Güiquipedia extwiki https://ext.wikipedia.org/wiki/G%C3%BCiquipedia:Port%C3%A1 MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter Mediu Especial Caraba Usuario Usuario caraba Güiquipedia Güiquipedia caraba Archivu Archivu caraba MediaWiki MediaWiki caraba Prantilla Prantilla caraba Ayua Ayua caraba Categoría Categoría caraba TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión Lengua asturiana 0 373 145108 145074 2026-11-17T02:45:33Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145108 wikitext text/x-wiki {{Infobox idiomas|nombri=Asturianu|nombriautótonu=''asturianu'' |Imagin=[[Archivu:Asturian_linguistic_areas.PNG|197px]] |algotrasdenominacionis=Babli |estaus=[[España]] |territórius= [[Astúrias]] |palrantis=450.000<br /> |p1=100.000|p2=- |crasificación= |família=[[Luengas induropeas|Induropea]]<br /> &nbsp;&nbsp;Luenga itálica<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Luenga Romanci|Luengas romancis]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Itálica-Ociental<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Italica-Ociental-Ociental<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Galu-Ibérica<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Íberu-Romanci<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ibérica-Ociental<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Astur-Lionés<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Asturianu'''<br /> |pais= |regulau=Academia de la Llingua Asturiana |iso1= |iso2=ast |sil=ast |Cóigu wiki=ast }} El '''asturianu''' es una [[Lenguas romancis|lengua romanci]] palrá, con destintas varieais dialetalis, prencipalmenti nel [[Prencipau d'Astúrias]]. Amás, endrentu el sugrupu asturlionés, desistin relacionaus en mayol u menol miia con el asturianu: * [[Lionés]]: se palra enas províncias de [[Província e Lión|Lión]], [[Província e Çamora|Çamora]], i [[Província e Salamanca|Salamanca]]. * [[Lengua estremeña|estremeñu]]: palrá nel norti d'[[Estremaura]] i sul la província e [[Província e Salamanca|Salamanca]] (la [[palra el Rebollal]]). * [[Cántabru|Cántabru u montañés]] * [[Lengua mirandesa|Mirandés]]: Es lengua oficial huntu al [[Luenga purtuguesa|purtugués]] ena Tierra de Miranda. Desistin tres dialetus predominantis (el ociental, el central i el oriental), qu'al mesmu tiempu posein mas sudialetus. Pol razonis estóricas i demográficas el estandal lingüísticu se hizu basau enos dialetus centralis d'Astúrias. Ogañu desisti una gramática el asturianu, un izionáriu la luenga asturiana i unas normas ortugráficas del asturianu, asín cumu algotras pal mirandés i el lionés. == Estatus atual == === España === ===== En Astúrias ===== * Está protehiu, inque nu s'alcuentra reconociu pol Gobielnu d'Astúrias cumu [[luenga oficial]]. * El artículu 4 el Estatutu d'Autunomia el Prencipau d'Astúrias se refieri al usu la ''llingua''. Nel apartau 2 izi que «se tendrá por váliu a tolos efetus el usu el asturianu enas comunicacionis oralis u escritas de los ciaanus con el Prencipau d'Astúrias». * Lei 1/[[1998]], de 23 de Marçu, de usu i promoción del asturianu. * Pran de Nolmaliçación Social del Asturianu 2005-2007 * Estendia campaña en favol la oficialiá la luenga: Xunta Pola Defensa de la Llingua Asturiana, Conceyu Abiertu pola Oficialidá. [[File:Academia de la Llingua Asturiana 1.jpg|thumb|290px|Sé la Academia de la Llingua Asturiana en [[Ovieu]].]] == Eucáncia == Los zagalis con eais comprendias entri los 6 i los 12 añus estuyan el asturianu nel coléhiu e horma voluntária, mentris qu'entri los 12 i los 18 es posibbri estuyalu e horma otativa en ciertus estitutus. La su oferta es obligatória en cualisquiel centru d'ensiñança, inque en albondus chascus estu nu se cumpri. Nu ostanti, estu tiendi a corrihilsi. Está en procesu d'aprobaeru el entítulu e filulohia asturiana nel Consehu d'Univelsiais con el nuevu pran de filulohias. == Muestra testual == '''Parti e ''L'últimu home''''' ''Un españíu fizo tremar el fayéu. El ñarbatu esnaló lloñe. L'esguil espaeció nel ñeru. Hebo otru españíu, y darréu otru. L'home, entós, mientres cayía coles manes abiertes, los güeyos nel infinitu y el so cuerpu remanando per tolos llaos abonda sangre, glayó una pallabra, una pallabra namás, que resonó y güei sigue resonando na biesca y en toa Asturies: «¡Llibertá!».'' '''Traución al estremeñu e ''El úrtimu ombri''''' ''Un estrumpiu hizu rehilal el hayeu. El mielru voló largu. L'ardilla esapaició nel ñiu. Ubu otru estumpiu, i alogu algotru. El ombri, altonci, mentris caia colas manus abiertas, los ohus nel enfinitu i el su cuerpu virtiendu pol tolos laus albonda sangri, gañitó una parabra, una parabra namás, que resonó i ogañu acontina resonandu nel esboçu i en toa Astúrias: «Libertá!».'' '''Traución al castellanu e ''El último hombre''''' ''Un estallido hizo temblar el hayedo. El mirlo voló lejos. La ardilla desapareció en el nido. Hubo otro estallido, y luego otro. El hombre, entonces, mientras caía con las manos abiertas, los ojos en el infinito y su cuerpo vertiendo por todas partes mucha sangre, gritó una palabra, sólo una palabra, que resonó y hoy sigue resonando en el bosque y en toda Asturias: «¡Libertad!».'' == Comparáncia dialetal == El Pairi Muestru enos tres dialetus prencipalis: '''Ociental''' ''Pai nuesu que tas en cielu, sentificáu sía'l tou nome. Amiye'l tou reinu, fágase la túa voluntá lo mesmu na tierra cumo en cielu. El nuesu pan de tódolos días dánoslu güei ya perdónanos las nuesas ofensas lo mesmu que nós facemos conos que nos faltanon. Ya nun nos deixes cayere na tentación ya ḷḷíbranos del mal. Amén.'' '''Central''' ''Padre nuesu que tas en cielu, santificáu seya'l to nome. Amiye'l to reinu, fáigase la to voluntá lo mesmo na tierra qu'en cielu. El nuesu pan de tolos díes dánoslu güei y perdónamos les nueses ofenses lo mesmo que nós facemos colos que mos faltaren. Y nun mos dexes cayer na tentación, y llíbramos del mal. Amén.'' '''Oriental''' ''Padre nuestru que tas en cielu, santificáu seya'l tu nome. Amiye'l tu reinu, ḥágase la tu voluntá lu mesmu ena tierra qu'en cielu. El nuestru pan de tolos díes dánoslu hoi y perdónanos les nuestres ofenses lu mesmu que nosotros ḥacemos colos que nos ḥaltaren. Y nun nos dexes cayer ena tentación, y llíbranos del mal. Amén.'' == Dialetus del asturianu == * Asturianu ociental L'asturianu ocidental es la variedá gastáa nel ocidente . Es mu similar ala luenga lionesa. Hazi el femeninu plural comu en estremeñu as * Asturianu central El asturianu central es la varianti del asturianu que se palra nel centru d'Asturias. I repressenta la basi del modelu normativu dela "Academia de la llingüa asturiana",( Academia dela luenga asturiana). Es la varianti con más palrantis. *Hazi el femeninu plural en es * Asturianu oriental es la variedá dela luenga que más se pareci al cántabru i al mesmu tiempu, ala muestra luenga estremeña. Destaca el cambiu delas palabras que prencipian por f en h aspiráa. Asturianu normativu " farina" astirianu oriental h.arina . Se pue ponel un puntu abaju la h pa marcal la aspiración == Algotras variantis del dominiu astur-lionés == * Lionés (variedá palrá enas tierras del país Lionés andi se palra esta luenga, quitandu la [[Palra d'El Rebollal]], sur de Salamanca de origin estremeñu) * [[Cántabru (palra)|Cántabru]] u montañés * [[Lengua estremeña|Estremeñu]] * [[Lengua mirandesa|Mirandés]] (variedáa dela lengua asturlionesa que se palra ena tierra de Miranda i que tien reconocimientu oficial) ** Gallegu-asturiano. Enque sía una luenga de origin gallegupurtugués, tien una gran influencia asturiana enas sus palabras y angunas estructuras gramaticalis. == Atijus == * [https://web.archive.org/web/20100417080702/http://www.academiadelallingua.com/ Academia de la Llingua Asturiana] * [https://web.archive.org/web/20120118204304/http://www.academiadelallingua.com/pdf/Informe_sobre_la_llingua_asturiana.pdf Enhormi al tentu la Luenga asturiana] (en [[pdf]]) * [http://proel.org/lenguas/bable.html «Asturianu» en PROEL] * [http://www.politicallinguistica.org Dirección Heneral de Pulítica Luengüística el Gobielnu el Prencipau d'Astúrias]. * [https://web.archive.org/web/20080528183558/http://www.uniovi.es/eslema/ Proyecto Eslema,] pal criaeru dun corpus luengüísticu el dominiu astur === Izionárius === * [https://web.archive.org/web/20090210185027/http://academiadelallingua.com/diccionariu/index.php Izionáriu la Academia de la Llingua Asturiana]] * [https://web.archive.org/web/20130531082317/http://mas.lne.es/diccionario/intro.php Izionáriu Heneral de la luenga asturiana (asturianu — español)] [[Categoría:Luengas d'Asturias]] [[Categoría:Luengas romancis]] [[Categoría:Luenga asturiana]] 3jykq599bhehad4bea73i0jstlzxsq9 Península Ibérica 0 456 145118 144548 2026-11-17T05:11:39Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145118 wikitext text/x-wiki [[Archivu:Iberian Peninsula at Night - NASA Earth Observatory.jpg|miniatura|Vista noturna dela península ibérica dendi l'espaciu ([[NASA]]).]] [[Archivu:Spain.png|miniatura|Mapa físicu-políticu dela península ibérica]] La '''Penisula Ibérica''' (mayolmenti escrebía en minúsculas comu penisula ibérica i tamién conociá comu '''Ibéria''', es una [[penisula]] nel suroesti d’[[Uropa]]. Desapartá ena su mayol parti dela massa terrestri uropea polos [[Pirineus]], incluyi los territorius d’[[España Peninsular]] polo que, estrictamenti falandu, se dessisti del territoriu español peninsular del [[Valli d’Aran]], ena cuenca pirenaica norteña, i [[Portugal Continental]], que compriendin la mayol parti dela región, assín comu las pequeñas anexionis d’[[Andorra]], [[Gibraltar]], i, siguiendu la definición tradicionál delos Pirineus comu lindei nororiental dela penisula, una pequeña parti de [[Francia]].<ref>Cite book|year=2015|title=The Birds of the Iberian Peninsula|first1=Eduardo|last1=de Juana|first2=Ernest|last2=Garcia|isbn=978-1-4081-2480-2|url=https://books.google.com/books?id=BgIzBgAAQBAJ&pg=PA9%7Cpage=9%7Cpublisher=[[Bloomsbury Publishing]]</ref> Con una supifícii d’aprossimadamenti 583,254 km2,<ref>Cite journal|last1=Triviño|first1=María|last2=Kujala|first2=Heini|last3=Araújo|first3=Miguel B.|last4=Cabeza|first4=Mar|title=Planning for the future: identifying conservation priority areas for Iberian birds under climate change|url=https://www.academia.edu/36153813|journal=Landscape Ecology|year=2018|language=en|volume=33|issue=4|pages=659–673|doi=10.1007/s10980-018-0626-z|bibcode=2018LaEco..33..659T |hdl=10138/309558|s2cid=3699212|issn=0921-2973|hdl-access=free</ref> es la segunda mayol penisula uropea por supifícii, endispués dela [[Península Escandinava]]. ==Etimulohía== [[File:Sesars.svg|thumb|[[Escritura ibérica nororiental]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]]]] La Penisula Ibérica s’á associau siempri col riu [[Ebru]] (Ibēros en [[griegu antiguu]] i Ibērus u Hibērus en [[latín]]). L’associación era tan conociá que apeninas era necesáriu mentala. Pol ejemplu, Ibēria era el país "desti lau del Ibērus" en Estrabón. [[Plinyu el Vieju|Plinyu]] va hata asseveral que los griegus llamaban "toa la penisula" Hiberia pol el riu Hiberus.<ref>III.3.21.</ref> El riu apaeci nel [[Tratau del Ebru]] de 226 e.C. entri Roma i Cartahu, estabiliciendu el límiti del interés cartahines nel Ebru. La descrición mas completá del tratau, espressá n'[[Appianu]],<ref>cite web|first=Horace|last=White|author2=Jona Lendering|title=Appian's History of Rome: The Spanish Wars (§§6–10)|url=https://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_spain_02.html#%A77|publisher=livius.org|access-date=1 December 2008|pages=Chapter 7|archive-date=20 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220045731/http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_spain_02.html#%A77|url-status=dead</ref> usa Ibērus. En referéncia a esti lindei, [[Polibiu]]<ref>cite web|title=Polybius: The Histories: III.6.2|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/3*.html|publisher=Bill Thayer</ref> afirma que el "nombri autóctonu" es ''Ibēr'', aparentimenti la parabra orihinal, despojá dela terminación griega u latina ''-os'' u ''-us''. L'ámbitu tempranu destus aboríhenis, que geógrafus i estoriaoris ubican dendi l’atual sul d’España hata l’atual sul de Francha a lo largu dela costa mediterránea, está marcau por ejemplus d’un escritu legibli que esprimi una luenga inda desconoçia, apoda "[[luenga ibérica|ibérica]]". Si esti era el nombri autóctonu u si hue dau polos griegus pola su residéncia cerca del Ebru queda desconoçiu. La creéncia en Polibiu imponi ciertus límitis a la etimoloquía: si la luenga permana desconoçia, el sinificáu de las parabras, incluyendu Iber, tamién devi permanecel desconociu. Nel [[vascu]] moernu, la parabra ''ibar''<ref>[http://www1.euskadi.net/morris/dictionary.htm Morris Student Plus], diccionariu vascu-inglés</ref> sinifica "vau" u "prau regau", mentris que ''ibai'' sinifica "riu", peru nu ai preva que conecti los nombris con ''Ebru'' u ''Ibéria''. ===Nombri griegu=== La parabra ''Ibéria'' vieni del latín {{lang|la|Hiberia}} orihinária del [[griegu antiguu]] {{lang|grc|Ἰβηρία}} ({{transliteration|grc|Ibēríā}}), usau polos jeógrafus griegus baju el dominiu del [[Empériu Romanu]] pa referilsi a lo que ogañu se conoci en inglés comu la Penisula Ibérica.<ref>cite book|author1=Claire L. Lyons|author2=John K. Papadopoulos|title=The Archaeology of Colonialism|url=https://books.google.com/books?id=xB7EZ9L7y-gC&pg=PA68|year=2002|publisher=Getty Publications|isbn=978-0-89236-635-4|pages=68–69</ref> En essi tiempu, el nombri nu describia una entiá jeográfica única ni una puebración destinta; el mesmu nombri s’usaba pal [[Reinu de Ibéria]], autóctonamenti conociu comu [[Kartli]] nel [[Cáucasu]], la región núcleu del que devieria convertilsi nel [[Reinu de Georgia]].<ref>cite book|author=Strabo|author-link=Strabo|title=Geographica|chapter=Book III Chapter 1 Section 6|quote=And also the other Iberians use an alphabet, though not letters of one and the same character, for their speech is not one and the same.|title-link=Geographica</ref> Hue [[Estrabón]] qui primeritu repohtó la delineación de {{transliteration|grc|Iberia}} de [[Gália]] ({{transliteration|grc|Keltikē}}) polos [[Pirineus]]<ref name="Ebel1976">cite book|author=Charles Ebel|title=Transalpine Gaul: The Emergence of a Roman Province|url=https://books.google.com/books?id=lbwUAAAAIAAJ&pg=PA49|year=1976|publisher=Brill Archive|isbn=90-04-04384-5|pages=48–49}}</ref> i incluyó tola massa terrestrial al suroesti (dizi "oesti") dendi allí.<ref>cite book|author=Ricardo Padrón|title=The Spacious Word: Cartography, Literature, and Empire in Early Modern Spain|url=https://archive.org/details/spaciouswordcart0000padr|url-access=registration|date=1 February 2004|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-64433-2|page=[https://archive.org/details/spaciouswordcart0000padr/page/252 252]</ref> Con la caía del [[Impériu Romanu d’Occhienti]] i la consolidación de las [[luengas romancis]], la parabra "Ibéria" continuó la parabra romana {{lang|la|Hiberia}} i la parabra griega {{lang|grc|Ἰβηρία}}. Los griegus antigus alcançun la Penisula Ibérica, de la que avian oíu polos [[fenicius]], navegandu pal oesti nel [[Mediterráneu]].<ref>cite book|author1=Carl Waldman|author2=Catherine Mason|title=Encyclopedia of European Peoples|url=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC&pg=PA404|year=2006|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2918-1|page=404}}</ref> [[Hecateu de Miletu]] hue el primeru en usal el términu {{transliteration|grc|Iberia}}, del que escrebió {{circa|500 e.C.}}.<ref>{{cite book|last=Strabo|author-link=Strabo|others=Horace Leonard Jones (trans.) |title=The Geography|volume=II|date=1988|publisher=Bill Thayer|location=Cambridge|language=el, en|page=118, Note 1 on 3.4.19|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/3D*.html#note124</ref> [[Heródotu]] de Halicarnasu dizi de los [[focens]] que "huen ellus qui dieron a conocel a los griegus [...] Ibéria".<ref>cite book|author=Herodotus|title=The nine books of the History of Herodotus, tr. from the text of T. Gaisford, with notes and a summary by P. E. Laurent|url=https://books.google.com/books?id=rledbh92a0QC&pg=PA75|year=1827|page=75</ref> Sigún [[Estrabón]],<ref name="III.4.19">Jeografía III.4.19.</ref> estoriaoris anterioris usaban {{transliteration|grc|Iberia}} pa sinifical el país "desti lau del {{lang|grc|Ἶβηρος}} ({{transliteration|grc|Ibēros}}, el [[Ebru]]) hata el [[Ródanu]] al norti, peru en el su día estabilicion los [[Pirineus]] comu límiti. [[Polibiu]] respeita essi límiti,<ref>III.37.</ref> peru identifica Ibéria comu el lau mediterráneu hata [[Gibralti]], con el lau atlánticu sin nombri. En otru lugal<ref>III.17.</ref> dizi que [[Saguntu|Saguntum]] es "en el pie costeru dela sierra que conecta Ibéria i Celtibéria". El su nombri provién del riu ''Iber'', quiziás el atual [[Ebru]], anque tamién puyera sel el [[Guadalquivil]] u algotru riu dela región [[Güelva]], andi testus mu antíguus mentavan un riu ''Iberus'' i un puebru al que llamavan [[iberu]]s. Dendi tiempus remotus los [[griegus]] mentavan [[Iberia]] a la Península. El [[geógrafu]] griegu [[Estrabón]], palrandu dela Península Ibérica, l'acomparava cun pelleju güe<ref>{{Cita web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Strab.+3.2.8&fromdoc=Perseus:text:1999.01.0239|título=Strabo, Geography, BOOK III., CHAPTER II., section 8|fechaacceso=2023-12-26|sitioweb=www.perseus.tufts.edu}}</ref>: {{Almiental|''ἔοικε γὰρ βύρσῃ τεταμένη κατὰ μῆκος μέν ἀπὸ τῆς ἑσπέρας ἐπὶ τῆν ἕω τὰ πρόσθα ἔχουσῃ μέρη πρὸς τῇ ἕω κατὰ πλάτος δ' ἀπὸ τῶν ἄρκτων πρὸς νότον'' Ibéria se paici a un cueru güe destendia a lo largu de Ponienti a Salienti, conos miembrus lanterus apuntandu a Salienti, i a lo anchu de Norti a Sul|Estrabón, ''Geografia''.}} ===Nombris romanus=== Sigún Charles Ebel, las huentis antiguas tantu en latín comu en griegu usan ''Hispania'' i ''Hiberia'' (griegu: ''Ibéria'') comu sinónimus. La confusión de las parabras era debíu a un solapamientu enas perspectivas polítias i jeográficas. La parabra latina ''Hiberia'', similar a la griega ''Ibéria'', literalmenti traduzi a "tierra de los hiberus". Esti parabra hue derivá del riu ''Hiberus'', ogañu llamau [[Ebru]] u Ebre. ''Hiber'' (ibéricu) hue assín usau comu un términu pa las puebracionis que vivian cerca del riu Ebru.<ref name="Ebel1976" /><ref name="Gaffiot1934">{{cite book|author=Félix Gaffiot|title=Dictionnaire illustré latin-français|url=https://archive.org/stream/FelixGaffiotDictionnaireIllustr.LatinFrancais/DictionnaireIllustr-Latin-Franais#page/n773/mode/2up|year=1934|publisher=Hachette|page=764}}</ref> La primera mención ena literatura romana hue pol el poeta analista [[Enniu]] en 200 e.C.<ref name="Woolf2012">{{cite book|author=Greg Woolf|title=Rome: An Empire's Story|url=https://books.google.com/books?id=Wb13HpLmecgC&pg=PA18|date=8 June 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-997217-3|page=18|author-link=Greg Woolf}}</ref><ref>{{cite book|title=Berkshire Review|url=https://books.google.com/books?id=WJ4xAQAAIAAJ&q=%22Quintus%20Ennius%22|year=1965|publisher=Williams College|page=7}}</ref><ref name="Vega2003">{{cite book|author=Carlos B. Vega|title=Conquistadoras: Mujeres Heroicas de la Conquista de America|url=https://books.google.com/books?id=60n1RxTE94EC&pg=PA15|date=2 October 2003|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-8208-5|page=15}}</ref> [[Virgiliu]] escrebió ''impacatos (H)iberos'' ("iberus inquietus") enas sus [[Geórgicas]].<ref name="Virgil1846">{{cite book|author=Virgil|title=The Eclogues and Georgics of Virgil|url=https://archive.org/details/ecloguesandgeor02virggoog|year=1846|publisher=Harper & Brothers|page=[https://archive.org/details/ecloguesandgeor02virggoog/page/n342 377]|isbn=9789644236174}}</ref> Los geógrafus romanus i otru escrebientis en prosa dendi el tiempu dela tardi [[República Romana]] llamaban a tola penisula ''[[Hispania]]''. Ena antigüeá griega i romana, el nombri ''Hesperia'' s’usaba tantu pala Penisula Italiana comu pala Ibérica. Pal a Penisula Ibérica, ''Hesperia Ultima'', refiriendu-si al su posicionamientu nel lejenu oesti, apaeci comu forma de desambiguación del anterior entri los escrebientis romanus.{{Sfn|Vernet Pons|2014|p=307}} Dessde l’antigüeá romana, los hudius dieron el nombri ''[[Sepharad]]'' a la penisula.{{Sfn|Vernet Pons|2014|p=297}} A midía que s’interessaban políticamenti enos anteriol territorius cartahinesis, los romanus empeçaron a usal los nombris ''Hispania Citerior'' i ''Hispania Ulterior'' pa 'cerca' i 'lehu' Hispania. Nel essi tiempu Hispania estuvu hecha de tres [[províncias romanas]]: [[Hispania Baetica]], [[Hispania Tarraconensis]], i [[Hispania Lusitania]]. Estrabón dizi<ref name="III.4.19"/> que los romanus usan ''Hispania'' i ''Ibéria'' sinónimamenti, destinguiendu entri las províncias del norti 'cerca' i las del sul 'lehu'. El nombri ''Ibéria'' era ambíguu, seandu tamién el nombri del [[Reinu de Ibéria (antigüeá)|Reinu de Ibéria]] nel Cáucasu. Qualisquiel que huebran las luengas que en xeneral se palraban ena península prencipalmenti dierun pasu al latín, a esceción dela de los [[Vascones]], que hue conselvá comu un [[aislamientu de luenga]] pola barreira los [[Pirineus]]. === Nombri modernu === La frasi moderna "Península Ibérica" hue acuñá pol heógrafu francés [[Jean-Baptiste Bory de Saint-Vincent]] ena su obra de 1823 ''"Guide du Voyageur en Espagne"''. Antis de esa fecha, los heógrafus usaran los términus 'Península Española' u 'Península Pirenaica'.<ref>{{Cite web |url=http://age.ieg.csic.es/hispengeo/documentos/quirosbory.pdf |title=La contribución de Bory de Saint-Vincent (1778–1846) al conocimiento geográfico de la Península Ibérica |access-date=5 April 2020 |archive-date=25 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925133710/http://age.ieg.csic.es/hispengeo/documentos/quirosbory.pdf |url-status=dead }}</ref> == Prestória == === Paleolíticu === La Península Ibérica ha está habitá por miembrus del xéneru ''[[Homo]]'' duranti al menus 1,2 millonis d'añus, comu amuestran los restus alcontraus enos yacimientus delas [[Sierra de Atapuerca|Sierras de Atapuerca]]. Entri estus yacimientus está la cueva de [[Gran Dolina]], andi se alcontraron seis esqueletus de [[hominini|homininis]], dataus entri 780.000 i un millón d'añus atrás, en 1994. Los espertus han debatíu si estus esqueletus pertenecin a la especi ''[[Homo erectus]]'', ''[[Homo heidelbergensis]]'', u a una nueva especi denomná ''[[Homo antecessor]]''. Alreol de 200.000 [[Before Present|AP]], duranti el [[Paleolíticu Inferior]], los primelus neandertalis entrarun ena Península Ibérica. Alreol de 70.000 AP, duranti el [[Paleolíticu Meyu]], empecipió el últimu eventu glacial i s'estableció la cultura mustelriana neandertal. Alreol de 37.000 AP, duranti el [[Paleolíticu Superior]], empecipió el periodu cultural chatelperronianu neandertal. Emanaú de [[el sul de Fráncia]], esta cultura s'estendió pol norti dela península. Continuó esistinu ata alreol de 30.000 AP, cuandu el ombri neandertal enfrentó la estinción. Alreol de 40.000 añus atrás, los [[Homo sapiens|umbris anatómicamenti modernus]] entrarun ena Península Ibérica a travessi los Pirineus. Ena Península Ibérica, los umbris modernus desarroyaun una serii de deferentis culturas, comu las [[Auriñaciense|Auriñaciensi]], [[Gravetiense|Gravetiensi]], [[Solutrense|Solutriensi]] i [[Magdaleniense|Magdaleniensi], algotras d'ellas caraterizás polas hormas complexas del [[Arte del Paleolítico superior|arti del Paleolíticu Superior]]. === Neolíticu === Duranti la [[Neolíticu en Europa|espansión neolítica]], varias culturas [[megalitismu|megalíticas]] se desarroyaun ena Península Ibérica.<ref>{{cite journal|url=https://www.raco.cat/index.php/Rubricatum/article/viewFile/270071/357640 |title=Redes y expansión del Neolítico en la Península Ibérica |first=Bernat |last=Martí Oliver |year=2012 |access-date=1 September 2018 |journal=Rubricatum. Revista del Museu de Gavà |issue=5 |issn=1135-3791 |pages=549–553 |language=es |publisher=Revistes Catalanes amb Accés Obert}}</ref> Una cultura de navegación en mari abiertu del Mediterrániu oriental, denomná [[Cultura de la cerámica cardial|cultura cardial]], tamién estendió la su influencia a las costas orientalis dela península, posibrimenti ya nel V mileniu e.C. Esti puebru puei tenel alguna relación con el desarroyu posterior dela ziviración [[Iberos|ibérica]]. Comu es el casu pa la mayol parti del sul de Uropa, el oihin ancestral principal de los ibéricus modernus son los [[Primeros agricultores europeos|Primelus Agricultoris Uropeus]] que llegaron duranti el Neolíticu. La grandi puelanancia del [[Haplogrupo R1b del cromosoma Y|Haplogrupu R1b del cromosoma Y]], común en toa [[Uropa Occidental]], es testigunu d'una contribución considerable de diversas olas de [[Pastores de la estepa occidental|Pastoris dela Estepa Occidental]] dela [[Estepa póntico-caspiana]] duranti la [[Edá del Bronzi]]. Ibéria esperimentó una importanti transformación genética, con el 100% dela ascendencia paterna i el 40% dela ascendencia total siendu remplazás por puebrus con ascendencia relacioná con la estepa.<ref>{{cite journal |last1=Olalde |first1=Iñigo |last2=Mallick |first2=Swapan |display-authors=1 |date=15 March 2019 |title=The genomic history of the Iberian Peninsula over the past 8000 years |journal=[[Science (journal)|Science]] |publisher=[[American Association for the Advancement of Science]] |volume=363 |issue=6432 |pages=1230–1234 |doi=10.1126/science.aav4040 |pmc=6436108 |pmid=30872528 |bibcode=2019Sci...363.1230O |ref={{harvid|Olalde et al.|2019}}}}</ref> === Calcolíticu === <!--[[File:Peña Escrita Fuencaliente (Ciudad Real).jpg|thumb|[[Arte esquemático ibérico]] en Peña Escrita]]--> [[File:Los Millares recreacion cuadro.jpg|thumb|Una maqueta que recrea el assientamientu calcolíticu de Los Millares]] Nel [[Calcolíticu]] ({{circa}}&nbsp;3000 e.C.), se desarroyaun una serii de culturas complexas que darían lugal a las [[primelras zivirazionis]] dela península i a extensas reis d'intercambiu que alcanzaban el [[Mar Bálticu|Bálticu]], el [[Orienti Meyu]] i el [[Norti de África]]. Alreol de 2800 – 2700 e.C., la [[Cultura del vaso campaniforme|cultura del vasu campaniformi]], que produció el 'Vasu Campaniformi Marítimu', probabrimenti s'originó enas ativas comunidais usuarias de cobri dela desembocaura del [[Río Tajo|Taju]] i d'espolvoreó dende allí a muitas partis de Uropa occidental.<ref name=case>{{cite book|last=Case|first=H|title='Beakers and Beaker Culture' Beyond Stonehenge: Essays on the Bronze Age in honour of Colin Burgess|year=2007|publisher=Oxbow|location=Oxford|pages=237–254}}</ref> === Edá del Bronzi === La Edá del Bronzi empecipió ena Península Ibérica en 2100 cal. e.C. según datacionis de radiocarbón de varias localiçais clavi. Las culturas dela [[Edá del Bronzi]] se desarroyaun a partil de {{circa}}&nbsp;1800 e.C.,<ref>{{cite book |title=Caminos hacia la complejidad: el Calcolítico en la región cantábrica |url=https://books.google.com/books?id=qSmCsApcrw8C&pg=PA72 |first=Roberto |last=Ontañón Peredo |publisher=[[Universidad de Cantabria]] |year=2003 |page=72 |isbn=9788481023466}}</ref> cuandu la cultura de [[Los Millares]] hue seguía pola de [[El Argar]].<ref>{{cite journal |url=https://gredos.usal.es/jspui/bitstream/10366/127681/1/Del_Calcolitico_al_Bronce_antiguo_en_el_.pdf |title=Del Calcolítico al Bronce antiguo en el Guadalquivir inferior. El cerro de San Juan (Coria del Río, Sevilla) y el 'Modelo de Reemplazo' |issn=0514-7336 |doi=10.14201/zephyrus2015761538 |first1=Daniel |last1=García Rivero |first2=José Luis |last2=Escacena Carrasco |date=July–December 2015 |access-date=1 September 2018 |journal=Zephyrus |volume=76 |publisher=[[Universidad de Salamanca]] |pages=15–38 |language=es|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |url=https://www2.uned.es/geo-1-historia-antigua-universal/NOTICIAS/Recreacion_de_los_Millares.htm |first=Dra. Ana Mª |last=Vázquez Hoys |date=15 May 2005 |access-date=1 September 2018 |journal=Revista Terrae Antiqvae |language=es |title=Los Millares |publisher=[[UNED]] |editor-first=José Luis |editor-last=Santos |archive-date=22 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522084636/https://www2.uned.es/geo-1-historia-antigua-universal/NOTICIAS/Recreacion_de_los_Millares.htm |url-status=dead }}</ref> Duranti la Edá del Bronzi Antigua, el suroesti ibéricu asistió al surhimientu d'importantis assientamientus, un desarroyu que ha obligáu a algotrus arqueólogus a propone que estus assientamientus indiquen la llegá de estruituras socialis a nivel estatal.<ref>{{Cite book|year=2019|title=The Archaeology of the Iberian Peninsula. From the Paleolithic to the Bronze Age|page=227<!--227–292-->|doi=10.1017/9781316286340.007|publisher=[[Cambridge University Press]]|first=Katina T.|last=Lillios|chapter=The Emergence of Ranked Societies. The Late Copper Age To Early Bronze Age (2,500 – 1,500 BCE)|series=Cambridge World Archaeology |isbn=978-1-107-11334-3 |s2cid=240899082}}</ref> Dende esti centru, la tecnolohía de trabayu del bronci s'espardió a otras culturas comu el [[Bronce de Levante]], el [[Bronce del Suroeste de la península ibérica|Bronzi del Suroesti Ibéricu]] i [[Cogotas I|Las Cogotas]]. Precedíu polos yacimientus calcolíticus de Los Millares, la [[Cultura de El Argar|cultura argárica]] floreció nel suroesti ibéricu de 2200 e.C. a 1550 e.C.,<ref>{{Cite book|chapter=From systems of power to networks of knowledge: the nature of El Argar culture (southeastern Iberia, c. 2200–1500 BC)|first=Borja|last=Legarra Herrero|pages=47–48|editor-first=Lin|editor-last=Foxhall|publisher=[[Oxbow Books]]|year=2021|location=Oxford|title=Interrogating Networks Investigating networks of knowledge in antiquity|isbn=978-1-78925-627-7}}</ref> cuandu sobrevino el despuebramientu dela zona xuntu cona desaparición dela metalurhia de cobri–bronci–arsénicu.{{Sfn|Carrión|Fuentes|González-Sampériz|Sánchez-Quirante|2007|p=1472}} El modelu más acetau pa El Argar ha síu el d'una socieá estatal temprana, mu particularmenti en cuantu a la división de classi, esplotación i coerción,<ref>{{Cite journal|pages=209–210|last=Chapman|first=R|year=2008|title=Producing Inequalities: Regional Sequences in Later Prehistoric Southern Spain|journal=[[Journal of World Prehistory]]|volume=21|issue=3–4|doi=10.1007/s10963-008-9014-y|s2cid=162289282 }}</ref> cona producción agrícola, quiziás tamién el trebahu umbriu, controlá polos grandi assientamientus en cumbreras,{{Sfn|Chapman|2008|pp=208–209}} i la éliti usu violéncia en términus prácticus i ideolóhicus pa reprimi a la población.{{Sfn|Legarra Herrero|2021|p=52}} La degradación ecolóhica, l'apertura del paisahi, los incendius, el pastoreu i, quiziás, la tala d'árboris pa la mineria han síu suheríus comu razonis del colapsu.<ref>{{Cite journal|journal=[[Quaternary Science Reviews]]|doi=10.1016/j.quascirev.2007.03.013|volume=26|year=2007|page=1472|title=Holocene environmental change in a montane region of southern Europe with a long history of human settlement|first1=J.S.|last1=Carrión|first2=N.|last2=Fuentes|first3=P.|last3=González-Sampériz|first4=L.|last4=Sánchez-Quirante|first5=J.C.|last5=Finlayson|first6=S.|last6=Fernández|first7=A.|last7=Andrade|issue=11–12 |bibcode=2007QSRv...26.1455C }}</ref> La cultura delas ''[[motillas]]'' desarroyaun un sistema tempranu de plantas de suministru d'águas subterráneas (las llamaás ''motillas'') ena cuenca alta del [[Río Guadiana|Guadiana]] (en el sul dela ''meseta'') nun contextu d'aridificación estrema ena zona a raís del [[Evento de 4,2 kiloaños|eventu climáticu de 4,2 kiloaños]], que coincidió aproximadamenti cona transición dela Edá del Cobri a la Edá del Bronzi. L'aumentu dela precipitación i la recuperación dela capa freática de alreol de 1800 e.C. en adelanti debierun conducil al abandonu delas ''motillas'' (que puein habel-si inundau) i a la redefinición dela relació delos habitantis del territoriu con el meyu ambienti.<ref>{{Cite journal|title=The hydrogeological and paleoclimatic factors in the Bronze Age Motillas Culture of La Mancha (Spain): the first hydraulic culture in Europe|first1=Luis Benítez de|journal=[[Hydrogeology Journal]]|year=2017|volume=25|doi=10.1007/s10040-017-1607-z|last1=Lugo Enrich|first2=Miguel|last2=Mejías|issue=7 |issn=1435-0157|page=1933; 1946|bibcode=2017HydJ...25.1931B |hdl=20.500.12468/512 |s2cid=134088522 |hdl-access=free}}</ref> == Protoestória == [[File:Iberia 300BC-en.svg|thumb|Ibéria antis delas conquistas cartahinesas {{circa|300 e.C.}}.]] [[File:Escrita sudoeste by Henrique Matos 002A.jpg|thumb|right|upright=0.6|Un ejemplu del [[Escritura paleohispánica suroccidental|escrebiura paleoispánica del suroesti]] inscrita ena estela Abóbada I.<ref>Cite journal|title=Origin and development of the Paleohispanic scripts. the orthography and phonology of the Southwestern alphabet|first=Miguel|last=Valério|journal=Revista portuguesa de arqueologia|issn=0874-2782|volume=11|url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/3339686.pdf|issue=2|year=2008<!--|pages=107-138-->|pages=108–109</ref>]] Pola [[Edá del Hierru]], empecipiandu nel sigru VIII e.C., la Península Ibérica consistía en complexas zivirazionis agrarias i urbanas, ya seyan [[Preceltas|Pre-Célticas]] u celtas (comu los [[Celtíberos|Celtiberus]], [[Galaicos|Gallaeci]], [[Astures]], [[Célticos|Celtici]], [[Lusitanos|Lusitanus]] i otrus), las culturas delos [[Iberos]] enas zonis oriental i sul i las culturas del [[Euskera|aquitanu]] ena parti ocidental delos Pirineus. Ya nel sigru XII e.C., los [[Fenicia|fenicius]], una ziviración [[Talasocracia|talasocrática]] originaria del Mediterrániu Oriental, empecipiaun a exploral el litoral dela península, interactuandu conas comunidais ricas en metal del suroesti dela península, conocías en aquella época comu el semi-míticu [[Tartessos]].{{Sfn|Cunliffe|1995|p=15}} Alreol de 1100 e.C., los comerciantis fenicius hundarun la colonia comercial de Gadir o Gades (la actual [[Cádiz]]). Los fenicius establecieron un puertu comercial permanenti ena colonia de Gadir {{Circa|800 e.C}} en respuesta a la crecienti demanda de prata del [[Imperiu asiriu|Imperiu Assíriu]]. Los fenicius, [[Antigua Grecia|griegus]] i [[Antigua Cartago|cartahinesis]] navegantis asentáronse succesivamenti a lo largu dela costa mediterránea i hundarun colonias comercialis allí duranti varius sigrus. Nel sigru VIII e.C., las primelras [[Colonias en la Antigüedad#Colonias griegas|colonias griegas]], comu Emporion (l'atual [[Ampurias|Empúrias]]), huerun hundás alo largu dela costa mediterránea nel esti, dejandu la costa sul alos fenicius. Xuntu cona presencia d'epigrafia fenicia i griega, varias [[escrituras paleohispánicas|escrebiuras paleohispánicas]] se desarroyun ena Península Ibérica alo largu del primel mileniu e.C. El desarroyu d'una escrutura paleohispánica primordial antecesora al restu d'escrebiuras paleoispánicas (originariamenti suposta una [[semisilabario|semi-silabariu]] no redundanti) derivá del [[alfabeto feniciu]] i originá nel Suroesti Ibéricu pol sigru VII e.C. ha síu tentativamenti propuestu.<ref>{{Cite journal|url=https://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/36/49/05ferrer.pdf|journal=Palaeohispanica|volume=17|year=2017|<!--55-94-->issn=1578-5386|title=El origen dual de las escrituras paleohispánicas: un nuevo modelo genealógico|first=Joan|last=Ferrer i Jané|page=58}}</ref> Nel sigru VI e.C., los cartahinesis aportun ala península mentris luchaban conos griegus pol control del Mediterrániu Occidental. La su colonia más emportanti hue Carthago Nova, l'atual [[Cartagena (España)|Cartagena]]. == Estória == === Dominación romana === [[File:Conquista Hispania.svg|thumb|upright=1.3|[[Conquista romana d'Ispania|Conquista romana]]: 220 e.C. – 19 e.C.]] Claru, vua tía el mi tradución al estremeñu, siguiendu las tus diretrizis al piyi la letra: Nel 218 e.C., duranti la [[Segundera Guerra Púnica]] en contra de los cartaginensis, las primeras tropas [[Antigua Roma|romanas]] ocupun la Península Ibérica, conociá polus comu [[Hispania]]. Endispués de 197, los territorius de la península que estaban mas acostumbraus al contautu esteriol i que tenían una tradición mas urbana (la Costa Mediterránea i el Valli del Guadalquivir) huerun dividíus polus romanus en [[Hispania Ulterior]] i [[Hispania Citerior]].