul sun = 336 |Aug sun = 294 |Sep sun = 230 |Oct sun = 136 |Nov sun = 100 |Dec sun = 94 |source 1 = Погода и климат<ref>{{cita web | url = https://www.pogodaiklimat.ru/climate/35188.htm | título = 平年値(年・月ごとの値) 主な要素 | editorial = Weather and Climate (Погода и климат) | idioma = Ruso | fechaacceso = 13 de noviembre de 2021}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (oras de sol, 1961-1990)<ref name="NOAA">{{Cita web | título=Akmola (Astana) Climate Normals 1961–1990 | url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT | editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | fechaacceso=13 de noviembre de 2021 | fechaArchivu=11 de octubre de 2017 | urlArchivu=https://wayback.archive-it.org/all/20171011222703/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT | deadurl=yes }}</ref>}} == Demografía == {{Gráfico circular |título = Composición étnica |posición = right |etiqueta1 = [[Kazajus|kazajus]] — 80.39% |valor1 = 80.39 |color1 = #0CB7F2 |etiqueta2 = [[Etnia rusa|rusus]] — 11.83% |valor2 = 11.83 |color2 = #FF0000 |etiqueta3 = [[Etnia ucraniana|ucranianus]] — 1.21% |valor3 = 1.21 |color3 = #0000FF |etiqueta4 = otrus — 6.57% |valor4 = 6.57 |color4 = #5A0A2C }} {{Gráfica de evolución |1945|69400|1989|281252|1992|298700|2000|381000|2010|649139|2020|1136008|anchura=400}} La puebración dela ciá alreol de 2002 era de 277&nbsp;000 abitantis, que llegó ata los 600&nbsp;000 en 2007 i, sigún una estimación de noviembri de 2008, a 750&nbsp;000 abitantis.<ref name="Nov2008"/> Dantis de 2007, la puebración d'Astaná era mui inferior ala que se topa ogañu, i s'estima que rondará la cifra de 2 millonis alreol de 2030. El desenvolvimiento dela nueva capital á atraíu a migrantisis procedentis d'otras provincias de [[Kazajistán]] i d'estaus vecinus comu [[Uzbekistán]] i [[Kirguistán]], amás de sel un centru d'interés pa los jóvinis profesionalis. Estu produxu un cambiu ena demografía dela ciá, atrayendu a más kazajus étnicus a una ciá con puebración mayoritariamenti eslava. Dendi 1989, quandu representaba el 17%, la puebración d'origi kazaju aumentó ata allegar al 60%.<ref name="eurasianet.org">{{Cita web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml |título=Kazakhstan's Capital Holds A Lavish Anniversary Celebration |fechaacceso=7 de diciembre de 2009 |fechaArchivu=11 de octubre de 2017 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20171011222704/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml |deadurl=yes}}</ref> En 1999, Astaná tenía una puebración de 281&nbsp;000 abitantis, con una mezcla étnica de kazajus, [[rusus]], [[ucranianus]] i [[alemanis del Volga]].<ref>[http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Astana/Astana.html www.angelfire.com Astana]</ref> Sigún un recuentu realizau entre el 5 de noviembri i el 5 de diciembri, los resultaus indicaban que Astaná contaba con una puebración de 700&nbsp;000 abitantis.<ref name="Count2007">[https://web.archive.org/web/20101108120842/http://www.astana.kz/rus/vlast/informationforsmi/vlastdocladi «Astana city population count preliminary results»] {{ru}}</ref> La composición étnica dela ciá nel censu de 1999 era la siguiienti: el 40,5% dela puebración eran [[rusus]]; el 5,7%, [[ucranianus]]; un 3%, [[alemanis]]; el 2,6%, [[tártarus]]; el 1,8%, [[bielorrusus]], i el 0,8%, [[polacus]]. Anqui la puebración kazaja supera ala rusa con un 41,8%, los rusus forman el mayor grupu étnicu dela ciá, mentris que los [[Puebru ingusetiu|ingusetius]] i los [[coreanus]] cuentan ca unu con un 0,8% del total. Otras minorías destacabilis son los [[uzbekus]], con el 3,8% dela puebración.<ref name="etn">{{cita web |url=http://demoscope.ru/weekly/2002/071/analit03.php|título=Электронная версия бюллетеня Население и общество|editor=demoscope.ru|idioma=ru|fechaacceso=7 de diciembre de 2009}}</ref> Pal añu 2021, la distribución étnica varió.<ref>{{Wayback|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397|título=«Población de Kazajstán por grupos étnicos individuales a principios de 2021»|fecha=20210502165841}}</ref> == Economía == Las políticas públicas i l'alministración del gobiernu son las atividadis económicas principalis dela capital, que tamién forma una [[çona económica especial]]. Astaná es considerá unu delos proyetus de crecimientu urbanu más grandis del mundu, pos el dineru del «oru negru» ([[petróliu]]) á síu invertíu n'edificius del gobiernu, una residencia pal presidenti, una mezquita, parquis i numerosus monumentus. El propósitu del proyetu, amás de hazel dela ciá el centru de Kazajistán, es sel la capital de [[Asia Central]], anqui ata'l momentu [[Taskent]] sigui siendu la capital desta çona. == Galería == {{Panorama|Central Downtown Astana pamorama.jpg|1000px|<center>Centru d'Astaná}} == Genti i coltura == === Planificación urbana === [[Archivu:Astana-embankment-construction-7803.jpg|thumb|Puanti sobri el ríu Ishim]] Se puei establecel una amplia división dela ciá en varias áreas diferenciás entre sí. Las çonas al norti dela línea de ferrocarril que atraviesa la ciá d'esti a oesti son industrialis, i hai áreas residencialis pobris. Entre la vía del ferrocarril i el [[ríu Ishim]] se topa el centru urbanu, ondi ogañu se está desenvolviendu una intensa atividá de construcción. Haza'l esti i l'oesti dela ciá hai áreas residencialis de mayor nivel, ondi s'án dexau espacius pa los parquis. Tamién está la nueva área gubernamental, al sur del [[ríu Ishim]], ondi s'están construyendu edificius de considerable altura i se están planificandu nuevus proyetus de gran envergadura. Entre los proyetus que s'están debatiendu figura la creación d'una gran área diplomática i munchus edificius gubernamentalis. Se crei que toas estas construccionis estarán acabás alreol del añu 2030. Los planus originalis pa la creación dela nueva Astaná fuerun elaboraus pol arquitetu japonés [[Kishō Kurokawa]], que ya dantis avía diseñau el nuevu aeropuertu dela ciá. El concejal d'urbanismu desta ciá, [[Vladimir Laptev]], es partidariu de creal un [[Berlín]] d'estilu centroasiáticu, argumentandu que una capital puramenti alministrativa del estilu de [[Canberra]], en [[Australia]], no es unu delos sus propósitus. === Arquitetura === [[Archivu:Triumph-of-Astana-7804-rotated.jpg|thumb|''El triunfu d'Astaná'']] En diciembri de 2006, el presidenti kazaju [[Nursultán Nazarbáyev]] presentó los planus pa construíl el [[Xan Şatırı]], una inmensa estructura cubierta transparenti sobri una gran parti dela ciá, de 150 metrus d'altura, construía pol arquitetu británicu [[Norman Foster]].<ref>{{cita web|url=http://www.fosterandpartners.com/Projects/1438/Default.aspx|título=Foster + Partners |editorial=Fosterandpartners.com |fecha=|fechaacceso=11 de julio de 2009 |fechaArchivu=5 de julio de 2009 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090705035133/http://www.fosterandpartners.com/Projects/1438/Default.aspx}}</ref> Esta obra faraónica tardó más dun añu en construíl-si.<ref name="TENT">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6165267.stm Giant tent to be built in Astana] BBC News Online</ref> Norman Foster ya avía diseñau otrus dos edificius pa la ciá, entre los qualis está l'Auditoriu Nacional de Kazajistán. === Lugaris d'interés === L'Avenida dela Repúbrica es el centru principal d'atividá ena ciá, ondi hai tiendis, cafeterías, restaurantis i discotecas que merecin una visita. * [[Bayterek]]: torri i monumentu símbolu dela nueva Astaná. * [[Xan Şatırı]] (''Han Şatyr''): carpa giganti de 150 metrus d'altura con una basi elíptica de 200 metrus que cubri unus 140&nbsp;000 metrus quadraus. Baxu la carpa hai un área que cubri una superficie equivalenti a diez campus de fúrbol i que es un parqui interior a escala urbana dedicau alas compras i al entretenimientu, con callis peatonalis i plaças, un ríu interior, un centru comercial, un espaciu pal minigolf i una playa cubierta.<ref name="agoda">[https://www.agoda.com/ca-es/hotels-near-khan-shatyr-entertainment-center/attractions/astana-kz.html Trobar hotels prop de Centre d'Oci Khan Shatyr a Nur-Sultan]</ref> * Avenida dela Repúbrica: atua comu el centru principal dela atividá. * ''Oceanarium''. * Centru Islámicu. * Catedral Católica. * Mezquita de Nur-Astaná. * [[Palaciu dela Pas i la Reconciliación]]. * Nuversidá Nazarbayev. * [[Nuversidá Nacional d'Urasia]]. === Centru islámicu === El centru islámicu, que llama poderosamenti l'atención, fue construíu en 2005 gracias al patrociniu del [[Anexu:Emiris de Catar|emir de Catar]]. Se componi d'una mezquita, una [[madrasa]] i una biblioteca. La mezquita tien quatru minaretis de 63 metrus d'altura ca unu i capacidá pa 5000 pressonas. L'altura dela su cúpula es de 43 metrus.<ref name="centrasia.ru">{{Cita web |url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1061851740 |título=4 минарета по 63 метра каждый... Катар достраивает в Астане Исламский культурный центр |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaArchivu=2 de febrero de 2017 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20170202020503/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1061851740 |deadurl=yes }}</ref> === Museus === * Centru Presidencial dela Coltura * Mausoleu de Kabanbay batır * Complexu memorial éticu d'Atameken * Museu S. Seyfullïn * Museu del Presidenti dela Repúbrica de Kazajistán === Teatrus === * Teatru dramáticu rusu Gorky * Teatru kazaju K. Qwanışbaev * Ópera nacional de K. Baysetova * [[Sala de conciertus central de Kazajistán]] === Monumentus === [[Archivu:Astana at the evening (cropped).jpg|thumb|Vista del centru d'Astaná]] * [[Monumentu Otan Korgaushilar]] * Monumentu n'homenagi alas vítimas dela represión política * Monumentu n'homenagi alos kazajus muertus ena guerra d'[[Afganistán]] * Plaça central * Monumentu n'homenagi a Kenesarı khan === Monumentus arquitetónicus === * Ciá Buzok * Ilesia de Konstantin i Jelena * Edificius del {{siglo|XIX||s}} * Mezquita verdi * [[Mezquita de Nur-Astaná]] == Educación == [[Archivu:Palace of Arts Shabyt.jpg|thumb|left|Nuversidá Nacional d'Artis de Kazajistán]] Astaná cuenta con numerosas nuversidais i colegius nuversitarius. Nel cursu 2013/2014, un total de 53,561 estudiantis estaban matriculaus enas sus 14 institucionis d'educación superior, un aumentu del 10% con respetu al añu anterior. La [[Nuversidá Nacional d'Urasia]] es la mayor nuversidá d'Astaná, con 16.558 alumnus i 1.678 pressonas del personal académicu. Fue fundá comu resultau dela fusión del Institutu d'Ingeniería Civil d'Akmola col Institutu Pedagógicu d'Akmola el 23 de mayu de 1996. Peru la nuversidá más antigua d'Astaná es la Nuversidá Técnica Agro S. Seifullin Kazakh, fundá en 1957. Otrus centrus d'educación superior son la [[Nuversidá Nazarbayev]], un [[Nuversidá d'Investigación|centru d'investigación]] autónomu, fundau en 2010 n'associación con algunas delas mejoris nuversidais del mundu; la [[Nuversidá d'Economía, Finanças i Comerciu Enternacional de Kazajistán]], especializá en finanças; el Institutu Kazaju d'Umanidais i Derechu, especializau en leis i fundau por iniciativa del Ministeriu de Justicia en 1994; la Nuversidá Médica d'Astaná, la única escuela de medicina que uvu n'Astaná ata l'apertura dela Escuela de Medicina ena Nuversidá Nazarbayev en 2014; i la Nuversidá Nacional d'Artis de Kazajistán, la principal [[escuela de música]], que proporciona a Astaná especialistisis profesionalis altamenti qualificaus nel campu delas Artis. == Transportis == === Aereu === El [[Aeropuertu Enternacional Nursultán Nazarbáyev]], diseñau pol arquitetu japonés [[Kishō Kurokawa]], se topa a 14 km dela ciá, es el segundu más importanti del país i es de tipu públicu. === Transporti públicu === [[Archivu:Велосипедная парковка "Astana Bike".jpg|thumb|La ciá tien un moernu [[sistema de becicletas compartías]], ''Astana Bike'']] El [[transporti públicu]] n'Astaná consisti n'autobusis i taxisis compartíus. Más de 720&nbsp;000 pressonas gastan el transporti públicu diariamenti. Hai más de 40 líneas d'autobusis atendías por más de 1000 vehículus, con más de 3000 pressonas trabayandu nesti setor. Al igual que los autobusis, los taxisis compartíus tienin las sus proprias rutas predefinías i funcionan de manera compartía. Hai nuevi rutas de taxi compartíu en total. Está previstu construíl un sistema de tren ligeru, el ''Astana Light Metro''. Astaná tamién tien serviciu de taxi aereu i, amás, tien un moernu [[sistema de becicletas compartías]] llamau ''Astana Bike''. Tamién está previstu construíl el [[Metru d'Astaná]] haza'l añu 2010. Es tamién parti del plan económicu de Kazajistán, ya que el país no cuenta con un sistema de funcionamientu del metru.<ref>[https://web.archive.org/web/20070927074036/http://www.astana.kz/data/filedat/default/planustoichivogorazvitiyado2030.rar Plan para la reestructuración de Astaná antes del 2030]</ref> === Ferrocarril === [[Archivu:Talgo 200 Tulpar train, Astana rail terminal. Kazakhstan, 2009.JPG|miniaturadeimagen|El Tulpar Talgo es un tren esprés diariu a Almaty.]] Astaná se topa nel centru del país, por lo que atua comu un nodu de transporti güenamenti situau drentu delas redis ferroviarias del país. La ciá cuenta con dos estacionis ferroviarias: [[Estación de ferrocarril Nur-Sultán-1|Nur-sultán 1]] es la principal i más antigua, i atiendi a unas 7000 pressonas al día, mentris que [[Estación de Nur-Sultán-Nurly Jol|Nur-Sultán-Nurly Jol]] fue construía con motivu dela [[Expo 2017]]. Hai planis a cortu plaçu pa construíl una nueva estación de ferrocarril nel distritu industrial, i enas cercanías de CHPP-3 se construirá una nueva terminal pa vagones de carga. La ciá cuenta con diferentis trenis alas ciais más importantis del país, comu [[Karagandá]], [[Pavlodar]], [[Kokshetau]] i [[Atbasar]]. Amás, [[Talgo (empresa)|Tulpar Talgo]] proporciona una conexión diaria cola antigua capital del país, [[Alma Ata]]. Por otra parti, Astaná tien diferentis conexionis por tren col estranjeru, con paísis comu [[Rusia]], [[Ucrania]], [[Kirguistán]] i [[Uzbekistán]], con una frecuencia aproximá dun tren semanal. Igualmenti, hai un tren semanal ala ciá d'[[Urumchi]], situá ena provincia china de [[Sinkiang]].