<ref>Evans, Jane DeRose (ed.). ''A companion to the archaeology of the Roman Republic''. John Wiley & Sons, Ltd., 2013, p. 526. ISBN 978-1-4051-9966-7. Rodá, Isabel. "Hispania: From the Roman Republic to the Reign of Augustus".</ref> Las rebelionis localis huerun apugatas, con una campañu romana nel 195 baxu Catón el Vieju que arrasó los puntus calientis de la resistencia nel valli del Ebro del noresti i más allá.{{Sfn|Rodá|2013|p=526}} L'amenaza a los interesis romanus que representaban los celtíberus i lusitanus en territorius sin control siguió dessistendu. Se lihun más guerras de resistencia indíhina, comu las [[Guerras Celtíberas]] i la [[Guerra Lusitana]], nel sigru II. Hehu que el crecimientu urbanu se produju, i la puebración se mudó prohresivamenti delus [[castru (fortificación)|castrus]] a las llanuras.<ref>Rodá de Llanza, Isabel. "Hispania en las provincias occidentales del imperio durante la república y el alto imperio: una pespectiva arqueológica". Institut Català d'Arqueologia Clàssica, 2009, p. 197. [https://www.recercat.cat/bitstream/handle/2072/232531/icac_art_71.pdf?sequence=1]</ref> Un ejempru dela interación entri [[esclavitú]] i [[ecocidiu]], las consecuencias dela conquista aumentun los procesus d'estración minera nel suroesti de la península, lo que requijía un númiru massivu de trabahadoris forçaus, al prencipiu de Ispania i más tardi tamién delas tierras rayanas [[Galía|gálicas]] i d'otrus lugaris del Mediterráneu. Estu causó resultaus ambientalis de largu alcanci, en comparación colos rehistrus de contaminación global a largu plazu, con nivelis de [[contaminación atmosférica]] pora la minería por tolu'l Mediterráneu durant l'Antiguëdá Clásica que nu tuvun igual ata la [[Revolución Industrial]].<ref>Gosner, L. "Extraction and empire: multi-scalar approaches to Roman mining communities and industrial landscapes in southwest Iberia". ''Archaeological Review from Cambridge'', vol. 31, núm. 2, 2016, pp. 125–126.</ref><ref>Padilla Peralta, Dan-el. "Epistemicide: the Roman Case". ''Classica'', vol. 33, núm. 2, 2020, pp. 161–163. ISSN 2176-6436.</ref> Amás dela estracción mineral, dela que la rehión era el prencipal suministraol nel mundu romanu tempranu, con produción d'oru, prata, cobri, chumbu i [[cinabriu]], Hispania tamién produjia produtus manufacturaus, comu cerámica [[terra sigillata|sigillata]], [[vidriu|vidriu incoloru]], prendas de [[linu]]. Los productus ruralis incluían pescau i salazón de pescau ([[garum]]), i cultius de secanu comu [[trigu]] i, más importantimenti, [[espartu]], [[aceiti de oliva]] i [[vinu]].<ref>Curchin, Leonard A. ''Roman Spain. Conquest and Assimilation''. Routledge, 2014 [1991], pp. 136–153. ISBN 978-0-415-74031-9.</ref> El procesu de [[romanización (cultura)|romanización]] s'espoleó a lo largu del primel sigru e.C.{{Sfn|Rodá|2013|p=535}} La península tamién hue el campu de batalla de guerras civilis entri gobernantis de la república romana; comu la [[Guerra de Sertorio]], i el [[guerra civil de César|confritu entri César i Pompeyu]] más tardi nel sigru. Duranti los sus 600 añus d'ocupación de la Península Ibérica, los romanus introdujun la luenga latina que se desenroḷḷaría en las luengas de la península ibérica ogañu, con esceción del vascuence. === Ibéria Premoerna === [[File:Iberia 560.svg|miniatura|Gobernu hermánicu i bizantinu alredol del 560]] A prencipius del sigru V, puebrus [[hermánicus]] ocuparun la península, a saber, los [[suebus]], los [[vándalus]] ([[silingus]] i [[asdingus]]) i los sus aliaus, los [[alanus]]. Solu el reinu de los suebus ([[cuadus]] i [[marcomanus]]) duraría endispués dela llegá d'otra oleá de invasoris hermánicus, los [[visigodus]], que ocupun tola Península Ibérica i espulsarun o integrarun parcialmenti los vándalus i los alanus. Los visigodus ocuparun finalmente el reinu suevu i la su ciá capital, Bracara (la [[Braga]] moerna), nel 584–585. Tamién ocupun la [[provincia romana|provincia]] del [[Imperiu Bizantinu]] (552–624) de [[Spania]] nel sul de la península{{citation needed|date=Disiembri de 2022}}. Sin embargu, las [[Islas Baleares]] sigun en manu bizantina ata la conquista omeya, que escomençó nel 703 d.C. i se completó nel 902 d.C.<ref>Zavagno, Luca. ""No Island is an Island": The Byzantine Mediterranean in The Early Middle Ages (600s-850s)". ''The Legends Avrupa Tarihi Çalışmaları Dergisi'', vol. 1, núm. 1, 2020, pp. 57–80. doi:10.29228/legends.44375 S2CID 226576363 ISSN 2718-0190.</ref><ref>Cau Ontiveros, Miguel Ángel, et al. "Archaeometric characterization of water jars from the Muslim period at the city of Pollentia (Alcúdia, Mallorca, Balearic Islands)". ''ArcheoSciences. Revue d'archéométrie'', vol. 44-1, núm. 44, 2020, pp. 7–17. doi:10.4000/archeosciences.7155 S2CID 234569616 ISSN 1960-1360.</ref> Nel 711, un ejércitu [[musulmán]] conquistó el [[Reinu Visigodu]] n'Ispania. Baxu [[Tariq ibn Ziyad]], l'ejércitu islámicu desembarcó en Gibraltar i, nuna campañu de ochu añus, ocupó tolu sacanti los reinus del norti de la Península Ibérica en la [[conquista omeya de Hispania]]. [[Al-Ándalus]] , tr. ''al-ʾAndalūs'', possiblimienti "Tierra de los Vándalus"),<ref>Abraham Ibn Daud's Dorot 'Olam (Generations of the Ages): A Critical Edition and Translation of Zikhron Divrey Romi, Divrey Malkhey Yisra?el, and the Midrash on Zechariah. BRILL, 7 de juñu de 2013, p. 57. ISBN 978-90-04-24815-1.</ref><ref name="Samsó1998">Julio Samsó. ''The Formation of Al-Andalus: History and society''. Ashgate, 1998, pp. 41–42. ISBN 978-0-86078-708-2.</ref> es el nombri árabi dau a la Ibéria musulmana. Los conquistaoris musulmanis huerun [[árabe]]s i [[bereber]]is; endispués de la conquista, se produju la conversión i arabización de la puebración hispanuromana, (''muwalladum'' o ''[[muladí]]'').<ref name="Fernández-Morera2016">Darío Fernández-Morera. ''The Myth of the Andalusian Paradise''. Intercollegiate Studies Institute, 9 de hebreru de 2016, p. 286. ISBN 978-1-5040-3469-2.</ref> Endispués dun largu procesu, espoleáu nel sigru IX i X, la mayol parti de la puebración en Al-Ándalus convirtióse finalmente al islam. Los musulmanis huerun llamaulus pol nombri genéricu ''[[moru]]s''.<ref name="Peters2009">F. E. Peters. ''The Monotheists: Jews, Christians, and Muslims in Conflict and Competition, Volume I: The Peoples of God''. Princeton University Press, 11 d'abril de 2009, p. 182. ISBN 978-1-4008-2570-7.</ref> La puebración musulmana se dividía por etnia (árabis, bereberis, muladis), i la supremacía de los árabis sobril restu del grupu hue una causa recurrenti de conflictu, rivalidá i oiu, especialmenti entri árabis i bereberis. Las élitis árabis podían dividilsi aún más en yemeníes (primel oleá) i sirius (segundel oleá). A los cristianus i hudíus se-yus permitió vivíl comu parti d'una sociedá estratificá baxu el sistema del ''[[dimmí|dimmah]]'', inque los hudíus se hizierun mu importantis en ciertus campus. Algunus cristianus emigrarun a los reinus cristianus del norti, mientris que los que se quedaron en Al-Ándalus s'arabizarun prohresivamenti i hueron conocíus comu ''musta'arab'' ([[mozárabe]]s). La puebración esclava comprendía los ''[[saqaliba|Ṣaqāliba]]'' (que literalmenti quier disil "eslavus", inque huerun esclavus d'orihin europeu genéricu) assina comu esclavus [[Sudán (rehión)|sudanesis]]. [[File:Al Andalus & Christian Kingdoms.svg|miniatura|Gobernu islámicu: [[al-Ándalus]] alredol del 1000]] Los gobernantis omeyas enfrontarun una gran [[Rebelión Bereber|Rebelión Bereber]] a prencipius de la década de 740; el levantamientu estalló orihinalmenti nel norti d'África (Tánher) i más tardi s'espardió por tola península. Endispués de que los [[abasí]]s sustituyeran a los omeyas i el centru económicu del Califatu Islámicu se mudara de Damascu a Bagdad, la provincia ocidental d'al-Ándalus hue marhinada i en última instancia se hizu políticamenti autónoma comu emiratu independienti nel 756, gobernáu por unu de los últimus realis omeyas sobrevivientis, [[Abderramán I]]. Al-Ándalus se convirtió nun centru de coltura i aprendiçahi, especialmenti duranti el [[Califatu de Córdoba]]. El Califatu alcançó'l cénit del su poderiu baxu el gobielnu de [[Abderramán III]] i el su sucesol [[Alhakén II]], convirtiendu-se entoncis, ena opinión de [[Jaime Vicens Vives]], nel "estau más poderosu d'Uropa". Abderramán III tamién consihuió amplial la influencia d'Al-Ándalus al otru lau del Estrechu de Gibraltar,librandu guerras, assina comu el su sucesol, en contra del [[Imperiu Fatimí]]. Entri los sigrus VIII i XII, Al-Ándalus goçó d'una notabli vitalidá urbana, tantu en cuantu al crecimientu de las ciáis preexistentis comu en cuantu a la hundación de otras nuevis: [[Córdoba (España)|Córdoba]] alcançó una puebración de 100.000 pal sigru X, [[Toledo (España)|Toledo]] 30.000 pal sigru XI i [[Sevilla]] 80.000 pal sigru XII. Duranti la Edá Meia, el Norti de la península albergó muchus pequeñus gobiernus cristianus, incluyendu el [[Reinu de Castilla]], el [[Reinu d'Aragón]], el [[Reinu de Navarra]], el [[Reinu de León]] o el [[Reinu de Portugal]], assina comu una serii de condaús que nacierun de la [[Marca Hispánica]] carolinhea. Las entidais cristianas i musulmanas liharun i s'aliarun entri ellas en alianças variabris.{{efn|Las huercis cristianas solían estal mehol armadas que las sus contrapartis musulmanas, con ''milites'' i ''cavallers'' noblis i no noblis vistius con [[cota de malla|cotas]] de malla [[loriga (armadura)|lorigas]], [[almófar|almófaris]] de malla aparti i cascus de metal, i armaus con [[maza (arma)|mazas]], hachus de caballería, espadas i lanzas.<ref>''Warfare in the Medieval World''. Pen and Sword, 2006. ISBN 9781848846326.</ref>}} Los reinus cristianus huerun espardiéndusi prohresivamenti hazia el sul ocupandu territoriu musulmán en lo que la estoriografía conoci comu la "[[Recoquista]]" (inque s'ha señalau que esti últimu conceutu es productu de la reivindicación d'una nación católica española preexistenti i nu transmitiría necessariamenti "la complejidá de sigrus de guerras i otras interacionis más pacíficas entri reinus musulmanis i cristianus ena Ibéria meieval entri 711 i 1492"). [[File:Warriors embrace CSM 185 panel 2.jpg|miniatura|dreta|Dos guerrerus s'abraçan antis del sitiu del Castiḷḷu de Chincoya (''[[Cantigas de Santa Maria]]'').]] El Califatu de Córdoba hue absorbíu nun periodu de convulsión i guerra civil (la [[Fitna de al-Ándalus]]) i se derrumbó a prencipius del sigru XI, dando lugal a una serii de estaúllus efímerus, las ''[[taifa]]s''. Ata meiaus del sigru XI, la mayol parti de la espansión territorial hazia el sul del Reinu d'Asturias/León se realizó a través d'una política de colonización agrícola en vegá de través d'operacionis militaris; luhegu, aprovechandusi de la debilidá de las principaliais taifas, [[Fernandu I de León]] se apoderó de Lamegu i Viseu (1057–1058) i Coimbra (1064) del [[Taifa de Badajoz]] (a veçis en guerra cona [[Taifa de Sevilla]]);<ref>Laliena Corbera, Carlos i Sénac, Philippe. "La Reconquista, une entreprise géopolitique complexe". ''Atlantico.fr'', 12 d'agostu de 2018.</ref> Mentris tantu, nel mesmu añu en que se conquistoḷḷó Coimbra, ena parti noresteal de la Península Ibérica, el Reinu d'Aragón [[Cruzada de Barbastro|tomó Barbastro]] del hudí [[Taifa de Lérida]] comu parti d'una espedición enternacional sancioná pol Papa Alexandru II. Más criticalmenti, [[Alfonsu VI de Castilla|Alfonsu VI de León-Castilla]] conquistoḷḷó Toledo i la su [[Taifa de Toledo|taifa más amplia]] nel 1085, en lo que se viu comu un eventu critical nel momentu, conllevandu tamién una huencha espansión territorial, aviçandu del [[Sistema Central]] a [[La Mancha]]. Nel 1086, endispués del sitiu de Zaragoza por Alfonsu VI de León-Castilla, los [[almuraví]]s, celoris relihiosus orihinalmenti deus desiertus del Magreb, desembarcarun ena Península Ibérica, i, habiendu inflihiu una derrota grave a Alfonsu VI ena [[batalla de Sagrajas]], començarun a apoderalsi del restu de las taifas. Los almuravíis ena Península Ibérica hueron relaxandu prohresivamenti la estricta observancia de la su fe, i tratarun tantu a hudíus comu a moçárabis con durieça, enfrontandu alçamientus por tola península, al prencipiu ena parti ocidental. Los [[almohade]]s, otra secta musulmana nortiafricana d'orihin bereber masmuḷḷí que ya habíen minau el gobielnu almuraví al sul del Estrechu de Gibraltar, entrun por primel vezi ena península nel 1146. Desviándusi en cierta midia dela tendencia que tenia lugal en otrus lugaris del Ocienti Latinu dendi el sigru X, el periodu que comprendi los sigrus XI i XIII nu hue unu de debilitamientu del poder monárquicu enos reinus cristianus. El conceutu relativamenti nuevu de "raya" (Sp: ''frontera''), ya reportau en Aragón pola segunda metá del sigru XI, s'estendió polus reinus cristianus ibéricus a prencipius del sigru XIII, en relación cona frontera más o menus conflictiva conas tierras musulmanas. [[File:MoorandChristianBattle.png|miniatura|Batalla entri morus i cristianus dela [[Recoquista]], tomá dela ''Cantigas de Santa María'']] A prencipius del sigru XIII, hehu que una reorientación del poder ena Península Ibérica (en paralelu a la espansión cristiana nel sul ibéricu i el crecienti empenti comercial de las potencias cristianas por tol Mediterráneu) i en gran midia, en cuantu al comerciu, la Península Ibérica se reorientó hazia el Norti, alejándusi del Mundu Musulmán. Duranti la Edá Meia, los monarcas de Castilla i León, dendi [[Alfonsu V de León|Alfonsu V]] i [[Alfonsu VI de León y Castilla|Alfonsu VI]] (coronaus ''Hispaniae Imperator'') ata [[Alfonsu X de Castilla|Alfonsu X]] i [[Alfonsu XI de Castilla|Alfonsu XI]] tendierun a abraçal un ideal imperial basau nuna ideolohía dual cristiana i hudía. A pesal de las ambicionis hehemónicas de los sus gobernantis i la consolidación dela unión de Castilla i León endispués de 1230, debi señalalsi que, sacanti un brevi periodu enas décaas de 1330 i 1340, Castilla tendió a sel nostanti "esencialmenti inestabli" dendi un puntu de vista políticu ata finalis del sigru XV. [[Archivu:Península Ibérica no Erdapfel (original, 1492; fac-símile, 1908).jpg|alt=|miniaturadeimagen|300x300px|Península Ibérica no Erdapfel,]] Los comerciantis de Génova i Pisa realizaban una intensa actividá comercial en Cataluña ya pal sigru XII, i más tardi en Portugal. Dendi el sigru XIII, la [[Corona d'Aragón]] s'espandió ultramar; emprentá polus [[catalanohablanti|catalanis]], consihuió un imperiu ultramarinu nel Mediterráneu Ocidental, con presencia en islas mediterráneas comu las [[Baleares]], [[Sicilia]] i [[Cerdeña]], i inclusu conquistandu Nápolis a meiaus del sigru XV. Los comerciantis henevisis invertierun huerți ena emprasa comercial ibérica con Lisboa convirtiéndusi, según [[Virgínia Rau]], nel "gran centru del comerciu henevés" a prencipius del sigru XIV. Los portuhuesis detacharun más tardi el su comerciu en cierta midia dela influencia henevesa. El [[Reinu Nazarí de Granada», vezinu del [[Estrechu de Gibraltar]] i hundau sobre una relació de [[Estáu vasallu|vasallahi]] cona Corona de Castilla, tamién s'insinuó ena reḷḷ comercial mercantil europea, con los sus puertus fomentandu intensas relacionis comercialis conos henevesis, peru tamién conos catalanis, i en menor midia, conos venecianus, los florientinus i los portuhuesis. Entri 1275 i 1340, Granada se vio envuerta ena "crisis del Estrechu", i hue atrapá nun conflictu heopolíticu complexu ("un caleidoscopiu d'alianças") con múltipris potencias que competían pola dominación del Mediterráneu Ocidental, complicau polas relacionis inestabris de la Granada musulmana con el [[Sultanatu Benimerín]]. El conflictu alcançó el su puntu álgidu ena [[Batalla del Salado|Batalla del Riu Salau]] de 1340, cuandu, esta vezi en alianza con Granada, el Sultán Benimerín (i pretenecienti al Califatu) [[Abu al-Hasan Ali ibn Uthmán]] hisu el últimu intentu benimerín de establecelsi una base de poder ena Península Ibérica. Las consecuencias duraderas dela derrota musulmana rotunda a una alianza de Castilla i Portugal con apoiu naval d'Aragón i Génova asegurarun la supremacía cristiana sobri la Península Ibérica i la preeminencia de las flotas cristianas nel Mediterráneu Ocidental. [[File:FraMauroMapSpainPortugalNorthenAfrica.jpg|miniatura|derecha|dreta|Mapa dela Península Ibérica i Norti d'África (invertíu) por [[Fra Mauro]] (ca. 1450)]] La [[Pesti Negra|pesti bubónica de 1348–1350]] devastó grandes partis dela Península Ibérica, llevandu a una cesación económica repentina. Muchus asentamientus nel norti de Castilla i Cataluña huerun abandonaus. La pesti marcó el encetu dela hostilidá i la violencia descarada hazia las minorias relihiosas (especialmenti los hudíus) comu una consequencia adicional enos reinus ibéricus. El sigru XIV hue un periodu de gran convulsión enos reinus ibéricus. Endispués dela muerti de [[Pedru de Castilla|Pedru el Cruel de Castilla]] (reinau 1350–69), la [[Casa de Trastámara]] sucedió en el tronu ena pressona del meyu hermanu de Pedru, [[Enriqui II de Castilla|Enriqui II]] (reinau 1369–79). Nel reinu d'Aragón, endispués dela muerti sin hereerus de [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]] (reinau 1387–96) i [[Martín I d'Aragón|Martín I]] (reinau 1396–1410), un príncipi dela Casa de Trastámara, [[Fernandu I d'Aragón|Fernandu I]] (reinau 1412–16), sucedió en el tronu aragonés.<ref>Waugh, W. T. ''A History of Europe: From 1378 to 1494''. Routledge, 14 d'abril de 2016. ISBN 9781317217022.</ref> La [[Guerra de los Cien Añus]] tamién se derramó ena Península Ibérica, con Castilla prenciparmenti asumiendu un papel nel conflictu al proporcional apoiu naval clau a Francia que ayuḷḷó a conduçil a la eventual victoria d'esa nación. Endispués dela accessión de [[Enriqui III de Castilla|Enriqui III]] al tronu de Castilla, la puebración, exasperá pola preponderancia dela influencia hudía, perpetró una matança de hudíus en Toledo. Nel 1391, turbas hueron de puebru en puebru por toa Castilla i Aragón, matandu unus 50.000 hudíus encurtiaus,<ref>Berger, Julia Phillips i Gerson, Sue Parker. ''Teaching Jewish History''. Behrman House, Inc, 30 de setiembri de 2006, p. 118. ISBN 9780867051834.</ref><ref>Kantor, Máttis. ''Codex Judaica: Chronological Index of Jewish History, Covering 5,764 Years of Biblical, Talmudic & Post-Talmudic History''. Zichron Press, 30 de setiembri de 2005, p. 205. ISBN 9780967037837.</ref><ref>Aiken, Lisa. ''Why Me God: A Jewish Guide for Coping and Suffering''. Jason Aronson, Incorporated, 1 de hebreru de 1997, p. 222. ISBN 9781461695479.</ref><ref>Ember, Melvin, Ember, Carol R. i Skoggard, Ian. ''Encyclopedia of Diasporas: Immigrant and Refugee Cultures Around the World. Volume I: Overviews and Topics; Volume II: Diaspora Communities''. Springer Science & Business Media, 30 de noviembri de 2004, p. 166. ISBN 9780306483219.</ref><ref>{{Harvnb|Gilbert|2003|p=46}}; {{Harvnb|Schaff|2013}}</ref> o inclusu hata 100.000, según [[Jane Gerber]]. Las mugeris i criaturas huerun vendías comu esclavas a musulmanis, i muchas sinagogas huerun convertías en ilesias. Según [[Hasdai Crescas]], unus 70 comunidais hudias huerun destruías.<ref>''Anti-Jewish Riots in the Crown of Aragon and the Royal Response, 1391–1392''. Cambridge University Press, 2016, p. 19. ISBN 9781107164512.</ref> Duranti el sigru XV, Portugal, que habia acabau la su espansión territorial hazia el sul por tola Península Ibérica nel 1249 cona conquista del Algarvi, empeçó una espansión ultramarina en paralelu a la puyanza dela [[Casa de Avís]], [[conquista de Ceuta|conquistandu Ceuta]] (1415) llegandu a la [[Isla de Porto Santo|Isla de Portu Santu]] (1418), [[Madeira]] i las [[Azoris]], assina comu estableciendu puestus avanzaus adicionalis a lo largu dela costa atlántica nortiafricana. Amás, ya ena Edá Moerna, entri la finalización dela Guerra de Granada nel 1492 i la muerti de Fernandu d'Aragón nel 1516, la [[Monarquía Hispánica]] haría avancis ena espansión imperial a lo largu dela costa mediterránea del Magreb. Duranti la Baixa Edá Meia, los [[Historia de los judíos en España|hudíus]] adquirierun un poder i una influencia considerabris en Castilla i Aragón. A lo largu dela Baixa Edá Meia, la Corona d'Aragón participó nel comerciu d'esclavus mediterráneu, con [[Barcelona]] (ya nel sigru XIV), [[Valencia]] (especialmenti nel sigru XV) i, en menor midia, [[Palma de Mallorca]] (dendi el sigru XIII), convirtiéndusi en centrus dinámicus en esti sentíu, involucrandu prencipalmenti a puebrus orientalis i musulmanis. Castilla se enbolvió más tardi en esta actividá económica, más bien adhiriéndusi al incipient comerciu d'esclavus atlánticu que involucraba a genti subsahariana impulsau por Portugal (Lisboa siendu el mayol centru d'esclavus d'Uropa Ocidental) dendi meiaus del sigru XV, con Sevilla convirtiéndusi en otru centru clau pal comerciu d'esclavus. Endispués del avanci ena conquista del reinu nazarí de Granada, la toma de [[Málaga]] conllevó la adición d'otru notabli centru d'esclavus pa la Corona de Castilla. Pal final del sigru XV (1490) los reinus ibéricus (incluyendu aquí las Islas Baleares) tenían una puebración encurtiau de 6,525 millonis (Corona de Castilla, 4,3 millonis; Portugal, 1,0 millonis; Prencipau de Cataluña, 0,3 millonis; Reinu de Valencia, 0,255 millonis; Reinu de Granada, 0,25 millonis; Reinu d'Aragón, 0,25 millonis; Reinu de Navarra, 0,12 millonis i el Reinu de Mallorca, 0,05 millonis). Duranti tres décaas nel sigru XV, la ''Hermandad de las Marismas'', la asociación comercial hormá polus puertus de Castilla a lo largu dela costa cántabra, que s'asemejaba en ciertus aspetus a la [[Liga Hanseática]], lihó en contra d'esta última, un aliaú d'Inglaterra, un rival de Castilla en tériminus políticus i económicus. Castilla pretentiá reivindical el [[Golfu de Vizcaya]] comu suyu. Nel 1419, la poderosa armada castellana [[Batalla de La Rochelle (1419)|derrotó completamenti a una flota hanseática en La Rochelle]]. A finalis del sigru XV, l'ambición imperial de las potencias ibéricas hue empujá a nuevus altoris polus [[Reis Católicus]] en Castilla i Aragón, i por [[Manuel I de Portugal|Manuel I]] en Portugal. [[File:Reinos Antiguo Régimen.svg|miniatura|Reinus Ibéricus en 1400]] El últimu baluarti musulmán, [[Emiratu de Granada|Granada]], hue conquistáu por una huércia combiná castellanu-aragonesa nel 1492. Hasta 100.000 morus murierun o huerun esclavizaus ena campañu militar, mientris que 200.000 huyerun al Norti d'África.<ref>''Religious Refugees in the Early Modern World: An Alternative History of the Reformation''. Cambridge University Press, 2015, p. 108. ISBN 9781107024564.</ref> Los musulmanis i hudíus a lo largu del periodu huerun toleraus o mostraus intolerancia de maneras variabris enos deferentis reinus cristianus. Endispués dela [[Guerra de Granada#Últimu baluarte en Granada|caía de Granada]], tolus musulmanis i hudíus huerun ordenaus a convertilsi al cristianismu o enfrontalsi a la espulsión—hasta 200.000 hudíus huerun [[Espulsión de los judíos de España|espulsaus de España]].<ref>''The Kingfisher History Encyclopedia''. Kingfisher, 2004, p. 201. ISBN 9780753457849.</ref><ref>Beck, Bernard. ''True Jew: Challenging the Stereotype''. Algora Publishing, 30 de setiembri de 2012, p. 180. ISBN 9780875869032.</ref><ref>Strom, Yale. ''The Expulsion of the Jews: Five Hundred Years of Exodus''. SP Books, 30 de setiembri de 1992, p. 9. ISBN 9781561710812.</ref><ref>NELSON, CARY R. ''Dreams Deferred: A Concise Guide to the Israeli-Palestinian Conflict and the Movement to Boycott Israel''. Indiana University Press, 11 de júliu de 2016, p. 199. ISBN 9780253025180.</ref> Aprossimadamenti 3.000.000 de musulmanis huyerun o huerun echaus de España entri 1492 i 1610.<ref>"Islamic Encounters". Brown University. [https://web.archive.org/web/20240713195143/https://www.brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/exhibitions/islamic/pages/spain.html]</ref> El estoriaol Henry Kamen encurtia que unus 25.000 hudíus murierun nel caminu dendi España.<ref>Gitlitz, David Martin. ''Secrecy and Deceit: The Religion of the Crypto-Jews''. UNM Press, 30 de setiembri de 2002, p. 74. ISBN 9780826328137.</ref> Los hudíus tamién huerun [[Expulsión de los judíos de Sicilia|espulsaus de Sicilia]] i Cerdeña, que estaban baxu gobielnu aragonés, i uns 37.000 a 100.000 hudíus s'huerun.<ref>''The Jewish Time Line Encyclopedia: A Year-by-Year History From Creation to the Present''. Jason Aronson, Incorporated, avientu de 1993, p. 178. ISBN 9781461631491.</ref> Nel 1497, el Rei [[Manuel I de Portugal]] forçó a tolus hudíus nel su reinu a convertilsi o marchalsi. Esi mesmu añu [[Persecución de judíos y musulmanes por Manuel I de Portugal|espulsó]] a tolus musulmanis que nu yeran esclavus,<ref>''Latin America in Colonial Times''. Cambridge University Press, 2018, p. 27. ISBN 9781108416405.</ref> i nel 1502 los [[Reis Católicus]] hizierun lo mesmu, imponiendu la eleción de [[conversión forzosa de los musulmanes en España|conversión al cristianismu]] o destierru i pèrdia de propiedá. Muchus hudíus i musulmanis huyerun al [[Norti d'África]] i l'[[Imperiu Otomanu]], mientris que otros se convertierun públicamenti al cristianismu i hueron conocíus respectivamenti comu [[marranu]]s i [[moriscu]]s (endispués del términu antíguu ''morus'').<ref>Pavlac, Brian A. ''A Concise Survey of Western Civilization: Supremacies and Diversities throughout History''. Rowman & Littlefield, 19 de hebreru de 2015, p. 214. ISBN 9781442237681.</ref> Sin embargu, muchos d'estus siguierun practicandu la su relihión en secretu. Los moriscus se revelarun varías vezis i huerun finalmente [[expulsión de los moriscos|espulsaus a la huerti]] de España a prencipius del sigru XVII. Dendi 1609 a 1614, más de 300.000 moriscus huerun embarcaus con destinu al Norti d'África i otrus lugaris, i, d'esta cifra, alredol de 50.000 murierun resistiendu la espulsión, i 60.000 murierun nel viagi.<ref>Jaleel, Talib. ''Notes on Entering Deen Completely: Islam as its followers know it''. EDC Foundation, 11 de júliu de 2015.</ref><ref>Majid, Anouar. ''We are All Moors: Ending Centuries of Crusades Against Muslims and Other Minorities''. U of Minnesota Press, 30 de setiembri de 2009. ISBN 9780816660797.</ref> Una serii d'estudius de casu hechus pol [[Centru Belfer pa la Ciencia i Asuntus Enternacionalis]] dela [[Universidá de Harvard]] amostrun qu'el cambiu dela supremacía relativa de Portugal a la [[Monarquía Hispánica]] a finalis del sigru XV hue unu de los poquus casus d'evasión dela [[Trampa de Tucídides]].<ref name="Belfer Center for Science and International Affairs 1939 l047">"Special Initiative: Thucydides Trap". Belfer Center for Science and International Affairs, 3 de setiembri de 1939. [https://www.belfercenter.org/thucydides-trap/case-file]</ref> ===Ibéria Moerna=== [[Archivu:La Expulsión en el Puerto de Denia. Vicente Mestre.jpg|miniatura|derecha|Espulsión delos moriscus nel Puertu de Denia]] Desafiandu las convéncionis sobril adventu dela moernidá, [[Immanuel Wallerstein]] retrasó los oríginis dela moernidá capitalista a la espansión ibérica del sigru XV. Duranti el sigru XVI, España crió un vastu impériu enas Américas, con un monopóliu estatal en [[Sevilla]] que s’envertó nel centru del comérciu transatlánticu consiguienti, basau nel [[metal preciosu]].{{Sfn|Wallerstein|2011|p=169–170}} El imperialismu ibéricu, encetau pol estabilcimientu portugués de rutas a Ásia i el posterior comérciu transatlánticu col Nuévu Mundu polos españolis i portuguesis (alongau con holandesis, inglessis i franchutis), precipitó la decadéncia económica dela [[Península Itálica]]. El sigru XVI hue unu de crecimientu pobracional con pressón acrecentá sobril recursus;{{sfn|Wallerstein|2011|p=116–117}} nel casu dela Península Ibérica, una parti dela puebración se mudó a las Américas, mentantis que los chudíus i moriscus huerun desterráus, realocandusi n’otrus lugalis dela Cuenca Mediterránea.{{sfn|Wallerstein|2011|p=117}} La mayol parti delos moriscus se quearun en España dendispués dela [[Rebelión delos moriscus]] en Las Alpujarras a meyaus del sigru XVI, peru alredol de 300.000 dellus huerun [[Espulsón delos moriscus|espulsaus del país]] en 1609–1614, i emigrarun ''en massa'' al norti d’África. [[Archivu:Chafariz d’El-Rey, c. 1570-80 (Colecção Berardo).png|miniatura|derecha|Una pintura anónima que amuestra Lisboa, el centru del comérciu d’esclavus, a finalis del sigru XVI.<ref>Halikowski Smith, Stefan (2018). "Lisbon in the sixteenth century: decoding the Chafariz d'el Rei". Race & Class. 60 (2): 1–19. doi:10.1177/0306396818794355. S2CID 220080922.</ref>]] En 1580, dendispués dela crisi política que siguió a la muerti en 1578 del Rei [[Sebastián de Portugal|Sebastián]], Portugal se envertó nuna entidá compuesta dinástica dela Monarquía Habsbúrgica; assina, toa la península estuvo unía políticamenti duranti el periodu conocíu comu [[Unión Ibérica]] (1580–1640). Duranti el reinau de [[Felipe II de España]] (I de Portugal), los Conséjus de Portugal, Itália, Flandes i Borgoña huerun añadíus al grupu d’institucionis asesoras dela Monarquía Hispánica, a las que ya pertenecián los Conséjus de Castilla, Aragón, Índias, Cámara de Castilla, Inquisición, Órdenis i Crusá, definiendu la organización dela Corti Real que sostribaba el [[Sistema Polisindical]] pol qual el impériu operaba. Duranti la Unión Ibérica, la "primel gran ola" del [[Comérciu atlánticu d'esclavus|comérciu transatlánticu d’esclavus]] ocurríu, según [[Enriqueta Vila Villar]], ya que l’apertura de nuevus mercaus debíu a la unificación dunó empenti al comérciu d’esclavus. Alcançandu el 1600, el porcentaji de puebración urbana pa España era d’alreol del 11,4%, mentantis que pa Portugal la puebración urbana se estimaba en 14,1%, ambus per encima dela média europea del tiempu del 7,6% (superá namás polos Paísis Baḡus i la Península Itálica).{{Sfn|Gelabert|1994|p=183}} Aparecierun alguas deferéncias notabris entri los deferentis reinus ibéricus. Castilla, estendiendu-si a lo largu dun 60% del territóriu dela península i teniendu el 80% dela puebración, era un país assaz urbanizau, peru con una destribución generalizá de ciáis. Mentantis, la puebración urbana ena [[Corona de Aragón]] estuvo mu concentrá nunas poquinas ciáis: [[Zaragoza]] ([[Reinu d'Aragón]]), [[Barcelona]] ([[Préncipau de Cataluña]]), i, en menol midia nel [[Reinu de Valencia]], en [[Valencia]], [[Alicanti]] i [[Oriuela]]. El casu de Portugal presentaba una capital ipertrofiá, [[Lisboa]] (que aumentó en gran midia la su puebración duranti el sigru XVI, de 56.000 a 60.000 abitantis en 1527, a alreol de 120.000 pal tercel trimestri del sigru) con el su dinamismu demográficu estimulau pol comérciu asiáticu,} siguiu a gran destáncia por [[Oporto]] i [[Évora]] (ambus con alreol de 12.500 abitantis). A lo largu dela mayol parti del sigru XVI, tantu Lisboa comu [[Sevilla] huerun drentu delas mayolis i más dinámicas ciáis d’Uropa Ociental. [[File:Francisco rizi-auto de fe.jpg|miniatura|derecha|''[[Auto de fe]]'' dela [[Inquisición española]] celebráu ena [[Plaza Mayor de Madrid]] en 1680]] [[Archivu:Balaca-Battle of Almansa.jpg|miniatura|La [[batalla de Almansa]] hue la batalla decisiva ena [[Guerra de Sucesión Española]]]] El sigru XVII ha síu considerau en gran midia comu un periodu mu negativu pa las economías ibéricas, vistu comu un tiempu de recesión, crisi o inclusu decadéncia,{{Sfn|Yun Casalilla|2019|p=418}} el dinamismu urbanu moviéndosi prencipalmenti al norti d’Uropa. Un desmantelamientu dela reti de ciáis enterior nel planaltu castellanu llevó a cabu duranti esti periodu (con una acumulacion paralela dela atividá económica ena capital, [[Madril]]), con namás [[Castiella la Nueva|Castilla la Nueva]] resistiendu la recesión nel enterior. Respetu ala fachá atlántica de Castilla, amás dela cortaura de comérciu con Uropa del Norti, el comérciu enterregional con otras regionis dela Península Ibérica tamién sufrió en cierta midia.En Aragón, sufriendu de problemas similaris a los de Castilla, la espulsón delos moriscus en 1609 nel Reinu de Valencia agravó la recesión. La seda se convirtió d’una endústria doméstica nuna materia prima a esportal. Sicasí, la crisi hue desigual (afectandu más largamenti al centru dela península), ya que tantu Portugal comu la costa mediterránea se recupararun ena parti posterior del sigru alimentandu un crecimientu sosteníu. Las resultáncias dela intermittenti [[Guerra de Restauración Portuguesa|Guerra de Restauración Portuguesa de 1640–1668]] trajerun la [[Casa de Braganza]] comu la nueval dinastía gobernanti enos territórius portuguessis a lo largu del mundu (esceutu [[Ceuta]]), poniendu fin a la Unión Ibérica. A pesal de que tantu Portugal comu España encetun el su camín cara la moernización conas revolucionis liberalis dela primel metá del sigru XIX, esti procesu hue, en lo que respecta a cambeus estructuralis ena destribución geográfica dela puebración, relativamenti suavi comparau con lo que tuvu lugal dendispués dela Segunda Guerra Mundial ena Península Ibérica, quandu un fuerti desenvolvimientu urbanu corríu en paralelu a patronis sustancialis de [[éxodu rural]]. La '''Península Ibérica''' o Iberia es una península assitiá nel sul-oesti [[Uropa]], arroeá pol [[Mari Mediterráneu|Mari Mediterraneu]], el [[Oceanu Alánticu]] i polos [[Pirineus]], que la deseparan del restu del [[continenti]] uropeu. Pol sul, la [[Península]] está desepará d'[[África]] ([[Marruecus]]) pol [[Estrechu Gibraltar|Estrechu de Gibraltal]], qu'es la lindi entri el Mari Mediterreneu i el Oceanu Alánticu. La Península cuenta con 582.925 km<sup>2</sup> i drentu delos sus arrayus geográficus s'atopan [[España]], [[Portugal]], [[Andorra]] i [[Gibraltal]]. El su centru geográficu está nel [[Cerro de los Ángeles]], en [[Getafe]]. El puntu mas cimeru es el [[Mulhacén]], en [[província Graná|Graná]], con 3.478 m de zimbra. El riu con mayol longol es [[Taju]], con una [[largura]] de 1.007 [[km]] (731 km en [[España]] i 275 km en [[Portugal]]). ==Geografia i geología== [[Archivu:MapaTopográficoPenínsulaIbérica.svg|miniatura|dreta|1.3|Un mapa topográficu la Península Ibérica]] La Península Ibérica es la más occidental las tres prencipalis penínsulas del sul d'Uropa —la Ibérica, la [[Península Itálica|Italiana]] i la [[Balcanis|Balcánica]]. Forma la parti más occidental la masa terrestre eurasiática más grandi. Es rayá pol sulesti i esti pol [[Mari Mediterráneu]], i pol norti, oesti i sulesti pol [[Océnu Atlánticu]]. Las montañas los [[Pirineus]] s’alcuentran assitiás a lo largu el canti nororiental la península, andi juntal cona resta d’Uropa. El su estremu sul, assitiau en [[Tarifa]], es el puntu más meridional el continenti europeu i está mu cerquita la costa noroccidental d’África, de la que está separá pol [[Estrechu de Gibraltar]] i el [[Mari Mediterráneu]]. La Península Ibérica abarca 583.254&nbsp;km² i tien una topografía mu contrastá i desigual. Las cordilleras la Península Ibérica s’alcuentran prencipalmenti distribuyías d’oesti a esti, i en algotrus casus alcançan altituis d’unus 3.000 [[msnm]], lo que hazi que la región tenga la segunda altitú meya (637 msnm) más alta d’[[Uropa Occidental]]. Polemu que está unía a la masa continental, la localización aisllá la Península Ibérica en relacion cona resta d’Uropa influyó en civilizacionis distintivas ena región{{page needed|date=Agostu 2025}}<ref>{{Cita libru |ultimu=Fabienne |primer=Moore |títulu=From Spain’s Moors to Spain’s Colonies: Chateaubriand’s Mapping of Liberty and Equality in Les Aventures du dernier Abencérage. |editorial=[[University of Nebraska Press]] |añu=2018}}</ref> i a vezis se separa la península comu si estuviera huera la “Uropa continental”.