<ref>[http://www.tutu.ru/poezda/rasp_d.php?nnst1=2708000&nnst2=3300020 Train Nº 054 Astana - Urumchi]</ref> === Autopistas === Las carreteras M-36 Cheliábinsk-Almaty i A-343 Astaná-Petropavlovsk atraviesan la ciá. La posición geográfica estratégica d'Astaná permiti que la ciá sirva comu centru de transporti i recarga pa los viaxis pol interior del país. La ciá tien tamién conexionis col estranjeru: cuenta cuna autopista que tien un primel tramu haza [[Kokshetau]] i [[Petropavlovsk]] (i endispués acontina haza [[Rusia]]) i un segundu tramu haza [[Temirtau|Termirtau]], [[Karagandá]], [[Baljash]] i [[Alma Ata]] (pa endispués acontinal haza [[China]]). == Deportis == [[Archivu:Astana - Tour de Romandie 2009-2.jpg|thumb|Vista del pelotón del equipu ciclista que lleva el nombri dela ciá]] Astaná tien una variedá d'equipus deportivus. El [[FC Astana]] es un equipu de fúrbol dela [[Super Liga de Kazajistán]], que ganó el campeonatu nacional en 2014, 2015 i 2016. La ciá es tamién la sedi delos Astana Tigers, un equipu de baloncestu que consiguió el títulu ena temporá 2004/2005, i que posteriormenti sería renombrau comu [[B.C. Astana]], assina comu del [[Barys Astana]] dela Liga de Jockey sobri Yelu de Kazajistán. Amás, dendi 2006 el gobiernu kazaju prencipió a patrocinial un equipu ciclista con licencia del [[UCI ProTour]], el [[Astana (equipo ciclista)|Equipu Astana]]. Participó nel [[Tour de Francia 2007]] colos uniformis nacionalis azulis, peru fuerun escluíus duranti la carrera endispués dela condena d'[[Aleksandr Vinokúrov]] por dopagi, i no participó nel [[Tour de Francia 2008|2008]].<ref>[http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=cycling&id=3243633 Tour de France organizers exclude Astana team; Alberto Contador may not defend title]</ref> Nel [[Tour de Francia 2009|Tour de Francia de 2009]] consiguió colocá a unu delos [[Alberto Contador|integrantis]] del [[Astana pro team]] nel puestu más altu del podiu ena clasificación final. Tamién nel añu 2014 el equipu ciclista [[Astana Qazaqstan Team|Astana]] ganó el [[Tour de Francia 2014|Tour de Francia]] col corredor italianu [[Vincenzo Nibali]]. S'á decidíu construíl un pabellón ena ciá pa acogel un equipu de [[bandy]] que sería conocíu col nombri de Dynamo d'Astaná.<ref>{{cita web|url=http://www.bandynet.ru/node/6077|título=Крытый стадион в Астане для "Динамо" &#124; BANDYNET.RU|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090706191329/http://www.bandynet.ru/node/6077|fechaArchivu=6 de julio de 2009}}</ref> == Ciais hermanás == {{lista de columnas|2| * [[Valera]] (Venezuela) * [[Ankara]] (Turquía) * [[Amán]] (Jordania) * [[Esmirna]] (Turquía) * [[Gdansk]] (Polonia)<ref name="Gdańsk">{{cita web|url=http://www.gdansk.pl/samorzad,62,733.html|título=Pág web oficial de Gdansk: 'Miasta partnerskie'|editorial=[[copyright|©]] 2009 [http://www.gdansk.pl/ Ciudades hermanadas con Gdańsk]|idioma=Polaco|fechaacceso=11 de julio de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20130723091807/http://www.gdansk.pl/samorzad%2C62%2C733.html|fechaArchivu=23 de julio de 2013}}</ref> * [[Kazán]] (Rusia) * [[Manila]] (Filipinas)<ref name="manila1">{{cita web|url=http://www.manila.gov.ph/localgovt.htm#sistercities|título=Ciudades hermanadas con Manila|editorial=Ciudad de Manila|fechaacceso=2 de septiembre de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090907055432/http://www.manila.gov.ph/localgovt.htm#sistercities|fechaArchivu=7 de septiembre de 2009}}</ref> * [[Distrito Federal|Ciá de Méxicu]] (Méxicu) * [[Caracas]] (Venezuela) * [[Moscú]] (Rusia) * [[Pekín]] (China)<ref name="Beijing">{{cita web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|título=Ciudades hermanadas con Pekín|editorial=Gobierno Municipal de Pekín|fechaacceso=23 de junio de 2009|fechaArchivu=17 de enero de 2010|urlArchivu=https://www.webcitation.org/5mq6B2fdq?url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|deadurl=yes}}</ref> * [[Riga]] (Letonia)<ref name='"Riga">{{cita web|url=http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|título=Ciudades hermanadas con Riga|editorial=Ayuntamiento de Riga|fechaacceso=27 de julio de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090814223307/http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|fechaArchivu=14 de agosto de 2009}}</ref> * [[San Petersburgo]] (Rusia) * [[Seúl]] (Corea del Sur) * [[Tiflis]] (Georgia)<ref name="Tbilisi Sister Cities">{{cita web|url=http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571|título=Portal Municipal de Tiflis - Ciudades hermanadas|editorial=© 2009 - Consistorio de Tbilisi|fechaacceso=16 de junio de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20110514061208/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571|fechaArchivu=14 de mayo de 2011}}</ref> * [[Varsovia]] (Polonia)}} * [[Valencia (Venezuela)|Valencia]], [[Venezuela]] == Referencias == {{listaref|2}} == Enlazis esternus == {{Commonscat|Astana}} * [https://web.archive.org/web/20090122214130/http://www.astana.kz/eng/startpage/ Sitiu oficial dela ciá d'Astaná] 6u8vg8zu0k4tpsypcvlx49zdo5oxvne 144690 144689 2026-10-20T10:12:39Z Olarcos 82 /* Galería */ 144690 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Astaná'''<ref name="DPD">{{cita DPD|Astaná}} designa el nombre de «Astaná» para la capital de Kazajistán</ref> ({{lang-kk|Астана}} {{Audio|Kk-astana.ogg|[ɑstɑˈnɑ]}}), conocía ata 1998 comu '''Akmolá''' i renombrá entre los añus 2019 i 2022 comu '''Nursultán''' ({{lang-kk|Нұр-Сұлтан}}; {{lang-ru|Нур-Султа́н}}),<ref>{{Cita web|url=https://publications.europa.eu/code/es/es-5000500.htm|título=Anexo A5 Lista de Estados, territorios y monedas |fecha=17.6.2020|sitioweb=Libro de estilo interinstitucional de la Oficina de Publicaciones de la Unión Europea}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.trt.net.tr/espanol/mundo/2019/03/25/la-capital-de-kazajistan-ahora-se-llama-nursultan-1170193|título=La capital de Kazajistán ahora se llama Nursultán|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=25 de marzo de 2020|sitioweb=TRT en español}}</ref><ref name=fundeu>{{cita web|título=Kazajistán y Nursultán, formas adecuadas|url=https://www.fundeu.es/recomendacion/kazajistan-kazajstan/|editorial=FundéuRAE|fecha=7 de enero de 2022|fechaacceso=16 de enero de 2022}}</ref> es la [[Capital (política)|capital]] de [[Cazastán]] dendi 1997. Está situá nel centru-norti del país i constituye una ciá con estatus federal drentu dela [[Provincia de Akmolá|provincia d’Akmolá]], políticamenti endependienti i cuya capital es la ciá de [[Kokshetau]].<ref>{{Cita web |url=http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |título=En esta página se informa del proyecto de remodelación de la ciudad así como de los nombres del alcalde de Astaná y el primer ministro de Kazajistán |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaArchivu=16 de julio de 2011 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20110716060958/http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |deadurl=sí}}</ref> == Etimología == La palabra «Astaná» significa literalmenti «ciá capital» en [[Luenga kazaja|kazaju]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080917185936/http://www.kazakhembus.com/astana.html Astana - La nueva capital de Kazajistán]</ref> i deriva dela palabra [[Idioma persa|persa]] {{lang|fa|آستانه}} ''Āstāna'', que significa «umbral». Antañu tenía el nombri de ''Tselinogrado'' i endispués el d’''Akmolá'' ({{lang-kk|Ақмола|lit=tumba blanca|translit=Aqmola}}) ata 1998, añu nel que se convirtió ena nueva capital de Cazastán i adoptó el nombri d’''Astaná''. El 20 de marçu de 2019, el nuevu presidenti de Kazajistán, Kassym-Jomart Tokayev, propussu duranti el su discursu inaugural, tras assumil el cargu, cambial el nombri d’Astaná pol de Nur-Sultán, n’onol al primel presidenti del país, Nursultán Nazarbáyev. La propuesta incluía la adición dun guión, dividiendu el nombri en dos términus d’origi árabi: ''nur'' ({{lang|ar|نور}}), que significa «lus», i ''sultan'' ({{lang|ar|سلطان}}), «gobernanti». El Parlamentu de Cazastán aprobó la iniciativa, i el 23 de marçu Tokayev firmó el decretu que oficializó el cambiu.<ref>{{Cita noticia|título=Kazajistán rebautiza su capital, Astaná, con el nombre de su expresidente|url=https://www.elpais.com/internacional/2019/03/20/actualidad/1553081726_764069.html|fecha=20 de marzo de 2019|fechaacceso=24 de octubre de 2019|periódico=[[El País]]}}</ref><ref name="Nov2008">[https://web.archive.org/web/20090306112524/http://www.astana.kz/capital-passport-astana.html Astana city official site]</ref> En 2008, la possibilidá de cambial el nombri dela ciá avía síu rechazá pol propiu Nazarbáyev, que consideró que aquella decisión devía queal en manus delas generacionis futuras.<ref>[https://web.archive.org/web/20080615151447/http://afp.google.com/article/ALeqM5jkEXEoJUlSl8KW96q0AVz2FeBHGg Don't name capital after me yet, says Kazakh president] AFP</ref> Nostanti, el nuevu jefi d’Estau hizu efetivu el cambiu,<ref>{{Cita web|url=https://www.dw.com/en/nursultan-not-astana-kazakhstan-renames-capital-to-honor-nazarbayev/a-47984590|título=Nursultan, not Astana — Kazakhstan renames capital to honor Nazarbayev|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=22 de marzo de 2019|sitioweb=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.inform.kz/en/parliament-approved-renaming-of-astana-as-nursultan_a3509430|título=Parliament approved renaming of Astana as Nursultan.|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=20 de marzo de 2019}}</ref> que posteriormenti fue revertíu en 2022, anti la controversia generá i col propósitu de refuerçal la proyección enternacional duna imagin remuá del país.<ref>{{Cita libro|apellidos=Fatland|nombre=Erika|título=Sovietistán. Un viaje por las repúblicas de Asia Central|año=2019|editorial=Tusquets|url=https://www.casadellibro.com/libro-sovietistan/9788490666432/8933006|isbn=9788490666432|capítulo=Kazajistán}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.aa.com.tr/es/mundo/kazajist%C3%A1n-vuelve-a-llamar-su-capital-astan%C3%A1/2687839|título=Kazajistán vuelve a llamar su capital Astaná.|editor=Daniel Gallego|fechaacceso=11 de mayo de 2023|fecha=17 de septiembre de 2022}}</ref> == Estoria == Una tropa de [[cosacus]] siberianus fundó una fortaleza enos altus del [[ríu Ishim]] en 1824. Posteriormenti creció i fue conocía comu ''Akmólinsk''. En 1961 fue renombrá comu ''Tselinogrado'' i se convirtió ena capital del krai de Tselinogrado (traducíu literalmenti comu ''Territoriu delas Tierras Vírginis''). Fue el centru dela Campaña delas Tierras Vírginis dirigía por [[Nikita Jrushchov]] ena década de 1950, col fin de convertil a la [[RSS de Kazajistán]] nun segundu produtol de granu pa la [[Unión Soviética]]. Endispués de que Kazajistán consiguiera la endependencia, la ciá i el óblast fuerun renombraus comu ''Aqmola'' (''Tumba Blanca''). En 1994 fue designá comu la futura capital del país. Quandu la capital fue trasladá dendi [[Alma Ata]] en 1997, prencipió a llamal-si col nombri atual, que significa ''capital'' en lengua kazaja. La ciá á síu transformá por meyu dunus delos proyetus d'urbanización más grandis i carus del mundu, financiau col dineru del petróliu i la minería. El proyetu á síu impulsau pol presidenti [[Nursultán Nazarbáyev]]. Hai varias teorías alreol del trasladau dela capital. Se diz que fue pa controlal la región norti del país, de mayoría rusa, i pa evital una possibli secesión; otrus dizin que se trató d'alejal-la delas rayas, ya que [[Alma Ata]] está a unus 275 km de [[China]] i a 30 de [[Kirguistán]].<ref name="Schatz, 76">Schatz, 76.