<ref>{{Cita web |ultimu=Cobo |primer=Ignacio Fuente |títulu=Why does Spain need a geopolitical vision? |url=https://www.defensa.gob.es/documents/2073105/2266539/Why+does+Spain+need+a+geopolitical+vision.pdf/c14de945-f5b1-ef9f-3c54-1a95e0e54764?t=1732103644846 |sitiu-web=[[Instituto Español de Estudios Estratégicos]] |editorial=[[Ministerio de Defensa de España]] |título=Archive copy |fechaacceso=2025-08-28 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20250827184048/https://www.defensa.gob.es/documents/2073105/2266539/Why+does+Spain+need+a+geopolitical+vision.pdf/c14de945-f5b1-ef9f-3c54-1a95e0e54764?t=1732103644846 |fechaarchivo=2025-08-27 |dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cita libru |ultimu=Martín-Estudillo |primer=Luis |url=https://www.vanderbiltuniversitypress.com/wp-content/uploads/2021/08/the-rise-of-euroskepticism-open-access.pdf |títulu=The Rise of Euroskepticism: Europe & its critics in Spanish culture |editorial=[[Vanderbilt University Press]] |lingua=inglés}}</ref> La Península Ibérica s’estiendi dendi el estremu más meridional en [[Punta de Tarifa]] ata el estremu más septentrional en [[Punta de Estaca de Bares]] a lo largu d’una distáncia entri linias de latitú d’unus {{convert|865|km|mi|abbr=on}}, en basi a una [[Latitú#Longol el grau|longol el grau]] de {{convert|111|km|mi|abbr=on}} pol grau, i dendi el estremu más occidental en [[Cabo da Roca]] ata el estremu más oriental en [[Cap de Creus]] a lo largu d’una distáncia entri linias de longitú a la [[paralelu 40 norti|latitú 40° N]] d’unus {{convert|1155|km|mi|abbr=on}}, en basi a una longol el grau enquisá de {{convert|90|km|mi|abbr=on}} pa essa latitú. La forma irregular, más o menos octogonal, la península contenía dendrentu desti [[Cuadrángulu (xeografía)|cuadrángulu]] esféricu hue compará pol el antiguu xeógrafu [[Estrabón]] con una pelleja de buei.<ref>III.1.3.</ref> {| class="wikitable" width ="60%" border = 2 align="center" style="margin: auto;" |- | width ="30%" align="center" | | width ="40%" align="center" | [[Punta de Estaca de Bares]]<br />{{small|({{Coord|43|47|38|N|7|41|17|W|display=inline}})}} | width ="30%" align="center" | |- | width ="30%" align="center" | [[Cabo da Roca]]<br />{{small|({{Coord|38|46|51|N|9|29|54|W|display=inline}})}} | width ="40%" align="center" | [[Archivu:Compass rose simple.svg|75px]] | width ="30%" align="center" | [[Cap de Creus]]<br />{{small|({{Coord|42|19|09|N|3|19|19|E|display=inline}})}} |- | width ="30%" align="center" | | width ="40%" align="center" | [[Punta de Tarifa]]<br />{{small|({{Coord|36|00|15|N|5|36|37|W|display=inline}})}} | width ="10%" align="center" | |} Aproximadamenti tres cuartas partis dessi octógonu aspru correspundin a la [[Mesaeta Central]], una meseta embergonera que vai dendi los 610 ata los 760 m d’altitú.<ref>{{Cita libru|ultimu=Fischer|primer=T|añu=1920|contribución=The Iberian Peninsula: Spain|editor-ultimu=Mill|editor-primer=Hugh Robert|títulu=The International Geography|ubicación=Nueva York i Londres|editorial=D. Appleton and Company|páxinas=368–377|url=https://books.google.com/books?id=wyUbAAAAYAAJ&pg=PA368}}</ref> Está assitiá aprosimadamenti nel centru, esmucíu un poquinu pal esti i inclinau ligeramenti pal oesti. El centru convencional la Península Ibérica hue considerau duranti mu tiempu [[Getafe]], al sul de [[Madril]]. Está arrodiá de montañas i contién las nacéncias la mayoria los ríus, que s’abrin pasu pol brechas enas barreras montañosas po tolos laus. ===Línea costera=== [[Archivu:Iberia Europe satfoto 2014067.jpg|miniatura|La Península Ibérica i el Sul de Fráncia, fotografía de satéliti nun día sin nubis en marçu de 2014]] La costa la Península Ibérica midi {{convert|3313|km|mi|abbr=on}}, {{convert|1660|km|mi|abbr=on}} nel lau mediterráneu i {{convert|1653|km|mi|abbr=on}} nel lau atlánticu.<ref>Estas cifras suman las cifras dás enos artículus la Güiquipeya sobri la geografía d'España i Portugal. La mayoria las cifras de huentis d’Internet sobri España i Portugal incluyin las costeras las islas possiás por ca país i, pol dessu, no son una guía fiabli pa la costa la península. Amás, la longol una costa puei varial significativamenti dependiendu d’ondi i comu se mida.</ref> La costa hue anegá con el pasu el tiempu, conos nivelis del mari que s’han alzau dendi un mínimu de {{convert|115|-|120|m|ft|abbr=on}} más baju que ogañu nel [[Últimu Máissimu Glacial]] (UMG) ata el su nivel atual de 4.000 añus [[Antis del Presenti|AP]].<ref>{{cita libru|página=305|contribución=Evolution of groundwater systems at the European coastline|primer=WM|ultimu=Edmunds|autor2=K Hinsby |autor3=C Marlin |autor4=MT Condesso de Melo |autor5=M Manyano |autor6=R Vaikmae |autor7= Y Travi |títulu=Palaeowaters in Coastal Europe: Evolution of Groundwater Since the Late Pleistocene|editor1-primer=W. M.|editor1-ultimu=Edmunds|editor2-primer=C. J.|editor2-ultimu=Milne|editorial=Geological Society|añu=2001|ubicación=Londres|isbn=1-86239-086-X}}</ref> La plataforma costera creá pola sedimentación duranti essi tiempu permaneci baju la superfici. Nunca hue mu estensi nel lau atlánticu, ya que la plataforma continental cai mu pendientimenti a las profundiáis. Una longol enquisá de {{convert|700|km|mi|abbr=on}} la plataforma atlántica es de namás {{convert|10|-|65|km|mi|abbr=on}} d’anchura. Nel [[isóbata]] de {{convert|500|m|ft|abbr=on}}, nel canti, la plataforma cai ata {{convert|1000|m|ft|abbr=on}}.<ref>{{Cita libru| contribución=Iberian Peninsula – Atlantic Coast|títulu=An Atlas of Oceanic Internal Solitary Waves| data=Febreru 2004|editorial=Global Ocean Associates|url=http://www.internalwaveatlas.com/Atlas2_PDF/IWAtlas2_Pg087_IberianPeninsula.pdf|access-date=9 Avientu 2008}}</ref> La topografía submarina las auguas costeras la Península Ibérica s’ha estudiau embergoneramenti nel procesu de perforación pa petróliu. En última estancia, la plataforma cai nel [[Golfu de Vizcaya]] nel norti (un abismu), la llanura abissal ibérica a {{convert|4800|m|ft|abbr=on}} nel oesti, i la llanura abissal del Tajo pal sul. Nel norti, entri la plataforma continental i el abismu, ai una estensión llamá el Bancu de Galícia, una meseta que contién los [[monte submarinu|montis submarinus]] de Porto, Vigo i Vasco da Gama, que forman la cuenca enteriol de Galícia. El límiti sul destas caraterísticas está marcau pol [[Cañón de Nazaré]], que devii la plataforma continental i conuça diretaimenti al abismu.{{citation needed|data=Agostu 2023}} ===Ríus=== [[Archivu:Douro estuary.jpg|miniatura|Desembocaura el [[Douro]] nel Océnu Atlánticu cerquita de Porto]] Los prenciparis ríus fluyin polos vallis anchus entri los sistemas montañosus. Estus son l’[[Ebro]], el [[Douro]], el [[Tajo]], el [[Guadiana]] i el [[Guadalquivir]].<ref>{{cita noticias |url=https://listas.20minutos.es/lista/los-10-rios-mas-largos-de-espana-362085/ |títulu=Los 10 ríos mas largos de España |data=30 Mayu 2013 |access-date=1 Setiembri 2018 |periódicu=[[20 Minutos]] |lingua=es}}</ref><ref>{{cita web |url=http://agrega.juntadeandalucia.es/repositorio/07072011/3c/es-an_2011070713_9100548/ODE-e318b0ac-67b1-3aa6-a5a1-26cdd2886095/2_el_territorio_y_la_hidrografa_espaola_ros_cuencas_y_vertientes.html |títulu=2. El territorio y la hidrograía española: ríos, cuencas y vertientes |access-date=1 Setiembri 2018 |obra=[[Junta de Andalucía]] |archive-date=9 Abríl 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409133130/http://agrega.juntadeandalucia.es/repositorio/07072011/3c/es-an_2011070713_9100548/ODE-e318b0ac-67b1-3aa6-a5a1-26cdd2886095/2_el_territorio_y_la_hidrografa_espaola_ros_cuencas_y_vertientes.html |url-status=dead }}</ref> Tolus los ríus ena Península Ibérica está sujeitus a variacionis estacionalis ena su caudal. El Tajo es el ríu más largu la península i, igual que el Douro, fluyi pal oesti cona su curs inferior en Portugal. El ríu Guadiana dobla pal sul i forma la raya entri España i Portugal nel últimu tramu del su curs. ===Montañas=== El terrenu la Península Ibérica es embergoneramenti [[Montañosu|montañosu]].<ref>{{cita web|url=http://www.juntadeandalucia.es/averroes/centros-tic/04005041/helvia/sitio/upload/tema_8.pdf |títulu=Tema 8.- El Relieve de España |primer=José Antonio |ultimu=Manzano Cara|lingua=es |editorial=[[Junta de Andalucía]] |access-date=1 Setiembri 2018}}</ref> Los prenciparis sistemas montañosus son: * Los [[Pirineus]] i las sus estribacionis, los [[Prepirineus]], que cruçan el istmu la península de manera tan completa que no dexan pasu algunu esceutu pol carretera de montaña, sendelu, carretera costera o túnel. [[Anetu]] nel maciçu de [[Maladeta]], a 3.404 m, es el puntu más altu [[Archivu:Mulhacen north face.JPG|miniatura|derecha|El [[Mulhacén]], el picu más altu la Península Ibérica]] * La [[Cordillera Cantábrica]] a lo largu la costa norti conos embergonerus [[Picos de Europa]]. La [[Torre Cerredo]], a 2.648 m, es el puntu más altu * El [[Macizu Galaicu|Macizu de Galicia/Trás-os-Montes]] nel Noroesti está formau por rocas mu antigüas i mu erosionás.<ref>{{cita revista|títulu=Silurian graptolite biostratigraphy of the Galicia – Tras-os-Montes Zone (Spain and Portugal) |ultimu1=Piçarra |primer1=José Manuel |ultimu2=Gutiérrez-Marco |primer2=J. C. |ultimu3=Sá |primer3=Artur A. |ultimu4=Meireles |primer4=Carlos |ultimu5=González-Clavijo |primer5=E.|revista=[[Geologiska föreningen|GFF]]|data=1 Huniu 2006|volume=128 |númeru=2 |página=185 |doi=10.1080/11035890601282185 |bibcode=2006GFF...128..185P |hdl = 10261/30737 |s2cid=140712259 |issn=1103-5897}}</ref> [[Pena Trevinca]], a 2.127 m, es el puntu más altu * El [[Sistema Ibéricu]], un sistema complehu nel coraçón la península, ena su región centra/oriental. Contieni un gran númiru de sierras i devii las cuencas hidrográficas los ríus Taju, Douro i Ebru. [[Moncayo]], a 2.313 m, es el puntu más altu * El [[Sistema Centra]], que devii la [[Mesaeta Ibérica]] en una metá norti i una metá sul i s’estiendi ata Portugal (andi s’alcuentra el puntu más altu de [[Portugal continental]] (1.993 m) ena [[Serra da Estrela]]). [[Picu Almanzor]] ena [[Sierra de Gredos]] es el puntu más altu, a 2.592 m * Los [[Montes de Toledo]], que tamién s’estienden ata Portugal dendi la región natural de [[La Mancha]] nel estremu oriental. El su puntu más altu, a 1.603 m, es [[La Villuerca]] ena [[Sierra de Villuercas]], [[Estremaúra]] * La [[Sierra Morena]], que devii las cuencas hidrográficas los ríus Guadiana i Guadalquivir. A 1.332 m, [[Bañuela]] es el puntu más altu * El [[Sistema Béticu]], que s’estiendi entri [[Cáiz]] i Gibraltar i pal noresti cara a la [[Provincia de Alicanti]]. Está deviiu en tres subsistemas: ** El [[Sistema Prebéticu]], que comiença al oesti la [[Sierra Sur de Jaén]], alcançandu las costeras del [[Mari Mediterráneu]] ena [[Provincia de Alicanti]]. [[La Sagra (picu)|La Sagra]] es el puntu más altu a 2.382 m. ** El [[Sistema Subbéticu]], que está nun puestu centra dendrentu los Sistemas Béticus, estendiéndosi dendi [[Cabo Trafalgar]] ena [[Provincia de Cáiz]] a lo largu d’Andalucía ata la [[Rexón de Murcia]].<ref>Editau por W Gibbons & T Moreno, ''Geology of Spain'', 2002, {{ISBN|978-1-86239-110-9}}</ref> El puntu más altu, a {{convert|2027|m|abbr=on}}, es Peña de la Cruz ena [[Sierra Arana]]. ** El [[Sistema Penibéticu]], assitiau nel estremu suroriental estendiéndusi entri Gibraltar a lo largu las províncias costeras mediterráneas andalusas. Incluyi el puntu más altu la península, el [[Mulhacén]] de 3.478 m d’altitú ena [[Sierra Nevada (España)|Sierra Nevada]].<ref>{{cita web|url=http://www.spanishnature.com/birds/63-general-information/12-introduction-to-the-birds-of-spain.html?ml=5&mlt=system&tmpl=component|títulu=Introduction to the Birds of Spain|primer=Peter|ultimu=Jones|sitiu-web=Spanishnature.com|access-date=11 Abríl 2013|archive-date=8 Agostu 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808143555/https://www.spanishnature.com/birds/63-general-information/12-introduction-to-the-birds-of-spain.html?ml=5&mlt=system&tmpl=component|url-status=dead}}</ref> ===Geología=== [[Archivu:Geological units of the Iberian Peninsula EN.svg|miniatura|dreta|1.3|Unidais Geológicas Prencipais la Península Ibérica]] La Península Ibérica contieni rocas de tolos periodus geológicus dendi el [[Ediacáricu]] ata el [[Holocenu|Recienti]], i está representau casi tolos tipus de roca. Ai [[Depósitu mineral|depósitus mineralis]] d’importáncia mundial. El núcleu la Península Ibérica consisti nun bloqui cratónicu [[Oroxénesis varisca|hercínicu]] conocíu comu el [[Macizu Hespéricu|Macizu Ibéricu]]. Nel noresti, esti está limitau pola cintura de plegamientu pirenaica, i nel sulesti está limitau pol [[Sistema Béticu]]. Estus dos cinturas son parti la cintura [[Geología de los Alpis|alpina]]. Pal oesti, la península está delimitá pol límiti continental formau pola apertura pobre en magma del Océnu Atlánticu. La cintura de plegamientu hercínica está en sua mayoria enterrá baju rocas de cobertora mesozoicas i terciarias pal esti, i aflora a travís el [[Sistema Ibéricu]] i el [[Sistema Mediterráneu Catalán]]. La Península Ibérica presenta una las mayoris franjas de [[Depósitu de litiu|depósitus de litiu]] d’Uropa, un recursu que de restu es relativamente escasu nel continenti, esparramás a lo largu Çona Centroibéricadel Macizu Ibéricu i la Çona de Galicia Tras-os-Montes.<ref>Cita revista<!--|páginas=1–14-->|revista=[[Environmental Earth Sciences]]|añu=2019|númeru=78|página=1|doi=10.1007/s12665-019-8541-4|títulu=Evaluation of the impact of lithium exploitation at the C57 mine (Gonçalo, Portugal) on water, soil and air quality|primer=Pedro M. S. M.|ultimu=Rodrigues|primer2=Ana Maria M. C.|ultimu2=Antão|primer3=Ricardo|ultimu3=Rodrigues</ref> Tamién nel Macizu Ibéricu, i de manera similar a otrus bloquis hercínicus en Uropa, la península alluga algotus depósitus de [[uraniu]], assitiaus ena sua mayoria ena unidá la Çona Centruibérica. La [[Faja Pirítica Ibérica]], assitiá nel cuadranti SO la Península, está entri los destritus de sulfilus masivus [[Depósitu de sulfilus masivus vulcanogénicus|vulcanogénicus]] más importantis la Tierra, i s’ha esplotau duranti milenius.<ref>Cita libru|capítulu-url=https://www.igme.es/patrimonio/GEOSITES/Chapter_04_SGFG.pdf%7Ctítulu=Contextos geológicos españoles: una aproximación al patrimonio geológico de relevancia internacional|editorial=[[Instituto Geológico y Minero de España]]|añu=2008|capítulu=The Iberian Pyrite Belt|primer1=F.|ultimu1=Tornos|primer2=E.|ultimu2=López Pamo|primer3=F.J.|ultimu3=Sánchez España<!--|páginas=56–64--><nowiki>|página=57}}{{Dead link|date=Avientu 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes</nowiki></ref> ===Clima=== [[Archivu:Tossa de Mar View.jpg|miniatura|La costa mediterránea d'España]] La localización i topografía la Península Ibérica, assina comu los efetus de los grandis patronis de circulación atmosférica, inducin un gradienti de precipitación añal de NO a SE, más o menos dendi 2.000&nbsp;mm a 300&nbsp;mm. La Península Ibérica tien tres tipus climáticus dominantis. Unu de ellus es el [[clima oceánicu]] que se ve nel noresti, andi la precipitación apeninas tien diferéncia entri iviernu i branu. La mayoria de Portugal i España tien un [[clima mediterráneu]]. El [[Clima mediterráneu#Clima mediterráneu de branus templaus|clima mediterráneu de branus templaus]] i el [[Clima mediterráneu#Clima mediterráneu de branus cálidus|clima mediterráneu de branus cálidus]], con diferéncias en precipitación i temperatura dependiendu la latitú i la posicion respeutu al mari. Estu s’aplica embergoneramenti a las costas atlánticas portuguesas i gallegas andi, debíu a fenómenus de [[Afloramientu (oceanografía)|afloramientu]]/[[Hundimientu (oceanografía)|hundimientu]], las temperaturas medias en branu puein varial en ata 10&nbsp;°C (18&nbsp;°F) en namás unus quentus quilómetrus. Por ejemplu, [[Peniche, Portugal|Peniche]] frente a [[Santarém, Portugal|Santarém]].<ref>{{cita web |url=https://www.aemet.es/documentos/es/conocermas/recursos_en_linea/publicaciones_y_estudios/publicaciones/Atlas-climatologico/Atlas.pdf |títulu= ATLAS CLIMATOLÓGICO IBÉRICU |sitiu-web=Aemet.es |access-date=22 Marçu 2024}}</ref> Ai climas [[clima estepáriu|estepárius]] más localizaus nel centru d’España, con temperaturas que s’asemejan a un clima mediterráneu más continental. En otrus casus estremus, ai climas [[Clima de montaña|alpinus]] d’alta montaña comu ena [[Sierra Nevada (España)|Sierra Nevada]]. Ai zonis con precipitación mu baja i climas [[Clima desérticu|desérticus]] o [[Clima semiáridu|semiáridus]], comu la zona de [[Almería]], la zona de [[Murcia]] i la zona sul de [[Alicanti]].<ref>{{cita web |url=https://www.aemet.es/documentos/es/conocermas/recursos_en_linea/publicaciones_y_estudios/publicaciones/Atlas-climatologico/Atlas.pdf |títulu= ATLAS CLIMATOLÓGICO IBÉRICU |sitiu-web=Aemet.es |access-date=22 Marçu 2024}}</ref> Nel enteriol suloccidental la Península Ibérica s’alcuentran las temperaturas más cálidas d’Uropa, con [[Córdoba, Andalucía|Córdoba]] promediandu unus 37º en júliu i agostu.<ref>{{cita web|url=http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/valoresclimatologicos?l=5402&k=and|títulu=Valoris climatólogicus estándar pa Córdoba|editorial=Aemet.es|access-date=7 Marçu 2015}}</ref> La costa mediterránea española sueli promedial unus {{convert|30|C|F}} en branu. En marcau contrasti, [[A Coruña]] nel estremu norti de [[Galicia (España)|Galicia]] tien una temperatura meya alta diurna en branu de namás 23º.<ref>{{cita web|url=http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/valoresclimatologicos?l=1387&k=gal|títulu=Valoris climatólogicus estándar pa A Coruña|editorial=Aemet.es|access-date=7 Marçu 2015}}</ref> Esti clima de vranu frescu i úmeu se repiti en tol largu la costa norti. Los iviernus ena Península son, en sua mayoria, templaus, inque las helás son comunis en zonis d’altitú más alta del centru d’España. Las noitis más cálidas ivernizas se suelin alcontral en zonis favurablis pal hundimientu la costa oesti, comu enos cabus. La precipitación varía embergoneramenti entri regionis la Península; en avientu, por ejemplu, la costa noroesti promedia más de {{convert|200|mm|abbr=on}} mentris que el sulesti puei promedial menus de {{convert|30|mm|abbr=on}}. La [[Insolación]] puei varial dendi namás 1.600 oras ena zona de [[Bilbau]], a más de 3.000 oras nel [[Algarve]] i el [[Golfu de Cáiz]]. Geologicamenti tien comu caraitirística especial que la huerça dela su supificii continental está confegurá comu una [[Meseta Central|meseta]], conna altura meya de 600 metrus pol cima del nivel el mari; el su litoral norti, nol-oesti oesti es rocosu i con acantilaus, huendu el litoral esti, sulesti i sul mas suavi. D'alcuerdu ala sitación geográfica, la Península Ibérica tamién horma parti de [[Francia]], ya qu'ésta s'entra házia el sul. == Ecologia == === Flora === [[Archivu:Masas Boscosas en España - Forests in Spain.jpg|miniatura|esquerda|Bosquis d’España segundu el [[Institutu Geográficu Nacional d’España|IGNE]].]] [[Archivu:Peninsula Iberica bosques1.png|miniatura|Ocupación potencial delos bosquis ibéricus.]] El su aislamientu geográficu á permitíu el desenvolvimientu dunna flora i huna carauterísticas qu’incluin un importanti númiru de [[taxón|taxonis]] [[endemismu|endémicus]]. Comu datu enteresanti á que destacal qu’en España dessistin 17&nbsp;804&nbsp;millonis d’árboris i que ca añu medran una média de 284&nbsp;millonis más, segundu un estudiu ellaborau pol a [[Sociedad Española de Ciencias Forestales|Sociedad Española de Céncias Forestalis]] en setiembri de 2009.<ref>[http://www.elpais.com/articulo/sociedad/numero/arboles/Espana/crece/130/35/anos/elpepusoc/20090922elpepusoc_9/Tes El númiru d’árboris en España medri un 130% en 35 añus]</ref> España es el segunderu país dela Uñón Uropea con más superficii forestal, un total de 26,27 millonis de hehtárias o el 57&nbsp;% del su territoriu, sendu la superficii arborá, segundu el terceru inventariu forestal, de 14,73&nbsp;millonis de ha i el restu de matu mediterráneu.{{refn|group=n|[[Suecia]], con 30,9&nbsp;millonis de hehtárias (el 75&nbsp;% del su territoriu), es el país con más superficii de bosquis; le siguin [[Finlandia]], con 23,3&nbsp;millonis de ha; [[Francia]], con 17,3 millonis de ha; [[Alemaña]] i [[Itália]], con 11&nbsp;millonis de ha, respeutivamente i [[Polonia]], con 9,2&nbsp;millonis.<ref>{{Cita web |url=http://www.kissfm.es/es/kissnews/m%C3%A1s-de-la-mitad-de-espa%C3%B1-es-bosque |títulu=Más dela metá d’España es bosqui |editorial=KissFm |fecha=20 d’ochobri de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091220222206/http://kissfm.es/es/kissnews/m%C3%A1s-de-la-mitad-de-espa%C3%B1-es-bosque |fechaarchivu=20 d’iziembri de 2009 |título=Archive copy |fechaacceso=2025-08-28 |archive-date=2009-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091220222206/http://kissfm.es/es/kissnews/m%C3%A1s-de-la-mitad-de-espa%C3%B1-es-bosque |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.larazon.es/noticia/espana-desaprovecha-los-recursos-de-sus-bosques |títulu=España desaprovecha los recursus delus sus bosquis |editorial=La Razón |fecha=25 de setiembri de 2009 |autor=Belén Tobalina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091227195558/http://www.larazon.es/noticia/espana-desaprovecha-los-recursos-de-sus-bosques |fechaarchivu=27 d’iziembri de 2009 |título=Archive copy |fechaacceso=2025-08-28 |archive-date=2009-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091227195558/http://www.larazon.es/noticia/espana-desaprovecha-los-recursos-de-sus-bosques |dead-url=yes }}</ref>}} La flora dela península, polas sus condicionis bioestóricas, geográficas, geológicas, orográficas, etc., es una delas más ricas i variais de toa Uropa, comparabri a la de países mediterránius comu [[Grecia]] i [[Itália]] i inclusu de mayol diversidá; se cálcula qu’inclui más de 8000&nbsp;especiis de plantias, muchas de ellás [[endemismu|endémicas]]. El [[mar Mediterráneu|Mediterráneu]] á estau somethu nel passau a grandis alteracionis de climat i vehetación, xuniú a unas variacionis, a vehis mu grandis, en el nivel del mari i a variacionis enas posicionis relativas delas massas continentális (placas uropea i africana). Con la entra de plantias i el aislamientu, devíu a las fluctuacionis marinas o a las periódicas glaciacionis, se puei alcontral una vará diversidá de especiis vehetalis. [[Archivu:Bosque - Cantabria.jpg|miniatura|esquerda|Bosqui en [[Cantabria]].]] La península ibérica, assitiá nunna importanti víia de passu entri [[África]] i [[Uropa]], se viu enriquecia con la llegá, segundu cambiava el climat, de plantias estepárias, [[termófilu|termófilas]], [[xerófila]]s, orófilas i boreo-alpinas, muitas delas qualis lograran mantenelsi endispués, gracihas a la diversidá de meyus qualis dessistin enas cadenas montañosas, qualis les permitin subil en altitú si el climat se va hazendu más cálidu, o descende si se vuelvi más friu. La complejidá geológica dela mayoria delas montañas ibéricas, especialmenti delas Béticas, [[sistema Ibéricu]] i [[Pirineus]], aumentó entavía mu más el númiru de nuevus meyus a qualis ahatalsi i izu possibri la diversidá i riqueza dela flora atual. La rehión urosiberiana está representá pola çona atlántica, qual s’estiendi dendi el norti de [[Portugal]], la mayol parti de [[Galicia]], [[Préncipau d’Asturias]], [[Cantabria]], [[Estáu Bascu]], noroesti de [[Navarra]] i [[Pirineus]] ocientalis i centralis. Nostanti, la su influencia en horma de comuniais o especiis concretas s’estiendi en muquis puntus cara al enteriol, especialmenti enas metais septentrional i ociental. Se carauteriza pol un climat húmihu, suavizau pol a influencia oceánica, con iviernis templaus-frius i con una estación seca pocus acentua. [[Archivu:Quercus suber.jpg|miniatura|Bosqui d’alcornoquis (''[[Quercus suber]]'') nel [[Algarve]].]] La vehetación está representá por bosquis [[caducifoliu|caducifolius]] de robris (''[[Quercus petraea]]'') i [[carballu (árbor)|carballus]] (''[[Quercus robur]]''), con [[fresnu|fresneás]] de ''[[Fraxinus excelsior]]'' i [[avellanu|avellanaris]] enos suerus más frescus i hundus de hundondu de valri. El pisu montanu se carauteriza pola pressencia de [[Fagus|hayeáus]] i a vehis, enus Pirineus, por abetális de ''[[Abies alba]]''; estus hayeáus i abetális ocupin as ladreas frescas i con suelu hundu delas montañas no mu elevás. La influencia mediterránea se sienti ena pressencia de [[encina|encinares]] con [[laurus nobilis|laureli]], qualis s’assitian enas crestas i ladreas más cálidas, especialmenti sobrí suelus [[calizu|cálcarius]], ondi s’acentúa la sequedá. El aprovechamientu pol ombri a travéis dela estória á transformau muquis destus bosquis en praus, qualis conservin enas sus lindeis restus delos setus o especiis del primitivu bosqui. La orla natural está hormá por setus i espinares qualis s’instalan enos [[calveru|calverus]] i partis aclariás; están integraus por rosas silvestris, [[Rubus ulmifolius|çarças]], [[Prunus spinosa|endrinus]], [[Crataegus monogyna|mahuelus]] i otrus [[arbustu|arbustus]] más o menus espinusus; tamién puein represental esti papeli los [[Cytisus purgans|piornalis]] i [[retama (Matu)|retamaris]]. Los siguientis son los prencipais bosquis desta çona. ===Ruta Migratória del Atlánticu Orienti=== La Península Ibérica es una pará importanti ena Ruta Migratória del Atlánticu Orienti<ref>Términu sin tradución direta al estremeñu. Se gasta la denominación enternacional «flyway» cola su tradución al ladol.</ref> pa las avis que migran dendi Uropa del Norti ata África. Assina, por ejemplu, los correlimus<ref>D’alcuerdu al artículu «Calidris ferruginea» ena Wikipedia n’estremeñu.</ref> descansan ena çona dela Bahía de Cádi.<ref>Hortas, Francisco; Figuerols, Jordi (2006). [https://web.archive.org/web/20081217014308/http://www.ebd.csic.es/jordi/Hortas06.pdf «Migration pattern of Curlew Sandpipers Calidris ferruginea on the south-western coastline of the Iberian Peninsula»]. ''International Wader Studies'' 19: pp. 144-147. Archivado dessde [https://web.archive.org/web/20081217014308/http://www.ebd.csic.es/jordi/Hortas06.pdf l’orihinal] el 17 de abostu de 2008. Consultáu el 7 de diciembri de 2008.</ref> Amás delas avis que migran a través dela península, alreol de sieti millonis de avis limícolas del norti pasan el iviernu enos estuarius i las zonas umías dela Península Ibérica, prencipalmenti en lugalis dela costa atlántica. En Galicia s’atopan la Ría de Arousa (hogal del chorliu gris<ref>D’alcuerdu al artículu «Pluvialis squatarola» ena Wikipedia n’estremeñu.</ref>), la Ría de Ortigueira, la Ría de Corme i la Ría de Laxe. En Portugal, la Laguna de Aveiro acohi al avoceta<ref>D’alcuerdu al artículu «Recurvirostra avosetta» ena Wikipedia n’estremeñu.</ref>, el chorliu grandi<ref>D’alcuerdu al artículu «Charadrius hiaticula» ena Wikipedia n’estremeñu.</ref>, el chorliu gris i el correlimus menudu<ref>D’alcuerdu al artículu «Calidris minuta» ena Wikipedia n’estremeñu.</ref>. La Província de Ribateju, nel Taju, sostribi al avoceta, chorliu gris, correlimus comú<ref>D’alcuerdu al artículu «Calidris alpina» ena Wikipedia n’estremeñu.</ref>, aguja colipinta<ref>D’alcuerdu al artículu «Limosa lapponica» ena Wikipedia n’estremeñu.</ref> i archibebi comú<ref>D’alcuerdu al artículu «Tringa totanus» ena Wikipedia n’estremeñu.</ref>.<ref>Dominguez, Jesus (1990). [http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/iwsgb/n059/p00025-p00028.pdf «Distribution of estuarine waders wintering in the Iberian Peninsula in 1978–1982»]. ''Wader Study Group Bulletin'' 59: pp. 25-28.</ref> El Estuariu del Sadu<ref>D’alcuerdu al artículu «Río Sado» ena Wikipedia n’estremeñu.</ref> acohi al correlimus comú, al zarapetu<ref>D’alcuerdu al artículu «Numenius arquata» ena Wikipedia n’estremeñu.</ref>, al chorliu gris i al archibebi comú. El Algarvi acohi al correlimus gordu<ref>D’alcuerdu al artículu «Calidris canutus» ena Wikipedia n’estremeñu.</ref>, al archibebi claru<ref>D’alcuerdu al artículu «Tringa nebularia» ena Wikipedia n’estremeñu.</ref> i al vuelvepiedras<ref>D’alcuerdu al artículu «Arenaria interpres» ena Wikipedia n’estremeñu.</ref>. La región de Las Marismas del Guadalquivi en Andalucía i las Salinas de Cádi son especialmenti riquas en avis limícolas invernantis: chorliu chicu<ref>D’alcuerdu al artículu «Charadrius alexandrinus» ena Wikipedia n’estremeñu.</ref>, chorliu grandi, correlimus tridáctilu<ref>D’alcuerdu al artículu «Calidris alba» ena Wikipedia n’estremeñu.</ref> i aguja colinegra<ref>D’alcuerdu al artículu «Limosa limosa» ena Wikipedia n’estremeñu.</ref>, amás delas otris. El Delta del Ebru es hogal de tolas especiis mentás endantis.<ref>Dominguez, Jesus (1990). [http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/iwsgb/n059/p00025-p00028.pdf «Distribution of estuarine waders wintering in the Iberian Peninsula in 1978–1982»]. ''Wader Study Group Bulletin'' 59: pp. 25-28.</ref> === Agricoltura === Dendi el prencipiu, enfrontá a climas semi-[[sequedá|áridus]] en çonas oceánicas i montañosas<ref name="FM41">Fernandez-Montes, 2013, páx. 41</ref> i afechá, dendi los [[años 1990]], a una sequera emportanti<ref>Drain, 1996, páx. 57</ref>, la Península Ibérica es una delas rehionis europeas mas vulnerabris al [[calentamientu global]]. La Ibéria es, en efetu, frecuentamenti sujeta a sequeras que no afechan menus del 20 % del su territoriu i ata del 50 % en epocas de mucha arideça<ref>Vicente-Serrano, 2006, páx. 87</ref>. Sequeras que cuesta muitu preveel tantu espacialmenti comu temporalmenti, lo que hazi dificultosas las adaptacionis. A estas condicionis pocu favorabris se añai la situaçión jeográfica (entre l’[[océanu Atlánticu]] i la [[Mar Mediterráneu|Mediterránia]]) que permiti el pasu nu solamenti de [[Depresión (meteorolohía)|tempestais sinóticas]] i de restus de [[Ciclón tropical|ciclonis tropicalis]] sinó tamién de [[precipitacionis]] irrehularis: a veçis escassas, a veçis abundantis, dan lugal ora a ondas de calor acomañaás de escassez d’aigua ora a enundaçionis con esllizamientus de tierra<ref name="FM41"/>. Tol esti conhuntu d’eventus climáticus heneran assin consecuencias societarias i sobri tó económicas emportantis que afechan especialmenti a la [[agricoltura]], que ve comu los sus sualus se degradan, limitandu assin el desenvolvimientu [[Campu (agricoltura)|agrariu]]. Los estudius ena península s’enteressan mas pol casu d’[[España]] que repressenta el 85 % del territoriu ibéricu. Si España ve la su agricoltura afechá pol [[calentamientu global]], es polque esta ya está reduçia a solu el 40 % dela zona nacional, i el restu nu es cultivabri pola topografía<ref name="rosenzweig69">Iglesias, Rosenzweig, Pereira, 2000, páx. 69</ref>. Los impactus son mu disparehus ya que esisten dispariais jeográficas: nel [[norti]] i nel [[sul]], la escassez d’aigua i la baña de rendimientu (ata del 30 %) son mas emportantis que enas rehionis centralis ondi la peldia de rendimientu es menol. Pero aun assin, tol país reclamaba mas aigua pa la su irrigaçión<ref>Iglesias, Rosenzweig, Pereira, 2000, páx. 78</ref>. En efetu, la Península Ibérica enterá está dotá, dendi ábanus años, de sistemas de irrigaçión que demandan muissima aigua (el 75 % delas necessiáis d’aigua)<ref name="VAP3">Vargas-Amenlin, Pindado, 2013, páx. 3</ref>. Las sequeras prolonháis i la diminuçión delos recursus hídricus (2/3 delos recursus pluvialis s’evaporan polas influencias continentalis i pol calentamientu global<ref>Drain, 1996, páx. 1</ref>) an aumentau entavía mas esta demanda. Estas sequeras, ligáas a precipitacionis aleatórias, alteran los ciclus vehetativus<ref>Fernandez-Montes, 2013, páx. 42</ref> i an afechau en escessu l’ambienti provocandu, entri otrus, hucus forestalis i una emportanti desertificaçión. Esta á llevau a una [[peldia dela biodiversiá]] i delos ecosistemas naturalis reduciendu las çonas húmeas i agrícolas assin comu la fauna i la flora a ellas associáas<ref name="VAP3"/>. Esti fenómnu á provocau tamién el aumentu del procesu d’erosión i de salinizaçión delos sualus, reduciendu entavía mas las tierras cultivabris<ref name="VAP4">Vargas-Amenlin, Pindado, 2013, páx. 4</ref>. En carra a estos problemis, la irrigaçión, siendu un bon meyu contra la desertificaçión<ref>Drain, 1996, páx. 61</ref>, s’á multiplicau naturalmenti. Mas allá delas consecuencias ambientalis, tamién ai que afrontal barius problemis económicus. Ya se informaba en [[1999]] de que la produçión agrícola variau ata nun 20 % según los años<ref name="rosenzweig69"/> i esto nu á mehoraú enos úrtimus tiempus con la baña dela emportancia económica dela agricoltura non irrigáa (especialmenti los cereal)<ref>Vicente-Serrano, 2006, páx. 84</ref>. A esto se añai el costu del’aigua que, al escasseal, á aumentau necessariamenti. Nun país comu España, que es el cuartu mayol productol d’aigua desalada (producçión de 1,9 millonis de m³ al día en [[2009]]), esti aumentu puii afechal seriamenti el sector agrícola causandu, entri otrus, la peldia dela agricoltura en ciertas rehionis<ref name="VAP4"/>. Amás, la irrigaçión ya nu siendu ni siguiera un recursu hídricu fiahri, la su estensión paeci una opçión pocu aconsihabri. Dispués, ai que esperal consecuencias indirechas comu la contaçión delas capas freáticas i la degradaçión dela caliá delas auguas, debíus a la irrigaçión escessiva. Son d’esperal entoncis inversiónis pa adaptal las infraestruturas de tratamientu d’auguas residualis i de proteçión contra enundaçionis, escassez d’aigua i sequeras; prevê-l tamién los costus adicionalis pa la estensión i el reforçamientu delas reis de vigilancia d’alertas meteorolóhicas<ref name="VAP4"/>. Polo últimu, ai que conciencial als agricultoris i involucral-us mas nun mehol usú delos recursus disponibris (enomia d’aigua…) i nuna adaptaçión adecuaá delas colturas<ref name="VAP4"/>. La envergadura delos cambius será tali que los agricultoris tendrán que acomodal-se en mayol mediá. En conclusión, si dessistin otras rehionis, en otros continentis, ondi las problemáticas debíus al cambiu climáticu son mu mas catastróficas, la situación ibérica sigui sent relativamenti alarmanti pa una rehión d’Uropa. == Devisión política == La configuración política ogañu dela Península Ibérica compreendi la mayol parti de [[Portugal]] i [[España]], tol [[microestau ensin salida al mari|microestau]] d'[[Andorra]], una pequeña parti el [[departamentu francés]] de [[Pirineus Orientalis]] ([[Cerdanya francesa]]), i el [[Territoriu Británicu d’Ultramari|Territoriu Británicu d’Ultramari]] de [[Gibraltar]]. La Cerdanya francesa s’alcuentra en el lau sul la cordillera los [[Pirineus]], que discurri alongu la rayera entri Fráncia i España.<ref>cite book|autor=Paul Wilstach|títulu=Along the Pyrenees|url=https://books.google.com/books?id=dpw-AAAAYAAJ&q=%22stretches%20off%20southwest%22|añu=1931|editorial=Robert M. McBride Company|páxina=102</ref><ref>cite book|autor=James Erskine Murray|títulu=A Summer in the Pyrenees|url=https://archive.org/details/asummerinpyrene01murrgoog|añu=1837|editorial=J. Macrone|páxina=[https://archive.org/details/asummerinpyrene01murrgoog/page/n118 92]}}</ref> Pol ejemplu, el riu [[Segre (riu)|Segre]], que corri al oesti i luégu al sul pa topalsi con el [[Ebro]], tien la su origin nel lau francés. La cordillera los Pirineus se considéra davezu la linde nororiental la Península Ibérica, inque el litoral francés se aleja del restu Uropa al norti la cordillera, razón pola qual [[Perpiñán]], conociu tamén comu la capital la [[Cataluña Norti]], se considéra davezu comu la entraera a la Península Ibérica. En cuantu a Portugal i España, esto esclúi prencipalmenti las arquipélagus [[Macaronesia|macaronésicas]] (las [[Azoris]] i [[Madeira]] de Portugal, i las [[Islas Canárias]] de España), las [[Islas Baleáris]] (España), i los [[plazas de soberanía|territorius españolis d’ultramari]] nel [[Norti África]] (sobre tou las ciás de [[Ceuta]] i [[Melilla]], assín comu islotis i peñascus deshabitaus). Los paisis i territorius en la Península Ibérica:<ref>Cita web |títulu=População residente (Série longa, início 1991 - N.º) por Local de residência (NUTS - 2013), Sexo e Idade; Anual |url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&contecto=pi&indOcorrCod=0012903&selTab=tab0 |fecha-accesu=18 juñu 2025 |editorial=[[Instituto Nacional de Estatística (Portugal)|Instituto Nacional de Estatística]] |fecha=18 juñu 2025 |lingua=portugués </ref><ref>Cita web|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177095&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|títulu=INEbase / Continuous Population Statistics (CPS). 