</ref> == Geografía == La ciá está situá nel centru de [[Kazajistán]], nuna estepa semidesértica mui llana, regá pol ríu Ishim, que la dividi en dos barrius. La su situación, alejá dela costa i de grandis massas d'agua, provoca un cambiu drásticu de temperatura entre los mesis d'iviernu i vranu, con temperaturas estremas. L'altitú d'Astaná es de 347 m sobri el nivel del mari. Se topa nuna çona con vegetación d'estepa subdesértica o continental templá. Los barrius que fuerun construíus en primel lugal están situaus al norti del ríu, mentris que los moernus se topan al sur del mesmu. === Climi === Astaná es la segunda capital más fría del mundu (endispués de [[Ulán Bator]]), con temperaturas ivernalis que puein abaxal ata los −50&nbsp;°C. La ciá tien un [[climi continental]], caracterizau por tenel iviernus estremadamenti fríus i vranus cálidus, áridus i semiáridus. La temperatura media anual d'Astaná es de 3&nbsp;°C. Eneru es el mes más fríu, con una temperatura media de −15&nbsp;°C. Juliu es el mes más cálidu, con una temperatura media de 22&nbsp;°C. {{Weather box |metric first=yes |single line=yes |location = Astaná (1991-2020) |Jan record high C = 5.0 |Feb record high C = 8.2 |Mar record high C = 22.1 |Apr record high C = 29.7 |May record high C = 36.1 |Jun record high C = 40.1 |Jul record high C = 41.6 |Aug record high C = 38.7 |Sep record high C = 36.2 |Oct record high C = 26.7 |Nov record high C = 18.5 |Dec record high C = 4.5 |year record high C = 41.6 |Jan high C = -10.3 |Feb high C = -8.8 |Mar high C = -1.5 |Apr high C = 12.2 |May high C = 20.9 |Jun high C = 25.8 |Jul high C = 26.6 |Aug high C = 25.5 |Sep high C = 18.9 |Oct high C = 10.4 |Nov high C = -1.3 |Dec high C = -8.0 |year high C = |Jan mean C = -14.5 |Feb mean C = -13.6 |Mar mean C = -6.0 |Apr mean C = 6.5 |May mean C = 14.5 |Jun mean C = 19.6 |Jul mean C = 20.6 |Aug mean C = 19.1 |Sep mean C = 12.6 |Oct mean C = 5.0 |Nov mean C = -5.2 |Dec mean C = -12.0 |year mean C = |Jan low C = -18.7 |Feb low C = -18.0 |Mar low C = -10.4 |Apr low C = 1.2 |May low C = 8.2 |Jun low C = 13.4 |Jul low C = 14.9 |Aug low C = 13.0 |Sep low C = 6.8 |Oct low C = 0.5 |Nov low C = -8.7 |Dec low C = -16.0 |year low C = |Jan record low C = -51.6 |Feb record low C = -48.9 |Mar record low C = -37.2 |Apr record low C = -27.8 |May record low C = -10.8 |Jun record low C = -1.5 |Jul record low C = 2.3 |Aug record low C = -2.2 |Sep record low C = -8.2 |Oct record low C = -25.3 |Nov record low C = -39.2 |Dec record low C = -43.5 |year record low C = -51.6 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 18 |Feb precipitation mm = 17 |Mar precipitation mm = 20 |Apr precipitation mm = 22 |May precipitation mm = 33 |Jun precipitation mm = 40 |Jul precipitation mm = 56 |Aug precipitation mm = 31 |Sep precipitation mm = 21 |Oct precipitation mm = 26 |Nov precipitation mm = 29 |Dec precipitation mm = 25 |year precipitation mm = |snow colour=green |Jan snow cm = 19 |Feb snow cm = 23 |Mar snow cm = 19 |Apr snow cm = 1 |May snow cm = 0 |Jun snow cm = 0 |Jul snow cm = 0 |Aug snow cm = 0 |Sep snow cm = 0 |Oct snow cm = 0 |Nov snow cm = 4 |Dec snow cm = 13 |year snow cm = |Jan rain days = 2 |Feb rain days = 2 |Mar rain days = 5 |Apr rain days = 9 |May rain days = 15 |Jun rain days = 13 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 13 |Sep rain days = 12 |Oct rain days = 10 |Nov rain days = 7 |Dec rain days = 3 |year rain days = |Jan snow days = 25 |Feb snow days = 23 |Mar snow days = 19 |Apr snow days = 6 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 7 |Nov snow days = 18 |Dec snow days = 24 |year snow days = |Jan precipitation days = |Feb precipitation days = |Mar precipitation days = |Apr precipitation days = |May precipitation days = |Jun precipitation days = |Jul precipitation days = |Aug precipitation days = |Sep precipitation days = |Oct precipitation days = |Nov precipitation days = |Dec precipitation days = |year precipitation days = |Jan humidity= 78 |Feb humidity= 77 |Mar humidity= 79 |Apr humidity= 64 |May humidity= 54 |Jun humidity= 53 |Jul humidity= 59 |Aug humidity= 57 |Sep humidity= 59 |Oct humidity= 68 |Nov humidity= 80 |Dec humidity= 79 |year humidity= |Jan sun = 103 |Feb sun = 147 |Mar sun = 192 |Apr sun = 238 |May sun = 301 |Jun sun = 336 |Jul sun = 336 |Aug sun = 294 |Sep sun = 230 |Oct sun = 136 |Nov sun = 100 |Dec sun = 94 |source 1 = Погода и климат<ref>{{cita web | url = https://www.pogodaiklimat.ru/climate/35188.htm | título = 平年値(年・月ごとの値) 主な要素 | editorial = Weather and Climate (Погода и климат) | idioma = Ruso | fechaacceso = 13 de noviembre de 2021}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (oras de sol, 1961-1990)<ref name="NOAA">{{Cita web | título=Akmola (Astana) Climate Normals 1961–1990 | url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT | editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | fechaacceso=13 de noviembre de 2021 | fechaArchivu=11 de octubre de 2017 | urlArchivu=https://wayback.archive-it.org/all/20171011222703/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT | deadurl=yes }}</ref>}} == Demografía == {{Gráfico circular |título = Composición étnica |posición = right |etiqueta1 = [[Kazajus|kazajus]] — 80.39% |valor1 = 80.39 |color1 = #0CB7F2 |etiqueta2 = [[Etnia rusa|rusus]] — 11.83% |valor2 = 11.83 |color2 = #FF0000 |etiqueta3 = [[Etnia ucraniana|ucranianus]] — 1.21% |valor3 = 1.21 |color3 = #0000FF |etiqueta4 = otrus — 6.57% |valor4 = 6.57 |color4 = #5A0A2C }} {{Gráfica de evolución |1945|69400|1989|281252|1992|298700|2000|381000|2010|649139|2020|1136008|anchura=400}} La puebración dela ciá alreol de 2002 era de 277&nbsp;000 abitantis, que llegó ata los 600&nbsp;000 en 2007 i, sigún una estimación de noviembri de 2008, a 750&nbsp;000 abitantis.<ref name="Nov2008"/> Dantis de 2007, la puebración d'Astaná era mui inferior ala que se topa ogañu, i s'estima que rondará la cifra de 2 millonis alreol de 2030. El desenvolvimiento dela nueva capital á atraíu a migrantisis procedentis d'otras provincias de [[Kazajistán]] i d'estaus vecinus comu [[Uzbekistán]] i [[Kirguistán]], amás de sel un centru d'interés pa los jóvinis profesionalis. Estu produxu un cambiu ena demografía dela ciá, atrayendu a más kazajus étnicus a una ciá con puebración mayoritariamenti eslava. Dendi 1989, quandu representaba el 17%, la puebración d'origi kazaju aumentó ata allegar al 60%.<ref name="eurasianet.org">{{Cita web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml |título=Kazakhstan's Capital Holds A Lavish Anniversary Celebration |fechaacceso=7 de diciembre de 2009 |fechaArchivu=11 de octubre de 2017 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20171011222704/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml |deadurl=yes}}</ref> En 1999, Astaná tenía una puebración de 281&nbsp;000 abitantis, con una mezcla étnica de kazajus, [[rusus]], [[ucranianus]] i [[alemanis del Volga]].<ref>[http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Astana/Astana.html www.angelfire.com Astana]</ref> Sigún un recuentu realizau entre el 5 de noviembri i el 5 de diciembri, los resultaus indicaban que Astaná contaba con una puebración de 700&nbsp;000 abitantis.<ref name="Count2007">[https://web.archive.org/web/20101108120842/http://www.astana.kz/rus/vlast/informationforsmi/vlastdocladi «Astana city population count preliminary results»] {{ru}}</ref> La composición étnica dela ciá nel censu de 1999 era la siguiienti: el 40,5% dela puebración eran [[rusus]]; el 5,7%, [[ucranianus]]; un 3%, [[alemanis]]; el 2,6%, [[tártarus]]; el 1,8%, [[bielorrusus]], i el 0,8%, [[polacus]]. Anqui la puebración kazaja supera ala rusa con un 41,8%, los rusus forman el mayor grupu étnicu dela ciá, mentris que los [[Puebru ingusetiu|ingusetius]] i los [[coreanus]] cuentan ca unu con un 0,8% del total. Otras minorías destacabilis son los [[uzbekus]], con el 3,8% dela puebración.<ref name="etn">{{cita web |url=http://demoscope.ru/weekly/2002/071/analit03.php|título=Электронная версия бюллетеня Население и общество|editor=demoscope.ru|idioma=ru|fechaacceso=7 de diciembre de 2009}}</ref> Pal añu 2021, la distribución étnica varió.<ref>{{Wayback|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397|título=«Población de Kazajstán por grupos étnicos individuales a principios de 2021»|fecha=20210502165841}}</ref> == Economía == Las políticas públicas i l'alministración del gobiernu son las atividadis económicas principalis dela capital, que tamién forma una [[çona económica especial]]. Astaná es considerá unu delos proyetus de crecimientu urbanu más grandis del mundu, pos el dineru del «oru negru» ([[petróliu]]) á síu invertíu n'edificius del gobiernu, una residencia pal presidenti, una mezquita, parquis i numerosus monumentus. El propósitu del proyetu, amás de hazel dela ciá el centru de Kazajistán, es sel la capital de [[Asia Central]], anqui ata'l momentu [[Taskent]] sigui siendu la capital desta çona. == Galería == {{Archivu:Central Downtown Astana pamorama.jpg|1000px|<center>Centru d'Astaná}} == Genti i coltura == === Planificación urbana === [[Archivu:Astana-embankment-construction-7803.jpg|thumb|Puanti sobri el ríu Ishim]] Se puei establecel una amplia división dela ciá en varias áreas diferenciás entre sí. Las çonas al norti dela línea de ferrocarril que atraviesa la ciá d'esti a oesti son industrialis, i hai áreas residencialis pobris. Entre la vía del ferrocarril i el [[ríu Ishim]] se topa el centru urbanu, ondi ogañu se está desenvolviendu una intensa atividá de construcción. Haza'l esti i l'oesti dela ciá hai áreas residencialis de mayor nivel, ondi s'án dexau espacius pa los parquis. Tamién está la nueva área gubernamental, al sur del [[ríu Ishim]], ondi s'están construyendu edificius de considerable altura i se están planificandu nuevus proyetus de gran envergadura. Entre los proyetus que s'están debatiendu figura la creación d'una gran área diplomática i munchus edificius gubernamentalis. Se crei que toas estas construccionis estarán acabás alreol del añu 2030. Los planus originalis pa la creación dela nueva Astaná fuerun elaboraus pol arquitetu japonés [[Kishō Kurokawa]], que ya dantis avía diseñau el nuevu aeropuertu dela ciá. El concejal d'urbanismu desta ciá, [[Vladimir Laptev]], es partidariu de creal un [[Berlín]] d'estilu centroasiáticu, argumentandu que una capital puramenti alministrativa del estilu de [[Canberra]], en [[Australia]], no es unu delos sus propósitus. === Arquitetura === [[Archivu:Triumph-of-Astana-7804-rotated.jpg|thumb|''El triunfu d'Astaná'']] En diciembri de 2006, el presidenti kazaju [[Nursultán Nazarbáyev]] presentó los planus pa construíl el [[Xan Şatırı]], una inmensa estructura cubierta transparenti sobri una gran parti dela ciá, de 150 metrus d'altura, construía pol arquitetu británicu [[Norman Foster]].<ref>{{cita web|url=http://www.fosterandpartners.com/Projects/1438/Default.aspx|título=Foster + Partners |editorial=Fosterandpartners.com |fecha=|fechaacceso=11 de julio de 2009 |fechaArchivu=5 de julio de 2009 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090705035133/http://www.fosterandpartners.com/Projects/1438/Default.aspx}}</ref> Esta obra faraónica tardó más dun añu en construíl-si.<ref name="TENT">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6165267.stm Giant tent to be built in Astana] BBC News Online</ref> Norman Foster ya avía diseñau otrus dos edificius pa la ciá, entre los qualis está l'Auditoriu Nacional de Kazajistán. === Lugaris d'interés === L'Avenida dela Repúbrica es el centru principal d'atividá ena ciá, ondi hai tiendis, cafeterías, restaurantis i discotecas que merecin una visita. * [[Bayterek]]: torri i monumentu símbolu dela nueva Astaná. * [[Xan Şatırı]] (''Han Şatyr''): carpa giganti de 150 metrus d'altura con una basi elíptica de 200 metrus que cubri unus 140&nbsp;000 metrus quadraus. Baxu la carpa hai un área que cubri una superficie equivalenti a diez campus de fúrbol i que es un parqui interior a escala urbana dedicau alas compras i al entretenimientu, con callis peatonalis i plaças, un ríu interior, un centru comercial, un espaciu pal minigolf i una playa cubierta.<ref name="agoda">[https://www.agoda.com/ca-es/hotels-near-khan-shatyr-entertainment-center/attractions/astana-kz.html Trobar hotels prop de Centre d'Oci Khan Shatyr a Nur-Sultan]</ref> * Avenida dela Repúbrica: atua comu el centru principal dela atividá. * ''Oceanarium''. * Centru Islámicu. * Catedral Católica. * Mezquita de Nur-Astaná. * [[Palaciu dela Pas i la Reconciliación]]. * Nuversidá Nazarbayev. * [[Nuversidá Nacional d'Urasia]]. === Centru islámicu === El centru islámicu, que llama poderosamenti l'atención, fue construíu en 2005 gracias al patrociniu del [[Anexu:Emiris de Catar|emir de Catar]]. Se componi d'una mezquita, una [[madrasa]] i una biblioteca. La mezquita tien quatru minaretis de 63 metrus d'altura ca unu i capacidá pa 5000 pressonas. L'altura dela su cúpula es de 43 metrus.<ref name="centrasia.ru">{{Cita web |url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1061851740 |título=4 минарета по 63 метра каждый... Катар достраивает в Астане Исламский культурный центр |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaArchivu=2 de febrero de 2017 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20170202020503/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1061851740 |deadurl=yes }}</ref> === Museus === * Centru Presidencial dela Coltura * Mausoleu de Kabanbay batır * Complexu memorial éticu d'Atameken * Museu S. Seyfullïn * Museu del Presidenti dela Repúbrica de Kazajistán === Teatrus === * Teatru dramáticu rusu Gorky * Teatru kazaju K. Qwanışbaev * Ópera nacional de K. Baysetova * [[Sala de conciertus central de Kazajistán]] === Monumentus === [[Archivu:Astana at the evening (cropped).jpg|thumb|Vista del centru d'Astaná]] * [[Monumentu Otan Korgaushilar]] * Monumentu n'homenagi alas vítimas dela represión política * Monumentu n'homenagi alos kazajus muertus ena guerra d'[[Afganistán]] * Plaça central * Monumentu n'homenagi a Kenesarı khan === Monumentus arquitetónicus === * Ciá Buzok * Ilesia de Konstantin i Jelena * Edificius del {{siglo|XIX||s}} * Mezquita verdi * [[Mezquita de Nur-Astaná]] == Educación == [[Archivu:Palace of Arts Shabyt.jpg|thumb|left|Nuversidá Nacional d'Artis de Kazajistán]] Astaná cuenta con numerosas nuversidais i colegius nuversitarius. Nel cursu 2013/2014, un total de 53,561 estudiantis estaban matriculaus enas sus 14 institucionis d'educación superior, un aumentu del 10% con respetu al añu anterior. La [[Nuversidá Nacional d'Urasia]] es la mayor nuversidá d'Astaná, con 16.558 alumnus i 1.678 pressonas del personal académicu. Fue fundá comu resultau dela fusión del Institutu d'Ingeniería Civil d'Akmola col Institutu Pedagógicu d'Akmola el 23 de mayu de 1996. Peru la nuversidá más antigua d'Astaná es la Nuversidá Técnica Agro S. Seifullin Kazakh, fundá en 1957. Otrus centrus d'educación superior son la [[Nuversidá Nazarbayev]], un [[Nuversidá d'Investigación|centru d'investigación]] autónomu, fundau en 2010 n'associación con algunas delas mejoris nuversidais del mundu; la [[Nuversidá d'Economía, Finanças i Comerciu Enternacional de Kazajistán]], especializá en finanças; el Institutu Kazaju d'Umanidais i Derechu, especializau en leis i fundau por iniciativa del Ministeriu de Justicia en 1994; la Nuversidá Médica d'Astaná, la única escuela de medicina que uvu n'Astaná ata l'apertura dela Escuela de Medicina ena Nuversidá Nazarbayev en 2014; i la Nuversidá Nacional d'Artis de Kazajistán, la principal [[escuela de música]], que proporciona a Astaná especialistisis profesionalis altamenti qualificaus nel campu delas Artis. == Transportis == === Aereu === El [[Aeropuertu Enternacional Nursultán Nazarbáyev]], diseñau pol arquitetu japonés [[Kishō Kurokawa]], se topa a 14 km dela ciá, es el segundu más importanti del país i es de tipu públicu. === Transporti públicu === [[Archivu:Велосипедная парковка "Astana Bike".jpg|thumb|La ciá tien un moernu [[sistema de becicletas compartías]], ''Astana Bike'']] El [[transporti públicu]] n'Astaná consisti n'autobusis i taxisis compartíus. Más de 720&nbsp;000 pressonas gastan el transporti públicu diariamenti. Hai más de 40 líneas d'autobusis atendías por más de 1000 vehículus, con más de 3000 pressonas trabayandu nesti setor. Al igual que los autobusis, los taxisis compartíus tienin las sus proprias rutas predefinías i funcionan de manera compartía. Hai nuevi rutas de taxi compartíu en total. Está previstu construíl un sistema de tren ligeru, el ''Astana Light Metro''. Astaná tamién tien serviciu de taxi aereu i, amás, tien un moernu [[sistema de becicletas compartías]] llamau ''Astana Bike''. Tamién está previstu construíl el [[Metru d'Astaná]] haza'l añu 2010. Es tamién parti del plan económicu de Kazajistán, ya que el país no cuenta con un sistema de funcionamientu del metru.