1 January 2025. Provisional data|sitiuweb=ine.es|fecha-accesu=21 juñu 2025</ref> <center> {| border="2" cellpadding="1" cellspacing="0" style="margin: 1ex 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Devisión política dela Península Ibérica'''</big><ref>No se encluin [[Açoris]], [[Madeira]], [[Balearis]], [[Canárias]], [[Ceuta]] i [[Melilla]] pol no hormal parti de la Península Ibérica</ref> |- align="center" ! País u dependéncia ! Puebración ! Longol (km²) ! Capital |- |{{AND}} | align="right" |71.800 | align="right" |467,76 |[[Andorra la Vieja]] |- |{{ESP}} | align="right" |49.500.000 aprox. | align="right" |504.798 |[[Mairil]] |- |{{GIB}} | align="right" |27.714 | align="right" |6,50 |[[Gibraltal]] |- |{{PRT}} | align="right" |10.045.212 | align="right" |89.261,00 |[[Lisboa]] |- |{{FRA}} | align="right" |Sul de Fráncia | align="right" |Sul de Fráncia |[[París]] |- align="center" ! Península Ibérica ! align="right" |59.644.726 ! align="right" |581.908,26 ! |} </center> == Contenciosus territorialis == Dessistin ogañu dos contenciosus territoriáis ena península: * Entri España i el [[Reinu Uníu]]: [[Gibraltar]] hue conquistá en 1462 pola Corona de Castilla, hizu qu’entavía s’acontina arrecurdandu ena su bandera atual qu’amuestra el escudu castelanu. En 1704 hue tomá polos británicus nel contestu la [[Guerra e Sucessión Uropea]], ratificandu-si la posesión en 1713 meianti el [[Tratáu d’Utrech]] qu’enforma la cessión el territoriu «pa siempre, sin denguna esceción ni empidimentu».<ref>Selwood, Dominic (2017-04-11). "On this day in 1713: the Treaty of Utrecht is signed, ceding Gibraltar to Britain". The Telegraph. ISSN 0307-1235.</ref> El territoriu es reclamau por España, inque la vontá contraria los gibraltareñus espressá en [[referendu]] en dos ocasionis (1967 i 2002).<ref>"Gibraltar sí tuvo consulta". La Vanguardia. 2017-06-22. Atirgáu el 2019-8-30.</ref> * Entri Portugal i España: [[Olivença]] s’atopaba en possessión portuguesa dendi la ratificación el [[Tratáu de Alcánnis]] en 1297. Hue cedía por Portugal a España pol [[Tratáu de Badajós (1801)|Tratáu de Badajós]], hirmau en 1801 comu una e las condicionis pa dabal per rematá a la [[Guerra e las Laranjas]]. Endispués la [[Guerra Peninsular]], nel [[Congresu de Viena]], España s’empremetió con la restitución el territoriu, hizu qu’ata ogañu nu á acontecíu, mantenéndu-si ogañu la [[Questión de Olivença]]. Dendi hai algus anus, el gobiernu de Portugal vini concediendu la nacionalidá portuguesa a los oliventinus que la requierin.<ref>"Dezenas de habitantes de Olivença obtêm nacionalidade portuguesa". TSF Rádio Notícias. 2014-12-26. Atirgáu el 2019-8-28.</ref><ref>"Mais de 700 pessoas de Olivenza pediram a nacionalidade portuguesa desde 2014". www.efe.com. Atirgáu el 2019-8-28.</ref> == Demografía == [[Archivu:Iberia-densidad-2020.png|Densidá de puebración en 2020|thumb|200px|right]] La península ibérica tenía una puebración en 2020 de 53 626 758 abitantis, sumás las pueblacionis la [[España peninsular]], [[Portugal continental]],<ref>Cita web |url=http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&selTab=tab0 |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=3 eneru 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181002005833/https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&selTab=tab0 |fechaarchivu=2 outubri 2018</ref> Andorra i Gibraltar. La red urbana ibérica está dominá polas tres metrópolis enternacionalis ([[Barcelona]], [[Lisboa]] i [[Madril]]) i polas quatru metrópolis regionais ([[Bilbau]], [[Oportu]], [[Sevilla]] i [[Valencia]])<ref>Sánchez Moral, 2011, p. 312</ref>. La relativamenti débil integración dela red afavoreci un enfoqui competitivu en vezi dela interrelación entri los deferentis centrus<ref>Sánchez Moral, 2011, p. 312</ref>. Entri estas metrópolis, Madril destaca dentru dela hierarquía urbana global en cuantu al su estau cumu prencipal centru de servícius i goza del mayol grau de conectividá<ref>Sánchez Moral, 2011, p. 313</ref>. <gallery anchuras="400" alturas="300"> </gallery> ;Municípius más pueblaus {|class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! align=center colspan=11 style="background:#ddddff;"|Municípius más pueblaus la península ibérica (2011) |- ! rowspan=13 width:100|<br /> [[Archivu:Madrid - Comunidad de Madrid - Palacio Real de Madrid 02.JPG|borda|60px|Madrid]]<br />[[Madrid]]<br /> [[Archivu:Casa Milà02.jpg|borda|60px|Barcelona]]<br />[[Barcelona]]<br /> [[Archivu:Torres de Serrano, Valencia.JPG|borda|60px|Valencia]]<br />[[Valencia]]<br /> [[Archivu:Nightview of Plaza de Espana en Seville.jpg|borda|60px|Sevilla]]<br />[[Sevilla]]<br /> ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Pos. ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Municípius ! align=center style="background:#f5f5f5;"|País ! align=center style="background:#f5f5f5;" colspan="2"|Puebración ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Pos. ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Municípius ! align=center style="background:#f5f5f5;"|País ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Puebración ! rowspan=14|<br /> [[Archivu:Basilica del Pilar-sunset.jpg|borda|60px|Zaragoza]]<br />[[Zaragoza]]<br /> [[Archivu:View of Malaga 2.jpg|60px|Málaga]]<br />[[Málaga]]<br /> [[Archivu:Torre de Belem 20050728.jpg|borda|60px|Lisboa]]<br />[[Lisboa]]<br /> [[Archivu:Fale - Spain - Murcia - 4.jpg|borda|60px|Murcia]]<br />[[Murcia]]<br /> |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 1 ||align=left| [[Madrid]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 3265038 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 11 ||align=left| [[Alicante]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 334329 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 2 ||align=left| [[Barcelona]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 1615448 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 12 ||align=left| [[Córdoba (España)|Córdoba]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 328659 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 3 ||align=left| [[Valencia]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 798033 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 13 ||align=left| [[Valladolid]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 13437 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 4 ||align=left| [[Sevilla]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 703021 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 14 ||align=left| [[Vila Nova de Gaia]] ||align=left| [[Portugal]] ||align=right| 302295 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 5 ||align=left| [[Zaragoza]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 674725 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 15 ||align=left| [[Vigo]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 299241 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 6 ||align=left| [[Málaga]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 568030 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 16 ||align=left| [[Gijón]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 277559 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 7 ||align=left| [[Lisboa]] ||align=left| [[Portugal]] ||align=right| 547733 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 17 ||align=left| [[Hospitalet de Llobregat]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 256065 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 8 ||align=left| [[Murcia]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 442203 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 18 ||align=left| [[La Coruña]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 246028 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 9 ||align=left| [[Sintra]] ||align=left| [[Portugal]] ||align=right| 377835 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 19 ||align=left| [[Granada]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 240099 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 10 ||align=left| [[Bilbao]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 352700 || &nbsp; |align=center style="background:#f0f0f0;"| 20 ||align=left| [[Vitoria]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 239562 |- | colspan="9" align=center style="background:#f5f5f5;" | Padrón d’abitantis 2011<ref>{{Cita web |url=http://ine.es/ |títulu=Instituto nacional de estadística |fechaaccesu=3 agostu 2012 |añu=2012}}</ref><ref>http://mapas.ine.pt/map.phtml</ref> |} ;Áreas metropolitanas {|class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! align=center colspan=11 style="background:#ddddff;"|Prencipalis áreas metropolitanas la península ibérica |- ! rowspan=13 width:100|<br /> [[Archivu:Madrid (38624991251).jpg|borda|100px|Madrid]]<br />[[Madrid]]<br /> [[Archivu:Observatori Fabra - Vista des del Tibidabo - 2.jpg|borda|100px|Barcelona]]<br />[[Barcelona]]<br /> [[Archivu:Castelo de São Jorge DSC 0034 (17293550541).jpg|borda|100px|Lisboa]]<br />[[Lisboa]]<br /> ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Pos. ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Área metropolitana ! align=center style="background:#f5f5f5;"|País ! align=center style="background:#f5f5f5;" colspan="2"|Puebración ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Pos. ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Área metropolitana ! align=center style="background:#f5f5f5;"|País ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Puebración ! rowspan=14|<br /> [[Archivu:La ciutat de València des del Micalet.JPG|borda|100px|Valencia]]<br />[[Valencia]]<br /> [[Archivu:City of Seville - view from Giralda (7077888267).jpg|borda|100px|Sevilla]]<br />[[Sevilla]]<br /> [[Archivu:South view from Clérigos Tower-2.jpeg|100px|Porto]]<br />[[Oporto]]<br /> |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 1 ||align=left| [[Área metropolitana de Madrid|AM de Madrid]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 6.302.995 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 11 ||align=left| [[Área metropolitana de Alicante-Elche|AM de Alicante-Elche]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 740.514 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 2 ||align=left| [[Área metropolitana de Barcelona|AM de Barcelona]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 5.227.851 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 12 ||align=left| [[Área metropolitana de Murcia|AM de Murcia]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 672.773 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 3 ||align=left| [[Área Metropolitana de Lisboa|AM de Lisboa]] ||align=left| [[Portugal]] ||align=right| 3.035.814 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 13 ||align=left| [[Área metropolitana de la Bahía de Cádiz-Jerez|AM de Bahía de Cádiz-Jerez de la Frontera]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 639.098 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 4 ||align=left| [[Área metropolitana de Valencia|AM de Valencia]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 1.581.057 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 17 ||align=left| [[Área metropolitana de Granada|AM de Granada]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 534.537 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 5 ||align=left| [[Gran Área Metropolitana de Oporto|AM de Oporto]] ||align=left| [[Portugal]] ||align=right| 1.759.524 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 20 ||align=left| [[Área metropolitana de La Coruña|AM de La Coruña]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 419.926 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 6 ||align=left| [[Aglomeración urbana de Sevilla|AM de Sevilla]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 1.535.379 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 14 ||align=left| [[Área metropolitana de Vigo|AM de Vigo]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 589.626 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 7 ||align=left| [[Área metropolitana de Málaga|AM de Málaga]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 1.001.680 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 21 ||align=left| [[Área metropolitana de Valladolid|AM de Valladolid]]|| align="left" | [[España]] ||align=right| 406.970 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 8 ||align=left| [[Área metropolitana de Bilbao|AM de Bilbao]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 909.557 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 23 ||align=left| [[Área metropolitana de Pamplona|AM de Pamplona]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 364.428 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 9 ||align=left| [[Área metropolitana central de Asturias|AM central de Asturias]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 799.797 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 24 ||align=left| [[Área metropolitana de Córdoba (España)|AM de Córdoba]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 327.362 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 10 ||align=left| [[Área metropolitana de Zaragoza|AM de Zaragoza]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 761.850 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 25 ||align=left| [[Área metropolitana de Santander-Torrelavega|AM de Santander-Torrelavega]] ||align=left| [[España]] ||align=right| 323816 |- | colspan="9" align=center style="background:#f5f5f5;" | Padrón d’abitantis 2017, [[Eurostat]]<ref name="Eurostat">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions] - Eurostat, 2016</ref> |} === Idiomas === [[Archivu:Spanish dialects in Spain-en.png|miniatura|250px|Un mapa de luengas i dialeutus en España.]] Ena península ibérica se palran sobre tou idiomas del grupu [[luengas iberorromances|iberorromances]], provenientis del latín, con la única esceción del [[idioma vascu]], que tien origin no indoeuropeu i del aragonés (a veçis considerá iberorromance), catalán i occitanu, que pertenecin al grupu occitanorromances. Destacan pola su oficialidá i usu enternacional el español i el portugués. [[Archivu:Portugal portuguese dialects.png|miniatura|250px|Mapa de dialeutus en Portugal.]] Con la única esceición del [[vascuence|eusquera]], que es d’[[Luenga aislá|origini desconociu]],<ref>cite journal |url=https://www.semana.com/educacion/articulo/el-idioma-mas-extrano-de-europa-la-lengua-vasca/540862 |title=El misterioso origen del euskera, el idioma más antiguo de Europa |date=18 September 2017 |access-date=1 September 2018 |journal=[[Semana]] |language=es}}</ref> toas las luengas ibericas moernas procedin del [[llatín vulgar]] i perteneçin a las [[Luengas romancis ocientalis|luengas romancis ocientalis]].<ref>cite web |url=http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/el-latn-en-hispania-la-romanizacin-de-la-pennsula-ibrica-el-latn-vulgar-particularidades-del-latn-hispnico-0/html/00f48998-82b2-11df-acc7-002185ce6064_2.html |title=El latín en Hispania: la romanización de la Península Ibérica. El latín vulgar. Particularidades del latín hispánico |first=Jorge |last=Fernández Jaén |work=[[Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes]]<nowiki> |language=es |access-date=1 September 2018}}</nowiki></ref> A lo largu de la estoria i la preestoria, muitas luengas difrentis huerun palras ena Península Ibérica, contribuyendu a la hormación i deferenciación de las luengas contemporáneas d’Ibéria. La mayol parti d’ellas s’án estinguíu o caíu en desusu. L’eusquera es la única [[Luengas preindoeuropeas|luenga no indoeuropea sobrevivienti]] en Ibéria i Uropa Ociental.<ref>cite journal |url=https://www.cervantes.es/imagenes/file/biblioteca/situacion_espanol/lengua_%20vasca_vs_espanola.pdf |title=Lengua española y lengua vasca: Una trayectoria histórica sin fronteras |first=M.ª Teresa |last=Echenique Elizondo |journal=Revista de Filología |issue=34 |date=March 2016 |access-date=1 September 2018 |pages=235–252 |issn=0212-4130 |language=es |publisher=[[Instituto Cervantes]]</ref> Enos tiempus moernus, el [[castellanu|castellanu]] (la luenga oficial d’España, palrá por tola puebración de 45 millonis nel país, la luenga materna d’unus 36 millonis en Uropa), el [[portugués|portugués]] (la luenga oficial de Portugal, con una puebración superior a los 10 millonis), el [[catalán|catalán]] (más de 7 millonis de palrantis en Uropa, 3.4 millonis con el catalán comu luenga materna), el [[gallego|gallego]] (entendíu pol 93% de los 2.8 millonis de puebración gallega) i el [[vascuence|eusquera]] (v. unos 1 millón de palrantis)<ref>cite web |url=http://www.euskara.euskadi.eus/r59-738/es/contenidos/noticia/inkesta_soziol_2012/es_berria/berria.html |title=El Gobierno Vasco ha presentado los resultados más destacados de la V. Encuesta Sociolingüística de la CAV, Navarra e Iparralde |work=[[Eusko Jaurlaritza]] |language=eu|date=18 July 2012 |access-date=1 September 2018</ref> son las luengas más estendias ena Península Ibérica. El castellanu i el portugués s’án esparciu más allá d’Ibéria pal restu del mundu, convertiendu-se en [[luenga mundial|luengas mundialis]]. Otras luengas romancis minoritarias con algú grau de reconocencia, incluin las várias variedais del [[asturllionés|asturllionés]], que en conhuntu suman unus 0.6 millonis de palrantis, i el [[aragonés|aragonés]] (palrá por apenas el 8% de las 130,000 pressonas que pueblan l’[[Alto Aragón|Alto Aragón]]). L’[[inglés|inglés]] es la luenga oficial de Gibraltar. El [[llanito|llanitu]] es una luenga única nel territoriu, una amestaura de ingrés i castellanu sobri to.<ref name="Gibraltar Fact Sheets">Cite web |title=Gibraltar Fact Sheets |url=https://www.gibraltar.gov.gi/press/gibraltar-fact-sheets |access-date=2022-11-04 |website=Government of Gibraltar |language=en}}</ref> En España en 2019, el 54.3% sabia palral una luenga estranhera, perbahu de la meya de la UE-28. Portugal, entretantu, alcançó un 69%, po encima de la meya de la UE, peru inda perbahu de la mediana de la UE. España ocupa el puestu 25 entri 33 países europeus nel Índici de Dominiu del Inglés.<ref>Cite web |last=Zafra |first=Ignacio |date=2019-11-11 |title=Spain continues to have one of the worst levels of English in Europe |url=https://english.elpais.com/elpais/2019/11/08/inenglish/1573204575_231066.html |access-date=2022-11-04 |website=El País |language=en-us</ref> == Economía == La moneda oficial en toa Iberia es l’Euru, con esceición de Giblaltal, ondi se gasta la Libra de Giblaltal (a la par cola Libra Esterlina)<ref name="Gibraltar Fact Sheets"/>. Las prencipalis andústrias incluin la minelría, el turismu, las pequeñas explotacionis agrícolas i la pesca. Debiu a la largol de la costa, la pesca es mu común, especialmenti la de sardina, atún i anchoa. La mayol parti de la actividá minelra s’arroya nelos Pirineus. Entri los recursus minelrus estraíus destacan: hierru, oru, carbón, plomu, prata, cinc i sal. En cuantu al su paper nel la economía global, tantu el micruestau d’Andorra comu el Territoriu Británicu d’Ultramal de Giblaltal, han síu descritus comu paraísus fiscalis. La región de Galicia, nel norti-oesti dela Península Ibérica, s’á convertíu en una delas mayolis puertas de entra dela cocaína en Uropa, a la par colus puertus holandesis.<ref>Cita libru|títulu=The World Geopolitics of Drugs, 1998/1999|anu=2001|editor=Alain|editor-urname=Labrousse|editor2=Laurent|editor2-urname=Laniel|capítulu=Europe|doi=10.1007/978-94-017-3505-6|isbn=978-94-017-3505-6|páiginas=117; 123 </ref> El haxis es contrabandiau dendi Marruecus a través del Estrechu de Giblaltal. == Transporti == Tantu España comu Portugal á gastau tradicionalmenti un anchu de via non estandal (el d’1.668 mm d’[[anchu ibéricu]]) dendi la construción del primeru ferrocarril nel sigru XIX. España á prencipiau a introduzil el anchu estandal d’1.435 mm ena su nuevu red de ferrocarril d’alta velocidá (una delas mas estensas del mundu), inaugurau en 1992 cola [[líni d’alta velocidá Madrid-Sevilla|linia Madrid-Sevilla]], siguiu, pa nombral algotrus, pola [[líni d’alta velocidá Madrid-Barcelona|Madrid-Barcelona]] (2008), [[red d’alta velocidá Madrid-Levanti|Madrid-Valencia]] (2010), un ramal d’Alicanti desta úrtima (2013) i la conexón con Fráncia dela linia barcelonesa. Siquiendu, Portugal suspendió tolus proyetus de ferrocarril d’alta velocidá en meyu dela [[crisi económica de 2008]], atalandu pol momentu la possibiliá dun enllaci d’alta velocidá entri Lisbóa, Oportu i Madrid. Costreñiu pola cordillera delos [[Pirineus]] qu’estolba la conexón con el restu d’Uropa, España i subsidiariamenti Portugal namás tienin dos enllacis significativus de ferrocarril con Fráncia útiis pal transporti de carga, assitiaus en dambus estremus dela cordillera. Una linia enternacional de ferrocarril polos Pirineus Centralis qu’enllacaba [[Çaragoça]] cona ciá francesa de [[Pau (Fráncia)|Pau]] a traviés dun tunel ehistió nel passau. Un accidenti nel lau francés destruyó un tramu dela via férria en 1970 i la [[Estación Enternacional de Canfranc|Estación de Canfranc]] á siu un [[dead end (street)|cul-de-sac]] dendi altonci.<ref>Cite journal|url=https://elpais.com/diario/1983/01/10/economia/411001210_850215.html%7Cjournal=[[El País]]|date=10 January 1983|title=El Canfranc: un ferrocarril en vía muerta|first=Eduardo|last=Barrenechea</ref> Ai cuatru puntus que conectan las redes ferroviárias portuguesa i española: [[Estación de ferrocarril de Valença|Valença do Minho]]–[[Estación de ferrocarril de Tui|Tui]], [[Estación de ferrocarril de Vilar Formoso|Vilar Formoso]]–[[Estación de ferrocarril de Fuentes de Oñoro|Fuentes de Oñoro]], [[Estación de ferrocarril de Marvão-Beirã|Marvão-Beirã]]–[[Estación de ferrocarril de Valencia de Alcántara|Valencia de Alcántara]] i [[Estación de ferrocarril de Elvas|Elvas]]–[[Estación de ferrocarril de Badajoz|Badajos]]. La prospetiva del desenvolvimientu (comu parti dun eshuérçu a nivel europêu) delos corredoris ferroviárius Central, Mediterráneu i Atlánticu s’aspera que sea una manera de mehoral la competitiviá delus puertus de [[Puertu de Tarragona|Tarragona]], [[Puertu de Valencia|Valencia]], [[Puertu de Sagunto|Sagunto]], [[puertu de Bilbau|Bilbau]], [[Puertu de Santander|Santander]], [[Puertu de Sines|Sines]] i [[Puertu de Algeciras|Algeciras]] en comparación con el restu d’Uropa i el Mundu. En 1980, Marruecus i España prencipiarun un estudiu conhuntu sobro la viabilidá dun enllaci fixu (tunel o puenti) a traviés del [[Estrechu de Gibraltar]], possibliamenti a traviés d’una conexón de Punta Paloma con [[Cabu Malabata]]. Añus d’estudius nu án hechu progresus realis ata ahurita.<ref>citation |last=Leadbeater |first=Chris |contribution-url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/spain/articles/rail-tunnel-spain-morocco-strait-gibraltar-tarifa-tangier-casablanca/ |contribution=Will a Tunnel from Spain to Africa Ever Be Built—And Who Would Use It? |url=https://www.telegraph.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20001219165200/http://www.telegraph.co.uk/ |url-status=dead |archive-date=19 December 2000 |title=The Telegraph |date=31 May 2018.</ref> Un puntu de tránsito pa muchus cables submarinus, el [[Fibre-optic Link Around the Globe]], [[Europe India Gateway]], i el [[SEA-ME-WE 3]] tienin estacionis de atelizagi ena Península Ibérica. El [[West Africa Cable System]], [[Main One]], [[SAT-3/WASC]], [[Africa Coast to Europe (cable system)|Africa Coast to Europe]] tamien atelizan en Portugal.<ref>Cite web|url=https://www.de-cix.net/_Resources/Persistent/ae619c013d07fc207d4efe67f7a66bc662c78b8b/Whitepaper_Madrids%20position%20in%20the%20gloabl%20telecommunications%20landscape.pdf|title=Madrid΄s Position in the Global Telecommunications Landscape|page=2|publisher=[[DE-CIX]]|access-date=16 June 2020|archive-date=16 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616201113/https://www.de-cix.net/_Resources/Persistent/ae619c013d07fc207d4efe67f7a66bc662c78b8b/Whitepaper_Madrids%20position%20in%20the%20gloabl%20telecommunications%20landscape.pdf|url-status=dead}}</ref> [[MAREA]], un cable de comunicacionis transatlánticu d’alta capacidá, conecta el norti dela Península Ibérica (Bilbau) con América del Norti (Virginia), mentris que [[Grace Hopper (submarine communications cable)|Grace Hopper]] es un próssimu cable que conectará la Península Ibérica (Bilbau) con el Reinu Uniu i los Estaus Uníus, cona entención de que esté operativu pa 2022.<ref>Cite web|url=https://www.expansion.com/economia-digital/companias/2021/09/09/6139f38e468aeba72b8b4594.html|website=[[Expansión (Spanish newspaper)|Expansión]]|title=Grace Hopper: el gran cable submarino de Google llega a España|date=9 September 2021</ref> [[EllaLink]] es un próssimu cable de comunicacionis d’alta capacidá que s’aspera que conecti la Península (Sines) con América del Sul i el mammut [[2Africa|proyetu 2Africa]] pretendi conectal la península al Reinu Uniu, Uropa i África via Portugal i Barcelona pa 2023–24.<ref>Cite web|url=https://www.eldiario.es/tecnologia/callejon-silicio-convertir-Madrid-Europa_0_975353201.html|website=[[Eldiario.es]]|title="El callejón del silicio": el plan para que 'la nube' del sur de Europa se instale en España|date=19 December 2019|first=Carlos del|last=Castillo</ref><ref>Cite web|url=https://hipertextual.com/2020/06/cables-submarinos-espana-mundo-internet|website=Hipertextual|date=13 June 2020|title=Los cables submarinos que conectan España con el mundo a través de internet|first=José María|last=López</ref> Dos gasoductus: el [[Gasoductu Magreb-Uropa|gasoductu Pedro Duran Farell]] i mas recientimenti el [[Medgaz]] de, respectivamenti, Marruecus i Argelia, enllacan el Magreb i la Península Ibérica, proveyendu a España de gas natural argelinu.<ref>Cite web|url=https://www.vozpopuli.com/economia-y-finanzas/empresas/Argelia-Gas_natural-Medgaz-Jose_Manuel_Garcia-Margallo-Interconexiones-Francia_0_701929820.html|website=Voz Pópuli|title=Saltan las alarmas: la dependencia energética con Argelia roza el 60% en pleno conflicto en Ucrania|first=Baltasar|last=Montaño|date=30 May 2014</ref> El contratu pal primeru gasoductu espi’el 31 d’Ochubri de 2021 i—en meyu dun climi tensu delas [[relacionis Argelia-Marruecus|relacionis argelino-marroquís]]—nu ai planis pa renovalu.<ref>cite web|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20210929/7754133/fatidico-triangulo-argelia-marruecos-espana.html|website=[[La Vanguardia]]|title=Fatídico triángulo: Argelia, Marruecos, España|date=29 September 2021|first=Enric|last=Juliana|author-link=Enric Juliana</ref> == Referencias == {{listaref}} === Bibliografia === * Artícalu|langue=fr|prénom1=Michel|nom1=Drain|titre=L'Espagne manque-t-elle d’eau ?|périodique=Bulletin de la Société Géographique de Liège|année=1996 * Artícalu|langue=en|prénom1=Ana|nom1=Iglesias|prénom2=Cynthia|nom2=Rosenzweig|prénom3=David|nom3=Pereira|titre=Agricultural impacts of climate change in Spain|sous-titre=developing tools for a spatial analysis|périodique=Global Environmental Change|volume=10|mois=avril|année=2000 * Artícalu|langue=en|prénom1=Sergio M.|nom1=Vicente-Serrano|titre=Spatial and temporal analysis of droughts in the Iberian Peninsula (1910-2000)|périodique=Hydrological Sciences Journal|mois=février|année=2006|volume=51 * Artícalu|langue=en|prénom1=S.|nom1=Fernandez-Montes|et al.=oui|titre=Circulation types and extreme precipitation days in the Iberian Peninsula in the transition seasons|sous-titre=Spatial links and temporal changes|périodique=Atmospheric Research|commentaire=forme révisée|mois=octobre|année=2013|volume=138 * Artícalu|langue=en|prénom1=E.|nom1=Vargas-Amenlin|prénom2=P.|nom2=Pindado|titre=The challenge of climate change in Spain|sous-titre=water resources, agriculture and land|périodique=Journal of Hydrology|jour=1|mois=décembre|année=2013 [[Categoría:Geografia]] i54a1bz8hel9t7mhj6542l691afxcb1 El Prencipinu 0 721 145097 144842 2026-11-17T01:03:40Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145097 wikitext text/x-wiki {| {{fichabonita}} |+ <big>'''El Prencipinu'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140" | |} |- | • '''Nombri orihinal''' || ''Le Petit Prince'' |- | • '''Autol''' || Antoine de Saint-Exupéry |- | • '''Trauciol''' || [[Antonio Garrido Correas]] |- | • '''Héneru''' || Cuentu |- | • '''Nacéncia el libru''' || 1943 |- | • '''Traución''' || 1999 |- |} '''''El Prencipinu''''' (''en francés: Le Petit Prince''), espubricau pol primel vezi en 1943 en Estaus Unius, es un cuentu el aviaol francés Antoine de Saint-Exupéry (lo escrebió mentris s'alcuentraba nun otel en Nueva York). Paici un libru enfantil, inque se tratan temas tan hondus cumu el sentiu la via, la amistá i el amol. Nesti cuentu, Saint-Exupéry se mahina a sí mesmu perdiu nel disiertu el Sahara, aluspués de qu'el motol el su avión s'eschangassi, altonci apaici un préncipi chiquininu estraterrestri. Enas sus carabas con él, el autol muestra la su própia visión al tentu el estupendismu umanu i la simpri sapiéncia los chirivehis que la mayol parti las presonas perdin quandu crecin i se hazin mayoris. El libru tiin amás una sérii debuhus criaus pol autol. Ena traución al [[Luenga estremeña|estremeñu]], llevá a cabu pol [[Antonio Garrido Correas|Antòniu Garríu Correas]] en 1999, es mestel destacal el prólogu enas quatru luengas d'[[Estremaura]]: estremeñu, [[la fala|fala]] (en lagarteiru), [[Luenga purtuguesa|purtugués]] i [[Luenga castellana|castellanu]]. == Sinossis == El prencipinu vivi nun [[praneta|pranetina]] chiquinu, el asteroidi '''B612''', nel que ain angunus vorcanis (2 en ativu i unu apagau hata el momentu) i una rosa. Passa los dias cudiandu el su praneta, quitandu baobás (arbus) que costantimenti ententan hechal raizis allí. Un dia, el Prencipinu abaldona el praneta pa coñocel el restu el univelsu, assinque prencípia a vesital otrus pranetas, ca unu los qualis s'alcuentra abitau pun adurtu: * '''El rei''', quien crei gobelnal las estrellas polque les ordena hazel cosas que hadrian aún nu estuviendu él. ''Representa l'ambición pulítica''. * '''El fachandosu''', quien quiei que tós tengan coñocéncia dél i lo almirin. ''Representa la vaniá i el egoismu el ombri''. * '''El hateau''', que bebi pa orvial que s'avelgüenza de bebel.''Representa la farta huerça la voluntá umana''. * '''El ombri negócius''', quien s'alcuentra sempri acupau cuentandu las estrellas que quiiri poseel. Pranea gastalas pa mercal mas estrellas. ''Representa l'avarícia i l'ambición económica''. * '''El faroleru''', que vivi nun asteroidi que repia una vezi pol menutu. Vai albondu tiempu le hue encargá la tarea d'alcendel el farol de nochi i apagalu de dia (pol altonci, el asteroidi repiaba a una velociá razonabri i tinia tiempu pa descansal). Con el tiempu, el repiaeru s'aceleró i, negándusi a abaldonal el su labutu, el faroleru alciendi i apaga el farol una vezi pol minutu, nu puyendu descansal nunca. ''Representa la leartá i la responsabiliá'', es el únicu pressonahi d'alma positiva que coñoci el prencipinu nel su viahi. * '''El heógrafu''', que passa tol su tiempu debuhando mapas, peru enhamás abaldona el su escritóriu pa escrucal. ''Representa la passión pol labutu''. Puramenti pol enterés professional, el heógrafu pii al prencipinu que descreba el su asteroidi. El préncipi descrebi los vorcanis i la rosa. El heógrafu se niega a encluil la rosa, ergumentandu que las froris son efímeras. El préncipi s'entristeci en supiendu que la su rosa desapaicerá angún dia. El heografu le arrecomienda vesital la Tierra. Una vezi ena Tierra, el prencipinu alcuentra una tupa rosalis i se quea himplanti, pos pensaba que la su rosa era única en tol univelsu. Alogu coñoci i hazi amistá con un zorru, que le desprica al préncipi que la su rosa es única i especial polque es la que a él le dinguela. Quandu el prencipinu coñoci al narraol le pii que debuhi un corderu. En nu supiendu cúmu, el narraol debuha lo que sabi, una boa con el estógamu hinchau, un debuhu qu'otras pressonas sempri iban entepretau cumu un sombreru. El prencipinu, sin embargu, entepreta el debuhinu nel intri i esclama que nu quiiri una boa con un alifanti endrentu, sinu un corderu. El narraol ententa pintal angunas ovehas, peru el préncipi las rechaça. Finalmenti debuha una caha i desprica al prencipinu que la oveha s'alcuentra nel su enteriol. El prencipinu, quien puei vel el corderu endrentu la caha con tanta faciliá cumu ve el alifanti endrentu la boa, lo aceta. Nel disiertu, el prencipinu s'alcuentra con una selpienti que tiin el puel de degorvelu pal su praneta. Aluspués de pensalu, el prencipinu eha que la selpienti lo muerda. El prencipinu quea brancu cumu la ñevi i, quandu el narraol landea el su cuelpu al sotru dia, esti ya nu está. == Bibliografia == * Saint-Exupéry, Antoine de, ''El Prencipinu'', Ediciones Carisma Libros, S.L.: Badahó, 1999. ISBN 848896420. == Guipal tamién == *[[Los 100 librus el sigru según Le Monde]] {{Literatura en estremeñu}} == Atijus == * [https://web.archive.org/web/20070805015041/http://www3.germanistik.uni-halle.de/prinz/karten/index.htm El Prencipinu en 100 palras con ehemprus pa oyil] (en alemán) * [http://www.petit-prince.at/index.htm El Prencipinu - coleción en 225 luengas] (en inglés/alemán) * [https://web.archive.org/web/20070705140643/http://principito.fragomeni.it/collezione/ El Prencipinu] (en castellanu) * [http://www.odaha.com/littleprince.php?f=ElPrincipito Antoine de Saint Exupéry: «El Prencipinu»] (en castellanu) * [https://web.archive.org/web/20070806125436/http://www.franciscorobles.com.ar/libros/principito/ Testu completu ''El Prencipinu''] (en castellanu) * http://pequenuprincipi.blogspot.com.es/ (blog al tentu el libru ena Fala de Xálima, Estremaúra) <!