<ref>[https://web.archive.org/web/20070927074036/http://www.astana.kz/data/filedat/default/planustoichivogorazvitiyado2030.rar Plan para la reestructuración de Astaná antes del 2030]</ref> === Ferrocarril === [[Archivu:Talgo 200 Tulpar train, Astana rail terminal. Kazakhstan, 2009.JPG|miniaturadeimagen|El Tulpar Talgo es un tren esprés diariu a Almaty.]] Astaná se topa nel centru del país, por lo que atua comu un nodu de transporti güenamenti situau drentu delas redis ferroviarias del país. La ciá cuenta con dos estacionis ferroviarias: [[Estación de ferrocarril Nur-Sultán-1|Nur-sultán 1]] es la principal i más antigua, i atiendi a unas 7000 pressonas al día, mentris que [[Estación de Nur-Sultán-Nurly Jol|Nur-Sultán-Nurly Jol]] fue construía con motivu dela [[Expo 2017]]. Hai planis a cortu plaçu pa construíl una nueva estación de ferrocarril nel distritu industrial, i enas cercanías de CHPP-3 se construirá una nueva terminal pa vagones de carga. La ciá cuenta con diferentis trenis alas ciais más importantis del país, comu [[Karagandá]], [[Pavlodar]], [[Kokshetau]] i [[Atbasar]]. Amás, [[Talgo (empresa)|Tulpar Talgo]] proporciona una conexión diaria cola antigua capital del país, [[Alma Ata]]. Por otra parti, Astaná tien diferentis conexionis por tren col estranjeru, con paísis comu [[Rusia]], [[Ucrania]], [[Kirguistán]] i [[Uzbekistán]], con una frecuencia aproximá dun tren semanal. Igualmenti, hai un tren semanal ala ciá d'[[Urumchi]], situá ena provincia china de [[Sinkiang]].<ref>[http://www.tutu.ru/poezda/rasp_d.php?nnst1=2708000&nnst2=3300020 Train Nº 054 Astana - Urumchi]</ref> === Autopistas === Las carreteras M-36 Cheliábinsk-Almaty i A-343 Astaná-Petropavlovsk atraviesan la ciá. La posición geográfica estratégica d'Astaná permiti que la ciá sirva comu centru de transporti i recarga pa los viaxis pol interior del país. La ciá tien tamién conexionis col estranjeru: cuenta cuna autopista que tien un primel tramu haza [[Kokshetau]] i [[Petropavlovsk]] (i endispués acontina haza [[Rusia]]) i un segundu tramu haza [[Temirtau|Termirtau]], [[Karagandá]], [[Baljash]] i [[Alma Ata]] (pa endispués acontinal haza [[China]]). == Deportis == [[Archivu:Astana - Tour de Romandie 2009-2.jpg|thumb|Vista del pelotón del equipu ciclista que lleva el nombri dela ciá]] Astaná tien una variedá d'equipus deportivus. El [[FC Astana]] es un equipu de fúrbol dela [[Super Liga de Kazajistán]], que ganó el campeonatu nacional en 2014, 2015 i 2016. La ciá es tamién la sedi delos Astana Tigers, un equipu de baloncestu que consiguió el títulu ena temporá 2004/2005, i que posteriormenti sería renombrau comu [[B.C. Astana]], assina comu del [[Barys Astana]] dela Liga de Jockey sobri Yelu de Kazajistán. Amás, dendi 2006 el gobiernu kazaju prencipió a patrocinial un equipu ciclista con licencia del [[UCI ProTour]], el [[Astana (equipo ciclista)|Equipu Astana]]. Participó nel [[Tour de Francia 2007]] colos uniformis nacionalis azulis, peru fuerun escluíus duranti la carrera endispués dela condena d'[[Aleksandr Vinokúrov]] por dopagi, i no participó nel [[Tour de Francia 2008|2008]].<ref>[http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=cycling&id=3243633 Tour de France organizers exclude Astana team; Alberto Contador may not defend title]</ref> Nel [[Tour de Francia 2009|Tour de Francia de 2009]] consiguió colocá a unu delos [[Alberto Contador|integrantis]] del [[Astana pro team]] nel puestu más altu del podiu ena clasificación final. Tamién nel añu 2014 el equipu ciclista [[Astana Qazaqstan Team|Astana]] ganó el [[Tour de Francia 2014|Tour de Francia]] col corredor italianu [[Vincenzo Nibali]]. S'á decidíu construíl un pabellón ena ciá pa acogel un equipu de [[bandy]] que sería conocíu col nombri de Dynamo d'Astaná.<ref>{{cita web|url=http://www.bandynet.ru/node/6077|título=Крытый стадион в Астане для "Динамо" &#124; BANDYNET.RU|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090706191329/http://www.bandynet.ru/node/6077|fechaArchivu=6 de julio de 2009}}</ref> == Ciais hermanás == {{lista de columnas|2| * [[Valera]] (Venezuela) * [[Ankara]] (Turquía) * [[Amán]] (Jordania) * [[Esmirna]] (Turquía) * [[Gdansk]] (Polonia)<ref name="Gdańsk">{{cita web|url=http://www.gdansk.pl/samorzad,62,733.html|título=Pág web oficial de Gdansk: 'Miasta partnerskie'|editorial=[[copyright|©]] 2009 [http://www.gdansk.pl/ Ciudades hermanadas con Gdańsk]|idioma=Polaco|fechaacceso=11 de julio de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20130723091807/http://www.gdansk.pl/samorzad%2C62%2C733.html|fechaArchivu=23 de julio de 2013}}</ref> * [[Kazán]] (Rusia) * [[Manila]] (Filipinas)<ref name="manila1">{{cita web|url=http://www.manila.gov.ph/localgovt.htm#sistercities|título=Ciudades hermanadas con Manila|editorial=Ciudad de Manila|fechaacceso=2 de septiembre de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090907055432/http://www.manila.gov.ph/localgovt.htm#sistercities|fechaArchivu=7 de septiembre de 2009}}</ref> * [[Distrito Federal|Ciá de Méxicu]] (Méxicu) * [[Caracas]] (Venezuela) * [[Moscú]] (Rusia) * [[Pekín]] (China)<ref name="Beijing">{{cita web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|título=Ciudades hermanadas con Pekín|editorial=Gobierno Municipal de Pekín|fechaacceso=23 de junio de 2009|fechaArchivu=17 de enero de 2010|urlArchivu=https://www.webcitation.org/5mq6B2fdq?url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|deadurl=yes}}</ref> * [[Riga]] (Letonia)<ref name='"Riga">{{cita web|url=http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|título=Ciudades hermanadas con Riga|editorial=Ayuntamiento de Riga|fechaacceso=27 de julio de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090814223307/http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|fechaArchivu=14 de agosto de 2009}}</ref> * [[San Petersburgo]] (Rusia) * [[Seúl]] (Corea del Sur) * [[Tiflis]] (Georgia)<ref name="Tbilisi Sister Cities">{{cita web|url=http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571|título=Portal Municipal de Tiflis - Ciudades hermanadas|editorial=© 2009 - Consistorio de Tbilisi|fechaacceso=16 de junio de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20110514061208/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571|fechaArchivu=14 de mayo de 2011}}</ref> * [[Varsovia]] (Polonia)}} * [[Valencia (Venezuela)|Valencia]], [[Venezuela]] == Referencias == {{listaref|2}} == Enlazis esternus == {{Commonscat|Astana}} * [https://web.archive.org/web/20090122214130/http://www.astana.kz/eng/startpage/ Sitiu oficial dela ciá d'Astaná] ra5aunzux7rgfqvlcr5qjpwe4e47odw 144691 144690 2026-10-20T10:13:36Z Olarcos 82 /* Galería */ 144691 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Astaná'''<ref name="DPD">{{cita DPD|Astaná}} designa el nombre de «Astaná» para la capital de Kazajistán</ref> ({{lang-kk|Астана}} {{Audio|Kk-astana.ogg|[ɑstɑˈnɑ]}}), conocía ata 1998 comu '''Akmolá''' i renombrá entre los añus 2019 i 2022 comu '''Nursultán''' ({{lang-kk|Нұр-Сұлтан}}; {{lang-ru|Нур-Султа́н}}),<ref>{{Cita web|url=https://publications.europa.eu/code/es/es-5000500.htm|título=Anexo A5 Lista de Estados, territorios y monedas |fecha=17.6.2020|sitioweb=Libro de estilo interinstitucional de la Oficina de Publicaciones de la Unión Europea}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.trt.net.tr/espanol/mundo/2019/03/25/la-capital-de-kazajistan-ahora-se-llama-nursultan-1170193|título=La capital de Kazajistán ahora se llama Nursultán|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=25 de marzo de 2020|sitioweb=TRT en español}}</ref><ref name=fundeu>{{cita web|título=Kazajistán y Nursultán, formas adecuadas|url=https://www.fundeu.es/recomendacion/kazajistan-kazajstan/|editorial=FundéuRAE|fecha=7 de enero de 2022|fechaacceso=16 de enero de 2022}}</ref> es la [[Capital (política)|capital]] de [[Cazastán]] dendi 1997. Está situá nel centru-norti del país i constituye una ciá con estatus federal drentu dela [[Provincia de Akmolá|provincia d’Akmolá]], políticamenti endependienti i cuya capital es la ciá de [[Kokshetau]].<ref>{{Cita web |url=http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |título=En esta página se informa del proyecto de remodelación de la ciudad así como de los nombres del alcalde de Astaná y el primer ministro de Kazajistán |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaArchivu=16 de julio de 2011 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20110716060958/http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |deadurl=sí}}</ref> == Etimología == La palabra «Astaná» significa literalmenti «ciá capital» en [[Luenga kazaja|kazaju]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080917185936/http://www.kazakhembus.com/astana.html Astana - La nueva capital de Kazajistán]</ref> i deriva dela palabra [[Idioma persa|persa]] {{lang|fa|آستانه}} ''Āstāna'', que significa «umbral». Antañu tenía el nombri de ''Tselinogrado'' i endispués el d’''Akmolá'' ({{lang-kk|Ақмола|lit=tumba blanca|translit=Aqmola}}) ata 1998, añu nel que se convirtió ena nueva capital de Cazastán i adoptó el nombri d’''Astaná''. El 20 de marçu de 2019, el nuevu presidenti de Kazajistán, Kassym-Jomart Tokayev, propussu duranti el su discursu inaugural, tras assumil el cargu, cambial el nombri d’Astaná pol de Nur-Sultán, n’onol al primel presidenti del país, Nursultán Nazarbáyev. La propuesta incluía la adición dun guión, dividiendu el nombri en dos términus d’origi árabi: ''nur'' ({{lang|ar|نور}}), que significa «lus», i ''sultan'' ({{lang|ar|سلطان}}), «gobernanti». El Parlamentu de Cazastán aprobó la iniciativa, i el 23 de marçu Tokayev firmó el decretu que oficializó el cambiu.<ref>{{Cita noticia|título=Kazajistán rebautiza su capital, Astaná, con el nombre de su expresidente|url=https://www.elpais.com/internacional/2019/03/20/actualidad/1553081726_764069.html|fecha=20 de marzo de 2019|fechaacceso=24 de octubre de 2019|periódico=[[El País]]}}</ref><ref name="Nov2008">[https://web.archive.org/web/20090306112524/http://www.astana.kz/capital-passport-astana.html Astana city official site]</ref> En 2008, la possibilidá de cambial el nombri dela ciá avía síu rechazá pol propiu Nazarbáyev, que consideró que aquella decisión devía queal en manus delas generacionis futuras.<ref>[https://web.archive.org/web/20080615151447/http://afp.google.com/article/ALeqM5jkEXEoJUlSl8KW96q0AVz2FeBHGg Don't name capital after me yet, says Kazakh president] AFP</ref> Nostanti, el nuevu jefi d’Estau hizu efetivu el cambiu,<ref>{{Cita web|url=https://www.dw.com/en/nursultan-not-astana-kazakhstan-renames-capital-to-honor-nazarbayev/a-47984590|título=Nursultan, not Astana — Kazakhstan renames capital to honor Nazarbayev|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=22 de marzo de 2019|sitioweb=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.inform.kz/en/parliament-approved-renaming-of-astana-as-nursultan_a3509430|título=Parliament approved renaming of Astana as Nursultan.|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=20 de marzo de 2019}}</ref> que posteriormenti fue revertíu en 2022, anti la controversia generá i col propósitu de refuerçal la proyección enternacional duna imagin remuá del país.<ref>{{Cita libro|apellidos=Fatland|nombre=Erika|título=Sovietistán. Un viaje por las repúblicas de Asia Central|año=2019|editorial=Tusquets|url=https://www.casadellibro.com/libro-sovietistan/9788490666432/8933006|isbn=9788490666432|capítulo=Kazajistán}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.aa.com.tr/es/mundo/kazajist%C3%A1n-vuelve-a-llamar-su-capital-astan%C3%A1/2687839|título=Kazajistán vuelve a llamar su capital Astaná.|editor=Daniel Gallego|fechaacceso=11 de mayo de 2023|fecha=17 de septiembre de 2022}}</ref> == Estoria == Una tropa de [[cosacus]] siberianus fundó una fortaleza enos altus del [[ríu Ishim]] en 1824. Posteriormenti creció i fue conocía comu ''Akmólinsk''. En 1961 fue renombrá comu ''Tselinogrado'' i se convirtió ena capital del krai de Tselinogrado (traducíu literalmenti comu ''Territoriu delas Tierras Vírginis''). Fue el centru dela Campaña delas Tierras Vírginis dirigía por [[Nikita Jrushchov]] ena década de 1950, col fin de convertil a la [[RSS de Kazajistán]] nun segundu produtol de granu pa la [[Unión Soviética]]. Endispués de que Kazajistán consiguiera la endependencia, la ciá i el óblast fuerun renombraus comu ''Aqmola'' (''Tumba Blanca''). En 1994 fue designá comu la futura capital del país. Quandu la capital fue trasladá dendi [[Alma Ata]] en 1997, prencipió a llamal-si col nombri atual, que significa ''capital'' en lengua kazaja. La ciá á síu transformá por meyu dunus delos proyetus d'urbanización más grandis i carus del mundu, financiau col dineru del petróliu i la minería. El proyetu á síu impulsau pol presidenti [[Nursultán Nazarbáyev]]. Hai varias teorías alreol del trasladau dela capital. Se diz que fue pa controlal la región norti del país, de mayoría rusa, i pa evital una possibli secesión; otrus dizin que se trató d'alejal-la delas rayas, ya que [[Alma Ata]] está a unus 275 km de [[China]] i a 30 de [[Kirguistán]].<ref name="Schatz, 76">Schatz, 76.</ref> == Geografía == La ciá está situá nel centru de [[Kazajistán]], nuna estepa semidesértica mui llana, regá pol ríu Ishim, que la dividi en dos barrius. La su situación, alejá dela costa i de grandis massas d'agua, provoca un cambiu drásticu de temperatura entre los mesis d'iviernu i vranu, con temperaturas estremas. L'altitú d'Astaná es de 347 m sobri el nivel del mari. Se topa nuna çona con vegetación d'estepa subdesértica o continental templá. Los barrius que fuerun construíus en primel lugal están situaus al norti del ríu, mentris que los moernus se topan al sur del mesmu. === Climi === Astaná es la segunda capital más fría del mundu (endispués de [[Ulán Bator]]), con temperaturas ivernalis que puein abaxal ata los −50&nbsp;°C. La ciá tien un [[climi continental]], caracterizau por tenel iviernus estremadamenti fríus i vranus cálidus, áridus i semiáridus. La temperatura media anual d'Astaná es de 3&nbsp;°C. Eneru es el mes más fríu, con una temperatura media de −15&nbsp;°C. Juliu es el mes más cálidu, con una temperatura media de 22&nbsp;°C. {{Weather box |metric first=yes |single line=yes |location = Astaná (1991-2020) |Jan record high C = 5.0 |Feb record high C = 8.2 |Mar record high C = 22.1 |Apr record high C = 29.7 |May record high C = 36.1 |Jun record high C = 40.1 |Jul record high C = 41.6 |Aug record high C = 38.7 |Sep record high C = 36.2 |Oct record high C = 26.7 |Nov record high C = 18.5 |Dec record high C = 4.5 |year record high C = 41.6 |Jan high C = -10.3 |Feb high C = -8.8 |Mar high C = -1.5 |Apr high C = 12.2 |May high C = 20.9 |Jun high C = 25.8 |Jul high C = 26.6 |Aug high C = 25.5 |Sep high C = 18.9 |Oct high C = 10.4 |Nov high C = -1.3 |Dec high C = -8.0 |year high C = |Jan mean C = -14.5 |Feb mean C = -13.6 |Mar mean C = -6.0 |Apr mean C = 6.5 |May mean C = 14.5 |Jun mean C = 19.6 |Jul mean C = 20.6 |Aug mean C = 19.1 |Sep mean C = 12.6 |Oct mean C = 5.0 |Nov mean C = -5.2 |Dec mean C = -12.0 |year mean C = |Jan low C = -18.7 |Feb low C = -18.0 |Mar low C = -10.4 |Apr low C = 1.2 |May low C = 8.2 |Jun low C = 13.4 |Jul low C = 14.9 |Aug low C = 13.0 |Sep low C = 6.8 |Oct low C = 0.5 |Nov low C = -8.7 |Dec low C = -16.0 |year low C = |Jan record low C = -51.6 |Feb record low C = -48.9 |Mar record low C = -37.2 |Apr record low C = -27.8 |May record low C = -10.8 |Jun record low C = -1.5 |Jul record low C = 2.3 |Aug record low C = -2.2 |Sep record low C = -8.2 |Oct record low C = -25.3 |Nov record low C = -39.2 |Dec record low C = -43.5 |year record low C = -51.6 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 18 |Feb precipitation mm = 17 |Mar precipitation mm = 20 |Apr precipitation mm = 22 |May precipitation mm = 33 |Jun precipitation mm = 40 |Jul precipitation mm = 56 |Aug precipitation mm = 31 |Sep precipitation mm = 21 |Oct precipitation mm = 26 |Nov precipitation mm = 29 |Dec precipitation mm = 25 |year precipitation mm = |snow colour=green |Jan snow cm = 19 |Feb snow cm = 23 |Mar snow cm = 19 |Apr snow cm = 1 |May snow cm = 0 |Jun snow cm = 0 |Jul snow cm = 0 |Aug snow cm = 0 |Sep snow cm = 0 |Oct snow cm = 0 |Nov snow cm = 4 |Dec snow cm = 13 |year snow cm = |Jan rain days = 2 |Feb rain days = 2 |Mar rain days = 5 |Apr rain days = 9 |May rain days = 15 |Jun rain days = 13 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 13 |Sep rain days = 12 |Oct rain days = 10 |Nov rain days = 7 |Dec rain days = 3 |year rain days = |Jan snow days = 25 |Feb snow days = 23 |Mar snow days = 19 |Apr snow days = 6 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 7 |Nov snow days = 18 |Dec snow days = 24 |year snow days = |Jan precipitation days = |Feb precipitation days = |Mar precipitation days = |Apr precipitation days = |May precipitation days = |Jun precipitation days = |Jul precipitation days = |Aug precipitation days = |Sep precipitation days = |Oct precipitation days = |Nov precipitation days = |Dec precipitation days = |year precipitation days = |Jan humidity= 78 |Feb humidity= 77 |Mar humidity= 79 |Apr humidity= 64 |May humidity= 54 |Jun humidity= 53 |Jul humidity= 59 |Aug humidity= 57 |Sep humidity= 59 |Oct humidity= 68 |Nov humidity= 80 |Dec humidity= 79 |year humidity= |Jan sun = 103 |Feb sun = 147 |Mar sun = 192 |Apr sun = 238 |May sun = 301 |Jun sun = 336 |Jul sun = 336 |Aug sun = 294 |Sep sun = 230 |Oct sun = 136 |Nov sun = 100 |Dec sun = 94 |source 1 = Погода и климат<ref>{{cita web | url = https://www.pogodaiklimat.ru/climate/35188.htm | título = 平年値(年・月ごとの値) 主な要素 | editorial = Weather and Climate (Погода и климат) | idioma = Ruso | fechaacceso = 13 de noviembre de 2021}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (oras de sol, 1961-1990)<ref name="NOAA">{{Cita web | título=Akmola (Astana) Climate Normals 1961–1990 | url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT | editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | fechaacceso=13 de noviembre de 2021 | fechaArchivu=11 de octubre de 2017 | urlArchivu=https://wayback.archive-it.org/all/20171011222703/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT | deadurl=yes }}</ref>}} == Demografía == {{Gráfico circular |título = Composición étnica |posición = right |etiqueta1 = [[Kazajus|kazajus]] — 80.39% |valor1 = 80.39 |color1 = #0CB7F2 |etiqueta2 = [[Etnia rusa|rusus]] — 11.83% |valor2 = 11.83 |color2 = #FF0000 |etiqueta3 = [[Etnia ucraniana|ucranianus]] — 1.21% |valor3 = 1.21 |color3 = #0000FF |etiqueta4 = otrus — 6.57% |valor4 = 6.57 |color4 = #5A0A2C }} {{Gráfica de evolución |1945|69400|1989|281252|1992|298700|2000|381000|2010|649139|2020|1136008|anchura=400}} La puebración dela ciá alreol de 2002 era de 277&nbsp;000 abitantis, que llegó ata los 600&nbsp;000 en 2007 i, sigún una estimación de noviembri de 2008, a 750&nbsp;000 abitantis.<ref name="Nov2008"/> Dantis de 2007, la puebración d'Astaná era mui inferior ala que se topa ogañu, i s'estima que rondará la cifra de 2 millonis alreol de 2030. El desenvolvimiento dela nueva capital á atraíu a migrantisis procedentis d'otras provincias de [[Kazajistán]] i d'estaus vecinus comu [[Uzbekistán]] i [[Kirguistán]], amás de sel un centru d'interés pa los jóvinis profesionalis. Estu produxu un cambiu ena demografía dela ciá, atrayendu a más kazajus étnicus a una ciá con puebración mayoritariamenti eslava. Dendi 1989, quandu representaba el 17%, la puebración d'origi kazaju aumentó ata allegar al 60%.<ref name="eurasianet.org">{{Cita web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml |título=Kazakhstan's Capital Holds A Lavish Anniversary Celebration |fechaacceso=7 de diciembre de 2009 |fechaArchivu=11 de octubre de 2017 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20171011222704/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml |deadurl=yes}}</ref> En 1999, Astaná tenía una puebración de 281&nbsp;000 abitantis, con una mezcla étnica de kazajus, [[rusus]], [[ucranianus]] i [[alemanis del Volga]].<ref>[http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Astana/Astana.html www.angelfire.com Astana]</ref> Sigún un recuentu realizau entre el 5 de noviembri i el 5 de diciembri, los resultaus indicaban que Astaná contaba con una puebración de 700&nbsp;000 abitantis.<ref name="Count2007">[https://web.archive.org/web/20101108120842/http://www.astana.kz/rus/vlast/informationforsmi/vlastdocladi «Astana city population count preliminary results»] {{ru}}</ref> La composición étnica dela ciá nel censu de 1999 era la siguiienti: el 40,5% dela puebración eran [[rusus]]; el 5,7%, [[ucranianus]]; un 3%, [[alemanis]]; el 2,6%, [[tártarus]]; el 1,8%, [[bielorrusus]], i el 0,8%, [[polacus]]. Anqui la puebración kazaja supera ala rusa con un 41,8%, los rusus forman el mayor grupu étnicu dela ciá, mentris que los [[Puebru ingusetiu|ingusetius]] i los [[coreanus]] cuentan ca unu con un 0,8% del total. Otras minorías destacabilis son los [[uzbekus]], con el 3,8% dela puebración.<ref name="etn">{{cita web |url=http://demoscope.ru/weekly/2002/071/analit03.php|título=Электронная версия бюллетеня Население и общество|editor=demoscope.ru|idioma=ru|fechaacceso=7 de diciembre de 2009}}</ref> Pal añu 2021, la distribución étnica varió.<ref>{{Wayback|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397|título=«Población de Kazajstán por grupos étnicos individuales a principios de 2021»|fecha=20210502165841}}</ref> == Economía == Las políticas públicas i l'alministración del gobiernu son las atividadis económicas principalis dela capital, que tamién forma una [[çona económica especial]]. Astaná es considerá unu delos proyetus de crecimientu urbanu más grandis del mundu, pos el dineru del «oru negru» ([[petróliu]]) á síu invertíu n'edificius del gobiernu, una residencia pal presidenti, una mezquita, parquis i numerosus monumentus. El propósitu del proyetu, amás de hazel dela ciá el centru de Kazajistán, es sel la capital de [[Asia Central]], anqui ata'l momentu [[Taskent]] sigui siendu la capital desta çona. == Galería == {{Archivu:Central Downtown Astana pamorama.jpg|1000px|thumb|Centru d'Astaná}} == Genti i coltura == === Planificación urbana === [[Archivu:Astana-embankment-construction-7803.jpg|thumb|Puanti sobri el ríu Ishim]] Se puei establecel una amplia división dela ciá en varias áreas diferenciás entre sí. Las çonas al norti dela línea de ferrocarril que atraviesa la ciá d'esti a oesti son industrialis, i hai áreas residencialis pobris. Entre la vía del ferrocarril i el [[ríu Ishim]] se topa el centru urbanu, ondi ogañu se está desenvolviendu una intensa atividá de construcción. Haza'l esti i l'oesti dela ciá hai áreas residencialis de mayor nivel, ondi s'án dexau espacius pa los parquis. Tamién está la nueva área gubernamental, al sur del [[ríu Ishim]], ondi s'están construyendu edificius de considerable altura i se están planificandu nuevus proyetus de gran envergadura. Entre los proyetus que s'están debatiendu figura la creación d'una gran área diplomática i munchus edificius gubernamentalis. Se crei que toas estas construccionis estarán acabás alreol del añu 2030. Los planus originalis pa la creación dela nueva Astaná fuerun elaboraus pol arquitetu japonés [[Kishō Kurokawa]], que ya dantis avía diseñau el nuevu aeropuertu dela ciá. El concejal d'urbanismu desta ciá, [[Vladimir Laptev]], es partidariu de creal un [[Berlín]] d'estilu centroasiáticu, argumentandu que una capital puramenti alministrativa del estilu de [[Canberra]], en [[Australia]], no es unu delos sus propósitus. === Arquitetura === [[Archivu:Triumph-of-Astana-7804-rotated.jpg|thumb|''El triunfu d'Astaná'']] En diciembri de 2006, el presidenti kazaju [[Nursultán Nazarbáyev]] presentó los planus pa construíl el [[Xan Şatırı]], una inmensa estructura cubierta transparenti sobri una gran parti dela ciá, de 150 metrus d'altura, construía pol arquitetu británicu [[Norman Foster]].<ref>{{cita web|url=http://www.fosterandpartners.com/Projects/1438/Default.aspx|título=Foster + Partners |editorial=Fosterandpartners.com |fecha=|fechaacceso=11 de julio de 2009 |fechaArchivu=5 de julio de 2009 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090705035133/http://www.fosterandpartners.com/Projects/1438/Default.aspx}}</ref> Esta obra faraónica tardó más dun añu en construíl-si.<ref name="TENT">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6165267.stm Giant tent to be built in Astana] BBC News Online</ref> Norman Foster ya avía diseñau otrus dos edificius pa la ciá, entre los qualis está l'Auditoriu Nacional de Kazajistán. === Lugaris d'interés === L'Avenida dela Repúbrica es el centru principal d'atividá ena ciá, ondi hai tiendis, cafeterías, restaurantis i discotecas que merecin una visita. * [[Bayterek]]: torri i monumentu símbolu dela nueva Astaná. * [[Xan Şatırı]] (''Han Şatyr''): carpa giganti de 150 metrus d'altura con una basi elíptica de 200 metrus que cubri unus 140&nbsp;000 metrus quadraus. Baxu la carpa hai un área que cubri una superficie equivalenti a diez campus de fúrbol i que es un parqui interior a escala urbana dedicau alas compras i al entretenimientu, con callis peatonalis i plaças, un ríu interior, un centru comercial, un espaciu pal minigolf i una playa cubierta.