--EntriGüiqui--> [[Categoría:Literatura]] mrfvg0hnrehxxuu7avobk95pup6oruy José de Espronceda 0 814 145106 132121 2026-11-17T02:28:45Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145106 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} '''José Ignacio Javier Oriol Encarnación de Espronceda y Delgado''' ([[Almendraleju]], 25 marçu de 1808 – † [[Mairil]], 23 [[mayu]] de 1842), hue un poeta [[Estremaúra|estremeñu]] dela época del [[Romanticismu]]. == Vía == En Mairil, estandu a estuyal nel Colegiu de San Mateo, se unió a una socieá secreta, ''Los Numantinus'', pa vengal la muerti Rafael del Riegu. Denunciau por ellu, hue desterrau a un monesteriu de Guadalajara duranti cincu añus. Aluspues salió d'España i vivió en [[Bélgica]], [[Fráncia]], [[Ingalaterra]] (ondi se namoró de la ija el coronel liberal emigrau Epifanio Mancha, Teresa) i [[Paisis Baxus]] cumu esiliau liberal. Golvió pa España con algotrus liberalis pol mé la anistía declará pola muerti del rei [[Hernandu VII]], en 1833. Dio la boqueá entavía en huendu nuevinu de garrotinu en 1842. == Obra == Duranti la su estancia nel monesteriu, i alentáu pol su maestru, el eruitu i pueta sevillanu Albertu Lista, encetó a escrebil el puema estóricu ''El Pelayu'' en otavas realis, qu'ehó sin acaberu. Endispués escrebió la novela estórica ''Sanchu Saldaña u el castellanu e Cuéllal''. Se le consiera el pueta románticu español pol escelencia pol mé el su talanti byronianu. En efeutu, la su puesía recuelda a la de Lord Byron, sobri tó enus sus dos puemas narrativus más estensus: ''El estuyanti e Salamanca'', al tentu el tema seutol donhuanescu, que se pué consieral cumu un acabáu esponenti el heníru románticu leyenda, i el incompletu ''El Diablu Mundu'' (1841), eterohénu puema filusóficu nel que s'encluyi el famosu «Cantu a Teresa», deicáu a la su querindonga Teresa Mancha. Tamién escrebió gran cantiá e puemas cortinus que hucheó ''Canciones'', entri los que destaca cumu el más conocíu «[[La Canción el Pirata|La canción del pirata]]»; tamién feguran «A Harifa nuna orhía», «El verdugu», «El mendigu», «El reu e muerti» u «Canción del cosacu». Tós estus puemas s'ispiran en presonahis rehuíus u hundeáus pola socieá, colu que pol primel vedi apaecin caraenti hormuláu el tema social ena lírica española. Nel su «Inu al sol» i nel puema «Óscal i Malvina» Espronceda s'acelca tamién a la puesía e James Macpherson, enventol del vati célticu Ossian. L'estilu más cautiváu pol autol estremeñu es amanti e los efetus retóricus peru es flesibri i espiráu enus sus más mehoris intis. Hue descohíu palramentáriu enas Cortis Heneralis, en 1842 pol Partíu Progresista. == Atijus p'ahuera == * [http://cervantesvirtual.com/FichaAutor.html?Ref=134 Güena parti el su labutu] * [https://web.archive.org/web/20070221083949/http://personal.telefonica.terra.es/web/tdb/espronceda.htm Sonetu ''A un ruiseñor''], orihinal i traucíu al esperantu. * http://www.reverdecer.com/descargas/audio/canciondelpirata_musicalizacion_alejandroroop_reverdecer.mp3 ''Canción del pirata'', musicalidación de Alehandru Roop], mp3 ahorrabri con "Guardal destinu cumu" endi http://www.reverdecer.com * [https://web.archive.org/web/20070212225643/http://www.erasmuspc.com/index.php?option=com_content&task=view&id=265&Itemid=81 CityPoem 'Canción del pirata' e José de Espronceda en Madrí] (en) {{DEFAULTSORT:Espronceda, José de}} [[Categoría:Escrebioris estremeñus en castellanu]] kauk49j3aic1r75otop0lzt7fkzdcn6 Leonard Cohen 0 824 145110 126505 2026-11-17T02:49:35Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145110 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} [[File:Leonard Cohen 2187-edited.jpg|thumb|right|Leonard Cohen]] '''Leonard Norman Cohen''', más conociu cumu '''Leonard Cohen''', es un poeta, novelista i cantanti canadiensi, afincau en [[Los Ángeles]]. Tuvu la su nacéncia en [[Montreal]], nel senu duna família d'orihin [[judiu]]. Es prencipalmenti conocíu pola su faceta cantautol. Las sus letras son entrinacionalmenti conocias por sel mu emotivas i complehas nel sentiu líricu i nellas palra el amol, la [[religión]] i las relacionis de pareja. Debin más a los juegus de parabras i metáforas de la poesia qu'a las convencionis de la [[música folk]]. Cohen gasta una vos especialmenti gravi. La su música á enfruiu a albondus artistas i las sus cancionis án siu reintelpretás una tupa vezis pol algotrus músicus. == Discografía == * ''Songs of Leonard Cohen'' (1967) * ''Songs from a Room'' (1969) * ''Songs of Love and Hate'' (1971) * ''Live Songs'' (1973) * ''New Skin for the Old Ceremony'' (1974) * ''Death of a Ladies' Man'' (1977) * ''Recent Songs'' (1979) * ''Various Positions'' (1984) * ''I'm Your Man'' (1988) * ''The Future'' (1992) * ''Cohen Live'' (1994) * ''Field Commander Cohen: Tour of 1979'' (2001) * ''Ten New Songs'' (2001) * ''Dear Heather'' (2004) * ''Old Ideas'' (2012) * ''Popular Problems'' (2014) == Atijus == === Sitius en [[Luenga ingresa|ingrés]] sobri Leonard Cohen === * [http://www.leonardcohen.com/ Official Leonard Cohen Website] * [http://www.leonardcohenfiles.com/ The Leonard Cohen Files] - el mayol sitiu sobri Cohen. * [http://www.leonardcohenforum.com/ The Leonard Cohen Forum] * [https://web.archive.org/web/20051109071913/http://p.webring.com/hub?ring=lcring The Leonard Cohen Webring] * [https://web.archive.org/web/20141216212319/http://cohenlive.com/ I'm Your Live Man (Leonard Cohen Concerts and Live Recordings Database)] * [https://web.archive.org/web/20051025074956/http://leonardcohen.meetup.com/ Leonard Cohen Meetup groups] [[Categoría:Músicus]] syz7qe7zfgeivqpmh1jmnatrjzi9csa Fernando Sánchez Dragó 0 1575 145102 135474 2026-11-17T01:34:47Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145102 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} '''Fernando Sánchez Dragó''' ([[Mairil]], 2 [[Otubri]] de [[1936]] - Castilfrío de la Sierra, 10 d'abril de 2023) hue un escrebiol i créticu literáriu [[España|español]]. Tamien hue presentaol de televisión. == Biografia == Licenciau en filologia románica (1959) i en Lenguas Moernas especialidá en [[Luenga italiana|italianu]] (1962), i dotol en letras pola Nuversidá Central de Mairil. A lu largu los añus cincuenta i sesenta participó en protestas estuyantilis. Duranti la su moceá hue biembru el partiu comunista d'España, PCE, i por tó ellu sufrió calcel i essiliu. Á siu professol de luenga, literatura i estória españolas nuna tupa nuversidais de divelsus paisis. Á cultivau el pediorismu, la crética literaria, el ensayu i la narración de viajis (á estau en más de setenta paisis cumu pediorista o cumu simpli viajeru). Ganó el premiu nacional literatura ena su modaliá d'ensayu pola su obra ''Gargoris i Abidis. Una estoria mágica d'España'', ena qu'estuya el enima d'España. El su pensaeru políticu parti dendi un liberalismu eterodossu i radical costruyéndu-se el su própiu sitema mesturandu filosofia oriental cumu el [[taoismu]] i el [[induismu]] con una defensa a ultrança de los derechus endividualis, a la via i a la propieá privá. Nel su úrtimu libru espublicau en 2010, unta Albert Boadella, ''Dios los cría... i ellus palran de sessu, drogas, España, corrucion...'', Fernando declaró que tuvu sessu con dos ñeñas de 13 añus duranti el su estacionaeru en [[Tóquiu]] enos añus 60<ref>{{Cita web |url=http://www.elplural.com/politica/detail.php?id=52130 |título=Archive copy |fechaacceso=2010-10-30 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20101028105223/http://www.elplural.com/politica/detail.php?id=52130 |fechaarchivo=2010-10-28 |dead-url=yes}}</ref>. El comité d'empresa de Telemadrid i los sindicatus pidierun a la direcion la caena la su destitucion enmeyata comu presentaol el su programa <ref>{{Cita web |url=http://www.cadenaser.com/sociedad/articulo/comite-empresa-telemadrid-pide-destitucion-fernando-sanchez-drago/csrcsrpor/20101026csrcsrsoc_5/Tes |título=Archive copy |fechaacceso=2010-10-30 |archive-date=2010-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030125130/http://www.cadenaser.com/sociedad/articulo/comite-empresa-telemadrid-pide-destitucion-fernando-sanchez-drago/csrcsrpor/20101026csrcsrsoc_5/Tes |dead-url=yes }}</ref>, ya que sigun ellus, es un pederasta que á amitiu los sus atus. == Al tentu la su obra == ===Estilu=== Fernando Sanchez Dragó está siempri en cata la espresión compreja, piensa que la luenga literária es argu alejau del luengaji usual, estu hazi qu'el lessicu seya mu pocu común, gasta gran cantiá d'enumiracionis i ajetivacion, abundan las metaforas, las oracionis compuestas i las estruturas sintaticas con huerti anidamientu. ===Temas=== Los sus temas favoritus sonin la espiritualiá, a puel sel entendia de maera eterodossa, la españa etelna, la tauromaquia, los viajis, la medecina alternativa, el sessu tántricu... == Obras == *Gargoris i Abidis (1978). *Volapié toros i tauromahia (1987). *La del alba sedria (1996). *El senderu la manu gocha (2002). == Referencias == <references/> == Atijus p'ahuera == {{Commonscat}} *[http://www.sanchezdrago.com Página oficial de Fernando Sánchez Dragó] *[http://es.wikiquote.org/wiki/Fernando_S%C3%A1nchez_Drag%C3%B3 Wikiquote en español] *[http://www.elmundo.es/magazine/2004/230/1077120616.html Entrevista en El mundo] *[https://web.archive.org/web/20080827233549/http://www.lunulas.com/somaticus.html Curiosiá, le án dau el su nombri a un ensetu de Namibia, cuairu del escarabaju somaticus sanchezdragoi ] *[https://web.archive.org/web/20060509053436/http://es.geocities.com/sebastian_ohem/Senderomanoizquierda.htm Al tentu el sessu tántricu] *[https://web.archive.org/web/20091018191500/http://geocities.com/Athens/Academy/3336/index.html Al tentu la tauromaquia] {{DEFAULTSORT:Sánchez Dragó, Fernando}} {{Control de autoridades}} [[Categoría:Escrebioris]] 8anuqfwvq4bwcg9efu4v9gc18v01a32 Corán 0 1697 145091 142498 2026-11-17T00:27:53Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145091 wikitext text/x-wiki El '''Corán''' (arabi: القرآن‎ ''Al-Qur’ān'') es el libru considerau sagrau polos musulmanis. Tamién se lo conoci, en [[luenga árabi]], ''Al Qur'an Al Karim'' o ''nobli Corán''. Hue rebelau por Dios al profeta Mahoma (Muhammad, محمد) por meiu del ángel Gabriel (Yibrail o Yibril, جبريل). Duranti la via el profeta Mahoma, las revelacionis huerun trasmitías oralmenti o escrevías en ojas de palmeras, trozus de cueru o uesus. A la muerti el profeta, en 632, los sus siguioris escomençarun a reunil estas revelacionis, que duranti el Califatu d'Utman ibn Affan (عثمان بن عفان) tomarun la horma que tien ogañu, 114 capítulus (azoras, سورة), ca unu deviiu en versículus (aleyas, آيات). El Corán toma muchus pressonajis que aparecin enos librus sagraus del [[judaísmu]] i el [[cristianismu]] (Tanaj i Biblia) i ena literatura devota (por ejemplu, los librus apócrifus), con muchas deferencias en detalli. Pressonajis del mundu ebreu i cristianu comu [[Adán]], [[Noé]], [[Abraham]], [[Moisés]], [[Jesucristu|Jesús de Nazaret]] i Juan Bautista aparecin mencionaus comu profetas islámicus. [[File:FirstSurahKoran.jpg|200px|thumb|right|El libru el Corán]] == Sura 97 == Sura 97 – El destinu (Al-Qadr) En el nombri de Alá, el Compasivu, el Misericurdiosu! # Lo hemus revelau ena nochi el Destinu. # I cómu sabrás qué es la nochi el Destinu? # La nochi el Destinu val mas de mil mesis. # Los ángelis i el Espíritu enciendin en ella, con premisu del su Señor, pa fixá-lu tou. # Es una nochi de pas, ata el esmanecel! * إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ * وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ * لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ * تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ * سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ Bismi-llāhi-r-raĥmāni-r-raĥīmi # 'Innā 'anzalnāhu fī laylati al-qadri # Wa mā 'adrāka mā lailatu al-qadri # Lailatu al-qadri khayrun min 'alfi shahrin # Tanazzalu al-Mmalā'ikatu wa ar-rūĥu fīhā bi'idhni rabbihim min kulli 'amrin # Salāmun hiya ĥatta maţla`i al-fajri == Atijus p'ahuera== * [http://es.quranacademy.org/quran Quran Word by Word] // QuranAcademy.org * [https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ Al-Quran (Corán online)] mas de 140 traduzionis en 35 lenguas. * [http://www.webislam.com/?idl=134 Mensahi el Corán] * [https://web.archive.org/web/20090223130252/http://intratext.com/X/ESL0024.HTM El Sagrado Corán] {{Commonscat|Qur'an|Corán}} [[Categoría:Religión]] [[Categoría:Literatura]] 2yoi76ark7tl0sfobzuremqvivytkor Lengua judeoespañola 0 2108 145109 141601 2026-11-17T02:47:35Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145109 wikitext text/x-wiki {| {{fichabonita}} ! colspan="2" bgcolor="lawngreen" style="infobox"|Judeoespañol (''Djudeo-Espanyol/גודיאו-איספאנייול'') |- | valign="top"|Palrau en: |[[Israel]], [[Turquia]], [[Bósnia Ercegovina]], [[Grécia]],<br>[[Macedónia del Norti]] i [[Bulgaria]] |- | valign="top"|Rehión: |[[Uropa]] meriyonal. [[Península los Balcanis]]. |- | valign="top"|Total de palrantis: |150.000 |- | valign="top"|Palrantis bilingües en: |[[ebreu]], [[turcu]], [[serbo-croata]], [[luenga griega|griegu]], [[macedoniu]], [[búlgaru]] |- | valign="top"|[[Famílias de luengas|Crasificación henética]]: |[[indouropeu]]<br /> &nbsp;Família Indouropea - Grupo Itálicu<br /> &nbsp;&nbsp;[[Família Indoeuropea - Grupu Romanci|romanci]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Luenga romanci|romanci]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Lenguas ibero-occidentales|iberu-ociental]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[luenga española]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Hudeoespañol''' |- ! colspan="2" bgcolor="lawngreen"|Estatus oficial |- | valign="top"|Luenga Oficial de: | valign="top"|N/A. Reconocia por [[Israel]]. |- | valign="top"|Regulau por: | valign="top"|[[Autoridad Nasionala del Ladino]] |- ! colspan="2" bgcolor="lawngreen"|Cóigu |- |[[ISO 639]]-1||lad |- |ISO 639-2(B)||lad |- |ISO 639-2(T)||abc |- |ISO 639-3||lad |- |[[SIL]]||LAD |} El '''ladinu''' o '''judeoespañol''' (''Djudeo-Espanyol'' גודיאו-איספאנייול) es la luenga que hue i es palrá polos [[sefardí]]is ([[Judaismu|judíu]]s espulsaus d'[[España]] a raizi el Editu la [[Alhambra]] decretau en [[1492]] polos [[Reis Católicus]]). Esta luengua, enque es eminentementi derivá del [[castellanu]], es tamien una mestura en deferentis proporcionis de muchas de las luengas palrás ena [[Península Ibérica]] a la salia los judíus a finalis el sigru XV. A prencipius el sigru XX entovía abía emportantis comuniais que gastaban el judeoespañol, prencipalmenti nel norti Marruecus (ondi alcibía el nombri ''haketiya'') i los Balcanis. Ogañu es una luenga que cuerri el riesgu d'esapaecel. Calcúla-se que la palran alreol de 150.000 pressonas, prencipalmenti en Israel. Sueli conhundí-se con el ladinu, enque ésta úrtima es en realiá una luenga con vocabulariu castellanu i sintassis ebrea, gastá namás pa traucil los testus sagraus del judaismu. Ogañu es palrá en Israel, España, Argentina i Brasil. 'Qol Yerushalayim en Israel i Radio Nacional de España, en España realiçan trasmisionis en judeoespañol. == Ejemplus de literatura en judeoespañol == === Cuentu: ''El Hazino Desovedyente'' (I. Pontremoli) === ''Un adam kayo hazino de munço tiempo i vino un mediko savido a verlo i le dyo promeza ke asta tantos dias lo melezina: Basta ke se kudye a bever las melezinas i espesias ke le dara, i ke no koma demazyado, ni kozas ke aze danyo al estomka. İ el hazino no eskuço al mediko, i iba komiendo todo lo ke le dezeava su alma, i no kudyava por azer la melezina del mediko. İ viniendo el tiempo, en lugar de melezinarse, se izo hazino mas munço. İ kuando vino el mediko a ver al hazino, le demando el hazino al mediko:'' ''- "¿Onde esta tu sensya, ke tienes tu fama grande ke sos dotor valido, ke de sierto me dates palavra ke oy me tenía que melezinar i adrava me ize mas hazino?"'' ''Le respondyo el dotor:'' ''- Ya es maraviya komo bives ainda, ke para lo ke kargates la estomka, i no kijites bever las melezinas que te dişe, ya kalia ke murieras; i sierto ke, si me eskuçavas a mi de no komer todo lo ke te dişe, ya estavas agora rezyo. Esto no es otro ke tu kijites matar de ti para ti; por eso, si keres eskuçarme de oy endelantre, es ke te akavides en todo lo ke te ordenare i, en akavidandote bien, por sierto ke asta pokos dias te melezinas; ma, si no te guadras en estos dias, no tengas keşa kon mi.'' * ''Adam'' - Ombri * ''Hazino'' - Enfermu. * ''Estomka'' - Estómagu. * ''Adrava'' - En veci. === Refranis sefardíes === * ''El amigo ke no ayuda y el kuçiyo que no korta, ke se piedran poco emporta.'' * ''Kien kome i suda, no tiene kalyentura.'' * ''El peşe esta en la mar i eyos ya fizieron bazar.'' * ''Pujados ke no amenguados.'' (Albondu i no tristis). * ''Munços me dieron i munços me daran, ¡guay! kuando de mi no ay.'' - (Albondu me dierun, Albondu me darán "Ay de mi" quandu no de). * ''Kien munço se lo pyensa non se va en Yeruşalayim.'' * ''El meoyo del adam es una tela de sevoya.'' - (El celebru el ombri es una tela cebolla). Hazi referéncia a la debiliá umana. * ''Kada uno konose las koles de su guerta.'' * ''Fyero ke da al vidro, ¡guay del vidro! Vidro ke da al fyero, ¡guay del vidro!'' * ''Pan ke ayga en el sesto, ke sea blanko, ke sea preto.'' * ''Şabat lo aharvaron, Alhad yoro'' - (El sábau lo golpearun, el domingu lloró). - Hazi referéncia al respetu, que los judius tienin pol sábau. * ''Kaveza abokada no le akoza filo de espada.'' * ''El ke munço se aboka, el kulo amostra.'' * ''El ke se eça kon kriyaturas se alevanta pişado.'' - Hazi referéncia a evital envolucral-se en negocius o planis con nuevus. * ''El ke se eça kon gatos se alevanta areskunyado.''(Quien se despançurraa con gatus, arreguñau se levanta) * ''La ida esta en mi mano, la vinida no se kuando.'' * ''No digas mal del dia fista ke escurese.'' * ''Kien del rey se kome la gayina flaka, godra la paga.'' * ''Kien de ajenos vestira, en medyo de la kaye le kitaran.'' * ''El mosafir no kome, ma la mesa se kompone.'' Mosafir (del turcu ''misafir''): viajeru * ''La tizna dize a la kaldera, ¡vate! ¡vate!, ke sos preta.'' * ''El dia ke no barri, vino kien no asperi.'' * ''Amigos i hermanos semos, a la bolsa no tokemos.'' * ''Lo ke fazes kon tu mano, no lo faze ni tu ermano.'' * ''Kada kualo kere yevar el agua a su muelino, i deşar en seko el del vizino.'' * ''El ke se kema kon la çorba, asopla en el yoğurt.''. * ''Gayegos semos i no mos entendemos.'' (Gallegus semus i non mos entendemus). * ''Nadie save del mal de la oya, mas ke la kuçara ke la menea.'' * ''Aremyenda tus panyos, los yevaras sien anyos.'' * ''Lo ke tienes de fazer el Martes, fazelo el dia de antes.'' * ''No digas ¡höşt! al perro, ke te modre.'' * ''Kada gargajo a su paladar es savrozo.'' * ''Lo ke no pari, ke no kreşka.'' * ''De boka en boka la pulga se fizo gamelyo.'' * ''Bueno, barato i kon las paras en la mano.'' - Paras - dinero. * ''Kulevra ke no modre, ke biva mil anyos.'' * ''Biva el devdor ke la devda esta en pyes.'' * ''Komo turko ke se eço a bever.'' * ''Al sultan, un yeşil yaprak.'' Yeşil - verde, Yaprak - hoja. Hazi referéncia a la ensinificáncia de ciertus regalus. * ''Por la kaveza fyede el peşe.'' * ''Basta ke es mi nombre Abravanel, alevanto la colça y me eço sin komer.'' * ''Kien no tenga meoyo, kale ke tenga paças.'' Paças - Patas. * ''El rey se eço kon mi madre, ¿a kien reklamo?.'' * ''Abolta, abolta, komo rueda de muelino.'' * ''Mar i guerta, ke no ay buelta.'' * ''Toma haber, sube un eskalon, toma mujer abaşa un eskalon.'' Hazi alusión a que se busqui un sociu de mejor nivel social y una mujel de clasi inferior. * ''¿Para ken es esta paparrona? Para mi senyora suegra. ¿Para ken es esta paparrica? Para mi nuera.'' - Paparrona - aumentativo de patata. Paparrica - diminutivo de patata. Hace alusión al trato inequitativo entre suegras y nueras. * ''Ken no esta ambezado a yevar bragas, la kostura le faze yaras.'' * ''Kien ve al guerko, le keda el cesto.'' * ''¿Para ke keres las paras? ¿Para la vejez o la mensevez?'' * ''Lo ke no se faze el dia de la boda, no se faze a ninguna ora.'' * ''Kon kaza yena, presto se giza la sena.'' * ''Vos te fraguas kastiyos en Sefarad'' ([[España]]) - * ''¡Guay! de la barka ke tiene munços kapitanes.'' * ''Asegun la barka, biene la fortuna.'' - * ''Munços i buenos anyos i de novia ke te veyamos.'' - * ''Yo se un salmo, el hazán save dos.'' * ''Entre toma el gayo y daka el gayo kedan plumas en la mano.'' * ''En lo escuro todo es uno.'' * ''Saporta al ke nada le emporta.'' * ''Besa la mano ke keres ver kortada.'' * ''El Dio da barva onde no ay keşada.'' == Atijus == {{InterWiki|code=lad}} *[http://www.aki-yerushalayim.co.il LA PAJINA DJUDEO-ESPANYOLA de AKI YERUSHALAYIM] Esta pajina es dedikada a los ke se interesan a la kultura djudeo-espanyola i dezean anchear sus konosensias en este kampo o ser aktivos eyos mizmos en los esforsos para su konservasion i difuzion. *[https://web.archive.org/web/20120104074913/http://groups.yahoo.com/group/Ladinokomunita/ Comunidá virtual de palrantis de ladino] *[http://www.primary-music.com Primary Music] Ladino cantante 'Suzy', la poeta Margalit Matitiahu *[http://www.sefarad.org/hosted/francais/belmr/index.html Sobri el hudeo español] (en francés) *[https://web.archive.org/web/20070512140125/http://lingua.cc.sophia.ac.jp/diksionario-LK/ Diksionario de Ladinokomunita] *[http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_01/hernandez/ Un viahi pol Sefarad] [[Categoría:Luengas d'Uropa]] [[Categoría:Luengas d'Ásia]] [[Categoría:Luengas d'África]] [[Categoría:Luengas de Turquia]] [[Categoría:Luengas de Marruecus]] [[Categoría:Luengas d'España]] [[Categoría:Luengas de Grécia]] 25qzrr9mr7b0bfbwtrlh6ywepudgntp Entre Ríos 0 2489 145099 119255 2026-11-17T01:14:30Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145099 wikitext text/x-wiki Los '''Entre Ríos''' son una banda [[argentina]] eletro-pop, conocius pol ''Litoral''. == Via == Entre Ríos se dan a conocel a primerus desti miléniu. El su primel EP es ''Litoral'' que lo espubrican en Índice Virgen. El tema omónimu es consierau una las mijoris cancionis el añu, sigún el ''Sí de Clarín''. Se siguiria otru EP, ''Temporal'' i el vinilu ''Provincia'', nel sellu español Elefant. Nel 2002 apaici el primel largu espubricau tamién pol Elefant, ''Idioma suavi''. Nessi mesmu añu sacan ''Sal'', el primel largu en Argentina i consieraus entri los dies mijoris discus el añu pola ''Rolling Stone Argentina'' i la ''Inrockuptibles''. Las sus cancionis inundarun el continenti uropeu tocandu en ciais españolas comu [[Mairil]], [[Barcelona]] i [[Valéncia]]. Al sotru añu espubrican un compilatóriu ''Completu'' andi arrecogin cancionis los primerus EP’s hueraparti dotros sonis inéditus i remesclas. Nel 2005 sacan su tercel discu estuyu con onzi temas, ''Onda''. Entri el 2005 i el 2006 el grupu cuentó cona enclusión de Paula Meijide. Pa úrtimus el 2008, endispués la esperéncia en solitáriu de Sebastián, el baju el grupu, sacan un nuevu EP, ''Entre Ríos'', que presentan nel Personal Fest i en Creamfields. == Miembrus == * '''Rosario Ortega''': vozi. * '''Gabriel Lucena''': quitarra. * '''Sebastián Carreras''': baju. * '''Romina D’Angelo''': bateria. == Discografia == EP’s: * ''Litoral'' (2000). * ''Temporal'' (2001). * ''Entre Ríos'' (2008). Discus * ''Idioma suave'' (2002). * ''Sal'' (2002). * ''Completo'' (2003). * ''Onda'' (2005). ==Atijus== * [http://www.myspace.com/entrerios Página en Myspace] * [https://web.archive.org/web/20090219154216/http://www.rock.com.ar/bios/6/6356.shtml Ficha el grupu en Rock.ar] [[Categoría:Música d'Argentina]] a0wydvo4ld3pbj5n992ti5ddl9e400r Georgia Dagaki 0 3180 145104 126788 2026-11-17T01:50:45Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145104 wikitext text/x-wiki '''Georgia Dagaki''' (en [[luenga griega|griegu]] ''Γεωργία Νταγάκη'', [[IPA|[ɣ<sup>j</sup>eoɾˈɣ<sup>j</sup>ia daˈɣak<sup>j</sup>i]]]) es una cantora i tocaora la [[lira]] griega. == Estória == Georgia tuvu nacencia enas [[Atenas]], rescreciendu duna família [[Creta|cretensi]]. Con dozi añinus s’enlió a deprendel a la [[lira]], cuyu endirgaol hue Μάνος Πυροβολάκη. S’ensiñó tamién a cantu i almonia nel Conselvatóriu [[Atenas]] anque se graduó nel Conselvatóriu Nacional<ref>{{Cita web |url=http://www.georgiadagaki.gr/ |título=Datus biográficus la su página oficial |fechaacceso=2009-06-08 |archive-date=2009-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605221834/http://georgiadagaki.gr/ |dead-url=yes }}</ref>. Dende los deziseis añus á viviu del mundu la música. En 2000 espubricu el cenzillu ''Tο πρώτο προσωπικό της'', con arregru i composición de Μανώλης Πυροβολάκη<ref name="musicheaven">[http://www.musicheaven.gr/html/modules.php?name=News&file=article&sid=1462, Νίκος Tranzistoraki, “Γεωργία Νταγάκη, Βασίλης Μπαμπούνης, Βαγγέλης Βατσινέας", Music Heaven, 18 Hebreru 2008.]</ref>, tras lo que le siguierun várias colaboracionis musicalis i vocalis como nun trebaju [[Eric Burdon]], andi toca la lira en quatru cancionis, u con Κώστας Μπραβάκης. Tamién participó ena banda sonora la pinicla ''Σειρήνες στο Αιγαίο'', del 2005. El su primel discu estuyu salió nel 2006, entitulau ''Στην άκρη αυτού του κόσμου'' andi los sonis tradicionalis i los arregrus pop se fusionan en melodias que destacan polos sonis la [[lira]]. El discu está compuestu pol ella, anque tamién pol Πυροβολάκη<ref name="musicheaven"></ref>. Nel veranu 2008, esta cantanti á atuau junta músicus i compositoris renombraus de Grécia comu Καλανζοπούλος u la cantora Πασπαλά, hueraparti de tocal enos conciertus [[Goran Bregović]] pol angunas ciais griegas<ref>[http://www.myspace.com/dagakigeorgia Short bio]</ref>. == Biembrus == Enos sus conciertus i grabacionis, Georgia participa con otrus estrumentistas<ref>{{Cita web |url=http://www.georgiadagaki.gr/ |título=''Επί σκηνής''. |fechaacceso=2009-06-08 |archive-date=2009-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605221834/http://georgiadagaki.gr/ |dead-url=yes }}</ref>. Veloquilus: * Άκης Κατσοπάκης: pianu, tecraus. * Θάνος Μιχαηλίδης: tamboris. * Τάκης Μπαρμέρης: quitarra elétrica i acústica. * Βαγγέλης Τζάτζος: baju. * Ορφέας Περίδης: quitarra, vozi. * Γιώργος Πολυχρόνακος: bateria. * Βασίλης Κετεντζόγλου: quitarras. == Discografia == Discus: * ''Secret Love'', 2009 * ''Στην άκρη αυτού του κόσμου'', 2006. Cenzillus: * ''Tο πρώτο προσωπικό της'', 2000. == Referéncias == {{listaref}} == Atijus == * [https://web.archive.org/web/20090605221834/http://georgiadagaki.gr/ Página oficial]. * [http://www.myspace.com/dagakigeorgia Página en Myspace]. * [https://web.archive.org/web/20090607082201/http://www.musicheaven.gr/html/ Music Heaven]. [[Categoría:Cantoras griegas]] [[Categoría:Músicus griegus]] ns428j8k00pjx032p8rxgaq7e2c7k4m Free European Song Contest 0 9243 145103 126457 2026-11-17T01:40:49Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145103 wikitext text/x-wiki {{Polmehoral}}{{Pol acabijal}} El '''Free European Song Contest''' (n'[[Luenga estremeña|estremeñu]]: '''Festival la Canción d’Uropa Libri''') es un conculsu musical nel que participan cancionis de paisis d'[[Uropa]] i parti d'[[Ásia]] (i la [[Luna]]). Se celebra dendi 2020, . ==Orihinis i estória== *Dispués de la cancelación d’[[Festival d'Urovisión 2020|Urovisión 2020]] pola [[pandemia]] [[malotia]] de la [[Covid-19]] n'[[Pandemia de la Covid-19 n'Uropa|Uropa]]. *Idea de [[Stefan Raab]] i organiçau por [[ProSieben]] i coa ayua de [[Brainpool TV|Brainpool]]. ==Luenga i coltura== La [[Luenga alemana]] i una pressona con relación coa coltura alemana. == Participación == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! scope="col" style="width:10%;" |Añu !Paisis |- ! scope="row" |2020 | [[Alemaña]], [[Áustria]], [[Bulgária]], [[Cazastán]], [[Croácia]], [[Dinamarca]], [[España]], [[Irlanda]], [[Israel]], [[Itália]], la [[Luna]], [[Paisis Baxus]], [[Poloña]], [[Reinu Uníu]], [[Suiça]] |- ! scope="row" |2021 | [[Bélgica]], [[Escocia]], [[Eslovénia]], [[Fráncia]], [[Grécia]], [[Ingalaterra]] |- |} ==Ganaoris== Los ganaoris ca añu huerun: {| {{Prettytable}} ! style="background:#efefef;" | Anno ! style="background:#efefef;" | Locus ! style="background:#efefef;" | Natio laureata ! style="background:#efefef;" | Canticum et cantor |----- | [[Festival d'Uropa Libri 2020|Uropa Libri 2020]] || Colonia ([[Alemaña]]) || [[España]] || ''Like I Love You'' ([[Nico Santos (cantanti)|Nico Santos]])<ref>España gana por sorpresa la otra Urovisión, con Nico Santos https://www.niusdiario.es/vida/visto-oido/espana-nico-santos-gana-eurovision-alemania-festival-alternativo-free-esc_18_2948145001.html</ref>. |----- | [[Festival d'Uropa Libri 2021|Uropa Libri 2021]] || Lanxess Arena, Colonia ([[Alemaña]]) || [[Irlanda]] || ''The One''([[Rea Garvey]])<ref>Irlanda gana el Festival d’Uropa Libri 2021 https://eurovoix-world.com/2021/05/15/rea-garvey-wins-free-european-song-contest-2021/</ref>. |} ==Estremeñus n' Festival la Canción d’Uropa Libri== ==Guipa tamién== *[[Festival la Canción d’Urovisión|Festival d’Urovisión]] *[[Festival la Canción de Turkvisión|Festival de Turkvisión]] ==Huentis i referéncias== {{listaref}} ==Atijus== *[https://www.imdb.com/title/tt12341002/ Festival la Canción d’Uropa Libri] en [[Internet Movie Database|IMDb]] *[https://web.archive.org/web/20201213130644/https://www.prosieben.de/tv/free-european-song-contest Páhina ofical] de Festival la Canción d’Uropa Libri de ProSieben *[https://web.archive.org/web/20201021064230/https://www.brainpool.de/Programme/Shows/Free-European-Song-Contest Páhina ofical] de Festival la Canción d’Uropa Libri de Brainpool TV {{Commonscat|Category:Free European Song Contest}} [[Categoría:Espetáculus]] gvb42krlrku42ak47r4rprkz6se4crf Juéllega Estremeña 0 10181 145107 135728 2026-11-17T02:35:02Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145107 wikitext text/x-wiki {{Ficha de asociación}} '''Juéllega Estremeña''' ([[Valencia d'Alcántara|Valencia]], [[26 d’abril]] del [[1980]]) es el primel i únicu bandu foclóricu de corus i danças del monicipiu arrayanu de Valencia ena provincia de [[Caçris]] (España). == Estoria == Prencipió los sus passus primerus en el añu 1979 quandu un bandu d’entusiastas delas tradicionis, encabeçau d’Amparo Carpintero Pedraz, recuperó villanciscus tradicionalis dela comarca que se cantavan palas callis de Valencia, i las entrepetarun en el teatru-cini Luis Rivera, en dandu lugal al primel festival de villanciscus del monicipiu.<ref>{{Cita publicación|título=Miscelánea. Juéllega Extremeña en Canal Extremadura|fecha=2019|publicación=Revista Valbón|número=442|páginas=13}}</ref> El 26 d’abril del 1980 s’avió oficialmenti la ''Agrupación de Música y Danza Juéllega Extremeña'' con el ojetivu prencipal de recadal tol acervo foclóricu i etnográficu dela parti arrayana de Valencia.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://www.elperiodicoextremadura.com/caceres/2005/04/17/bodas-plata-juellega-extremena-45555938.html|título=Bodas de plata de Juéllega Extremeña|fechaacceso=2023-01-14|fecha=2005-04-17|sitioweb=El Periódico Extremadura|idioma=es}}</ref> ​En la festividad de San Isidru, el 15 de mayu del 1980, estrenaron la ''misa del Puebru Estremeñu'' d’Emilio Blas de la Rosa. Por mó dela Feria de San Bertol, hizun el su primel festival de foclori nel 1980. En setiembri de 1980 bailarun pola primel vés delantri la Vigin delos Remedius, patrona de Valencia, ala que anombrarun mairina del bandu. Enas navidais del 1980 recuperarun el aguinaldu ya descadecíu, en cantandu polas callis del monicipiu con el fin de recadal fondos pa un fin social. Nel 1981 presentan una carroza ena Cavalgata de Reis. Dendi antocis van a partecipal en tolas fiestas localis i en entrecambius con bandus foclóricus de Portugal i España.{{Harvnp|Asociación de Música y Danza “Juéllega Extremeña”|1999|pp=27-30|group=}} Nel 1984 entrarun a hazel parti dela Federación Estremeña de Corus i Danças.​ Nel 1987 gravarun un discu de villanciscus junta otrus bandus. Dendi’l 1993 hazin parti dela Federación Nacional de Bandus de Foclori.<ref>{{Cita web|url=https://www.rfeaf.org/delegados-feaf/|título=Delegados FEAF 2014|fechaacceso=2023-01-14|sitioweb=FEAF - Federación Española de Agrupaciones de Folclore|idioma=es|archive-date=2023-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114205108/https://www.rfeaf.org/delegados-feaf/|dead-url=yes}}</ref> Nel 1999 pubricarun ''Nuestras raíces y costumbres, Asociación de Música y Danza “Juéllega Extremeña”'' que recada la su trayetoria, cantaris i indumentaria.<ref>{{Cita web|url=http://nuestramusica.unex.es/nuestra_musica/bibliografia/folklore7.htm|título=Bibliografía Patrimonio Musical Extremeño|fechaacceso=2023-02-18|sitioweb=nuestramusica.unex.es|archive-date=2023-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115045015/http://nuestramusica.unex.es/nuestra_musica/bibliografia/folklore7.htm|dead-url=yes}}</ref> Nel añu 2005, pa comemoral las sus bodas de plata, Huéllega Estremeña entangó un pograma d’actus con la proyección dun vidiu que recoge la estoria dela hormación.<ref name=":0" /> Ena su trayetoria, án llevau los sus cantaris, hatus i bailis por sitius destintus dela península i l’estrangeru. I án hechu esparigimientu foclóricu i etnográficu en jornás i congressus diversus en España i Portugal.<ref name=":0" /> == Composición == Presidi l’associación Juan Antonio Navas Reyes. Derigi el bandu musical Carmen María Reyes Seda i s’integran en ella mas dun cientu de biembrus.<ref name=":0" /> Cuentan con tres bandus de danças: infantil, d’adultus i de mayoris, con angunus biembrus de mas de 70 añus. La escuela de bailis, con mas de 80 zagalas i zagalis, sonin la cantera del bandu. Tienin cincu hatus, mesmu pa ombri i pa mugel: de Labraol/ra, de Cerimonia, de Gala, de Faena i Arrayanu.<ref name=":1">{{Cita web|url=https://www.lavozdelanzarote.com/actualidad/sociedad/el-folclore-inunda-el-recinto-ferial-de-arrecife_45660_102.html|título=El folclore inunda el Recinto Ferial de Arrecife|fechaacceso=2023-01-14|fecha=2007-08-20|sitioweb=La Voz de Lanzarote|idioma=es}}</ref>{{Harvnp|Asociación de Música y Danza “Juéllega Extremeña”|1999|pp=45-48|group=}}​ == Repertoriu == Tienin un repertoriu ampliu de dambas a dos provincias estremeñas Caçris i Badajós, comu ''La Xota de Villafranca, Xota del Unu, La Uva, Xota dela Cazuela i Redobli''.​<ref>{{Cita web|url=https://noticiasdegrancanaria.es/inicio/item/8766-guia-celebro-el-xxvi-festival-nacional-de-folclore-isla-de-gran-canaria-con-gran-exito|título=Guía celebró el XXVI Festival Nacional de Folclore &#34; Isla de Gran Canaria &#34; , con gran éxito|fechaacceso=2023-01-14|apellido=Quintana|nombre=Evelia Álamo|sitioweb=noticiasdegrancanaria.es|idioma=es-es|archive-date=2023-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114124740/https://noticiasdegrancanaria.es/inicio/item/8766-guia-celebro-el-xxvi-festival-nacional-de-folclore-isla-de-gran-canaria-con-gran-exito|dead-url=yes}}</ref> El su repertoriu cuenta con tres misas estremeñas, dentri ellas, la ''Misa del Puebru Estremeñu'' d’Emilio Blas de la Rosa.<ref>{{Cita publicación|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=8461302|título=“Misa del pueblo extremeño” por el “Coro y danzas Bruyas de Albayada”|apellidos=Rosa|nombre=Emilio Blas de la|fecha=2022|publicación=El Hinojal. Revista de Estudios del MUVI|número=18|páginas=110–123|fechaacceso=2023-01-14|issn=2341-3093}}</ref> Hueraparti de recadal, condural i fomentar la riqueza foclórica i coltural d’Estremaúra, tienin comu ojetivu mantenel los origin i las infrujencias típicas dela su parti, una comarca arrayana con Portugal, recuperandu cantaris i bailis propius dela su campiña. Estus bailis arrayanus los entrepetan las mesmas pessonas que enos añus 50 i 60 dendi los destintus casaris dela Campiña de Valencia divan alos bailis, fiestas i jiras dela comarca arrayana. Enque uvieran fronteras enos añus 50, estas pessonas hormavan una comarca natural que se destendía mesmu a un lau i a sotru de dambus paísis. La su edá avanzada no les impide muestral en el ecenariu la autencidad delas danças arrayanas.<ref>{{Obra citada|título=La Fontañera y A Vira de Romería / Juéllega Extremeña 2º / Villa del Campo (Cáceres)|idioma=es-ES|url=https://www.youtube.com/watch?v=8IfJCclDH-M|fechaacceso=2023-02-18}}</ref> Es un foclori destintu al delos arrayus del sul d’Estremaúra, por mó dela infrujencia portuguesa. Conservan ''viras'', ''saias'', etc. en portugués i sin mual quasi que ná conas del Alentejo, provincia arrayana ermana.​​<ref>{{Cita publicación|url=https://musicatradicional.eu/sites/default/files/images/acercamiento_al_folclore_rayano-caramanchos-5.pdf|título=Acercamiento al folklore rayano en la provincia de Cáceres|apellidos=Garrido Barragán|nombre=Luis|fecha=2004|publicación=Caramanchos|editorial=Grupo de promoción del Folklore Extremeño "Caramancho"|volumen=5|número=56-57|fechaacceso=2023-03-23|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20230114133718/https://musicatradicional.eu/sites/default/files/images/acercamiento_al_folclore_rayano-caramanchos-5.pdf|fechaarchivo=2023-01-14}}</ref><ref>{{Obra citada|título=La Fontañera y A Vira de Romería / Juéllega Extremeña 2º / Villa del Campo (Cáceres)|idioma=es-ES|url=https://www.youtube.com/watch?v=8IfJCclDH-M|fechaacceso=2023-01-14}}</ref> Destacan temas propius dela su puebración arrayana, comu sonin: ''La sartén sin rabo, A Fontañeira,<ref>{{Obra citada|título=A FONTANHEIRA - Grupo de Coros y Danzas "JUÉLLEGA EXTREMEÑA" - Valencia de Alcántara (Cáceres)|idioma=es-ES|url=https://www.youtube.com/watch?v=UYMuvSjV9PE|fechaacceso=2023-01-14}}</ref>''​ ''As Saias o Cántigas,<ref>{{Obra citada|título=AS SAIAS - Grupo de Coros y Danzas "JUÉLLEGA EXTREMEÑA" - Valencia de Alcántara (Cáceres)|idioma=es-ES|url=https://www.youtube.com/watch?v=SVrhjLgfk8g|fechaacceso=2023-01-14}}</ref>''​ ''Vira de Roda, O Pilao, Vira de romería, Vira tres polinhos,<ref>{{Obra citada|título=O VIRA DE TRES POULINHOS - Grupo de Coros y Danzas "JUÉLLEGA EXTREMEÑA" - Valencia de Alcántara (CC)|idioma=es-ES|url=https://www.youtube.com/watch?v=RykkLKdXdQU|fechaacceso=2023-01-14}}</ref>''​ ''Vira de seis'',<ref>{{Obra citada|título=O VIRA DE SEIS - Grupo de Coros y Danzas "JUÉLLEGA EXTREMEÑA" - Valencia de Alcántara (Cáceres)|idioma=es-ES|url=https://www.youtube.com/watch?v=8LfOxU_hGaA|fechaacceso=2023-01-14}}</ref>​ i ''A coxiada'', temas d’infrujencia portuguesa asseñalá, delas pessonas veteranas del bandu, mayoris de 55 añus. == Esparigimientu foclóricu == El su trebaju quieri envernecel la coltura populal. Án llevau el foclori arrayanu i estremeñu por destintas comarcas, en tolas comunidais autónomas d’España i a festivalis nacionalis, entrenacionalis i trasarrayanus de foclori.<ref name=":1" /> Hata’l 2003 Valencia hue la sé del Festival Entrenacional delos Puebrus del Mundu. A ca añu, en abostu el festival lleva a Valencia bandus foclóricus del mundu.​​<ref name=":0" /><ref>{{Cita web|url=https://planvex.es/web/evento-planve/festival-pueblos-del-mundo-en-valencia-de-alcantara/|título=Festival Pueblos del Mundo en Valencia de Alcántara|fechaacceso=2023-01-14|sitioweb=PlanVE|idioma=es}}</ref> A ca añu entanga el Festival de Foclori Villa de Valencia d’Alcántara, en calavoración con el Ayuntamientu de Valencia i la Federación Estremeña de Foclori, endrentu la pogramación del Festival Foclóricu delos Puebrus del Mundu.<ref>{{Cita web|url=http://www.valenciadealcantara.es/index.php/la-villa/27-noticias-municipales/cultura-y-patrimonio/68-festival-de-folklore-villa-de-valencia-de-alcantara|título=Festival de Folklore Villa de Valencia de Alcántara|fechaacceso=2023-01-14|sitioweb=www.valenciadealcantara.es}}</ref>​ Nel 2018 acogierun en Valencia la celebración del festival infantil dela Federación Estremeña de Foclori.<ref>{{Cita web|url=http://www.rayanos.com/noticias/cultura/138-la-cantera-de-juellega-anfitriona-del-angela-capdevielle.html|título=La cantera de Juéllega, anfitriona del 'Ángela Capdevielle'|fechaacceso=2023-01-14|apellido=Company|nombre=The Geco|fecha=2019-03-20|sitioweb=RAYANOS|idioma=es|archive-date=2023-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114205104/http://www.rayanos.com/noticias/cultura/138-la-cantera-de-juellega-anfitriona-del-angela-capdevielle.html|dead-url=yes}}</ref> Atúa enas celebracionis religiosas mas emportantis de Valencia, comu en misa campera por San Isidru Labraol (15 de mayu), la misa por San Bertol (24 d’abostu), o las jiras dela Vigin delos Remedius (8 de setiembri) i de San Peru d’Alcántara (19 d’otubri).​<ref>{{Cita publicación|título=Fiesta-Romería "San Isidro Labrador"|nombre=Juéllega Extremeña|fecha=1997|publicación=Revista Raíces|número=2 junio-julio|nombre-editor=Federación Española de Agrupaciones de Folklore|página=11}}</ref> I entanga a ca añu el certamin de villanciscus en Valencia.<ref name=":0" /> === Televisión === Atuacionis en Televisión Española: en 300 millones (1981) dendi la Ermita de Los Remedius, cantandu "El Fandangu estremeñu" i dendi la calli Bolvedana, bailarun "La Jerteña";​<ref>{{Cita web|url=https://www.rtve.es/play/videos/300-millones/|título=300 millones: Tus programas favoritos de TVE, en RTVE Play|fechaacceso=2023-01-14|sitioweb=RTVE.es|idioma=es}}</ref> en El Tren (1983) gravau ena estación de Santarem (Portugal); i nel pograma Gente Joven (1984), tuviendu 69 puntus.<ref>{{Obra citada|título=Juéllega Extremeña en Gente Joven Fandango Extremeño y Padre Nuestro|idioma=es-ES|url=https://www.youtube.com/watch?v=63Uh1RGOjME|fechaacceso=2023-01-14}}</ref> Nel 1984 partecipó nel roagi dela penícula ''Los Santos Inocentes'' derigía de Mario Camús, a tentu la obra omónima de Miguel Delibes. Racea ena penícula animandu un casoriu estremeñu con música i cantaris dela tierra.​ Nel 1991 la Misa Estremeña dendi la ilesia de Rocamaol hue retramitía a tol territoriu nacional.<ref name=":0" /> Nel 2019 parteciparun ena Canal Extremadura, nel Pograma ''Lo que te rondaré'' con entrevención dela cantanti Soraya Arnelas que hizu parti del bandu.<ref>{{Cita web|url=http://www.canalextremadura.es/video/lo-que-te-rondare-valencia-de-alcantara-040519|título=Lo que te rondaré: Valencia de Alcántara (04/05/19)|fechaacceso=2023-01-14|apellido=admin|fecha=2019-04-05|sitioweb=Canal Extremadura|idioma=es}}</ref> Parteciparun en el gravamientu del vidiuclip ''Brindo'' de Soraya Arnelas,​<ref>{{Obra citada|título=Soraya- Rodaje " Yo brindo" nuevo videoclip Extremadura noticias, Canal Extremadura (14/05/18)|idioma=es-ES|url=https://www.youtube.com/watch?v=cM3ZLHlyrqo|fechaacceso=2023-01-15}}</ref> polas callis del barriu góticu de Valencia.<ref>{{Obra citada|título=VIDEO {{!}} Juéllega Extremeña le canta a Soraya en el rodaje de su videoclip|idioma=es-ES|url=https://www.youtube.com/watch?v=nOtMdhZVj8g|fechaacceso=2023-01-14}}</ref> == Premius i reconocencias == * 1987 Valentinus del Añu, concedíu del Bandu Literariu Valbón.<ref name=":0" /> * 2002 Pregonerus delas fiestas patronalis de San Bertol. == Referencias == {{listaref}} == Biblografía == * Asociación de Música y Danza “Juéllega Extremeña” (1999): ''Nuestras raíces y costumbres, Asociación de Música y Danza “Juéllega Extremeña”.'' == Atijus p'ahuera == * [https://www.facebook.com/Juellegaextremenha/?locale=es_ES Página de Juéllega Extremeña en Facebook]. * [http://www.canalextremadura.es/a-la-carta/lo-que-te-rondare/videos/lo-que-te-rondare-valencia-de-alcantara-040519 Juéllega Extremeña en el programa ''Lo que te rondaré''] de Canal Extremadura, 4 de mayo de 2019. * [https://www.youtube.com/watch?v=8IfJCclDH-M La Fontañera y A Vira de Romería / Juéllega Extremeña] en Villa del Campo (Cáceres) 31 de Agosto de 2019. [[Categoría:Valencia d'Alcantara]] [[Categoría:Música d'Estremaura]] ambwsb18jb28s56eaqonqjcp0j7ambr Dwayne Johnson 0 10337 145095 129667 2026-11-17T00:43:11Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145095 wikitext text/x-wiki   [[Categoría:Hombres]] {{Ficha de pressona}} '''Dwayne Douglas Johnson'''<ref name=":0">{{Cita web|url=https://espanol.wwe.com/superstars/therock|título=Dwayne "La Roca" Johnson|fechaacceso=2024-01-30|sitioweb=WWE|idioma=es|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20230926062521/https://espanol.wwe.com/superstars/therock|fechaarchivo=2023-09-26|dead-url=yes}}</ref> (Hayward, California; [[2 mayu|2 de Mayu]] de 1972) es un [[atol]] y [[Luchi libri profissional|espeleaol profissional]] [[Estaus Uníus|estauniensi]].<ref name=":0" /> Trebajó comu peleaol profissional pala WWE ata la su retirá oficial en 2019,<ref>{{Cita web|url=https://www.menshealth.com/entertainment/a28597187/the-rock-wwe-wrestling-retirement/|título=The Rock Just Announced His Official Retirement From Wrestling|fechaacceso=2024-01-30|fecha=2019-08-03|sitioweb=Men's Health|idioma=en-US}}</ref> col ojetivu de focal-si ena su correúra artística. Á partecipau nuna gran diversidá de penículas huendu premiau'n bastantis d'ellas, huendu el su oficiu comu Luke Hobbs ena franquicia <nowiki><i id="mwFQ">The Fast and the Furious</i></nowiki> unu delos más reconocíus, assina comu Black Adam pala su cinta endependienti <nowiki><i id="mwFw">Black Adam</i></nowiki> (2022), pertenecienti al [[Universu destendíu de DC]]. Entri los sus logrus comu peleaol s'asseñalan diés Campeonatus Mundialis: ochu comu Campeón dela WWE i dos comu Campeón dela WCW. Tamién hue dos vezis Campeón Entrecontinental de la WWE i cincu vezis Campeón Mundial en Parejas. Tamién hue'l ganaol del ''Royal Rumble 2000'' tou estu lo convier-ti'n Campeón delas Tres Coronas. El primel oficiu protagonista de Johnson nuna penícula hue'n El rey Escorpión en 2002. Por estu, lepagarun $ 5.5 millonis, un record mundial para un atol nel su primel oficiu protagónicu. Apreparó y produju ''The Hero'', una serii de ''reality shows'' i dendi entoncis á seguíu produziendu pogramas de telivisión i penículas por mé dela su produtora Seven Bucks Productions. En 2013, la revista ''Forbes'' anombró a Johnson el n° 25 entri las 100 celebridais más apoderás i á estau entri los mejoris venti dendi entoncis. Hue'l atol mejol pagau'l mundu nel 2016. La revista ''Time'' lo anombró una delas 100 pressonas más infrugentis del mundu'n 2016. En 2001, La revista ''Muscle &amp;amp; Fitness'' lo anombró'l "Hombri'l siegru".   == Referencias == {{Listaref|2}}{{NF}}   [[Categoría:Atoris]] [[Categoría:Peleaoris]] hwzr09a15s1i2tv4h67ujev4qmal1fp Sofonisba Anguissola 0 10398 145121 131732 2026-11-17T05:58:56Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145121 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} '''Sofonisba Anguissola''' (Cremona, c. 1532-Palermo, 1625) hué una pintora italiana, considerá la primel mugel pintora de déssitu del Renacimientu. Cautivó el retratu i el autorretratu, assentandu nuevas reglas pal ambienti del retratu femeninu. == Biografía == [[Archivu:Portrait_of_Bianca_Ponzoni_Anguissola,_by_Sofonisba_Anguissola.jpg|miniaturadeimagen|Retratu de Bianca Ponzoni Anguissola, mairi dela artista (1557). Gemäldegalerie de Berlín.]] [[Archivu:Sofonisba_Anguissola_002.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|286x286px|Autorretratu (c. 1554), Viena, Kunsthistorisches Museum.]] Sofonisba Anguissola (tamién escrevíu ''Anguisciola'' o ''Anquissola'') tuvu nacencia en Cremona pal añu 1532.<ref>{{Cita web|url=https://www.europeana.eu/fr/exhibitions/pioneers/sofonisba-anguissola|título=Sofonisba Anguissola|fechaacceso=2023-05-26|sitioweb=www.europeana.eu|idioma=fr-FR}}</ref> Era la mas grandi de sieti ermanus, seis d'ellus eran zagalas. El su pairi, Amilcare Anguissola, era biembru dela baxa nobreza genovesa. La su mairi era Bianca Ponzoni. Enas quatru generacionis anterioris, la familia tuvu una cercana avenecia cona estoria antigua de Cartagu, polo que anombrarun al su primel iju comu la trágica protagonista cartaginesa Sofonisba, en onol al grandi general Anibal. Amilcare encandiló alas sus ijas Sofonisba, Elena, Lucía, Uropa, Minerva i Ana María, a cautival-si i aperhecional los sus talentus. Comu Sofonisba, otras quatru delas sus ermanas huerun pintoras, enque Sofonisba hué la que pintó muchu mas i la mas renombrá. Elena, la segunda delas ermanas, se hizu monja i dendi antocis tuvu que dexal de pintal. Ai un retratu de ella hateá de monja i pintau por Sofonisba. Tamién dexarun la [[pintura]] Anna María i Uropa, por contrael matrimoñu, mentris que Lucía, la que mejol pintava delas ermanas, murió jovin. La sotra ermana, Minerva, se hizu escreviora i latinista. Asdrubale, el ermanu varón, estuyó [[música]] i [[latín]], peru no pintava. El su pairi s'asseguró que tantu Sofonisba comu las sus ermanas tuvieran una güena educación ena que estavan incluías tamién las bellas artis. [[Archivu:Sofonisba_Anguissola,_Portrætgruppe_med_kunstnerens_fader_Amilcare_Anguissola_og_hendes_søskende_Minerva_og_Astrubale,_ca._1559,_0001NMK,_Nivaagaards_Malerisamling.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|259x259px|Retratu de familia, Minerva, Amilcare i Asdrubale Anguissola (1557), Nivaagaard Museum, Dinamarca.]] [[Archivu:Self-portrait_with_Bernardino_Campi_by_Sofonisba_Anguissola.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|200x200px|Bernardinu Campi nun retratu d'Anguissola. ''Autorretratu con Bernardinu Campi (''1550). Pinacoteca Nacional de Siena.]] Alos catorzi añus el su pairi la mandó, junta cona su ermana Elena, a estuyal con Benardino Campi, pintol tamién nacíu en Cremona, qu'era un respetau autol de retratus i escenas religiosas dela escuela de Lombardía. Quandu Campi se muó a sotra ciá, Sofonisba siguió los sus estudius col pintol Benardinu Gatti qu'era conocíu comu ''il Sojaro''. L'aprendizagi de Sofonisba conos artistas localis hué una antessala paque las mugeris hueran acetás comu estuyantis d'arti. No se sabi de seguru, peru pué sel que siguiera los sus estuyus juntu a Gatti por tres añus mas. El su trebaju mas emportanti d'aquella epoca hué la su obra ''Benardinu Campi pintandu a Sofonisba Anguissola'', del 1550 i qu'está ena Pinacotea Nacional de Siena. Alos ventisieti añus s'avalló en [[España]] ena corti del rei [[Helipi II d'España|Felipi II]]. Se creyi que tuvu un emportanti papel comu juntura entri'l retratu italianu i el español del siegru XVI, amás de una grandi infrugencia ena espigaera qu'uvu endispués nesti géneru en [[Italia]]. La su trayetoria hué un moelu pa angunas mugeris artistas qu'avían siu descluías del su enseñaeru académicu, de setoris, talleris i del mecenasgu papal, peru que encontrarun ayúa enas cortis uropeas entri los siegrus XVI i XVIII.<ref>{{Cita web|url=https://dialnet.unirioja.es/buscar/documentos?querysDismax.DOCUMENTAL_TODO=Sofonisba+Anguissola&inicio=1|título=Buscar: Sofonisba Anguissola - 1|fechaacceso=2023-05-19|sitioweb=Dialnet|idioma=es}}</ref> === Viaji pa Roma === [[Archivu:The_Chess_Game_-_Sofonisba_Anguissola.jpg|miniaturadeimagen|''Lucía, Minerva i Uropa Anguissola juegandu al axedrés'' (1555), Museu Nacional de Poznan, Polonia.]] Nel 1554, Sofonisba viajó pa [[Roma]], aondi conoció al pintol Miguel Angel por mé d'otrus pintoris que conocían mu bien la su obra. Esta encontrança col artista hué un grandi onol pala pintora i s'aprovechó de deprendel inhormalmenti pol grandi maestru. Quandu le pidió que pintara un zagalinu himplandu, Sofonisba debujó un ''Zagalinu mordiscau por un cangreju,'' qu'está en [[Nápoli]], Museu de Capodimonte i quandu Miguel Angel lo guipó, púu aprecial el talentu d'ella. Dendi antocis, el pintol le dava bosquejus del su quaernu de trebaju paque ella los pintara col su estilu pessonal i le dió consejamientu dela resultancia. Por alo menus dos añus mas, Sofonisba siguió esti estuyu inhormal, acebiendu una mu güena orentación del mesmu Miguel Angel. El grandi estoriaol d'arti Giorgio Vasari escrevió d'ella: "Anguissola á mostrau el su mayol usu i mejol gracia que qualisquiera sotra mugel del muestru tiempu ena su hincaera por dibujal, por essu mesmu á trunfau tantu debujandu, coloreandu i pintandu dela naturaleza i acopiandu escelentimenti d'otrus, comu por ella mesma que á creau repolías i mu lindas pinturas". Endispués de tó, no lo tuvu faci, pos enque contó con coragi i sostribu, muchu mas que las mugeris dela su epoca, la su crassi social no le dava premissu pa dil mas lexus delos lindis qu'avía pal su sessu. No tuvu la possibiliá de estuyal anatomía o debujal al natural, pos era considerau pocu passabli pa una señorina que guipara cuerpus empelotis. Esta mesma sitación golvía a passal un siegru endispués con Elisabetta Sirani, la qual tapocu púu tenel acessu a una hormación artística compreta por avel síu mugel. Por estu, Sofonisba precuró las possibilidais pa un nuevu estilu de retratus, con pessonagis con posturas inhormalis. Los biembrus dela su familia i el su mesmu jetu huerun los protagonistas mas abitualis delas sus obras, comu se pué guipal en ''Autorretratu'' nel 1554, qu'está nel Kunsthistorisches Musseum de Viena, ''El juegu del axedrés'' nel 1555, qu'está nel Museu Nacional, Poznan, nel que pinta alas sus ermanas Lucía, Minerva i Uropa, i ''el Retratu d'Amilcare, Minerva i Asdrubale'' nel 1557-1558, que anda pal Nivâgârds Malerisambling en Niva, [[Dinamarca]]. === De Milán pa España === [[Archivu:Portrait_of_Philip_II_of_Spain_by_Sofonisba_Anguissola_-_002b.jpg|miniaturadeimagen|Retratu de Felipi II (1573), óliu sobri liençu, 88 x 72 cm. Tradicionalmenti atribuíu a Alonsu Sánchez Coellu i que ugañu s'assisna a Sofonisba. Museu del Plau, Mairil.]] Quandu era mas conocía, Sofonisba se muó pa [[Milán]] en el 1558, en andi pintó al Duqui d'Alba. Unus mesis endispués de pintal-lu, pal branu del 1559, el Duqui d'Alba apreparava en [[París]] el casoriu de [[Helipi II d'España|Felipi II]] i Isabel de Valois, tercera mugel del rei. Amás d'otras custionis, s'acupava delas señorinas que divan a lleval con segu mesma la jovin reina pa [[España]]. El duqui decedi encruíl a Sofonisba entri estas señorinas, sabiendu l'empiqui dela reina pol debuju. El Duqui d'Alba hazi una envitación a Amilcare Anguissola, el qual dexa ala su ija dil pa [[España]] nel mes de setiembri. Dendi hebreru del 1560 hata'l branu del 1573, Anguissola vivió ena corti española, primeru comu señorina d'Isabel de Valois i endispués dela muerti dela reina, comu roanga delas infantas, mayolmenti de Isabel Clara Eugenia.<ref name=":1">{{Cita web|url=https://www.museodelprado.es/actualidad/exposicion/historia-de-dos-pintoras-sofonisba-anguissola-y/5f6c56c8-e81a-bf38-5f3f-9a2c2f5c60eb|título=Estoria de Sofonisba Anguissola, Museu del Plau|fechaacceso=21 de mayu del 2023}}</ref> Cona edá de venticincu añus, Sofonisba llegó a [[Mairil]] nel iviernu del 1560 pa esmençal de dama de compaña dela nueva reina i pintal los sus retratus, comu ''Isabel de Valois susteniendu un retratu de Felipi II,'' i los retratus d'otrus biembrus dela corti.<ref name=":0" /> Desseguía alcançó la onra i confiança d'Isabel de Valois. Por esti tiempu, trebajó juntamenti con Alonsu Sánchez Coello, s'arrimó tantu al su estilu, que primeramenti el famosu retratu de ''Felipi II ena mediana edá'' nel Museu del Plau en [[Mairil]], hué atribuíu a Coello.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://www.museodelprado.es/coleccion/obra-de-arte/felipe-ii/7d7280d6-5603-488a-8521-933acc357d7a|título=Felipi II, Museu Nacional del Plau|fechaacceso=19 de mayu de 2023}}</ref> Á siu rezien quandu s'á reconocíu a Anguissola comu la utora del quairu.<ref>{{Cita noticia|título=¿Ser o no ser un Goya, o un Anguissola?|url=https://elpais.com/diario/2008/08/02/babelia/1217632636_850215.html|periódico=El País|fecha=2008-08-01|fechaacceso=2023-05-19|issn=1134-6582|idioma=es|nombre=Carmen|apellidos=Boullosa}}</ref> Tamién las estoriaoras Carmen Bermis i María Kusche creyin que ''La dama l'arminiu'', unu delos mas famosus retratus assisnaus al Grecu, pué avel síu pintau por Sofonisba.<ref>{{Cita web|url=https://www.artycultura.net/2014/10/la-dama-del-armino-un-falso-cuadro-de.html|título="LA DAMA L'ARMINIU": UNA OBRA MAESTRA CONA ATRIBUCIÓN CUSTIONÁ|fechaacceso=2023-05-19|idioma=es|archive-date=2023-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519160108/https://www.artycultura.net/2014/10/la-dama-del-armino-un-falso-cuadro-de.html|dead-url=yes}}</ref> Los siguientis añus los passó comu pintora de cámara pintandu possimenti retratus oficialis dela Corti, encruyendu los dela reina i otrus biembrus dela familia real, comu la su ermana de [[Helipi II d'España|Felipi II]], Juana i el su iju, Don Carlus. Las sus pinturas d'Isabel de Valois i d'Ana d'Austria, la quarta mugel de [[Helipi II d'España|Felipi II]], son brivantis i enllenas de via. Polo general, se pué izil que dendi'l 1560, dicípulus de Moro comu Alonsu Sánchez Coello o Sofonisba Anguissola, aprican sin mas novedais el moelu del retratu d'estau gastau enos añus anterioris. En España, Juan Pantoja dela Crus acontinará col moelu del retratu i endispués tamién Velázquez, peru que ya sí entroduzirá, enque poquinu a pocu, un nuevu móu pal retratu femeninu, conos sus retratus a cavallu.<ref name=":1" /> === Golveeru i viejés en Italia === Nel 1570 entavía acontinava solterona. Por essu, la su edá le hazi consejabli el precural un matrimoñu aparenti, algu que se hazi'l cargu el rei, comu era corrienti conas damas dela reina. Sofonisba píi un ombri italianu, que ala finiquita es Fabrizio Moncada, iju del préncipi de Paternu, virrei de [[Sicilia]], nobri sicilianu d'ascendencia aragonesa. Endispués del casoriu, celebrau con una grandi fachenda i pola que acebió una doti pola parti del rei d'España, se muó pa [[Sicilia]] nel branu de 1573. Pallí vivirá en [[Palermu|Palermo]] hata'l 1579, aluspués dela muerti templana del su ombri el añu anteriol. La muerti del su ombri la pusu nuna difici sitación, enque acebirá una ves mas el sostribu de [[Helipi II d'España|Felipi II]]. [[Archivu:Self_portrait,_1610.jpg|miniaturadeimagen|Sofonisba Anguissola, ''Autorretratu'' (1610). Gottfried Keller Foundation.]]Quandu diva pa Cremona, tuvu roçi col nobri genovés Orazio Lomellino, qu'éra mas nuevu i moçu qu'ella i qu'era el capitán del barcu nel que viajava. S'aconyugaron en el 1579 en Pisa, ena contra delos deseus de [[Helipi II d'España|Felipi II]], que no premitía el casoriu. Nuna carta, ella dixu qu'el matrimoñu s'avía hechu anantis d'acebil-si la negativa del rei español. La nueva pareja s'avalló en [[Génova]], nuna grandi casa aondi púu tenel el su estuyu i tiempu pa pintal i debujal. La abondanti pensión que l'atorgó Felipi II, amás del capital pessonal de Orazio, le premitió pintal i vivil libri i con comodidá. Siendu antocis mu soná, tuvu la vesita de muchus delos sus collaçus, qu'eran mas nuevus qu'ella i deprendían i le rendavan el su estilu destintu. Dendi'l 1581 hata'l 1615 vivió en [[Génova]], ruqueandu la su nombraía tantu pola su coltura i la su albeliá artística comu polos sus conocíus previlegius ena corti española. Los sus diés añus caberus, los passó en [[Palermu]], enas sus apossessionis sicilianas. Nel 1623, la vesitó el pintol flamencu Anton van Dyck, qu'escrevió las sus vesitas a Sofonisba nel su sonau quaernu d'apontamientus qu'está nel Museu Británicu de [[Londri]]. Van Dyck escrevió: "Enque la su vista está mu transía, ruquea entavía mu espabilá mentalmenti". Murió en [[Palermu]] nel 1625. Hué toa la su via acramá i respetá entrenacionalmenti. Sieti añus endispués, nel celebramientu del centenariu dela su nacencia, el su viúdu pussu una escrición ena su tumba ena que se leyía: "A Sofonisba, la mi mugel, qu'és arrecordá dentri las mugeris anombrás del mundu, señalandu-si en retratal las imagis del ombri". Nel 1632, Orazio Lomellino, ahincau pola perda del su grandi amol, dedicó esta chiquenina contribución a tan grandi mugel. == Legau == [[Archivu:El_Greco,_Dam_i_päls.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|246x246px|''La dama l'arminiu'' (c. 1570), atribuía, dentri otrus, a Anguissola. Burrel Collection, Glasgow]] Ata cincuenta obras án síu atribuías fondamenti ala pintora Sofonisba. Los sus quairus puen sel guipaus enas galerías en Bérgamu, [[Budapest]], [[Mairil]] nel Museu del Plau i Museu Lázaru Galdianu, [[Milán]] ena Pinacoteca de Brera, [[Nápoli]], Siena i [[Florencia]] ena Galería Uffici La su obra á teníu una grandi infrugencia enas generaciones d'artistas qu'án veníu endispués. El su retratu dela reina Isabel de Valois con un pelleju duna marta zibelina hué el retratu mas copiau n'[[España]]. Dentri estus copistas estan muchos delos mejoris artistas d'antocis, comu Pedru Pabru Rubens. La trayetoria de Sofonisba es un grandi exempru ena estoria. A pesal de vivil nuna epoca aondi las mugeris andavan assentis delas artis vistalis, el su déssitu hizu un abrieru pal andil d'otras mugeris pa desenroal las sus carreras artísticas.<ref>{{Cita web|url=https://masdearte.com/especiales/sofonisba-anguissola-el-naturalismo-innovador-2/|título=Sofonisba Anguissola, el naturalismo innovador|fechaacceso=2023-05-19|sitioweb=masdearte. Información de exposiciones, museos y artistas|idioma=es-ES|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20230519160107/https://masdearte.com/especiales/sofonisba-anguissola-el-naturalismo-innovador-2/|fechaarchivo=2023-05-19|dead-url=yes}}</ref> Entri los sus nombris s'encuentran Lavinia Fontana, Bárbara Longhi, Fede Galizia i Artemisa Gentileschi. El Museu del Plau, celebró el su segundu centenariu nel 2020, amás d'otras, con una esposición antológica sobri Anguissola i Fontana.<ref>{{Cita web|url=https://www.abc.es/contentfactory/post/2019/10/22/las-pintoras-se-reivindican-en-el-prado/|título=Las pintoras se reivindican en el Prado|fechaacceso=2023-05-19|fecha=2019-10-22|sitioweb=Content Factory|idioma=es}}</ref> == Referencias == <references /> == Bibliografía == * Pizzagalli, Daniela: ''La señá dela pintura. Via de Sofonisba Anguissola, Una pintora ena corti de Felipi II''. Editorial Bercimuel, nel 2018. * Porqueres, Bea. ''Sofonisba Anguissola (c. 1535-1625)''. Del Ortu, nel 2003. * Boullosa, Carmen. ''La virgi i el violín''. Siruela, nel 2008. * Rivera Cross, Marianu. ''Sofonisba Anguisola: Una pintora ena corti de Felipi II''. Soc. Fom. y Reconst. Real Colisseu Calrus III, nel 2010. * Ruiz Palazuelosa, Amparu. ''Tres grandis desconocías''. Creación, nel 2014. * Merino, José María. ''La novela possibli''. Alfaguara, nel 2022. {{NF|1532|1625|Anguissola, Sofonisba}} rocwwe3cpfb1zim5c0ywj16wgjl9au0 Isabel Mijares 0 10934 145105 130694 2026-11-17T02:14:01Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145105 wikitext text/x-wiki {{Ficha de pressona}} '''María Isabel Mijares García-Pelayo''' (Méria, España, 1942 - Mairil, 11 de febrero de 2024)<ref name=":2">{{Cita web|url=https://elpais.com/gastronomia/2024-02-11/muere-isabel-mijares-la-primera-enologa-y-directora-de-una-bodega-en-espana.html|título=Muere Isabel Mijares, la primera enóloga y directora de una bodega en España|fechaacceso=2024-02-11|apellido=Cucala|nombre=Sara|fecha=2024-02-11|sitioweb=El País|idioma=es}}</ref>​ hue una enóloga española, considerá la primel mugel en exercel la profissión i en derigil una boega en España.<ref>{{Cita web|url=https://www.elnortedecastilla.es/castillayleon/fallece-anos-isabel-mijares-enologa-pionera-exponente-20240211164930-nt.html|título=Fallece a los 81 años Isabel Mijares, enóloga pionera y exponente del sector del vino|fechaacceso=2024-02-11|apellido=Lázaro|nombre=Agapito Ojosnegros|fecha=2024-02-11|sitioweb=El Norte de Castilla|idioma=es}}</ref> En 1982 se convirtió ena primel mugel en presidil un conseju regulaol del vinu, la denominación d'origi protegía Valdepeñas.<ref>{{Cita web|url=https://www.cmmedia.es/momentazos/isabel-mijares-la-primera-mujer-enologa-de-espana/|título=Isabel Mijares, la primera mujer enóloga de España|fechaacceso=2022-07-02|sitioweb=CMMedia|idioma=es|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20220316191553/https://www.cmmedia.es/momentazos/isabel-mijares-la-primera-mujer-enologa-de-espana/|fechaarchivo=2022-03-16|dead-url=yes}}</ref> Estuvu al frenti del equipo TEAM, que lavorea la Guía Repsol de vinus.<ref>{{Cita web|url=https://www.guiarepsol.com/es/comer/guiadealimentosybebidas/que-es/expertos/isabel-mijares/|título=Isabel Mijares - Guía Repsol|fechaacceso=19 de junio de 2019|sitioweb=www.guiarepsol.com}}</ref> == Referencias == <references/> [[Categoría:Mugeris]] [[Categoría:Estremeñus]] tvmwfvpkvctggjdzkgnmzyxebyfkwfc Sandra Guimarães 0 10975 145120 133280 2026-11-17T05:47:23Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145120 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} '''Sandra Guimarães''' (Guimarães, [[Portugal]], 1976) es una curaera d'arti portuguesa que derigi dendi'l 2023 el [[Museu d'Arti Contemporaniu Helga de Alvear|Museu d'Arti Contemporaniu ''Helga de Alvear'']] de [[Caçris]]. == Biografía == La su nacencia hue en Guimarães, enque á vivíu en [[Oportu]] i la su avenencia col arti esmençó pola literatura i polos viagis. La su mairi, dendi qu'era mu chiquenina, la llevava alos museus. L'interessava tolo que le hiziera custional las sus certezas i l'arti hazi pensal, cavilal i desfrutal, generandu angunas vezis mas enterrogacionis que respuestas.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://www.elmundo.es/yodona/actualidad/2023/10/17/652d2e09e85ece3c708b4573.html|título=Sandra Guimarães, la nueva directora llamada a transformar el Helga de Alvear: "Los museos son lugares para mejorar nuestra salud mental"|fechaacceso=12 de juñu del 2024|fecha=2023-10-17|sitioweb=ELMUNDO|idioma=es}}</ref><ref name=":2">{{Cita web|url=https://www.hoy.es/culturas/sandra-guimaraes-museo-helga-alvear-caceres-debe-instrumento-critico-20230929174529-nt.html|título=Sandra Guimarães: «Un museo debe ser un instrumento crítico»|fechaacceso=12 de juñu del 2024|apellido=Carrasco|nombre=Martín|fecha=2023-09-30|sitioweb=Hoy|idioma=es}}</ref> Estuyó Estoria del Arti ena Nuversidá Libri de [[Bruselas]] en [[Bélgica]]. Hizu una Maestría en Gestión Coltural i una Maestría en l'Estoria del Arti i Arquiología, cona especialización en l'Arti Moernu i Contemporániu. Siendu estoriaora del arti, sempri quixu trebajal nun museu, con arti i con artistas, vestigal i avial esposicionis, por essu mesmu, golvió ala su ciá de nacencia, aondi esmençó las sus pláticas con ''Vicente Todolí''.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> === Correúra profissional === Del 1998 al 2010 hue curaera nel ''Museu Serralves'' de [[Oportu]] en [[Portugal]], del 2015 al 2019, hue diretora hundaora delos pogramas en ''Remai Modern'' en ''Saskatoon'' en [[Canadá]] i del 2020 al 2023, hue diretora artística de ''Bombas Gens Centre d’Art'' de [[Valencia|Valencia'l Cid]] n'[[España]]. Dendi'l 2023, es la primel pessona en cubril la direción del [[Museu d'Arti Contemporaniu Helga de Alvear|Museu d'Arti Contemporániu ''Helga de Alvear'']] de [[Caçris]].<ref>{{Cita web|url=https://www.eldiario.es/comunitat-valenciana/eldiario-de-la-cultura/sandra-guimaraes-frente-segunda-etapa-bombas-gens-cosmopolita_132_6230787.html|título=VÍDEO {{!}} Sandra Guimarães, al frente de la “segunda etapa” de un Bombas Gens “más cosmopolita”|fechaacceso=12 de juñu del 2024|apellido=Julián|nombre=Laura|fecha=2020-09-18|sitioweb=ElDiario.es|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.lasprovincias.es/culturas/sandra-guimaraes-arte-20200919194038-nt.html?ref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F|título=Sandra Guimaraes: «El arte es curativo. En tiempos de incertidumbre los museos son necesarios»|fechaacceso=12 de juñu del 2024|apellido=velasco|nombre=c|fecha=2020-09-19|sitioweb=Las Provincias|idioma=es}}</ref><ref name=":1">{{Cita web|url=https://www.museohelgadealvear.com/es/2023/05/sandra-guimaraes-nueva-directora-del-museo-helga-de-alvear/|título=Sandra Guimarães, nueva directora del Museo Helga de Alvear|fechaacceso=12 de juñu del 2024|apellido=Clara|fecha=2023-05-26|sitioweb=Museo de Arte Contemporáneo Helga de Alvear|idioma=es-ES}}</ref> Ena su plática de curaerus destacan proyeutus d'arti d'encruimientu que se contraponin alos graus de coltura i valol artísticu. El tallel críticu ''Energía = ¡Sí! Calidá'' ''= ¡No!'' nel 2021, de ''Thomas Hirschhorn'' en ''Bombas Gens Centre d’Art'', la fiesta d'aniversariu ''¡YA!'', o el proyeutu participativu ''Honeymoon. Unclassified'' d'''Antoni Miralda'', s'aliñan col su interés en romial las condicionis i los móus d'aprendizagi i d'esprimentación de l'arti.<ref name=":1" /><ref>{{Cita web|url=https://cadenaser.com/emisora/2021/07/10/radio_valencia/1625909043_504327.html|título=Bombas Gens celebra su cuarto aniversario con un evento abierto al público del artista Thomas Hirschhorn|fechaacceso=12 de juñu del 2024|apellido=Pardo|nombre=Inma|fecha=2021-07-10|sitioweb=cadena SER|idioma=es-ES}}</ref> Nel 2018 hue biembru del grupu nombraol del ''ScotiaBank'' pal ''Award Photography Prize'' de [[Toronto|Torontu]] en [[Canadá]]. Nel 2021, hue presienta del jurau delos XXIV Premius d'Artis Práticas Sala'l Brocensi en [[Caçris]], biembru delos juraus dela XXVIII ''Convocatoria de Becas de Artes Plásticas de la Fundación Botín'', ''¡PAM!21'' ena UPV de [[Valencia]] i dela ''Biennal de Mislata Miquel Navarro''. Dendi'l 2021 es biembru del jurau del Premiu de Pintura de Pegu i Comisseria convidá de ''PhotoEspaña'' 2022. Dendi'l 2023 horma parti del ''Consejo Asesor de Expertos Internacionales'' p'alquisicionis dela ''Colección de Arte Contemporáneo, Fundación La Caixa''.<ref>{{Cita web|url=https://fpaa.es/val/pt_personas/guimaraes-sandra/|título=Sandra Guimarães|fechaacceso=12 de juñu del 2024|fecha=2021-03-22|sitioweb=Fundació per Amor a l Art|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20250124040954/https://fpaa.es/val/pt_personas/guimaraes-sandra/|fechaarchivo=2025-01-24|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://cultura.dip-caceres.es/ganadores-xxiv-premio-de-artes-plasticas-sala-el-brocense/|título=Ganadores XXIV Premio de Artes Plásticas Sala El Brocense – Área de Cultura|fechaacceso=12 juñu del 2024|sitioweb=cultura.dip-caceres.es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://fundacionbotin.org/sala-de-prensa/las-becas-de-artes-plasticas-de-la-fundacion-botin-apoyan-a-5-artistas-y-a-un-colectivo-en-su-reflexion-sobre-el-mundo-que-nos-rodea/|título=Las Becas de Artes Plásticas de la Fundación Botín apoyan a 5 artistas y a un colectivo en su reflexión sobre el mundo que nos rodea|fechaacceso=12 de juñu del 2024|apellido=Romo|nombre=Paula|fecha=2021-10-04|sitioweb=Fundación Botín|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://biennalmislata.com/noticia-nw|título=Conoce el jurado de la BMMN21|fechaacceso=12 de juñu del 2024|sitioweb=biennalmislata.com}}</ref> == Referencias == <references /> == Atijus p'ahuera == * [https://www.youtube.com/watch?v=D-LSHk5KYNk Sandra Guimarães] en Levante TV. * [https://www.youtube.com/watch?v=0FY9kAfX_EE Comisseria Sandra Guimarães] * [https://www.youtube.com/watch?v=NkFRIzEtJsk Presentación nel Museu ''Helga de Alvear''] {{NF|1976||Guimarães, Sandra}} c1hs7uql1qvimu5prvg2z6hk33a2jp6 Eloísa de Castro 0 11054 145098 132304 2026-11-17T01:11:45Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145098 wikitext text/x-wiki {{Ficha de pressona}} '''Eloísa de Castro''' ([[Mairil]], 11 de hebreru de 1997) es una filósofa i cantora de [[heavy metal]] [[España|española]].<ref>{{Cita web|url=https://www.elcorreodeburgos.com/cultura/221028/126428/eloisa-castro-musicos-autoendiosados-creen-potestad-suficiente-meterte-mano.html|título=Eloísa de Castro: «Algunos músicos autoendiosados se creen con la potestad suficiente como para meterte mano»|fechaacceso=2024-05-02|apellido=Santamaría|nombre=Diego|fecha=2022-10-28|sitioweb=El Correo de Burgos|idioma=es}}</ref> == Correúra artística == Tuvu nacencia en Mairil en 1997. Prencipió a estuyal música alos 9 años i s'especializó en cantu crássicu ([[ópera]]) con 19 añus.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://www.hellpress.com/noticias/eloisa-de-castro-gineceo/|título=Eloísa de Castro debuta con "Gineceo" fusionando Metal y filosofía|fechaacceso=2024-05-02|apellido=Hellpress|nombre=Redacción|fecha=2023-01-22|sitioweb=Hellpress|idioma=es}}</ref> Tras completal los sus estuyus n'Umaniais nel IES Complutense d'[[Alcalá de Henares]] i participal en diversus cussus ena [[Nuversidá d'Alcalá]] (UAH), acontinó la su hormación en filosofía a través dela [[Nuversidá Nacional d'Educación a Distancia]] (UNED) en [[Burgus]].<ref name=":1">{{Cita web|url=https://www.europapress.es/andalucia/almeria-00350/noticia-eloisa-castro-muestra-forma-poetica-filosofica-realidad-narcisismo-antietica-narcisista-20230327180905.html|título=Eloísa de Castro muestra de forma "poética y filosófica" la realidad del narcisismo en 'Antiética del narcisista'|fechaacceso=2024-05-02|apellido=Press|nombre=Europa|fecha=2023-03-27|sitioweb=www.europapress.es}}</ref> En 2021, pubricó un ensayu titulau ''Antiética del narcisista'' ondi analiza las repercusionis del [[Narcisu (mitología)|mitu de Narcisu]] i dessamina l'impatu social del [[egocentrismu]], presentandu los sus argumentus nun hormatu que recuerda a una [[tragedia griega]] epistolal.<ref name=":1" /> Ena primera parti del libru, s'ilustra la conduta destrutiva de Narcisu acia la [[ninfa]] [[Ecu (mitología)|Ecu]]. Ena su segunda parti, De Castro s'adrenta nun ensayu filosóficu que custiona l'ética del [[narcisismu]] i esprora las dificultais d'establecel una ética nuversal nuna sociedá ca ves más [[Individualismu|individualista]].<ref>{{Cita web|url=https://losmejoresrock.com/eloisa-de-castro-lo-tiene-claro-apartense-de-una-persona-narcisista/|título=Eloísa de Castro lo tiene claro: ¡apártense de una persona narcisista!|fechaacceso=2024-05-02|fecha=2023-07-25|sitioweb=Los Mejores Rock|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://elescritor.es/entrevista/filosofia-musica-pintura-y-arte-la-mezcla-que-da-como-resultado-a-la-escritora-eloisa-de-castro/|título=Filosofía, música, pintura y arte, la mezcla que da como resultado a la escritora Eloísa de Castro|fechaacceso=2024-05-02|apellido=Elescritor.es|fecha=2021-06-21|sitioweb=Elescritor.es|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://burgosmoderno.com/evento/eloisa-de-castro-antietica-del-narcisista-202305/|título=Eloísa de Castro: Antiética del narcisista {{!}} Burgos|fechaacceso=2024-05-02|sitioweb=Burgos Moderno|idioma=es}}</ref> En 2023, debutó col su álbum ''Gineceo'', un proyetu de [[metal sinfónicu]] nel que s'unin la música i la filosofía i que De Castro denomina “filometal”<ref>{{Cita web|url=https://www.elcorreodeburgos.com/cultura/230123/47451/filosofia-metal-sorprendente-debut-discografico-eloisa-castro.html|título=Filosofía y metal. El sorprendente debut discográfico de Eloísa de Castro|fechaacceso=2024-05-02|apellido=Santamaría|nombre=Diego|fecha=2023-01-23|sitioweb=El Correo de Burgos|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://cuarteldelmetal.com/noticias/2023/10/eloisa/|título=Eloísa de Castro lanzó videoclip "Diotima" con Diva Satánica y Víctor (Mago de Oz)|fechaacceso=2024-05-02|sitioweb=cuarteldelmetal.com}}</ref> i ondi da un omenagi a figuras femeninas destacás dela filosofía antigua, encluyendu ala poetisa [[Safu|Safu de Lesbos]], ala sacerdotisa de [[Delfus]] [[Temistoclea]], ala matemática i filósofa [[Téanu|Téanu de Crotona]], descubriora delas propiedais del [[númiru áureu]], ala filósofa [[Diotima]], maestra de [[Sócrati]] i inspiraora de filósofus comu [[Pratón]], i ala filósofa i maestra neoplatónica [[Hipatia|Hipatia d'Alejandría]].