<ref name="agoda">[https://www.agoda.com/ca-es/hotels-near-khan-shatyr-entertainment-center/attractions/astana-kz.html Trobar hotels prop de Centre d'Oci Khan Shatyr a Nur-Sultan]</ref> * Avenida dela Repúbrica: atua comu el centru principal dela atividá. * ''Oceanarium''. * Centru Islámicu. * Catedral Católica. * Mezquita de Nur-Astaná. * [[Palaciu dela Pas i la Reconciliación]]. * Nuversidá Nazarbayev. * [[Nuversidá Nacional d'Urasia]]. === Centru islámicu === El centru islámicu, que llama poderosamenti l'atención, fue construíu en 2005 gracias al patrociniu del [[Anexu:Emiris de Catar|emir de Catar]]. Se componi d'una mezquita, una [[madrasa]] i una biblioteca. La mezquita tien quatru minaretis de 63 metrus d'altura ca unu i capacidá pa 5000 pressonas. L'altura dela su cúpula es de 43 metrus.<ref name="centrasia.ru">{{Cita web |url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1061851740 |título=4 минарета по 63 метра каждый... Катар достраивает в Астане Исламский культурный центр |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaArchivu=2 de febrero de 2017 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20170202020503/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1061851740 |deadurl=yes }}</ref> === Museus === * Centru Presidencial dela Coltura * Mausoleu de Kabanbay batır * Complexu memorial éticu d'Atameken * Museu S. Seyfullïn * Museu del Presidenti dela Repúbrica de Kazajistán === Teatrus === * Teatru dramáticu rusu Gorky * Teatru kazaju K. Qwanışbaev * Ópera nacional de K. Baysetova * [[Sala de conciertus central de Kazajistán]] === Monumentus === [[Archivu:Astana at the evening (cropped).jpg|thumb|Vista del centru d'Astaná]] * [[Monumentu Otan Korgaushilar]] * Monumentu n'homenagi alas vítimas dela represión política * Monumentu n'homenagi alos kazajus muertus ena guerra d'[[Afganistán]] * Plaça central * Monumentu n'homenagi a Kenesarı khan === Monumentus arquitetónicus === * Ciá Buzok * Ilesia de Konstantin i Jelena * Edificius del {{siglo|XIX||s}} * Mezquita verdi * [[Mezquita de Nur-Astaná]] == Educación == [[Archivu:Palace of Arts Shabyt.jpg|thumb|left|Nuversidá Nacional d'Artis de Kazajistán]] Astaná cuenta con numerosas nuversidais i colegius nuversitarius. Nel cursu 2013/2014, un total de 53,561 estudiantis estaban matriculaus enas sus 14 institucionis d'educación superior, un aumentu del 10% con respetu al añu anterior. La [[Nuversidá Nacional d'Urasia]] es la mayor nuversidá d'Astaná, con 16.558 alumnus i 1.678 pressonas del personal académicu. Fue fundá comu resultau dela fusión del Institutu d'Ingeniería Civil d'Akmola col Institutu Pedagógicu d'Akmola el 23 de mayu de 1996. Peru la nuversidá más antigua d'Astaná es la Nuversidá Técnica Agro S. Seifullin Kazakh, fundá en 1957. Otrus centrus d'educación superior son la [[Nuversidá Nazarbayev]], un [[Nuversidá d'Investigación|centru d'investigación]] autónomu, fundau en 2010 n'associación con algunas delas mejoris nuversidais del mundu; la [[Nuversidá d'Economía, Finanças i Comerciu Enternacional de Kazajistán]], especializá en finanças; el Institutu Kazaju d'Umanidais i Derechu, especializau en leis i fundau por iniciativa del Ministeriu de Justicia en 1994; la Nuversidá Médica d'Astaná, la única escuela de medicina que uvu n'Astaná ata l'apertura dela Escuela de Medicina ena Nuversidá Nazarbayev en 2014; i la Nuversidá Nacional d'Artis de Kazajistán, la principal [[escuela de música]], que proporciona a Astaná especialistisis profesionalis altamenti qualificaus nel campu delas Artis. == Transportis == === Aereu === El [[Aeropuertu Enternacional Nursultán Nazarbáyev]], diseñau pol arquitetu japonés [[Kishō Kurokawa]], se topa a 14 km dela ciá, es el segundu más importanti del país i es de tipu públicu. === Transporti públicu === [[Archivu:Велосипедная парковка "Astana Bike".jpg|thumb|La ciá tien un moernu [[sistema de becicletas compartías]], ''Astana Bike'']] El [[transporti públicu]] n'Astaná consisti n'autobusis i taxisis compartíus. Más de 720&nbsp;000 pressonas gastan el transporti públicu diariamenti. Hai más de 40 líneas d'autobusis atendías por más de 1000 vehículus, con más de 3000 pressonas trabayandu nesti setor. Al igual que los autobusis, los taxisis compartíus tienin las sus proprias rutas predefinías i funcionan de manera compartía. Hai nuevi rutas de taxi compartíu en total. Está previstu construíl un sistema de tren ligeru, el ''Astana Light Metro''. Astaná tamién tien serviciu de taxi aereu i, amás, tien un moernu [[sistema de becicletas compartías]] llamau ''Astana Bike''. Tamién está previstu construíl el [[Metru d'Astaná]] haza'l añu 2010. Es tamién parti del plan económicu de Kazajistán, ya que el país no cuenta con un sistema de funcionamientu del metru.<ref>[https://web.archive.org/web/20070927074036/http://www.astana.kz/data/filedat/default/planustoichivogorazvitiyado2030.rar Plan para la reestructuración de Astaná antes del 2030]</ref> === Ferrocarril === [[Archivu:Talgo 200 Tulpar train, Astana rail terminal. Kazakhstan, 2009.JPG|miniaturadeimagen|El Tulpar Talgo es un tren esprés diariu a Almaty.]] Astaná se topa nel centru del país, por lo que atua comu un nodu de transporti güenamenti situau drentu delas redis ferroviarias del país. La ciá cuenta con dos estacionis ferroviarias: [[Estación de ferrocarril Nur-Sultán-1|Nur-sultán 1]] es la principal i más antigua, i atiendi a unas 7000 pressonas al día, mentris que [[Estación de Nur-Sultán-Nurly Jol|Nur-Sultán-Nurly Jol]] fue construía con motivu dela [[Expo 2017]]. Hai planis a cortu plaçu pa construíl una nueva estación de ferrocarril nel distritu industrial, i enas cercanías de CHPP-3 se construirá una nueva terminal pa vagones de carga. La ciá cuenta con diferentis trenis alas ciais más importantis del país, comu [[Karagandá]], [[Pavlodar]], [[Kokshetau]] i [[Atbasar]]. Amás, [[Talgo (empresa)|Tulpar Talgo]] proporciona una conexión diaria cola antigua capital del país, [[Alma Ata]]. Por otra parti, Astaná tien diferentis conexionis por tren col estranjeru, con paísis comu [[Rusia]], [[Ucrania]], [[Kirguistán]] i [[Uzbekistán]], con una frecuencia aproximá dun tren semanal. Igualmenti, hai un tren semanal ala ciá d'[[Urumchi]], situá ena provincia china de [[Sinkiang]].<ref>[http://www.tutu.ru/poezda/rasp_d.php?nnst1=2708000&nnst2=3300020 Train Nº 054 Astana - Urumchi]</ref> === Autopistas === Las carreteras M-36 Cheliábinsk-Almaty i A-343 Astaná-Petropavlovsk atraviesan la ciá. La posición geográfica estratégica d'Astaná permiti que la ciá sirva comu centru de transporti i recarga pa los viaxis pol interior del país. La ciá tien tamién conexionis col estranjeru: cuenta cuna autopista que tien un primel tramu haza [[Kokshetau]] i [[Petropavlovsk]] (i endispués acontina haza [[Rusia]]) i un segundu tramu haza [[Temirtau|Termirtau]], [[Karagandá]], [[Baljash]] i [[Alma Ata]] (pa endispués acontinal haza [[China]]). == Deportis == [[Archivu:Astana - Tour de Romandie 2009-2.jpg|thumb|Vista del pelotón del equipu ciclista que lleva el nombri dela ciá]] Astaná tien una variedá d'equipus deportivus. El [[FC Astana]] es un equipu de fúrbol dela [[Super Liga de Kazajistán]], que ganó el campeonatu nacional en 2014, 2015 i 2016. La ciá es tamién la sedi delos Astana Tigers, un equipu de baloncestu que consiguió el títulu ena temporá 2004/2005, i que posteriormenti sería renombrau comu [[B.C. Astana]], assina comu del [[Barys Astana]] dela Liga de Jockey sobri Yelu de Kazajistán. Amás, dendi 2006 el gobiernu kazaju prencipió a patrocinial un equipu ciclista con licencia del [[UCI ProTour]], el [[Astana (equipo ciclista)|Equipu Astana]]. Participó nel [[Tour de Francia 2007]] colos uniformis nacionalis azulis, peru fuerun escluíus duranti la carrera endispués dela condena d'[[Aleksandr Vinokúrov]] por dopagi, i no participó nel [[Tour de Francia 2008|2008]].<ref>[http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=cycling&id=3243633 Tour de France organizers exclude Astana team; Alberto Contador may not defend title]</ref> Nel [[Tour de Francia 2009|Tour de Francia de 2009]] consiguió colocá a unu delos [[Alberto Contador|integrantis]] del [[Astana pro team]] nel puestu más altu del podiu ena clasificación final. Tamién nel añu 2014 el equipu ciclista [[Astana Qazaqstan Team|Astana]] ganó el [[Tour de Francia 2014|Tour de Francia]] col corredor italianu [[Vincenzo Nibali]]. S'á decidíu construíl un pabellón ena ciá pa acogel un equipu de [[bandy]] que sería conocíu col nombri de Dynamo d'Astaná.<ref>{{cita web|url=http://www.bandynet.ru/node/6077|título=Крытый стадион в Астане для "Динамо" &#124; BANDYNET.RU|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090706191329/http://www.bandynet.ru/node/6077|fechaArchivu=6 de julio de 2009}}</ref> == Ciais hermanás == {{lista de columnas|2| * [[Valera]] (Venezuela) * [[Ankara]] (Turquía) * [[Amán]] (Jordania) * [[Esmirna]] (Turquía) * [[Gdansk]] (Polonia)<ref name="Gdańsk">{{cita web|url=http://www.gdansk.pl/samorzad,62,733.html|título=Pág web oficial de Gdansk: 'Miasta partnerskie'|editorial=[[copyright|©]] 2009 [http://www.gdansk.pl/ Ciudades hermanadas con Gdańsk]|idioma=Polaco|fechaacceso=11 de julio de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20130723091807/http://www.gdansk.pl/samorzad%2C62%2C733.html|fechaArchivu=23 de julio de 2013}}</ref> * [[Kazán]] (Rusia) * [[Manila]] (Filipinas)<ref name="manila1">{{cita web|url=http://www.manila.gov.ph/localgovt.htm#sistercities|título=Ciudades hermanadas con Manila|editorial=Ciudad de Manila|fechaacceso=2 de septiembre de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090907055432/http://www.manila.gov.ph/localgovt.htm#sistercities|fechaArchivu=7 de septiembre de 2009}}</ref> * [[Distrito Federal|Ciá de Méxicu]] (Méxicu) * [[Caracas]] (Venezuela) * [[Moscú]] (Rusia) * [[Pekín]] (China)<ref name="Beijing">{{cita web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|título=Ciudades hermanadas con Pekín|editorial=Gobierno Municipal de Pekín|fechaacceso=23 de junio de 2009|fechaArchivu=17 de enero de 2010|urlArchivu=https://www.webcitation.org/5mq6B2fdq?url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|deadurl=yes}}</ref> * [[Riga]] (Letonia)<ref name='"Riga">{{cita web|url=http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|título=Ciudades hermanadas con Riga|editorial=Ayuntamiento de Riga|fechaacceso=27 de julio de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090814223307/http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|fechaArchivu=14 de agosto de 2009}}</ref> * [[San Petersburgo]] (Rusia) * [[Seúl]] (Corea del Sur) * [[Tiflis]] (Georgia)<ref name="Tbilisi Sister Cities">{{cita web|url=http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571|título=Portal Municipal de Tiflis - Ciudades hermanadas|editorial=© 2009 - Consistorio de Tbilisi|fechaacceso=16 de junio de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20110514061208/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571|fechaArchivu=14 de mayo de 2011}}</ref> * [[Varsovia]] (Polonia)}} * [[Valencia (Venezuela)|Valencia]], [[Venezuela]] == Referencias == {{listaref|2}} == Enlazis esternus == {{Commonscat|Astana}} * [https://web.archive.org/web/20090122214130/http://www.astana.kz/eng/startpage/ Sitiu oficial dela ciá d'Astaná] gin2ow6n2hfo7wv0ik19nzzytxmdp1k 144692 144691 2026-10-20T10:14:16Z Olarcos 82 /* Economía */ 144692 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Astaná'''<ref name="DPD">{{cita DPD|Astaná}} designa el nombre de «Astaná» para la capital de Kazajistán</ref> ({{lang-kk|Астана}} {{Audio|Kk-astana.ogg|[ɑstɑˈnɑ]}}), conocía ata 1998 comu '''Akmolá''' i renombrá entre los añus 2019 i 2022 comu '''Nursultán''' ({{lang-kk|Нұр-Сұлтан}}; {{lang-ru|Нур-Султа́н}}),<ref>{{Cita web|url=https://publications.europa.eu/code/es/es-5000500.htm|título=Anexo A5 Lista de Estados, territorios y monedas |fecha=17.6.2020|sitioweb=Libro de estilo interinstitucional de la Oficina de Publicaciones de la Unión Europea}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.trt.net.tr/espanol/mundo/2019/03/25/la-capital-de-kazajistan-ahora-se-llama-nursultan-1170193|título=La capital de Kazajistán ahora se llama Nursultán|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=25 de marzo de 2020|sitioweb=TRT en español}}</ref><ref name=fundeu>{{cita web|título=Kazajistán y Nursultán, formas adecuadas|url=https://www.fundeu.es/recomendacion/kazajistan-kazajstan/|editorial=FundéuRAE|fecha=7 de enero de 2022|fechaacceso=16 de enero de 2022}}</ref> es la [[Capital (política)|capital]] de [[Cazastán]] dendi 1997. Está situá nel centru-norti del país i constituye una ciá con estatus federal drentu dela [[Provincia de Akmolá|provincia d’Akmolá]], políticamenti endependienti i cuya capital es la ciá de [[Kokshetau]].<ref>{{Cita web |url=http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |título=En esta página se informa del proyecto de remodelación de la ciudad así como de los nombres del alcalde de Astaná y el primer ministro de Kazajistán |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaArchivu=16 de julio de 2011 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20110716060958/http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |deadurl=sí}}</ref> == Etimología == La palabra «Astaná» significa literalmenti «ciá capital» en [[Luenga kazaja|kazaju]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080917185936/http://www.kazakhembus.com/astana.html Astana - La nueva capital de Kazajistán]</ref> i deriva dela palabra [[Idioma persa|persa]] {{lang|fa|آستانه}} ''Āstāna'', que significa «umbral». Antañu tenía el nombri de ''Tselinogrado'' i endispués el d’''Akmolá'' ({{lang-kk|Ақмола|lit=tumba blanca|translit=Aqmola}}) ata 1998, añu nel que se convirtió ena nueva capital de Cazastán i adoptó el nombri d’''Astaná''. El 20 de marçu de 2019, el nuevu presidenti de Kazajistán, Kassym-Jomart Tokayev, propussu duranti el su discursu inaugural, tras assumil el cargu, cambial el nombri d’Astaná pol de Nur-Sultán, n’onol al primel presidenti del país, Nursultán Nazarbáyev. La propuesta incluía la adición dun guión, dividiendu el nombri en dos términus d’origi árabi: ''nur'' ({{lang|ar|نور}}), que significa «lus», i ''sultan'' ({{lang|ar|سلطان}}), «gobernanti». El Parlamentu de Cazastán aprobó la iniciativa, i el 23 de marçu Tokayev firmó el decretu que oficializó el cambiu.