<ref>{{Cita web|url=https://www.elcorreodeburgos.com/burgos/240207/190049/eloisa-castro-gran-despegue-burgos-lleva-heavy-metal-venas.html|título=Eloísa de Castro y su gran despegue: «Burgos lleva el heavy metal en las venas»|fechaacceso=2024-05-02|apellido=Santamaría|nombre=Diego|fecha=2024-02-07|sitioweb=El Correo de Burgos|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.diariodenavarra.es/noticias/cultura-ocio/cultura/2024/03/09/ver-hoy-pamplona-navarra-601372-1034.html|título=Pamplona-Conferencia: ‘Proyecto gineceo. Un recorrido histórico por la filosofía femenina a través del metal sinfónico’|fechaacceso=2024-05-02|apellido=Castillejo|nombre=DN María Jesús|fecha=2024-03-09|sitioweb=diariodenavarra.es|idioma=es}}</ref> <ref>{{Cita web|url=https://www.diariodenavarra.es/noticias/vivir/educacion/2024/03/15/eloisa-castro-filosofa-compositora-el-mundo-conoce-aristoteles-pocos-hipatia-alejandria-602062-3198.html|título=Eloísa de Castro, filósofa y compositora: "Todo el mundo conoce a Aristóteles pero pocos saben quién fue Hipatia de Alejandría"|fechaacceso=2024-05-02|apellido=Echavarren|nombre=Sonsoles|fecha=2024-03-15|sitioweb=diariodenavarra.es|idioma=es}}</ref> Neste proyetu, á contau cona calavoración de Carlos Escobedo de [[Sôber]], Víctor de Andrés i Manuel Seoane de [[Mägo de Oz]], Diva Satánica de [[Nervosa]], o el músicu [[Jorge Salán]], entri sotrus.<ref name=":0" /><ref>{{Cita web|url=https://www.diariodeunmetalhead.com/2023/01/eloisa-de-castro-gineceo-animal-records.html|título=ELOÍSA DE CASTRO: Gineceo (Animal Records, 2023).|fechaacceso=2024-05-02|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://mariskalrock.com/criticas/critica-de-eloisa-de-castro-gineceo/|título=Crítica de Eloísa de Castro: Gineceo|fechaacceso=2024-05-02|apellido=Redacción|fecha=2022-12-15|sitioweb=MariskalRock.com|idioma=es}}</ref> == Reconocencias == De Castro hue encluía en 2022 i 2023 nel Top 5 del ''Rockferéndum'' laborau pola revista ''La Heavy'' de Mariskal Romero, junta cantoras consagrás comu [[Aurora Beltrán]] de [[Tahúres Zurdos]], o [[Patricia Tapia]], entri sotras.<ref>{{Cita web|url=https://www.elcorreodeburgos.com/burgos/240207/190049/eloisa-castro-gran-despegue-burgos-lleva-heavy-metal-venas.html|título=Eloísa de Castro y su gran despegue: «Burgos lleva el heavy metal en las venas»|autor=Diego Santamaría|fecha=7 de febrero de 2024|editor=El Correo de Burgos}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://mariskalrock.com/actualidad/resultados-del-rockferendum-2022-2023-de-la-heavy-los-mejores-del-ano-segun-nuestros-lectores/|título=Resultados del Rockferéndum nacional 2022-2023 de La Heavy: los mejores del año según nuestros lectores|fechaacceso=2024-05-02|apellido=Redacción|fecha=2023-01-27|sitioweb=MariskalRock.com|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://mariskalrock.com/actualidad/los-mejores-discos-de-2023-segun-el-equipo-de-la-heavy-y-mariskalrock/|título=Los mejores discos de 2023 según el equipo de La Heavy y MariskalRock|fechaacceso=2024-05-02|apellido=Redacción|fecha=2023-12-29|sitioweb=MariskalRock.com|idioma=es}}</ref> == Obra == === Ensayu === * 2021 – ''Antiética del narcisista.'' Grupu Editorial Círculo Rojo. ISBN 978-8413855455. === Música === * 2023 – ''Gineceo.'' Animal Records == Referencias == {{Listaref|3}} == Atijus p'ahuera == * [https://web.archive.org/web/20240917050038/https://eloisadecastro.com/ Página web oficial de Eloísa de Castro] {{NF|1997||de Castro, Eloísa}} cjysg01r5q26i4nyuftay3hcld4ugat Melilla la Vieja 0 11093 145115 137267 2026-11-17T03:47:01Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145115 wikitext text/x-wiki [[Archivu:Frente de la Marina, marinero (6) (9487220393).jpg|miniaturadeimagen|422x422px]] '''Melilla la Vieja''' es el nombri duna gran fortaleça que s'encuentra al norti del puertu de [[Melilla]]. Constitui alo largu delos siegrus XVI i XVII, gran parti dela mesma á síu restaurá enos últimus añus.<ref>{{Cita web|url=https://www.casadellibro.com/libro-marruecos-lonely-planet/mkt0004562074/6570212?srsltid=AfmBOopZmQ8YgJgs7Zles2ZNug_oNNncaumiTQW5a7KDoBw03aqt9hIe|título=MARRUECOS. LONELY PLANET {{!}} {{!}} No especificada {{!}} Casa del Libro|fechaacceso=2024-11-11|fecha=2018-06-02|sitioweb=casadellibro|idioma=es|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20241108221021/https://www.casadellibro.com/libro-marruecos-lonely-planet/mkt0004562074/6570212?srsltid=AfmBOopZmQ8YgJgs7Zles2ZNug_oNNncaumiTQW5a7KDoBw03aqt9hIe|fechaarchivo=2024-11-08|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.melillamedioambiente.com//index.php?option=com_content&task=view&id=1624&Itemid=115|título=- Melilla "La Vieja"|fechaacceso=2024-11-11|fecha=2018-06-20|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620232140/http://www.melillamedioambiente.com//index.php?option=com_content&task=view&id=1624&Itemid=115|dead-url=yes}}</ref> N'ella s'assitían munchus delos sitius estóricus más importantis de Melilla. Entri ellus un museu arquiológicu, un museu milital, la Igresia dela Conceción i albondu cuevas i tunelis, comu las conocías comu ''[[Cueves del Conventico]]'', gastás dendi la época [[fenicia]]. == Referencias == {{listaref}} [[Categoría:Costrucionis melitaris]] [[Categoría:Melilla]] 53dlkecr2xjh1wrx8d5760wpx59ksm0 Olga Roriz 0 11116 145117 142371 2026-11-17T05:01:07Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145117 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona }} '''Olga Roriz''' (tuvi nacencia el 8 d'agostu de 1955, en [[Viana do Castelo]]) es una coreógrafa i bailarina portuguesa.<ref name="publico">{{cite web |url=http://www.publico.pt/Cultura/palacio-pancas-e-nova-esperanca-de-olga-roriz-para-continuidade-da-companhia--1559908 |title=Palácio Pancas é "nova esperança" de Olga Roriz para continuidade da companhia |author=[[Lusa news agency|Lusa]] |date=2012-08-21 |accessdate=2012-09-17 |work=[[Público (Portugal)|Público]] |publisher= |language=Portuguese |archive-url=https://web.archive.org/web/20120827093917/http://www.publico.pt/Cultura/palacio-pancas-e-nova-esperanca-de-olga-roriz-para-continuidade-da-companhia--1559908 |archive-date=2012-08-27 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.olgaroriz.com/conteudos/historial_olga_roriz.html|title=Historial - biografia de Olga Roriz|accessdate=2012-09-17|work=olgaroriz.com|language=Portuguese|archive-date=2012-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710015428/http://www.olgaroriz.com/conteudos/historial_olga_roriz.html|dead-url=yes}}</ref> == Obra == === Pieças === {|class="wikitable sortable collapsible collapsed" |- bgcolor="#CCCCCC" |+ 1978-1999 ! Ano !! Peça |- |align="center"| 1978 || ''Que loucos que somos! Tu não és?'' |- |align="center"| 1979 || ''Invisíveis Limites'' |- |align="center"| 1980 || ''Duas Vozes'' |- |align="center"| 1981 || ''Abstracções'' |- |align="center"| 1982 || ''Encontros'' |- |rowspan="2" align="center"| 1983 ||''Lágrima'' |- | ''Sonatina nº1'' |- |rowspan="4" align="center"| 1984 ||''O Livro dos Seres Imaginários'' |- |''Três canções de Nina Hagen'' |- |''Cadência'' |- |''Incerto-Exacto'' |- |rowspan="2" align="center"| 1985 || ''Terra do Norte'' |- |''As Troianas'' |- |rowspan="3" align="center"| 1986 || ''Terra de ninguém'' |- |''Espaço Vazio'' |- |''Casta Diva'' |- |align="center"| 1987 || ''Violoncelo não acompanhado em suite de luxo'' |- |rowspan="3" align="center"| 1988 || ''Presley ao Piano'' |- |''After the Party'' |- |''“1988”'' |- |rowspan="2" align="center"| 1989 || ''Traição Opus 27 de Giulieta Guicciardi'' |- |''Jardim de Inverno'' |- |rowspan="4" align="center"| 1990 || ''Isolda'' |- |''Idmen B'' |- |''In-fracções'' |- |''Situações Coldberg'' |- |rowspan="2" align="center"| 1991 || ''Cavaleiros da noite'' |- |''Duelo'' |- |rowspan="2" align="center"| 1992 || ''Casta Diva - RTP'' |- |''Passagens I'' |- |rowspan="3" align="center"| 1993 ||''The seven silences of Salome'' |- |''Passagens II'' |- |''Cenas de Caça'' |- |rowspan="3" align="center"| 1994 || ''Introdução ao Princípio das Coisas'' |- |''Finis Terra'' |- |''Cold Hands'' |- |rowspan="2" align="center"| 1995 || ''Introdução ao Princípio das Coisas II'' |- |''Finis Terra II'' |- |align="center"| 1996 || ''Propriedade Privada'' |- |rowspan="3" align="center"| 1997 || ''Cenas de Caça II'' |- |''Start and Stop Again'' |- |''Perséfone'' |- |rowspan="2" align="center"| 1998 || ''Anjos, Arcanjos, Serafins, Querubins,...e Potestades'' |- |''Propriedade Pública'' |- |align="center"| 1999 || ''Crimes Exemplares'' |} {|class="wikitable sortable collapsible collapsed" |- bgcolor="#CCCCCC" |+ 2000- ! Ano !! Peça |- |rowspan="2" align="center"| 2000 || ''F.I.M. – Fragmentos/Inscrições/Memórias'' |- |''Os Olhos de Gulay Cabbar'' |- |align="center"| 2001 || ''Código md8'' |- |rowspan="2" align="center"| 2002 || ''Não Destruam os Mal-me-queres'' |- |''Stand By'' |- |rowspan="2" align="center"| 2003 || ''Jump-up-and-kiss-me'' |- |''Pedro e Inês'' |- |rowspan="3" align="center"| 2004 || ''Confidencial'' |- |''By me'' |- |''Cariátides'' |- |rowspan="2" align="center"| 2005 || ''Felicitações Madame Partes I, II e III'' |- |''O Amor ao canto do bar vestido de negro'' |- |rowspan="2" align="center"| 2006 || ''Felicitações Madame (Filme)'' |- |''Daqui em Diante'' |- |rowspan="2" align="center"| 2007 || ''Paraíso'' |- |''A Sesta (Filme)'' |- |align="center"| 2008 || ''Inferno'' |- |rowspan="2" align="center"| 2009 || ''Nortada'' |- |''Solos'' |- |rowspan="4" align="center"| 2010 || ''Electra'' |- |''Interiores (Filme)'' |- |''Blind Date'' |- |''A Sagração da Primavera'' |- |rowspan="2" align="center"| 2011 || ''Noite de Ronda'' |- |''Pets |- |rowspan="3" align="center"| 2012 || ''Present in Progress'' |- |''Cenas'' |- |''A Cidade'' |- |rowspan="2" align="center"| 2013 || ''A Sagração da Primavera - Solo'' |- |''Eurydice (Vídeo)'' |} === Coreografias pa teatro i ópera === * ''Teatro de Enormidades apenas criveis à luz eléctrica'' * ''Amor de Perdição'' * ''Horáceos e Coreáceos'' * ''Tu e Eu'' * ''Romeu e Julieta'' * ''Ópera dos Três Vinténs'' * ''Mãe Coragem'' * ''Hamlet'' * ''Ricardo II'' * ''O Crime da Aldeia Velha'' * ''Maçon'' * ''Cristopher Colombo'' * ''A Tempestade'' * ''Edmund'' * ''O Poder da Gorgone'' * ''Escadas Tortas Sem Corrimão'' * ''Abaixo da Cintura'' * ''O Merlim'' * ''Vertigem'' * ''Alma-Grande'' * ''Ana & Hanna'' == Premius == *2008 Grande Prémio da Sociedade Portuguesa de Autores<ref name="publico"/> *2012 Prémio da Latinidade<ref>{{cite web|url=https://sicnoticias.sapo.pt/cultura/2012/05/17/olga-roriz-distinguida-com-o-premio-da-latinidade-2012|title=Olga Roriz distinguida com o Prémio da Latinidade 2012|author=[[Lusa news agency|Lusa]]|date=2012-05-17|accessdate=2012-09-17|work=sicnoticias.sapo.pt|publisher=|language=Portuguese|archive-date=2012-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120724015236/http://sicnoticias.sapo.pt/cultura/2012/05/17/olga-roriz-distinguida-com-o-premio-da-latinidade-2012|dead-url=yes}}</ref> ==Referencias== {{listaref}} == Atijus p'ahuera == *[http://www.olgaroriz.com/ Official website of the Companhia Olga Roriz] tkbsazznv52smvgayfsop7xxdwiskhf Margarita Salas 0 11135 145112 145040 2026-11-17T03:26:21Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145112 wikitext text/x-wiki  {{ficha de pressona}} '''Margarita Salas Falgueras''' (Canero, [[Asturias]], 30 de noviembri de 1938-[[Mairil]], 7 de noviembri de 2019)<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/bibliotecas_documentacion_espanol/creadores/salas_margarita.htm |título=Margarita Salas. Biografía. Instituto Cervantes. |fechaacceso=2024-12-18 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20240927171831/https://www.cervantes.es/bibliotecas_documentacion_espanol/creadores/salas_margarita.htm |fechaarchivo=2024-09-27 |dead-url=yes}}</ref><ref>cita web|título=Fallece a los 80 años la científica asturiana Margarita Salas |url=https://www.lne.es/asturias/2019/11/07/fallece-80-anos-cientifica-asturiana/2554630.html |editorial=https://www.lne.es|fecha=7 de noviembre de 2019|fechaacceso=7 de noviembre de 2019</ref><ref>Cita web|url=https://www.agenciasinc.es/Noticias/Muere-Margarita-Salas-un-icono-de-la-investigacion-en-Espana|título=Muere Margarita Salas, un icono de la investigación en España|sitioweb=Agencia SINC</ref>, I &nbsp;marquesa de Canero, fue una bioquímica [[España|española]]. Licenciá en [[Química|ciencias químicas]], fue discípula de Severo Ochoa<ref>{{Cita web |url=http://revista.consumer.es/web/es/20031001/entrevista/65098.php |título=«Un país sin investigación es un país sin desarrollo.» |fechaacceso=2024-12-18 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20180613134437/http://revista.consumer.es/web/es/20031001/entrevista/65098.php |fechaarchivo=2018-06-13 |dead-url=yes}}</ref>, con quien trabajó enos [[Estaus Uníus|Estaus Unius]] endispués de haze-llu con Alberto Sols en Mairil col tamién científicu [[Eladio Viñuela]]<ref>Cita web |url=http://www.nuevaalcarria.com/jprovincia/general/141841-la-vida-de-margarita-salas-en-el-centro-de-la-mujer.html |título=La vida de Margarita Salas, en el Centro de la Mujer. |fechaacceso=21 de abril de 2015 |fechaarchivo=14 de marzo de 2016 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20160314052252/http://www.nuevaalcarria.com/jprovincia/general/141841-la-vida-de-margarita-salas-en-el-centro-de-la-mujer.html |deadurl=yes </ref>, dambos dos encargun-se d'apuchal la investigación española nel campu dela bioquímica i dela biología molecular. Prencipió el desenvolvimientu dela biología molecular en España, i engaripoló el su trabaju comu professora vinculá ''ad honorem'' del Conseju Superiol d'Investigacionis Científicas (CSIC), nel Centru de Biología Molecular Severo Ochoa de Mairil (CSIC-UAM). Tamién fue académica dela Rial Academia Española (RAE) dendi 2003<ref>Cita web|url=https://www.rae.es/academico/margarita-salas-falgueras|título=Margarita Salas Falgueras|fechaacceso=2022-10-17|sitioweb=Real Academia Española|idioma=es</ref>, i censora dela Junta de Gobiernu dendi 2008. En 2016 se convertió ena primera mujel en recebil la Medalla Echegaray, atorgá pola Real Academia de Ciencias Esatas, Físicas i Naturalis.<ref>Cita web|url=https://www.eldiario.es/tecnologia/carlos-medalla-echegaray-margarita-salas_1_3046550.html|título=Don Juan Carlos entrega la Medalla Echegaray a la "ejemplar" Margarita Salas|fechaacceso=2022-10-17|apellido=EFE|fecha=2017-11-21|sitioweb=elDiario.es|idioma=es</ref>. == Biografía == Lo sus pairis forun un siquiatra i neurólogo, José Salas Martínez (1905-1962),i una maestra, Margarita Falgueras Gatell (1912/1913-2014). Tuvu dos germanus, tamién científicus: José Salas Falgueras (1937-2008) i María Luisa "Marisa" Salas Falgueras.<ref name=":3">{{Almienta notícia|url=https://afondo.lne.es/asturias/no-me-creo-que-tenga-80-anos-me-cuesta-pensar-que-tenga-esa-edad.html}}</ref> Severo Ochoa —de quien se puei consideral descípula— influyó nella, apopandu el su empiqui polas ciencias. Estudió nel Colegiu dela Asunción de [[Xixón|Gijón]] dendi los tres ata los dieciséis añus<ref>[https://colegiolaasuncion.com/noticias/223-margarita-salas Colegio La Asunción]</ref><ref>[https://www.elcomercio.es/gijon/20070919/gijon/madre-gloria-acerco-ciencia-20070919.html El Comercio 19-9-2007]</ref>, quando terminó el PREU i se marchó a Mairil pa hazel las pruebas de aceso de Química i Meicina engressó ena facultá de Químicas i nel veranu de 1958 conoció a Severo Ochoa, quien tuvu agarris ena su via i carrera i l'orintó acia la bioquímica. Agenció-se de la licenciatura en Ciencias Químicas pola Nuversidá Complutensi en 1960, cola calificación de sobresalienti. Hizu el su dotorau baxu la direción de Alberto Sols, ronchandu el gradu de dotora en Ciencias pola Nuversidá Complutensi en 1963 (tesis: ''Especificidad anomérica dela glucosafosfato isomerasa i otrus enzimas i anomerización de hexosafosfatos)''<ref>Cita publicación|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/tesis?codigo=272096|título=Especificidad anomérica de la glucosafosfato isomerasa y otros enzimas y anomerización de hexosafosfatos|apellidos=Falgueras|nombre=Margarita Salas|fecha=1963|editorial=Universidad Complutense de Madrid|fechaacceso=2022-10-17|idioma=es</ref> Doctora ''honoris causa'' por la UNED en 2011<ref name="uned" />. Dotora ''honoris causa'' pola UNED en 2011<ref name="uned">{{Cite web}}</ref> En 1964, junto al su hombri, [[Eladio Viñuela]], con quien se casó en 1963, emigró a Estaus Unius, al Departamentu Científicu dela Escuela de Meicina dela Nuversidá de Nueva York, ondi dambos dos estuvun ata 1967, Nesse añu regressun a España cola ayúa de financiación estadunidensi pa desenvolvel la biologia molecular. El 7 de noviembri de 2019, espenó duna pará cardiorrespiratoria tras una complicación duna malotia digestiva dela qu'iba a sel operá.<ref>{{Almienta notícia|url=https://elpais.com/elpais/2019/11/07/ciencia/1573124363_991474.html}}</ref> == Carrera científica == === Trabaju tempranu === Endispués dela su graduación en [[Química|Ciencias Químicas]], Margarita Salas engressó nel laboratoriu d'Alberto Sols, pioneru dela bioquímica n'España. Baxu la direción de Sols, hizu su tesis dotoral sobri la especificiá anomérica dela glucosa-6-fosfato isomerasa, i una vez finalizá, marchó durante tres añus (1964-1967) a Estaus Unius col su hombri pa trabajal como envestigaora ena Nuversidá de Nueva York juntu con Severo Ochoa. Fue una delas mejoris etapas de la su via, dendi el puntu de vista científicu i cultural<ref>Cita noticia|apellidos=Rubiera|nombre=A.|título=“No me creo que cumpla 80 años; me cuesta pensar que tengo esa edad”|url=https://afondo.lne.es/asturias/no-me-creo-que-tenga-80-anos-me-cuesta-pensar-que-tenga-esa-edad.html|fecha=30 de noviembre de 2018|fechaacceso=5 de diciembre de 2018|periódico=La Nueva España|ubicación=Oviedo|página=27|número=</ref>. === ADN polimerasa del virus bacteriófago Φ29 === Dentri las sus mayoris contribucionis científicas destaca la determinación dela direccionalidad dela letura dela enformación genética, duranti la su etapa nel laboratoriu de Severo Ochoa, i el descubrimientu i caracterización dela ADN polimerasa del fago Φ29, que tieni múltiples aplicacionis biotecnológicas por mé de la su altísima capacidá de amplificación del ADN<ref>cita publicación|url=http://www.jbc.org/content/early/2012/11/02/jbc.X112.433458.abstract%7Ctítulo=My life with bacteriophage Ø29|apellido=Salas|nombre=Margarita|año=2012|publicación=[[Journal of Biological Chemistry]]|idioma=inglés|fechaacceso=7 de noviembre de 2012|fechaarchivo=26 de septiembre de 2019|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20190926163148/http://www.jbc.org/content/early/2012/11/02/jbc.X112.433458.abstract%7Cdeadurl=yes</ref>. Fue profesora ''ad honorem'' en el Centru de Biología Molecular Severo Ochoa, centru d'envestigación misto del CSIC i dela Nuversidá Autónoma de Mairil, ondi acontinó trabajandu con el fago ([[virus]] bacteriófago) Φ29, de gran utilidá ena envestigación en biotecnología i el cual infeta una [[Bateria|bacteria]] no patógena, ''Bacillus subtilis''. Duranti la pandemia de 2020 se pusu en marcha n'España un proyeutu d'envestigación pa aprical la ADN polimerasa del fago Φ29 pa logral un métodu de deteción dela COVID-19<ref>José Manuel López Nicolás, "[https://www.lne.es/sociedad/2020/06/04/descubrimiento-asturiana-margarita-salas-combatir/2643746.html El descubrimiento de la asturiana Margarita Salas podría combatir la pandemia]", ''[[La Nueva España]]'', Oviedo, 4 de junio de 2020.</ref>. == Atividá científica == El ''curriculum vitae'' de Margarita Salas quenta con más de trescientas cincuenta publicacionis en revistas o librus enternacionalis i unas diez en meyus nacionalis. Era, aemás, poseedora d'ochu patentis, i realizó unas quatrocientas conferencias<ref>Cita web|url=http://www.ae-info.org/attach/User/Salas_Margarita/CV/Salas,%20Margarita%20%20CV.pdf|título=Curriculum Vitae de Margarita Salas|fechaacceso=29 de marzo de 2016|autor=|enlaceautor=|fecha=|idioma=|sitioweb=|editorial=</ref>. Dentri las sus aportacionis científicas más emportantis, destacan la determinación de que la letura del mensaji genérico trasncurri ena direción 5' a 3'; la demostración de que la p6, proteína de tipo istona, coopera cola proteína p4 ena repressión del promotol tempranu A2c i ena ativación del promotol tardíu A3; la demostración de que el triplete sin sentiu UAA da lugal ala terminación dela caena polipeptídica nun sistema de ''Escherichia coli''; el destapamientu duna glucoquinasa específica parla fosforilación de glucosa en hígau de rata cuya síntesis dependi d'insulina; i la su envestigación acerca dela ADN polimerasa del virus bacteriófagu Φ29. == Papel como mujel ena ciencia == Quando Margarita regresó a España en 1967, no era conocia polas sus contribuciones ala ciencia, sino por ser la esposa d'[[Eladio Viñuela|Eladio Viñuelas.]] Amás, el su trabajo científicu no era reconociu como mujel, ya que nessi momentu las científicas no solían ser reconocias pol su trabaju. Ella fue pionera en abondas tareas que ata antoncis so abíen siu llevás a cabu por hombris. Margarita no consideraba estu un mérito, sino más bien una cosa fácil: como denguna mujel había hecho dantis, era fácil sel la primera.[cita requerida] Quando ganó el Premiu Severo Ochoa d'Envestigación, Alberto Sols, quien había dirigiu la su tesis, admitió que quando llegó al su laboratoriu pa hazel el dotorau, decidió dal-lle un tema d'envestigación mas chiqueninu pa que no emportara si no lo conseguía sacal. Margarita no dio emportancia al problema, diciendu que no era un problema d'Alberto, sino del tiempu nel que vivían. Margarita ayudó a hazel la ciencia acesible alas mujeris.[cita requerida] Siempri quisu mantenel-se en contato cola juventú e espirar a otras mujeris a empical-se ala ciencia. Margarita Salas tamién fue conocia pol su trabaju como mentora de muchus científicus como María Blasco, Manuel Serrano, Marisol Soengas i Jesús Ávila. == Reconocimientus == Perteneció a varias delas más prestigiosas sociedais e institutus científicus nacionalis i enternacionalis, dando un revezu i siendu biembru del conseju editorial d'emportantis publicacionis científicas. Obtuvu diferentis galardonis, siendu nombrá ''Envestigaora uropea 1999'' pola [[UNESCO|Unesco]] i recibió el Premiu Rey Jaime I de Envestigación en 1994. Fue nombrá diretora del Institutu d'España (1995-2003), organismu qu'agrupa ala totaliá delas Realis Academias Españolas. Presidió la Fundación Severo Ochoa i dirigió anualmenti el cursu dela Escuela de Biología Molecular “Eladio Viñuela”, por dentru delos cursus de veranu dela Nuversidá Enternacional Menéndez Pelayo en Santander. Amás, fue nombrada dotora ''[[honoris causa]]'' polas nuversiais [[Nuversidá Rey Juan Carlos|Rey Juan Carlos]],<ref>madridiario.es (7 de octubre de 2008): [http://www.madridiario.es/2008/Octubre/madrid/madrid/102737/margarita-salas-honoris-causa-rey-juan--carlos.html Margarita Salas, Honoris Causa por la Universidad Rey Juan Carlos]</ref> de [[Nuversidá d'Oviedu|Ovieu]], d'[[Nuversidá d'Estremaúra|Estremaúra]], de [[Nuversidá de Murcia|Murcia]],<ref>Cita web |url=http://www.lasexta.com/constantes-vitales/investigacion/margarita-salas-espana-forman-cientificos-excelentes-que-rifan-extranjero_2015022400133.html |título=Margarita Salas: «En España se forman científicos excelentes que se rifan en el extranjero.» |fechaacceso=21 de abril de 2015 |fechaarchivo=5 de marzo de 2016 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20160305203730/http://www.lasexta.com/constantes-vitales/investigacion/margarita-salas-espana-forman-cientificos-excelentes-que-rifan-extranjero_2015022400133.html |deadurl=yes</ref> [[Nuversidá Politécnica de Mairil|Politécnica de Mairil]], de [[Nuversidá de Jaén|Jaén]],<ref>[https://web.archive.org/web/20150503063157/http://diariodigital.ujaen.es/node/29676] Wayback|url=http://diariodigital.ujaen.es/node/29676%7Cdate=20150503063157 - Universidad de Jaén</ref> de [[Nuversidá de Cádiz|Cádiz]],<ref>[https://web.archive.org/web/20090720044619/http://www.uca.es/web/organizacion/historia/honoris Honoris Causa] {{Wayback|url=http://www.uca.es/web/organizacion/historia/honoris |date=20090720044619 }} - Universidad de Cádiz</ref> de [[Nuversidá de Málaga|Málaga]],<ref>[http://www.diariosur.es/20091020/local/malaga/cientifica-margarita-salas-sera-200910201330.html#comentarios] - Doctora Honoris Causa por la UMA, octubre de 2009</ref> por la [[Nuversidá Nacional d'Educación a Distancia|UNED]],<ref name="uned" /> la [[Nuversiá Enternacional Menéndez Pelayo|Enternacional Menéndez Pelayo]],<ref>cita web| título="Doctorado Honoris Causa Dra. Dña. Margarita Salas"| url="https://web.archive.org/web/20230404195612/http://www.uimp.es/institucional-2/premios-y-reconocimientos/doctorado-honoris-causa/margarita-salas.html"</ref> la [[Nuversiá Carlos III de Madrid|Carlos III de Madrid]]<ref>[http://www.rae.es/noticias/margarita-salas-investida-doctora-honoris-causa-por-la-uc3m] - Margarita Salas, investida doctora honoris causa por la UC3M.</ref> y lade [[Nuversiá de Burgos|lade Burgos]]. Fue biembru dela Rial Academia de Ciencias Esatas, Físicas i Naturalis, dela Rial Academia Española, dela Academia Uropea de Ciencias i Artis, dela [[American Society for Microbiology]] i dela American Academy of Arts and Sciences, entri otras. [[Archivu:Margarita_Salas_y_Santiago_Grisolía_Doctores_Honoris_Causa_UNED_(5).jpg|izquierda|miniaturadeimagen|230x230px|Nombramientu de Margarita Salas dotora ''honoris causa'' pola UNED]] En 1992 le fue puestu el su nombri a un Instituto de Educación Secundaria en Majadahonda ([[Comunidá de Mairil|Comunidad de Madrid]]). Hogañu ai otro Instituto de Educación Secundaria llamau igual en Seseña ([[Provincia de Toleu|Toledo]]), tamién lleva el su nombri una UFIL (Unidad de Formación e Inserción Laboral) en Fuenlabrada (Mairil). Fue ija aporijá de Conceju de Valdés (Asturias) dendi 1997, i de [[Xixón|Gijón]] dendi 2004. Margarita Salas tamién era conocia pola su labol comu formadora de científicus comu María Blasco, Manuel Serrano, Marisol Soengas, [[Jesús Ávila]] o l'empresaria<ref>{{Almienta notícia|url=https://elpais.com/elpais/2019/11/07/ciencia/1573124363_991474.html}}</ref> Cristina Garmendia. En mayu de 2007 fue nombrá biembru dela Academia Nacional de Ciencias de Estaus Unius, convirtiéndu-se assina ena primera mujel española qu'entra a formal parti dela institución. Fue nombrá biembru dela Rial Academia Española en 2003, i censora dela mesma en 2008. Fue distinguia con varias callis nel su onor: en 2006 una calli en Gijón, en 2009 una en [[Arroyu dela Encomienda]], i en 2011 otra calli nel [[Parqui Científicu-Tecnológicu d'Almería]] (PITA). En 2014 fue selecioná pola revista ''[[Quo]]'', en colaboración col [[Conseju Superiol d'Envestigacionis Científicas]] i el [[Conseju Superiol de Deportis]], pala primera «Seleción Española dela Ciencia», compuesta por treci científicus españoles destacaus a escala enternacional.<ref>Ferrer, Aurora (2014). «[https://web.archive.org/web/20180617115555/http://www.quo.es/ciencia/golazo-de-la-seleccion-espanola-de-ciencia-en-su-primer-partido Golazo de la selección española de ciencia en su primer partido] {{Wayback|url=http://www.quo.es/ciencia/golazo-de-la-seleccion-espanola-de-ciencia-en-su-primer-partido |date=20140531142847 }}». ''Quo'', 29 de mayo de 2014 (Consultado el 31 de mayo de 2014)</ref><ref>Corral, Miguel, G. (2014) [http://www.elmundo.es/ciencia/2014/05/30/53877edd22601d743f8b457b.html «Los 'cracks' de la Roja científica.» 30 de mayo de 2014.] ''El Mundo''. Consultado el 31 de mayo de 2014.</ref> En marçu de 2015 las Casas de Asturias en [[Alcalá de Enaris]] i [[Alcobendas]] i los centrus asturianus de Mairil i [[Tres Cantus]] la distingun col títulu d'«Asturiana Universal» pola su «brillanti i essitosa carrera enternacional comu científica i envestigaora nel campu dela biología molecular».<ref>[http://www.lne.es/sociedad-cultura/2015/03/11/margarita-salas-asturiana-universal/1725271.html «Margarita Salas, "Asturiana universal".»]</ref> Fue nombrá [[Marquesau de Caneru|marquesa de Caneru]] el 11 de huliu de 2008, por Rial Decretu.<ref>cita publicación |título=Real Decreto 1175/2008, de 11 de julio, por el que se concede el título de Marquesa de Canero a doña Margarita Salas Falgueras. |publicación=Boletín Oficial del Estado |número=168 |página=30717 |ubicación=Madrid |url=http://boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-2008-11938 |fecha=12 de julio de 2008 |ref=BOE-A-2008-11938 |fechaacceso=13 de noviembre de 2019</ref> El título nobiliariu, que será ijuelau, le fue concediu pola su «entrega ala envestigación científica sobri la biología molecular, realizá de forma intensa i rigurosa a lo largu de tola su vida professional»<ref>[http://www.lne.es/occidente/2008/07/15/margarita-salas-marquesa-canero/656589.html Margarita Salas, marquesa de Canero.]</ref><ref>[http://blogs.elconfidencial.com/espana/el-confidente/2008-07-17/los-nuevos-nobles-del-rey-juan-carlos_441941/ «Los nuevos nobles del Rey Juan Carlos.»]</ref><ref>[https://www.capitalmadrid.com/2011/2/11/19564/el-rey-solo-ha-distinguido-a-cuatro-mujeres-con-titulos-nobiliarios-desde-la-constitucion.html «El Rey sólo ha distinguido a cuatro mujeres con títulos nobiliarios desde la Constitución.»]</ref> En 2016 se le otorgó la [[Medalla Echegaray]] dela [[Rial Academia de Ciencias Esatas, Físicas i Naturalis]]. Es el más alto galardón científicu que concedi esta institución, creau a instancias de [[Santiago Ramón y Cajal]] en 1905, tras la concessión del Premio Nobel a [[José Echegaray]]. Salas fue la primera mujel en recebil esti galardón, que so s'a entregau 14 vezis en más de 100 añus d'estoria.<ref>Cita web|url=http://www.rac.es/7/7_2_1.php?id=148|título=Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales - Eventos y Noticias - Noticias|fechaacceso=22 de noviembre de 2017|sitioweb=www.rac.es|fechaarchivo=29 de noviembre de 2017|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20171129063858/http://www.rac.es/7/7_2_1.php?id=148|deadurl=yes</ref><ref>Cita noticia|título=Don Juan Carlos entrega la Medalla Echegaray a la "ejemplar" Margarita Salas|url=http://www.eldiario.es/cultura/tecnologia/Carlos-Medalla-Echegaray-Margarita-Salas_0_710430150.html|fechaacceso=22 de noviembre de 2017|periódico=eldiario.es|idioma=es</ref> En 2018, dendi el IES Margarita Salas que lleva el su nombri en [[Sevilla]] capital, se le rindió un omenaji por mé dela realización por parti delos alunus de pruebas relativas ala via i encontranças de Margarita Salas. En abril de 2018 fue investia dotora onoris causa pola [[Nuversidá Autónoma de Barcelona]], i dedicó el su discurso al bacteriófago Φ29.<ref>Cita noticia|título=Margarita Salas, investida doctora <em>honoris causa</em> por la UAB|url=http://www.rae.es/noticias/margarita-salas-investida-doctora-honoris-causa-por-la-uab|fechaacceso=29 de abril de 2018|idioma=es</ref> En 2018 fue incluida ena Tabla Periódica de las Científicas pa conmemorar nel 2019 el Añu Enternacional dela [[Tabla periódica delos elementus|Tabla Periódica delos Elementus Químicus]], por celebral-se el 150.º aniversariu dela publicación de [[Dmitri Mendeléyev|Mendeléyev]].<ref>Cita web|url=https://naukas.com/2018/11/23/la-tabla-periodica-de-las-cientificas/|título=La Tabla Periódica de las Científicas|fechaacceso=9 de diciembre de 2018|apellido=Valdés-Solís|nombre=Teresa|fecha=23 de noviembre de 2018|sitioweb=Naukas|idioma=es-ES</ref> En deciembri de 2018 fue aprobau el cambiu de nombri del colegiu [[Eliseo Godoy Bertrán|Eliseo Godoy]] (maestru y militar franquista) de Zaragoza a Margarita Salas.<ref>Cita web|url=https://www.heraldo.es/noticias/aragon/2018/12/22/el-colegio-zaragoza-que-cambia-nombre-militar-franquista-una-cientifica-1284007-300.html|título=El colegio de Zaragoza que cambia su nombre de un militar franquista a una científica|fechaacceso=23 de diciembre de 2018|apellido=Zaragoza|nombre=P. Figols|fecha=22 de diciembre de 2018|sitioweb=heraldo.es|idioma=es</ref> En deciembre de 2019 el [[Conceju de Gijón]] denomina ala Milla del Conocimiento comu Margarita salas. La [[Milla del Conocimientu Margarita Salas]] consisti nun eji de diversus equipamientus culturalis, educativus, científicus i empresarialis al esti dela ciá de [[Gijón]]. El 10 de deciembi de 2019 el Centru d'Investigaciones Biológicas del [[CSIC]] pasda a denominal-se [[Centru d'Investigacionis Biológicas Margarita Salas]].<ref name= "cibsalas">{{cita web| autor= CIB-Margarita Salas | fecha=10 de diciembre de 2019| url= https://www.cib.csic.es/es/news/otros/el-cib-pasa-denominarse-centro-de-investigaciones-biologicas-margarita-salas | título= El CIB pasa a denominarse “Centro de Investigaciones Biológicas Margarita Salas” | editorial= Noticias. CIB-Margarita Salas | fechaacceso= 6 de marzo de 2020}}</ref> En 2020 se le dedica el nombri duna nueva especie de gasterópodo descubiertu en aguas [[Canarias]] (''Rissoella salasae'').<ref>Cita web|url=https://elpais.com/ciencia/2020-03-09/el-nuevo-caracol-canario-de-un-milimetro-que-homenajea-a-margarita-salas.html|título=El nuevo caracol canario de un milímetro que homenajea a Margarita Salas|fechaacceso=10 de marzo de 2020|apellido=Cortes|nombre=Agathe|fecha=9 de marzo de 2020|sitioweb=EL PAÍS|idioma=es</ref> En 2021 [[Correos (España)|Correos]] (España) dedicó un [[sellu postal]] dentru dela serie ''Mujerus ena ciencia.''<ref>Cita web|url=https://www.elplural.com/sociedad/correos-dedica-sello-cientifica-margarita-salas_271080102|título=Correos dedica un sello a la científica Margarita Salas|fechaacceso=2021-07-18|fecha=2021-07-17|sitioweb=El Plural|idioma=es</ref> En 2023 la naviera [[Baleària|Balearia]] le poni el su nombri a un nuevu catamarán.<ref>Cita web|url=https://www.puentedemando.com/armon-gijon-pone-a-flote-el-catamaran-margarita-salas/|título=Armón Gijón pone a flote el catamarán “Margarita Salas”|fechaacceso=2023-12-26|apellido=Lorenzo|nombre=Juan Carlos Diaz|fecha=2023-12-14|sitioweb=Puente de Mando – Juan Carlos Diaz|idioma=es</ref> == Premius == * 1994: Premio Rey Jaime I de Investigación Básica. * 1997: Medalla del Principado de Asturias. * 1999: Premio Nacional de Investigación Santiago Ramón y Cajal.<ref name=":1" /> * 2000: Premios L'Oréal-UNESCO a Mujeres en Ciencia<ref name=":1" /> * 2001: Elegida entre las 100 Mujeres del siglo XX que abrieron el camino a la igualdad en el siglo XXI por el Consejo de la Mujer de la Comunidad de Madrid.<ref name=":1" /> * 2002: Premio Isabel Ferrer de la Generalitat Valenciana.<ref name=":1" /> * 2002: Medalla de Oro de la Comunidad de Madrid.<ref name=":1" /> * 2003: Gran Cruz de la Orden Civil de Alfonso X el Sabio.<ref name=":1" /> * 2004: Premio Internacional de Ciencia e Investigación de la Fundación Cristóbal Gabarrón.<ref name=":1" /> * 2005: Medalla de Oro de la Medalla al Mérito en el Trabajo. * 2005: Medalla de Honor de la Universidad Complutense de Madrid.<ref name=":1" /> * 2006: Premio a la Excelencia concedido por FEDEPE (Federación Española de Mujeres Directivas, Ejecutivas, Profesionales y Empresarias). * Medalla de Oro del Colegio Oficial de Veterinarios del Principado de Asturias.