<ref>{{Cita noticia|título=Kazajistán rebautiza su capital, Astaná, con el nombre de su expresidente|url=https://www.elpais.com/internacional/2019/03/20/actualidad/1553081726_764069.html|fecha=20 de marzo de 2019|fechaacceso=24 de octubre de 2019|periódico=[[El País]]}}</ref><ref name="Nov2008">[https://web.archive.org/web/20090306112524/http://www.astana.kz/capital-passport-astana.html Astana city official site]</ref> En 2008, la possibilidá de cambial el nombri dela ciá avía síu rechazá pol propiu Nazarbáyev, que consideró que aquella decisión devía queal en manus delas generacionis futuras.<ref>[https://web.archive.org/web/20080615151447/http://afp.google.com/article/ALeqM5jkEXEoJUlSl8KW96q0AVz2FeBHGg Don't name capital after me yet, says Kazakh president] AFP</ref> Nostanti, el nuevu jefi d’Estau hizu efetivu el cambiu,<ref>{{Cita web|url=https://www.dw.com/en/nursultan-not-astana-kazakhstan-renames-capital-to-honor-nazarbayev/a-47984590|título=Nursultan, not Astana — Kazakhstan renames capital to honor Nazarbayev|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=22 de marzo de 2019|sitioweb=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.inform.kz/en/parliament-approved-renaming-of-astana-as-nursultan_a3509430|título=Parliament approved renaming of Astana as Nursultan.|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=20 de marzo de 2019}}</ref> que posteriormenti fue revertíu en 2022, anti la controversia generá i col propósitu de refuerçal la proyección enternacional duna imagin remuá del país.<ref>{{Cita libro|apellidos=Fatland|nombre=Erika|título=Sovietistán. Un viaje por las repúblicas de Asia Central|año=2019|editorial=Tusquets|url=https://www.casadellibro.com/libro-sovietistan/9788490666432/8933006|isbn=9788490666432|capítulo=Kazajistán}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.aa.com.tr/es/mundo/kazajist%C3%A1n-vuelve-a-llamar-su-capital-astan%C3%A1/2687839|título=Kazajistán vuelve a llamar su capital Astaná.|editor=Daniel Gallego|fechaacceso=11 de mayo de 2023|fecha=17 de septiembre de 2022}}</ref> == Estoria == Una tropa de [[cosacus]] siberianus fundó una fortaleza enos altus del [[ríu Ishim]] en 1824. Posteriormenti creció i fue conocía comu ''Akmólinsk''. En 1961 fue renombrá comu ''Tselinogrado'' i se convirtió ena capital del krai de Tselinogrado (traducíu literalmenti comu ''Territoriu delas Tierras Vírginis''). Fue el centru dela Campaña delas Tierras Vírginis dirigía por [[Nikita Jrushchov]] ena década de 1950, col fin de convertil a la [[RSS de Kazajistán]] nun segundu produtol de granu pa la [[Unión Soviética]]. Endispués de que Kazajistán consiguiera la endependencia, la ciá i el óblast fuerun renombraus comu ''Aqmola'' (''Tumba Blanca''). En 1994 fue designá comu la futura capital del país. Quandu la capital fue trasladá dendi [[Alma Ata]] en 1997, prencipió a llamal-si col nombri atual, que significa ''capital'' en lengua kazaja. La ciá á síu transformá por meyu dunus delos proyetus d'urbanización más grandis i carus del mundu, financiau col dineru del petróliu i la minería. El proyetu á síu impulsau pol presidenti [[Nursultán Nazarbáyev]]. Hai varias teorías alreol del trasladau dela capital. Se diz que fue pa controlal la región norti del país, de mayoría rusa, i pa evital una possibli secesión; otrus dizin que se trató d'alejal-la delas rayas, ya que [[Alma Ata]] está a unus 275 km de [[China]] i a 30 de [[Kirguistán]].<ref name="Schatz, 76">Schatz, 76.</ref> == Geografía == La ciá está situá nel centru de [[Kazajistán]], nuna estepa semidesértica mui llana, regá pol ríu Ishim, que la dividi en dos barrius. La su situación, alejá dela costa i de grandis massas d'agua, provoca un cambiu drásticu de temperatura entre los mesis d'iviernu i vranu, con temperaturas estremas. L'altitú d'Astaná es de 347 m sobri el nivel del mari. Se topa nuna çona con vegetación d'estepa subdesértica o continental templá. Los barrius que fuerun construíus en primel lugal están situaus al norti del ríu, mentris que los moernus se topan al sur del mesmu. === Climi === Astaná es la segunda capital más fría del mundu (endispués de [[Ulán Bator]]), con temperaturas ivernalis que puein abaxal ata los −50&nbsp;°C. La ciá tien un [[climi continental]], caracterizau por tenel iviernus estremadamenti fríus i vranus cálidus, áridus i semiáridus. La temperatura media anual d'Astaná es de 3&nbsp;°C. Eneru es el mes más fríu, con una temperatura media de −15&nbsp;°C. Juliu es el mes más cálidu, con una temperatura media de 22&nbsp;°C. {{Weather box |metric first=yes |single line=yes |location = Astaná (1991-2020) |Jan record high C = 5.0 |Feb record high C = 8.2 |Mar record high C = 22.1 |Apr record high C = 29.7 |May record high C = 36.1 |Jun record high C = 40.1 |Jul record high C = 41.6 |Aug record high C = 38.7 |Sep record high C = 36.2 |Oct record high C = 26.7 |Nov record high C = 18.5 |Dec record high C = 4.5 |year record high C = 41.6 |Jan high C = -10.3 |Feb high C = -8.8 |Mar high C = -1.5 |Apr high C = 12.2 |May high C = 20.9 |Jun high C = 25.8 |Jul high C = 26.6 |Aug high C = 25.5 |Sep high C = 18.9 |Oct high C = 10.4 |Nov high C = -1.3 |Dec high C = -8.0 |year high C = |Jan mean C = -14.5 |Feb mean C = -13.6 |Mar mean C = -6.0 |Apr mean C = 6.5 |May mean C = 14.5 |Jun mean C = 19.6 |Jul mean C = 20.6 |Aug mean C = 19.1 |Sep mean C = 12.6 |Oct mean C = 5.0 |Nov mean C = -5.2 |Dec mean C = -12.0 |year mean C = |Jan low C = -18.7 |Feb low C = -18.0 |Mar low C = -10.4 |Apr low C = 1.2 |May low C = 8.2 |Jun low C = 13.4 |Jul low C = 14.9 |Aug low C = 13.0 |Sep low C = 6.8 |Oct low C = 0.5 |Nov low C = -8.7 |Dec low C = -16.0 |year low C = |Jan record low C = -51.6 |Feb record low C = -48.9 |Mar record low C = -37.2 |Apr record low C = -27.8 |May record low C = -10.8 |Jun record low C = -1.5 |Jul record low C = 2.3 |Aug record low C = -2.2 |Sep record low C = -8.2 |Oct record low C = -25.3 |Nov record low C = -39.2 |Dec record low C = -43.5 |year record low C = -51.6 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 18 |Feb precipitation mm = 17 |Mar precipitation mm = 20 |Apr precipitation mm = 22 |May precipitation mm = 33 |Jun precipitation mm = 40 |Jul precipitation mm = 56 |Aug precipitation mm = 31 |Sep precipitation mm = 21 |Oct precipitation mm = 26 |Nov precipitation mm = 29 |Dec precipitation mm = 25 |year precipitation mm = |snow colour=green |Jan snow cm = 19 |Feb snow cm = 23 |Mar snow cm = 19 |Apr snow cm = 1 |May snow cm = 0 |Jun snow cm = 0 |Jul snow cm = 0 |Aug snow cm = 0 |Sep snow cm = 0 |Oct snow cm = 0 |Nov snow cm = 4 |Dec snow cm = 13 |year snow cm = |Jan rain days = 2 |Feb rain days = 2 |Mar rain days = 5 |Apr rain days = 9 |May rain days = 15 |Jun rain days = 13 |Jul rain days = 15 |Aug rain days = 13 |Sep rain days = 12 |Oct rain days = 10 |Nov rain days = 7 |Dec rain days = 3 |year rain days = |Jan snow days = 25 |Feb snow days = 23 |Mar snow days = 19 |Apr snow days = 6 |May snow days = 1 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 7 |Nov snow days = 18 |Dec snow days = 24 |year snow days = |Jan precipitation days = |Feb precipitation days = |Mar precipitation days = |Apr precipitation days = |May precipitation days = |Jun precipitation days = |Jul precipitation days = |Aug precipitation days = |Sep precipitation days = |Oct precipitation days = |Nov precipitation days = |Dec precipitation days = |year precipitation days = |Jan humidity= 78 |Feb humidity= 77 |Mar humidity= 79 |Apr humidity= 64 |May humidity= 54 |Jun humidity= 53 |Jul humidity= 59 |Aug humidity= 57 |Sep humidity= 59 |Oct humidity= 68 |Nov humidity= 80 |Dec humidity= 79 |year humidity= |Jan sun = 103 |Feb sun = 147 |Mar sun = 192 |Apr sun = 238 |May sun = 301 |Jun sun = 336 |Jul sun = 336 |Aug sun = 294 |Sep sun = 230 |Oct sun = 136 |Nov sun = 100 |Dec sun = 94 |source 1 = Погода и климат<ref>{{cita web | url = https://www.pogodaiklimat.ru/climate/35188.htm | título = 平年値(年・月ごとの値) 主な要素 | editorial = Weather and Climate (Погода и климат) | idioma = Ruso | fechaacceso = 13 de noviembre de 2021}}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (oras de sol, 1961-1990)<ref name="NOAA">{{Cita web | título=Akmola (Astana) Climate Normals 1961–1990 | url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT | editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | fechaacceso=13 de noviembre de 2021 | fechaArchivu=11 de octubre de 2017 | urlArchivu=https://wayback.archive-it.org/all/20171011222703/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT | deadurl=yes }}</ref>}} == Demografía == {{Gráfico circular |título = Composición étnica |posición = right |etiqueta1 = [[Kazajus|kazajus]] — 80.39% |valor1 = 80.39 |color1 = #0CB7F2 |etiqueta2 = [[Etnia rusa|rusus]] — 11.83% |valor2 = 11.83 |color2 = #FF0000 |etiqueta3 = [[Etnia ucraniana|ucranianus]] — 1.21% |valor3 = 1.21 |color3 = #0000FF |etiqueta4 = otrus — 6.57% |valor4 = 6.57 |color4 = #5A0A2C }} {{Gráfica de evolución |1945|69400|1989|281252|1992|298700|2000|381000|2010|649139|2020|1136008|anchura=400}} La puebración dela ciá alreol de 2002 era de 277&nbsp;000 abitantis, que llegó ata los 600&nbsp;000 en 2007 i, sigún una estimación de noviembri de 2008, a 750&nbsp;000 abitantis.<ref name="Nov2008"/> Dantis de 2007, la puebración d'Astaná era mui inferior ala que se topa ogañu, i s'estima que rondará la cifra de 2 millonis alreol de 2030. El desenvolvimiento dela nueva capital á atraíu a migrantisis procedentis d'otras provincias de [[Kazajistán]] i d'estaus vecinus comu [[Uzbekistán]] i [[Kirguistán]], amás de sel un centru d'interés pa los jóvinis profesionalis. Estu produxu un cambiu ena demografía dela ciá, atrayendu a más kazajus étnicus a una ciá con puebración mayoritariamenti eslava. Dendi 1989, quandu representaba el 17%, la puebración d'origi kazaju aumentó ata allegar al 60%.<ref name="eurasianet.org">{{Cita web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml |título=Kazakhstan's Capital Holds A Lavish Anniversary Celebration |fechaacceso=7 de diciembre de 2009 |fechaArchivu=11 de octubre de 2017 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20171011222704/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml |deadurl=yes}}</ref> En 1999, Astaná tenía una puebración de 281&nbsp;000 abitantis, con una mezcla étnica de kazajus, [[rusus]], [[ucranianus]] i [[alemanis del Volga]].<ref>[http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Astana/Astana.html www.angelfire.com Astana]</ref> Sigún un recuentu realizau entre el 5 de noviembri i el 5 de diciembri, los resultaus indicaban que Astaná contaba con una puebración de 700&nbsp;000 abitantis.<ref name="Count2007">[https://web.archive.org/web/20101108120842/http://www.astana.kz/rus/vlast/informationforsmi/vlastdocladi «Astana city population count preliminary results»] {{ru}}</ref> La composición étnica dela ciá nel censu de 1999 era la siguiienti: el 40,5% dela puebración eran [[rusus]]; el 5,7%, [[ucranianus]]; un 3%, [[alemanis]]; el 2,6%, [[tártarus]]; el 1,8%, [[bielorrusus]], i el 0,8%, [[polacus]]. Anqui la puebración kazaja supera ala rusa con un 41,8%, los rusus forman el mayor grupu étnicu dela ciá, mentris que los [[Puebru ingusetiu|ingusetius]] i los [[coreanus]] cuentan ca unu con un 0,8% del total. Otras minorías destacabilis son los [[uzbekus]], con el 3,8% dela puebración.<ref name="etn">{{cita web |url=http://demoscope.ru/weekly/2002/071/analit03.php|título=Электронная версия бюллетеня Население и общество|editor=demoscope.ru|idioma=ru|fechaacceso=7 de diciembre de 2009}}</ref> Pal añu 2021, la distribución étnica varió.<ref>{{Wayback|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397|título=«Población de Kazajstán por grupos étnicos individuales a principios de 2021»|fecha=20210502165841}}</ref> == Economía == Las políticas públicas i l'alministración del gobiernu son las atividais económicas prencipalis dela capital, que tamién forma una [[çona económica especial]]. Astaná es considerá unu delos proyetus de crecimientu urbanu más grandis del mundu, pos el dineru del «oru negru» ([[petróliu]]) á síu invertíu n'edificius del gobiernu, una residencia pal presidenti, una mezquita, parquis i numerosus monumentus. El propósitu del proyetu, amás de hazel dela ciá el centru de Kazajistán, es sel la capital de [[Asia Central]], anqui ata'l momentu [[Taskent]] sigui siendu la capital desta çona. == Galería == {{Archivu:Central Downtown Astana pamorama.jpg|1000px|thumb|Centru d'Astaná}} == Genti i coltura == === Planificación urbana === [[Archivu:Astana-embankment-construction-7803.jpg|thumb|Puanti sobri el ríu Ishim]] Se puei establecel una amplia división dela ciá en varias áreas diferenciás entre sí. Las çonas al norti dela línea de ferrocarril que atraviesa la ciá d'esti a oesti son industrialis, i hai áreas residencialis pobris. Entre la vía del ferrocarril i el [[ríu Ishim]] se topa el centru urbanu, ondi ogañu se está desenvolviendu una intensa atividá de construcción. Haza'l esti i l'oesti dela ciá hai áreas residencialis de mayor nivel, ondi s'án dexau espacius pa los parquis. Tamién está la nueva área gubernamental, al sur del [[ríu Ishim]], ondi s'están construyendu edificius de considerable altura i se están planificandu nuevus proyetus de gran envergadura. Entre los proyetus que s'están debatiendu figura la creación d'una gran área diplomática i munchus edificius gubernamentalis. Se crei que toas estas construccionis estarán acabás alreol del añu 2030. Los planus originalis pa la creación dela nueva Astaná fuerun elaboraus pol arquitetu japonés [[Kishō Kurokawa]], que ya dantis avía diseñau el nuevu aeropuertu dela ciá. El concejal d'urbanismu desta ciá, [[Vladimir Laptev]], es partidariu de creal un [[Berlín]] d'estilu centroasiáticu, argumentandu que una capital puramenti alministrativa del estilu de [[Canberra]], en [[Australia]], no es unu delos sus propósitus. === Arquitetura === [[Archivu:Triumph-of-Astana-7804-rotated.jpg|thumb|''El triunfu d'Astaná'']] En diciembri de 2006, el presidenti kazaju [[Nursultán Nazarbáyev]] presentó los planus pa construíl el [[Xan Şatırı]], una inmensa estructura cubierta transparenti sobri una gran parti dela ciá, de 150 metrus d'altura, construía pol arquitetu británicu [[Norman Foster]].<ref>{{cita web|url=http://www.fosterandpartners.com/Projects/1438/Default.aspx|título=Foster + Partners |editorial=Fosterandpartners.com |fecha=|fechaacceso=11 de julio de 2009 |fechaArchivu=5 de julio de 2009 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090705035133/http://www.fosterandpartners.com/Projects/1438/Default.aspx}}</ref> Esta obra faraónica tardó más dun añu en construíl-si.<ref name="TENT">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6165267.stm Giant tent to be built in Astana] BBC News Online</ref> Norman Foster ya avía diseñau otrus dos edificius pa la ciá, entre los qualis está l'Auditoriu Nacional de Kazajistán. === Lugaris d'interés === L'Avenida dela Repúbrica es el centru principal d'atividá ena ciá, ondi hai tiendis, cafeterías, restaurantis i discotecas que merecin una visita. * [[Bayterek]]: torri i monumentu símbolu dela nueva Astaná. * [[Xan Şatırı]] (''Han Şatyr''): carpa giganti de 150 metrus d'altura con una basi elíptica de 200 metrus que cubri unus 140&nbsp;000 metrus quadraus. Baxu la carpa hai un área que cubri una superficie equivalenti a diez campus de fúrbol i que es un parqui interior a escala urbana dedicau alas compras i al entretenimientu, con callis peatonalis i plaças, un ríu interior, un centru comercial, un espaciu pal minigolf i una playa cubierta.<ref name="agoda">[https://www.agoda.com/ca-es/hotels-near-khan-shatyr-entertainment-center/attractions/astana-kz.html Trobar hotels prop de Centre d'Oci Khan Shatyr a Nur-Sultan]</ref> * Avenida dela Repúbrica: atua comu el centru principal dela atividá. * ''Oceanarium''. * Centru Islámicu. * Catedral Católica. * Mezquita de Nur-Astaná. * [[Palaciu dela Pas i la Reconciliación]]. * Nuversidá Nazarbayev. * [[Nuversidá Nacional d'Urasia]]. === Centru islámicu === El centru islámicu, que llama poderosamenti l'atención, fue construíu en 2005 gracias al patrociniu del [[Anexu:Emiris de Catar|emir de Catar]]. Se componi d'una mezquita, una [[madrasa]] i una biblioteca. La mezquita tien quatru minaretis de 63 metrus d'altura ca unu i capacidá pa 5000 pressonas. L'altura dela su cúpula es de 43 metrus.<ref name="centrasia.ru">{{Cita web |url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1061851740 |título=4 минарета по 63 метра каждый... Катар достраивает в Астане Исламский культурный центр |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaArchivu=2 de febrero de 2017 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20170202020503/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1061851740 |deadurl=yes }}</ref> === Museus === * Centru Presidencial dela Coltura * Mausoleu de Kabanbay batır * Complexu memorial éticu d'Atameken * Museu S. Seyfullïn * Museu del Presidenti dela Repúbrica de Kazajistán === Teatrus === * Teatru dramáticu rusu Gorky * Teatru kazaju K. Qwanışbaev * Ópera nacional de K. Baysetova * [[Sala de conciertus central de Kazajistán]] === Monumentus === [[Archivu:Astana at the evening (cropped).jpg|thumb|Vista del centru d'Astaná]] * [[Monumentu Otan Korgaushilar]] * Monumentu n'homenagi alas vítimas dela represión política * Monumentu n'homenagi alos kazajus muertus ena guerra d'[[Afganistán]] * Plaça central * Monumentu n'homenagi a Kenesarı khan === Monumentus arquitetónicus === * Ciá Buzok * Ilesia de Konstantin i Jelena * Edificius del {{siglo|XIX||s}} * Mezquita verdi * [[Mezquita de Nur-Astaná]] == Educación == [[Archivu:Palace of Arts Shabyt.jpg|thumb|left|Nuversidá Nacional d'Artis de Kazajistán]] Astaná cuenta con numerosas nuversidais i colegius nuversitarius. Nel cursu 2013/2014, un total de 53,561 estudiantis estaban matriculaus enas sus 14 institucionis d'educación superior, un aumentu del 10% con respetu al añu anterior. La [[Nuversidá Nacional d'Urasia]] es la mayor nuversidá d'Astaná, con 16.558 alumnus i 1.678 pressonas del personal académicu. Fue fundá comu resultau dela fusión del Institutu d'Ingeniería Civil d'Akmola col Institutu Pedagógicu d'Akmola el 23 de mayu de 1996. Peru la nuversidá más antigua d'Astaná es la Nuversidá Técnica Agro S. Seifullin Kazakh, fundá en 1957. Otrus centrus d'educación superior son la [[Nuversidá Nazarbayev]], un [[Nuversidá d'Investigación|centru d'investigación]] autónomu, fundau en 2010 n'associación con algunas delas mejoris nuversidais del mundu; la [[Nuversidá d'Economía, Finanças i Comerciu Enternacional de Kazajistán]], especializá en finanças; el Institutu Kazaju d'Umanidais i Derechu, especializau en leis i fundau por iniciativa del Ministeriu de Justicia en 1994; la Nuversidá Médica d'Astaná, la única escuela de medicina que uvu n'Astaná ata l'apertura dela Escuela de Medicina ena Nuversidá Nazarbayev en 2014; i la Nuversidá Nacional d'Artis de Kazajistán, la principal [[escuela de música]], que proporciona a Astaná especialistisis profesionalis altamenti qualificaus nel campu delas Artis. == Transportis == === Aereu === El [[Aeropuertu Enternacional Nursultán Nazarbáyev]], diseñau pol arquitetu japonés [[Kishō Kurokawa]], se topa a 14 km dela ciá, es el segundu más importanti del país i es de tipu públicu. === Transporti públicu === [[Archivu:Велосипедная парковка "Astana Bike".jpg|thumb|La ciá tien un moernu [[sistema de becicletas compartías]], ''Astana Bike'']] El [[transporti públicu]] n'Astaná consisti n'autobusis i taxisis compartíus. Más de 720&nbsp;000 pressonas gastan el transporti públicu diariamenti. Hai más de 40 líneas d'autobusis atendías por más de 1000 vehículus, con más de 3000 pressonas trabayandu nesti setor. Al igual que los autobusis, los taxisis compartíus tienin las sus proprias rutas predefinías i funcionan de manera compartía. Hai nuevi rutas de taxi compartíu en total. Está previstu construíl un sistema de tren ligeru, el ''Astana Light Metro''. Astaná tamién tien serviciu de taxi aereu i, amás, tien un moernu [[sistema de becicletas compartías]] llamau ''Astana Bike''. Tamién está previstu construíl el [[Metru d'Astaná]] haza'l añu 2010. Es tamién parti del plan económicu de Kazajistán, ya que el país no cuenta con un sistema de funcionamientu del metru.<ref>[https://web.archive.org/web/20070927074036/http://www.astana.kz/data/filedat/default/planustoichivogorazvitiyado2030.rar Plan para la reestructuración de Astaná antes del 2030]</ref> === Ferrocarril === [[Archivu:Talgo 200 Tulpar train, Astana rail terminal. Kazakhstan, 2009.JPG|miniaturadeimagen|El Tulpar Talgo es un tren esprés diariu a Almaty.]] Astaná se topa nel centru del país, por lo que atua comu un nodu de transporti güenamenti situau drentu delas redis ferroviarias del país. La ciá cuenta con dos estacionis ferroviarias: [[Estación de ferrocarril Nur-Sultán-1|Nur-sultán 1]] es la principal i más antigua, i atiendi a unas 7000 pressonas al día, mentris que [[Estación de Nur-Sultán-Nurly Jol|Nur-Sultán-Nurly Jol]] fue construía con motivu dela [[Expo 2017]]. Hai planis a cortu plaçu pa construíl una nueva estación de ferrocarril nel distritu industrial, i enas cercanías de CHPP-3 se construirá una nueva terminal pa vagones de carga. La ciá cuenta con diferentis trenis alas ciais más importantis del país, comu [[Karagandá]], [[Pavlodar]], [[Kokshetau]] i [[Atbasar]]. Amás, [[Talgo (empresa)|Tulpar Talgo]] proporciona una conexión diaria cola antigua capital del país, [[Alma Ata]]. Por otra parti, Astaná tien diferentis conexionis por tren col estranjeru, con paísis comu [[Rusia]], [[Ucrania]], [[Kirguistán]] i [[Uzbekistán]], con una frecuencia aproximá dun tren semanal. Igualmenti, hai un tren semanal ala ciá d'[[Urumchi]], situá ena provincia china de [[Sinkiang]].<ref>[http://www.tutu.ru/poezda/rasp_d.php?nnst1=2708000&nnst2=3300020 Train Nº 054 Astana - Urumchi]</ref> === Autopistas === Las carreteras M-36 Cheliábinsk-Almaty i A-343 Astaná-Petropavlovsk atraviesan la ciá. La posición geográfica estratégica d'Astaná permiti que la ciá sirva comu centru de transporti i recarga pa los viaxis pol interior del país. La ciá tien tamién conexionis col estranjeru: cuenta cuna autopista que tien un primel tramu haza [[Kokshetau]] i [[Petropavlovsk]] (i endispués acontina haza [[Rusia]]) i un segundu tramu haza [[Temirtau|Termirtau]], [[Karagandá]], [[Baljash]] i [[Alma Ata]] (pa endispués acontinal haza [[China]]). == Deportis == [[Archivu:Astana - Tour de Romandie 2009-2.jpg|thumb|Vista del pelotón del equipu ciclista que lleva el nombri dela ciá]] Astaná tien una variedá d'equipus deportivus. El [[FC Astana]] es un equipu de fúrbol dela [[Super Liga de Kazajistán]], que ganó el campeonatu nacional en 2014, 2015 i 2016. La ciá es tamién la sedi delos Astana Tigers, un equipu de baloncestu que consiguió el títulu ena temporá 2004/2005, i que posteriormenti sería renombrau comu [[B.C. Astana]], assina comu del [[Barys Astana]] dela Liga de Jockey sobri Yelu de Kazajistán. Amás, dendi 2006 el gobiernu kazaju prencipió a patrocinial un equipu ciclista con licencia del [[UCI ProTour]], el [[Astana (equipo ciclista)|Equipu Astana]]. Participó nel [[Tour de Francia 2007]] colos uniformis nacionalis azulis, peru fuerun escluíus duranti la carrera endispués dela condena d'[[Aleksandr Vinokúrov]] por dopagi, i no participó nel [[Tour de Francia 2008|2008]].<ref>[http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=cycling&id=3243633 Tour de France organizers exclude Astana team; Alberto Contador may not defend title]</ref> Nel [[Tour de Francia 2009|Tour de Francia de 2009]] consiguió colocá a unu delos [[Alberto Contador|integrantis]] del [[Astana pro team]] nel puestu más altu del podiu ena clasificación final. Tamién nel añu 2014 el equipu ciclista [[Astana Qazaqstan Team|Astana]] ganó el [[Tour de Francia 2014|Tour de Francia]] col corredor italianu [[Vincenzo Nibali]]. S'á decidíu construíl un pabellón ena ciá pa acogel un equipu de [[bandy]] que sería conocíu col nombri de Dynamo d'Astaná.<ref>{{cita web|url=http://www.bandynet.ru/node/6077|título=Крытый стадион в Астане для "Динамо" &#124; BANDYNET.RU|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090706191329/http://www.bandynet.ru/node/6077|fechaArchivu=6 de julio de 2009}}</ref> == Ciais hermanás == {{lista de columnas|2| * [[Valera]] (Venezuela) * [[Ankara]] (Turquía) * [[Amán]] (Jordania) * [[Esmirna]] (Turquía) * [[Gdansk]] (Polonia)<ref name="Gdańsk">{{cita web|url=http://www.gdansk.pl/samorzad,62,733.html|título=Pág web oficial de Gdansk: 'Miasta partnerskie'|editorial=[[copyright|©]] 2009 [http://www.gdansk.pl/ Ciudades hermanadas con Gdańsk]|idioma=Polaco|fechaacceso=11 de julio de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20130723091807/http://www.gdansk.pl/samorzad%2C62%2C733.html|fechaArchivu=23 de julio de 2013}}</ref> * [[Kazán]] (Rusia) * [[Manila]] (Filipinas)<ref name="manila1">{{cita web|url=http://www.manila.gov.ph/localgovt.htm#sistercities|título=Ciudades hermanadas con Manila|editorial=Ciudad de Manila|fechaacceso=2 de septiembre de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090907055432/http://www.manila.gov.ph/localgovt.htm#sistercities|fechaArchivu=7 de septiembre de 2009}}</ref> * [[Distrito Federal|Ciá de Méxicu]] (Méxicu) * [[Caracas]] (Venezuela) * [[Moscú]] (Rusia) * [[Pekín]] (China)<ref name="Beijing">{{cita web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|título=Ciudades hermanadas con Pekín|editorial=Gobierno Municipal de Pekín|fechaacceso=23 de junio de 2009|fechaArchivu=17 de enero de 2010|urlArchivu=https://www.webcitation.org/5mq6B2fdq?url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|deadurl=yes}}</ref> * [[Riga]] (Letonia)<ref name='"Riga">{{cita web|url=http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|título=Ciudades hermanadas con Riga|editorial=Ayuntamiento de Riga|fechaacceso=27 de julio de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090814223307/http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|fechaArchivu=14 de agosto de 2009}}</ref> * [[San Petersburgo]] (Rusia) * [[Seúl]] (Corea del Sur) * [[Tiflis]] (Georgia)<ref name="Tbilisi Sister Cities">{{cita web|url=http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571|título=Portal Municipal de Tiflis - Ciudades hermanadas|editorial=© 2009 - Consistorio de Tbilisi|fechaacceso=16 de junio de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20110514061208/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571|fechaArchivu=14 de mayo de 2011}}</ref> * [[Varsovia]] (Polonia)}} * [[Valencia (Venezuela)|Valencia]], [[Venezuela]] == Referencias == {{listaref|2}} == Enlazis esternus == {{Commonscat|Astana}} * [https://web.archive.org/web/20090122214130/http://www.astana.kz/eng/startpage/ Sitiu oficial dela ciá d'Astaná] kyrtjnkvd0jcmt2p62f0h415x8stqmr