<ref name=":1" /> * 2008: XL Premio Lección Conmemorativa Jiménez Díaz. [[Fundación Conchita Rábago de Jiménez Díaz|Fundación Conchita Rábago]]. * 2009: Título de Embajadora Honoraria de la Marca España, categoría de Ciencias e Innovación, que falla el Foro de Marcas Renombradas Españolas con el beneplácito del Ministerio de Asuntos Exteriores y Cooperación. * 2009: Premio Mujer Líder 2009, concedido por la Fundación Rafael del Pino, Aliter y Merck. * 2009: Premio a “Toda una vida profesional” de la Fundación Mapfre. * 2011: Premio Mujeres Progresistas, otorgado por la Federación de Mujeres Progresistas. * 2014: Premio a la Excelencia Química, concedido por el Consejo General de Colegios Oficiales de Químicos de España. * 2015: Premio internacional Madrid Woman´s Week Mujer y Ciencia, concedido por la Fundación Woman´s Week. * 2016: Medalla Echegaray de la Academia de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales. * 2017: I Premio al Talento Sin Género y Sin Generación de la [https://ejecon.org/premios/ Asociación Española de Ejecutiv@s y Consejer@s (EJE&CON)] Mención de Honor a Margarita Salas en reconocimiento a su trayectoria profesional pionera y modelo para muchas mujeres. * 2018: III Premio Manchaarte. * 2019: Premio al Inventor Europeo 2019 en la categoría ''Lifetime Achievement'' y en la categoría ''Popular Prize''. * 2019: Medalla al Mérito en la Investigación y en la Educación Universitaria, en su categoría de Oro. == Referencias == {{listaref|2}} == Bibliografía == * Hidalgo, Manuel (2002). Nosotras, biocientíficas españolas. ISBN 84-607-5579-7.  == Atijus p'ahuera == * «Biografía de Margarita Salas». Mujer y Ciencia. Archivado desde el original el 19 de junio de 2010.  * [https://web.archive.org/web/20100509090008/http://www.reto2030.eu/export/download/descargas_web_agenda_ciudadana/MARGARITA_SALAS_ES.pdf Biografía de Margarita Salas (pdf)] * [https://web.archive.org/web/20160127235615/http://esbuzz.net/trends/watch/vid88U7tzU8WiQZE La biomedicina en el s XXI] Inauguración de los ''VIII Cursos de Otoño'' de la Universidad de Cádiz (vídeo) * [https://web.archive.org/web/20100406114015/http://www.cacocu.es/ficha.php?id=374 De la Biología Molecular a la Biomedicina] Conferencia Inaugural de los ''Cursos de Verano UNIA 2008'' (vídeo) * «Firma Honoris 2011. Un honor para la UNED». UNED.  * [https://www.youtube.com/watch?v=1kBJ51mom48 Discurso de ingreso en la Real Academia Española de Margarita Salas] * TVE (07082017). «Reportaje 'Ellas - Científicas' Reportaje a científicas españolas. Homenaje a Margarita Salas».  * Volumen monográfico de la revista ''Encuentros Multidisciplinares'' (ISSN 1139-9325) [http://www.encuentros-multidisciplinares.org/revista-64/Indice_n%C2%BA_64_2020.htm Vol. 64 enero-abril 2020], dedicado a Margarita Salas. {{Sucesión}}  [[Categoría:Páginas con traducciones sin revisar]] j5xhwuhdctzzbxn5dtxwh1sds9sie71 Estoria antigua dela península Ibérica 0 11453 145101 137392 2026-11-17T01:26:59Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145101 wikitext text/x-wiki L''''estoria antigua dela Península Ibérica''' abarca'l periodu entri'l final dela [[preestoria]], al reol del siegru VIII a.C. i el siegru V d.C., quandu la región holmava parti del [[Imperiu Romanu]]. Esti destensu intervalu se caraiteiça pol una serii de trasformacionis colturalis, políticas i socialis que dierun holma alas sociedáis ibéricas hata la su integración enel mundu romanu. Duranti'l primel mileniu a.C., la [[Península Ibérica]] hue ecenariu d'intensus contatus entri las colturas utótonas i diversas civilizacionis mediterráneas. Estus entrecambius dierun lugal a una rica diversidá coltural que marcó el pulu dela región. == Puebrus endígenas == [[Archivu:Iberia 300BC-es.svg|306px|miniaturadeimagen|right|Los puebrus dela Penínsua Ibérica antis dela conquista cartaginesa.]] Los abitantis originarius dela Península Ibérica eran diversus i s'agrupavan en diferentis puebrus. Entri ellus destacan-si los tartesius, una civilización que froreció enel suroesti peninsulal i que dexó un legau arquiológicu senificativu. Amás, los íberus i celtas ocuparun amprias zonas del territoriu, desenroandu lenguas i colturas proprias qu'enfrugerun ena configuración social y política dela región. == Colonizacionis mediterráneas == A raís del siegru VIII a.C. la Península Ibérica hue ojetu de colonización pol parti de puebrus provenientis del [[Mari Mediterráneu|Mediterráneu]] oriental. Los fenicius establecierun fatorías comercialis ena costa sul i esti, entroduciendu nuevas ténicas i produtus. Posteriormenti, los griegus hundarun colonias enel noresti, comu Emporion, i los carteginesis espandierun la su enfrugencia dendi'l siegru III a.C., consolidandu la su presencia enel sul i esti peninsulal.<ref>{{Cita web |url=https://brevehistoriahispanica.com/las-colonizaciones-mediterraneas-fenicios-griegos-y-cartagineses/ |título=Las colonizaciones mediterráneas: fenicios, griegos y cartagineses |fechaacceso=2025-08-25 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20250909132353/https://brevehistoriahispanica.com/las-colonizaciones-mediterraneas-fenicios-griegos-y-cartagineses/ |fechaarchivo=2025-09-09 |dead-url=yes}}</ref> == Entrevención romana == L'entrevención romana ena Península Ibérica esmençó enel contestu delas Guerras Púnicas, quandu Roma entró en conflitu con Cartagu. Tras la holla delos cartaginesis, Roma esmençó la conquista dela región, con la escusa del sitiu de Saguntu (oi ena Comunidá Valenciana), processu que se destendió duranti más de dos siegrus. Las campañas se desenroarun de holma desigual, avançandu dendi las costas p'azia l'interiol, con conflitus prolongaus especialmenti enas zonas montañosas del noroesti i en territorius con huerti tradición guerrera. Sin bargu, la resistencia delos últimus puebrus endígenas, comu los cántabrus i astures, arremató enas Guerras Cántabras (29-19 a.C.), que marcarun l'integración definitiva dela península enel Imperiu Romanu. Angunus exemprus de resistencia ala conquista romana son la ciá de Numancia (oi ena [[provincia de Soria]]), contra la que lucheó Roma entri 154 i 133 a. C., i el Viriatu, que lucheó contra los romanus en [[Lusitania]] entri 147 i 139 a.C. <gallery mode=packed> Archivu:Conquista Hispania.svg|Fasis dela conquista i devisión provincial romana en Hispania. Archivu:Campañadeviriato.svg|Campaña del [[Viriatu]] contra los romanus. Archivu:Numancia Alejo Vera Estaca 1881.jpg|''Numancia'' del [[Alejo Vera y Estaca]] (1881). </gallery> == Hispania romana == Una ves encorporá al Imperiu, la Península Ibérica hue organiçá en provincias romanas. Duranti l'Altu Imperiu, Hispania esperimentó un notabli pulu urbanu i económicu, destacandu ciudáis comu Tarraco (ogañu Tarragona) i Emerita Augusta (oi Méria). Sin embargu, a raís del siegru III a.C., la región sufrió los efetus dela crisi del Imperiu Romanu, encruyendu invasionis de puebrus germánicus i una crecienti inestabilidá interna. <gallery mode=packed> File:Cayo Julio Lacer al emperador Trajano.jpg|[[Puenti d'Alcántara]]. File:Teatro Romano de Mérida (3).JPG|[[Teatru romanu de Méria|Teatru romanu d'''Emerita Augusta'']]. File:Aqueduct of Segovia 02.jpg|Aguadutu de Segovia. </gallery> == Envasionis germánicas i fin dela Antigüedá == Enel siegru V, los visigodus, un puebru germánicu, establecierun el su dominiu ena Península Ibérica. El su assentamientu definitivu en Hispania enel añu 711 marcó'l fin dela Edá Antigua ena región, dandu pasu a l'Edá Meya i ala holmación del reinu visigodu, que duró hata la llegá delos musulmanis.<ref>[https://humanidades.com/reino-visigodo/ Reino visigodo]</ref> == Referencias == <references/> {{Estoria d'España}} [[Categoría:Estória d'España]] [[Categoría:Estória la Península Ibérica]] r0h2klscuxijd5o4yow8dh4z105rn95 Ulán Bator 0 11638 145122 139257 2026-11-17T06:14:26Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145122 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional | nombre original = Улаанбаатар -Ulaanbaatar | unidad = Capital | pie_de_imagen = | mapa = Ulan Bator in Mongolia.svg | pie_mapa = Assitiamientu d'Ulán Bator en Mongolia | mapa1 = {{Map draw|geotype=geoshape|width=250|height=250|align=center|zoom=8|fill=#4D87CA|fill-opacity=0.1}} | fundación = 1639 | dirigentes_títulos = Alcaldi | dirigentes_nombres = [[Süjbaataryn Batbold]] | clima = [[Clima húmedo continental|continental]]-[[Clima subártico|subárticu]] | curso_de_agua = [[Tuul]] | elevación_media = 1350 | horario_verano = H ([[UTC+8]]) | matrícula_autos = УБ / УН | imageninferior = Ulan Bator subdivisions.png | imageninferior_tamaño = 280px | imageninferior_pie = Mapa delos distritus d'Ulán Bator | apodo = “La Capital más Fría del Mundu" }} '''Ulán Bator'''<ref>RAE. «Ulán Bator». ''«Diccionario panhispánico de dudas»''.</ref> (una ortografía derivá {{Lang-ru|Улан-Батор|translit=Ulan-Bator}}) nombri tradicional n'ocidenti pa '''Ulaanbaatar''' ({{Lang-mn|Улаанбаатар|translit=Ulaanbaatar}}, pron. [ʊɮɑːm.bɑːtʰɑ̆r] {{Audio|Mn-Ulaanbaatar.oga|(escuchal)|ayuda=no}}) es la [[Capital (política)|capital]] i ciá más puebrá de [[Mongolia]]. La ciá es un municipiu endependienti i no horma parti d'otra provincia. Assitiá nel norti del país, ligeramenti al esti del centru de Mongolia, la ciá se topa nel valli que horman las montañas [[Bogd Jan Uul|Bogdh Khan]], Songino Khairkhan, Chingeltei i Bayanzurkh i que es cruzau pol [[río Tuul]], a 1350 metrus d'altitú. Amás, es considerá la capital más fría del mundu al registral una temperatura mínima meya anual de −0'8 °C debíu, prencipalmenti, al su clima continental, derivau dela su lejanía al mari. Es el centru coltural, industrial i financieru del país, assina comu un ñú de transporti conetau pol carretera colas mayoris ciais de Mongolia i pol ferrocarril col [[Transmongoliano]] i el sistema ferroviariu [[China|chinu]]. Ulán Bator fue hundá en 1639 comu un centru de monasterius [[Budismo|budistas]] i, nel sigru XX, se convirtió nun gran centru manufatureru caracterizau polos sus amplius bulevaris i praças i pola su arquitetura d'estilu [[Unión Soviética|soviéticu]] de meyaus del sigru XX. Se componi d'un barriu central d'estilu soviéticu, arrodeau i mesturau con torris redisencialis de [[hormigón]] i [[yurta]]s. Es la capital asiática más barata palos trabajaoris estranjerus.<ref>{{Enlace roto}}</ref> == Toponimia == [[Archivu:Ulaanbaatar_city_Mongolia.ogv|miniaturadeimagen|Ulán Bator.]] Ulán Bator á teníu abondus nombris a lo largu dela su estoria. Entri 1639 i 1706, fue conocía comu ''Örgöö'' (en [[idioma mongol|mongol]]: Өргөө, que sinifica «residencia»), transliterau generalmenti comu ''Urga'', i entri 1706 i 1911 el su nombri fue ''Ikh Khüree'', ''Da Khüree'' o simplimenti ''Khüree'' (en mongol: Их, traucíu comu «la grandi», o Хүрээ, que sinifica «campamentu»). El su nombri chinu fue siempri ''Kulun''. Tras la endependencia del país en 1911, baju el gobiernu laicista, la ciá cambeó el su nombri a ''Niislel Khüree'' (en mongol: Нийслэл, literalmenti «capital»). En 1924 el su nombri fue cambeau a ''Ulaanbaatar'', que sinifica «éroi colorau» (Ulaan, colorau; Baatar, éroi) ena luenga mongola, n'onol al éroi nacional mongol [[Sukhe Bator]], quien avía derrotáu alas tropas d'[[Ungern von Sternberg]] i al ejércitu chinu, luchandu con apoyu del [[Ejércitu Roju|Ejércitu Colorau]]; una estatua erigía nel su omenaji aorna la praça prencipal d'Ulán Bator. El nombri d'Urga acontinó gastándu-se n'[[Uropa]] i [[América del Norti|Nortiamérica]] ata los añus 1920. En 1940 s'entroduju nel país l'[[alfabetu cirílicu]], con definidura fonética propia. == Símbulus == Los símbulus dela capital de Mongolia, Ulaanbaatar, están hondamenti ligaus ala su estoria i coltura. Unu delos más emportantis es el Sol, qu'apaeci ena bandera nacional de Mongolia. Esti símmulu está vinculau cola vida, la nirgía i la prosperidá, i refleja el papel central d'Ulaanbaatar ena vida política i coltural del país. Otru símmulu relevanti es la Montaña de Bogd Khan, que se topa cerca dela ciá i es considerá un lugal sagrau. Esta montaña no solu representa la belleça natural qu'arroea ala ciá, sinu tamién la su conesión espiritual cola naturaleça. Inque no está diretamenti asociáu cola capital, el León tamién apareci n'algunas representacionis, simbolizandu poel i proteción, una figura que remiti alos valoris tradicionalis mongolis. Finalmenti, la bandera d'Ulaanbaatar, qu'encorpora los coloris colorau i azul, representa tantu la lucha comu l'espiritualiá del pueblu mongol. === Escú === [[Garudá]] apareci nel escú d'Ulán Bator. Ena su manu derecha está una llavi, símmulu de prosperidá i franqueça, i ena su manu chova está la frol de [[Nelumbonaceae|lotu]], símmulu de pas, igualdá i pureça. Enas sus garras sostriba una serpi, símmulu del mal del qual es intoleranti. Ena frenti de Garudá apareci el [[símbolo soyombo]], que tamién apareci ena [[bandera de Mongolia]]. === Bandera === La bandera dela ciá es azul col escú de Garudá nel centru. == Estoria == === Preestoria === Se toparun pinturas rupestris dela [[Edad del Bronce|Edá del Bronci]] (hazi unus 3000 añus) ena laera norti del monti Bogd Khan Uul. Estas pinturas muestran figuras umanas, caballus, águilas i diseñus astratus comu línias orizontalis i grandis esquinas con más d'un centenal de puntus nellas. El mesmu estilu de pintura se topó cerca dela ciá de [[Hövsgöl (aymag)|Hövsgöl]] i nel sul de [[Siberia]], endicandu una coltura común [[nómada]] ena çona. Ena mesma vertienti del monti se puei vel una pintura en roca del sigru XIII duna mujel mongola con un sombreru tradicional. [[Archivu:Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg|miniaturadeimagen|derecha|Monasteriu de Gandantegchinlin.]] Al norti d'Ulán Bator están los grandis cimenterius delos [[Xiongnu]], con más de 2000 añus d'antigüedá. La çona d'Ulán Bator estuvu presenti enos [[imperios nómadas]], comu los Xiongnu, [[Xianbei]], [[Rouran]], [[Gokturk]], [[Uigur]], [[Kitán]] i l'[[imperio mongol]]. Cerca dela ciá se toparun los restus del palaciu del ''[[Wang Khan]]'' [[Toghrul]] delos [[keraitas]], nel Bosqui Negru del ríu Tuul. === Fundación === Ulán Bator fue fundá en 1639 comu un pueblu-monasteriu llamau '''Urga''', el qual prosperó enos añus 1860 debíu ala su situación de centru comercial entri [[Rusia]] i [[China]]. === Sigru XX === A prencipius del sigru XX, la ciá tenía una puebración de 25 000 abitantis, delos qualis unus 10 000 eran monjis budistas del monasteriu o trabajaoris.<ref>Palmer, James. ''The Bloody White Baron''. Faber and Faber Limited Press. p. 45.</ref> En 1911, cola [[Dinastía Qing]] en China la ciá se dirigió hazia un colasu total, los dirigentis de [[Mongolia]] se juntarun en secretu pa tratal de ponel fin a tres sigrus de dominiu chinu.<ref>Palmer, págs. 47-48.</ref> El 29 de diciembri de 1911, el [[Bogd Khan]] declaró la endependencia del país baju el nombri de [[Mongolia]].<ref>«Brief history of Ulaanbaatar».</ref> Comu Khüree era la sei dela Jebtsundamba Khutugtu fue l'eleción lógica pala capital del nuevu estau. Nostanti, nuna conferencia entri [[Rusia]] i [[China]] Mongolia fue designá en 1914 comu una región autónoma de China, i en 1919, frenti ala oposición de Bogd Khan i d'acuerdu a lo establecíu en dicha conferencia, Urga fue ocupá polas tropas chinas que reafirmarun el control sobri [[Mongolia]].<ref>Palmer, págs. 120-122.</ref> En 1921 la ciá cambeó de manus dos vezis. En primel lugal, en febreru de 1921, una fuerça hormá pol [[pueblo ruso|rusus]], [[etnia tibetana|tibetanos]] i [[mongol (etnia)|mongolis]] baju el nombri de [[Movimiento Blanco|Movimientu Brancu]] i la direción del caudillu rusu [[Roman Ungern von Sternberg|Barón Roman Ungern von Sternberg]] prindarun la ciá, liberandu a [[Bogd Khan]] dela prisión i dandu muerti ala mayoría dela guarnición china. La prindura d'Urga fue siguía pol un frenesí de saqueus, asesinatus i la masacri dela pequeña comuniá [[pueblo judío|judía]] residenti ena ciá.<ref>Palmer, págs. 131-159.</ref> El 22 de febreru de 1921, el Bogd Khan fue coronau una vezi más [[Khan]] de Mongolia n'Urga.<ref>Palmer, págs. 161-163.</ref> Inque, mentris el barón Ungern tomaba el control d'Urga, una fuerça encabezá pol Damdin Sukhbaatar s'estaba hormandu en Rusia con apoyu soviéticu, i cruzaríe en marçu la raya.<ref>Palmer, págs. 178-179.</ref> Ungern i los sus ombris partierun en mayu pa enfrental-lus, inque sufrierun una desastrosa derrota en juniu.<ref>Palmer, págs. 205-207.</ref> Dos mesis endispués, l'ejércitu comunista rusu-mongol pasó a sel la segunda fuerça en conquistal Urga en seis mesis.<ref>Palmer, págs. 208-209.</ref> El 29 d'otubri de 1924 la ciá fue rebatiçá a Ulaanbaatar («éroi colorau») comu referencia a Sukhbaatar, que avía fallecíu a prencipius dessi añu.<ref>«Brief history of Ulaanbaatar».</ref> [[Archivu:MAXH building.jpg|miniaturadeimagen|derecha|Edificiu del [[Partido Revolucionario del Pueblo de Mongolia]] n'Ulán Bator.]] [[Archivu:Ulaanbaatar buildings.jpg|miniaturadeimagen|derecha|Edificius n'Ulán Bator. Ala chova, la Bolsa de Mongolia.]] Duranti el periodu socialista, i especialmenti endispués dela [[Segunda Guerra Mundial]], la mayoría delos antigus edificius d'estilu mongol se sustituyerun pol bloquis de pisu d'estilu soviéticu, financiaus ena su mayol parti pola [[Unión Soviética]]. La pará del ferrocarril [[Transmongoliano]] n'Ulán Bator que comunicaba [[Moscú]] i [[Pekín]], se completó en 1956, i se levantarun cinis, teatrus, museus, etc. Pol otra parti, abondus delos templus i monasterius presocialistas dela ciá fuerun destruyíus a raíz del movimientu antirreligiosu de finalis dela década de 1930. === Fin del socialismu === N'Ulán Bator s'originarun las manifestacionis que provocarun la [[revolución democrática de Mongolia]], que fue el prencepiu dela su transición ala [[democracia]] i la [[economía de mercado]]. El 10 de diciembri de 1989, los manifestantis pirun que Mongolia aplicara la [[perestroika]] i el [[glásnost]] nel su sentíu plenu i los dirigentis disidentis exigierun la celebración d'elecionis libris i la reforma económica. El 14 d'eneru de 1990, las protestas pasarun d'estal hormás pol unas doscientas pressonas a unas mil que se juntarun nel Museu de Lenin n'Ulán Bator. Una manifestación ena Praça de Sukhbaatar el 21 d'eneru, a una temperatura de -30 [[°C]], siguía posteriolmenti polas manifestacionis de fin de semana en eneru i febreru provocarun que se llevara a cabu la hormación del primel partíu mongol dela oposición. El 7 de marçu, dies disidentis se juntarun ena [[Plaza Sükhbaatar|praça Sukhbaatar]] i se puserun en [[huelga de hambre]]. Milis de siguioris se juntarun a ellus, alos que tamién se juntarun los que llegarun el 8 de marçu, i la multitú se jizu tan grandi que fue ingobernabli; setenta pressonas resultarun ferías i uvu un muertu. El 9 de marçu el [[Partido Revolucionario del Pueblo Mongol]] se vú obligau a renunciul al poel. El nuevu gobiernu anunció que las primeras elecionis libris se celebrarían en juliu; curiosamenti las elecionis las rucharun los comunistas con un ampliu margi.<ref>Rossabi, Morris. ''Modern Mongolia: From Khans to Commissars to Capitalists''. University of California Press. págs. 1-28.</ref> === Estoria recienti === Dendi la transición de [[Mongolia]] ala [[economía de mercado]] en 1990, la ciá á esperimentau un gran crecimientu, prencipalmenti debíu ala [[inmigración|inmigración interna]]. Güena parti destus nuevus ciudadanus abitan en barrus de [[yurta]]s, debíu a que la costrución de nuevus bloquis de pisu cayó drasticamenti ena década de 1990. Debíu a tal crecimientu, la puebración dela ciá s'á duplicau ata alcançal el millón d'abitantis, lo que suponi alreol del 40% de toa la puebración del país. Estu provoca una seri de problemas socialis, ambientalis i de transporti. Enos últimus añus, la costrución de nuevus edificius á adquiríu un nuevu impulsu, especialmenti nel centru dela ciá, ondi los precius s'án disparau. En 2008 la ciá fue l'escenariu ondi surgierun revueltas ciudadanas endispués de que el [[Partido Democrático (Mongolia)|Partíu Democráticu]], el [[Partido Movimiento Civil|Partíu Movimientu Cívil]] i el [[Partido Republicano (Mongolia)|Partíu Republicanu]] denunciaran fraudi<ref>Beck, Lindsay. «Opposition alleges fraud in Mongolia vote». ''Reuters''.</ref> enas [[elecciones legislativas de Mongolia de 2008|elecionis parlamentarias]] que rucharun el [[Partido Revolucionario del Pueblo de Mongolia]] (PRPM). La sei desti partíu fue incendiá polos manifestantis, cincu pressonas murierun i más de 300 (entri civilis i policías) resultarun ferías duranti la represión delos disturbius pola policía. Nostanti, las elecionis fuerun declarás libris i justas polos observaoris enternacionalis.<ref>Beck, Lindsay. «Opposition alleges fraud in Mongolia vote». ''Reuters''.</ref><ref>Kennedy, William. «Observers Believe Mongolian Election 'Reflected the Will of the People'». ''UB Post''.</ref> == Galería == <gallery> Statue of Damdin Sükhbaatar.jpg|Estatua de Damdin Sükhbaatar ena praça omónima Chinggis Khaan Hotel.jpg|Otel Chinggis Khaan Zaisan Hill.jpg|Memorial Zaisan Aryapala Meditation and Initiation Center.jpg|Centru de meditación Aryabal Mongolian National University.jpg|Nuversidá Nacional de Mongolia </gallery> == Geografía i clima == [[Archivu:MaimaichengUB3.jpg|miniaturadeimagen|derecha|Conventu de monjas ''Dolma Ling'']] Ulán Bator está assitiá a una altura aprosimá de 1350 [[metros sobre el nivel del mar]], ligeramenti al esti del centru de Mongolia, ena cuenca del [[río Tuul]], un subafluenti del [[río Selengá|Selengá]]. La ciá se topa arrodiá polas montañas Bogd Khan Uul, Songino Khairkhan, Chingeltei i Bayanzurkh, que horman parti dela cordillera Khan Khentii. El su clima es [[Clima subártico|subárticu]] o clima [[Clima boreal|boreal]] (''Dwc'' ena [[clasificación climática de Köppen]]) enfluenciau polos [[monzón|monzonis]]. Amás, la ciá s'assitia nuna çona de [[permafrost]] esporádicu. Se caracteriza pol sel un clima secu en general, con temperaturas mu bajas n'iviernu (máissimas de -16 °C i mínimas d'ata −45 [[°C]]), con [[nevadas|nevás]] ocasionais. Debíu ala su elevá altitú, la su relativamenti alta latitú i la su situación a cientus de kilómetrus de qualquiel costa, Ulán Bator es considerá la capital nacional más fría del mundu.<ref>«Ulán Bator, la capital más fría del mundo». ''Ser Turista''.</ref><ref>Rosenberg, Matt. «Coldest Capital Cities». ''about.com''.</ref> Los veranus suelin sel tempreaus, cortus i algu úmius, ondi se presentan los prencipalis días de [[lluvia|lluvia]] o [[tormenta|tormenta]] de tol añu. El [[otoño|otoñu]] i la [[primavera]] son algu fríus i secus. {{Clima |lugar = Ulán Bator (1981-2010) |Jan record high C = -2.6 |Feb record high C = 11.3 |Mar record high C = 17.8 |Apr record high C = 28.0 |May record high C = 33.5 |Jun record high C = 38.3 |Jul record high C = 39.0 |Aug record high C = 34.9 |Sep record high C = 31.5 |Oct record high C = 22.5 |Nov record high C = 13.0 |Dec record high C = 6.1 |year record high C = 39.0 |Jan high C = -15.6 |Feb high C = -9.6 |Mar high C = -0.7 |Apr high C = 9.7 |May high C = 17.8 |Jun high C = 22.5 |Jul high C = 24.5 |Aug high C = 22.3 |Sep high C = 16.7 |Oct high C = 7.6 |Nov high C = -5.0 |Dec high C = -13.5 |year high C =6.4 |Jan mean C = -21.6 |Feb mean C = -16.6 |Mar mean C = -7.4 |Apr mean C = 2.0 |May mean C = 10.1 |Jun mean C = 15.7 |Jul mean C = 18.2 |Aug mean C = 16.0 |Sep mean C = 9.6 |Oct mean C = 0.5 |Nov mean C = -11.9 |Dec mean C = -19.0 |year mean C =-0.4 |Jan low C = -27.6 |Feb low C = -23.6 |Mar low C = -14.1 |Apr low C = -5.7 |May low C = 2.4 |Jun low C = 8.9 |Jul low C = 11.9 |Aug low C = 9.7 |Sep low C = 2.5 |Oct low C = -6.6 |Nov low C = -18.8 |Dec low C = -24.5 |year low C =-7.1 |Jan record low C = -42.8 |Feb record low C = -42.2 |Mar record low C = -38.9 |Apr record low C = -26.1 |May record low C = -16.1 |Jun record low C = -3.9 |Jul record low C = -0.2 |Aug record low C = -2.2 |Sep record low C = -13.4 |Oct record low C = -22.0 |Nov record low C = -35.0 |Dec record low C = -37.8 |year record low C = -42.8 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 2 |Feb precipitation mm = 3 |Mar precipitation mm = 4 |Apr precipitation mm = 10 |May precipitation mm = 21 |Jun precipitation mm = 46 |Jul precipitation mm = 64 |Aug precipitation mm = 70 |Sep precipitation mm = 27 |Oct precipitation mm = 10 |Nov precipitation mm = 6 |Dec precipitation mm = 4 |year precipitation mm = 267 |Jan rain days = 0.1 |Feb rain days = 0.03 |Mar rain days = 0.2 |Apr rain days = 2 |May rain days = 4 |Jun rain days = 9 |Jul rain days = 13 |Aug rain days = 14 |Sep rain days = 6 |Oct rain days = 2 |Nov rain days = 0.2 |Dec rain days = 0.2 |year rain days = 51 |Jan snow days = 9 |Feb snow days = 7 |Mar snow days = 7 |Apr snow days = 7 |May snow days = 3 |Jun snow days = 0.3 |Jul snow days = 0.2 |Aug snow days = 0.4 |Sep snow days = 2 |Oct snow days = 6 |Nov snow days = 8 |Dec snow days = 10 |year snow days = 59 |Jan humidity = 78 |Feb humidity = 73 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 48 |May humidity = 46 |Jun humidity = 54 |Jul humidity = 60 |Aug humidity = 63 |Sep humidity = 59 |Oct humidity = 60 |Nov humidity = 71 |Dec humidity = 78 |year humidity = 62 |Jan sun = 179.1 |Feb sun = 204.8 |Mar sun = 265.2 |Apr sun = 262.5 |May sun = 299.3 |Jun sun = 269.0 |Jul sun = 249.3 |Aug sun = 258.3 |Sep sun = 245.7 |Oct sun = 227.5 |Nov sun = 177.4 |Dec sun = 156.4 |year sun = 2791.5 |source 1 = Погода и климат<ref>«КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА».</ref> |source 2 = [[NOAA]] (Oras de sol, 1981-2010)<ref>«Ulaanbaatar Climate Normals 1961–1990». [[National Oceanic and Atmospheric Administration]].</ref> }} == Devisión alministrativa == Ulán Bator, al contrariu qu'el restu de [[Organización territorial de Mongolia|subdevisionis de Mongolia]], no es una provincia, sinu que tié el rangu de municipaliá. S'assitia arrodiá pola [[Töv (aymag)|provincia de Töv]] i está deviía en nuevi distritus (''düüregs''): [[Baganuur]], [[Bagakhangai]], [[Bayangol]], [[Bayanzürkh]], [[Chingeltei]], [[Khan Uul]], [[Nalaikh]], [[Songino Khairkhan]] i [[Sükhbaatar]]. Asimesmu, ca distritu se subdevii en ''joroos''. La municipaliá d'Ulán Bator no tié continuiá territorial; los distritus de Baganuur i Bagakhangai son [[exclave]]s, el primeru ena provincia de Töv i el segundu en [[Hentiy (aymag)|Hentiy]]. La capital es goberná comu una subdevisión endependienti de primel nivel dientru del país. El su ayuntamientu está hormau pol quarenta biembrus elegíus ca quatru añus, quienis, ala su vezi, eligin al alcaldi. A finalis de 2016 l'alcaldi d'Ulán Bator i gobernaol del territoriu capitalinu era [[Süjbaataryn Batbold]],<ref>«New Mayor of Ulaanbaatar receives seal». ''Mongolian News Agency''.</ref> del [[Partido del Pueblo de Mongolia]]. == Demografía == {{Gráfica de evolución |2003|893437|2004|910984|2005|946906|2010|1131902|2017|1405000|2019|1515593|2020|1466125| |anchura=550 |notas= Ulaanbaatar XAOCT.<ref>"Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого - Нийслэлийн нэгсэн дүн".</ref>}} == Coltura == [[Archivu:Green Palace Bogd Khan 149185394 bfcc8db25b b.jpg|miniaturadeimagen|Palaciu d'Iviernu de Bogd Khan.]] [[Archivu:Mongolian State Academic Theatre of Opera and Ballet.jpg|thumb|right|x120px]] [[Archivu:State Academic Drama Theater.jpg|thumb|right|x120px]] [[Archivu:National Art Gallery of Mongolia.jpg|thumb|right|x120px]] Pocus edificius n'Ulán Bator son anterioris ala [[Segunda Guerra Mundial]]. Los edificius anterioris al conflitu i que sobrevivun a él son: *los monasterius Dambadarjaalin del Distritu Sukhbaatar (1765), *Dashchoilin (costruyíu en 1778), *el monasteriu techau n'oru Gandantegchinlen i tamién llamau Tsogchin Dugan (1838); *los templus Vajradhara (1841), Zuu (1869), Didan Laviran (sigru XIX), Erdem Itgemjit (1893) i Megjid Janraisig (1913-1914); *el Palaciu d'Iviernu Bogd Khan i los edificius colindantis al Palaciu (1893-1906); *el Museu d'Estoria d'Ulán Bator que fue, antañu, la residencia privá del ricu mercanti Buryat Tsogt Badamjav (1904); *l'edificiu del Museu d'Arti Zanabazar i conocíu anteriormenti comu Ondor Khorshoo (1905); *la residencia de Chin Van Khanddorj, un destacau nobli i políticu delos primerus añus dela endependencia de Mongolia (1913); *el primel edificiu de telefonía ondi se queaun los coristas [[Iglesia ortodoxa russa|rusus ortodoxus]] (1914). L'edificiu dela Escuela del Maestru fue originalmenti la sei de gobiernu i data de 1930. La sei del primel ministru Genden fue costruyía en 1930. === Monasterius === Entri los monasterius más antigus está el Choijin Lama, un monasteriu budista que se completó en 1908. Escapó dela destrución de monasterius mongolis quandu se convirtió nun museu en 1942.<ref>[https://web.archive.org/web/20090531013254/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=8,0,0,1,0,0 Choijin Lama Monastery]</ref> Otru edificiu notabli es el Gandan, que data del sigru XIX. La su atración más famosa es una estatua d'oru de [[Avalokiteshvara|Migjid Janraisig]] que midi 26,5 metrus d'altura.<ref>Kohn, pp. 63-4</ref> Estus monasterius s'assitian entri el reducíu grupu d'edificius desti tipu que se salvarun dela destrución en Mongolia baju [[Horloogiyn Choybalsan]]. === Palaciu d'iviernu === L'antigu Ikh Khüree, una vezi que la ciá fue creá comu capital permanenti, tuvu una seri de palacius i noblis residencias nuna çona denominá ''Öndgiin sürgiin nutag''. El [[Jebtsundamba Khutughtu]], que más tardi fue coronau [[Bogd Khan]], tuvu quatru residencias imperialis que s'assitian entri los ríus Dund gol i Tuul. El palaciu de veranu fue llamau Erdmiin dalai buyan chuulgan suma o Bogd khaanii serüün ord. Otrus palacius son el Palaciu Brancu (''Tsagaan süm'' o ''Gьngaa dejidlin'', en [[idioma mongol|mongol]]), i el palaciu Pandelin (tamién llamau ''Naro Kha Chod süm''), que s'assitia ena orilla chova del ríu Tuul. Argunus delos palacius tamién se gastarun con finis religiosus.<ref>Majer, Zsuzsa; Teleki, Krisztina. «Monasteries and Temples of Bogdiin Khьree, Ikh Khьree or Urga, the Old Capital City of Mongolia in the First Part of the Twentieth Century». ''Documentation of Mongolian Monasteries''. p. 36.</ref> L'únicu palaciu que quea es el palaciu d'iviernu. El [[Palacio de Invierno del Bogd Khan]] (''Bogd khaanii nogoon süm'' o ''Bogd khaanii öwliin ordon'') se mantieni comu museu del últimu monarca. El compleju encruyi seis templus, abondas delas posesionis de Bogd Khan i la su esposa s'esibin nel edificiu prencipal. === Museus === Ulán Bator cuenta con varius museus dedicaus ala estoria i la coltura mongol. El Museu d'Estoria Natural ofreci abondus fósilis de dinosaurius i meteoritus topaus en Mongolia.<ref>[https://web.archive.org/web/20090327023402/http://museum.pixel.mn/english/index.php?id=2,0,0,1,0,0 Natural History Museum]</ref><ref>Kohn, p. 60</ref> El [[Museo Nacional de Historia de Mongolia]] encruyi esposicionis dendi la [[prehistoria]] a través del [[Imperio mongol]] ata l'actualiá.<ref>Kohn, pp. 61, 66</ref><ref>[http://www.nationalmuseum.mn/ National Museum]</ref> El [[Museo Zanabazar de Bellas Artes]] contieni una gran coleción d'arti mongol, encruyendu las obras del escultol i artista del sigru XVII [[Öndör Gegeen Zanabazar|Zanabazar]], assina comu la pintura más famosa del país, ''Un día en Mongolia'', de B. Sharav.<ref>Kohn, p. 61</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110924185400/http://www.zanabazarmuseum.org/index.php?id=1,0,0,7 Zanazabar Museum of Fine Arts]</ref> Los ojetus anterioris a 1778 que nunca fuerun arrebataus dela ciá dendi la su hundación encruyin l'estatua Vajradhara jecha pol Zanabazar en 1683 (la deidá prencipal dela ciá se mantieni nel templu Vajradhara), un tronu aornau regalau a Zanabazar pol emperaol [[Kangxi]] (dantis de 1723), un sombreru de [[sándalo]] regalau a Zanabazar pol [[dalái lama]] (c. 1663), el gran abrigón de piel de Zanabazar que tamién fue regalau pol emperaol Kangxi i un gran númeru d'estatuas originalis jechas pol mesmu Zanabazar (pol ejemplu, la Tara Verdi). === Praça Sukhbaatar === La praça Sukhbaatar, nel distritu del gobiernu, es el centru d'Ulán Bator. Nel centru dela praça Sukhbaatar á una estatua ecuestri de [[Damdin Sukhbaatar]]. El monumentu fue erigíu porqui fue allí ondi el caballu de Sukhbaatar orinó (lo que sinificaba un güen auguriu) el 8 de juliu de 1921 duranti una reunión del [[Ejército Rojo|Ejércitu Colorau]]. Nel lau norti dela praça Sukhbaatar está l'edificiu del Parlamentu mongol, con una gran estatua de [[Gengis Kan]] ena parti superiol dela parti delantera. L'Avenía Pas (''Enkh Taivny Örgön Chölöö''), la prencipal vía a través dela ciá, cruza a lo largu del lau sul dela praça.<ref>Kohn, p. 52</ref> == Educación == Ulán Bator tieni cincu grandis nuversidais: la [[Universidad Nacional de Mongolia]], la Nuversidá Científica i Tecnológica de Mongolia, la Nuversidá de Salú i Ciencias Médicas, la Nuversidá Pedagógica, i la Nuversidá d'Arti i Coltura. La Biblioteca Nacional de Mongolia cuenta con una amplia seleción de testus n'inglés sobri temas mongolis. La Escuela Americana d'Ulán Bator i la Escuela Enternacional d'Ulán Bator ofrecin educación d'estilu ocidental n'inglés pa ciudadanus mongolis i residentis estranjerus.<ref>[https://web.archive.org/web/20080306184117/http://www.asu.edu.mn/pages/1/page156.php American School of Ulaanbaatar]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20131202233753/http://www.isumongolia.edu.mn/index.php International School of Ulaanbaatar]</ref> La [[biblioteca]] estórica contieni una güena cantidá de manuscritus mongolis, chinus i [[tíbet|tibetanos]]. == Transporti == === Nacional i enternacional === [[Archivu:Ulaanbaatar Railway Station.jpg|miniaturadeimagen|Fachá dela [[Estación de ferrocarril de Ulán Bator]].]] Ulán Bator es el centru delas comunicacionis del país. Pol tierra está conetá pol carretera colas prencipalis ciais de Mongolia, inque la mayoría delas carreteras del país no están asfaltás ni señalizás, lo que hazi que los desplazamientus pol carretera puean sel difícilis. Inclusu dientru dela ciá, no tolas vías están pavimentás i algunas delas que sí lo están no s'assitian en güenas condicionis.<ref>«Transport in Mongolia». ''[[Banco Mundial]]''.</ref> En quantu al transporti aéreu, la ciá tieni un aeropuertu enternacional: el [[Aeropuerto Internacional Genghis Khan]] (conocíu ata 2005 comu Aeropuertu Buyant Ukhaa), assitiau a 18 [[km]] al sudoesti dela ciá.<ref>Kohn, pág. 88.</ref> Se trata dela mayol estalación aérea del país, copa más del 98% del transporti aéreu enternacional del país<ref>«Transport in Mongolia». ''[[Banco Mundial]]''.</ref> i es la única qu'ofreci vuelus enternacionalis regularis. Los prencipalis destinus enternacionalis son [[Pekín]], [[Berlín]], [[Irkutsk]], [[Moscú]], [[Seúl]] i [[Tokio]], mentris que los prencipalis viajis nacionalis son a [[Hovd (ciudad)|Hovd]] i a [[Mörön]].<ref>«Route map». ''Mongolian Airlines''.</ref> La [[estación de ferrocarril de Ulán Bator]] es la mayol del país. Nella para el [[Transmongoliano]], una línia de ferrocarril qu'atraviesa el país de norti a sul, conectandu la ciá [[Rusia|rusa]] de [[Ulán-Udé]] (con conesión col [[Transiberiano]]) cola ciá [[china]] de [[Jining]]. === Urbanu === Los gobiernus nacional i municipal regulan el sistema de [[transporte urbano|transporti urbanu]]. Operaoras privás operan varias línias de [[autobús]] pola ciá. Estas línias son complementás pol [[microbús|microbusis]], que recorrin las mesmas línias. Inque dessisti una página web describiendu el metru d'Ulán Bator, esta ciá no dispón de metru.<ref>La página web del [http://ulaan-bator.narod.ru/ metru d'Ulán Bator] es falsa, se trata dela primera página-broma nel [[Runet]], la qual describi un metru inessistenti. Otra página muestra inclusu algunas [http://metro-novyafon.narod.ru/UB/metroo.htm fotus del supuestu metru].</ref> == Deportis == [[Archivu:Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|miniaturadeimagen|Ceremonia de Naadam nel Estayu Nacional de Deportis.]] N'Ulán Bator (comu nel restu de [[Mongolia]]) predominan los deportis regionalis, entri los que destaca el [[Naadam]], que puyera sel considerau comu el deporti nacional. Inque no solu se disputan deportis regionalis sinu que tamién se disputan (inque de manera minoritaria) deportis mundialmenti conocíus comu el [[fútbol|fubu]], el [[baloncesto|baloncestu]], etc. El [[Mongol Rally]], descritu comu «la mayol aventura del mundu», es una competición de [[rally]] que prencipia en varias ciais upeas (comu [[Londres]], [[Madrid]] o [[Milán]]) i remata n'Ulán Bator. El [[Master Rally]] de 1996 tamién finalizó nesta ciá, tras salil de [[París]] i pasal pol [[Moscú]]. La Mongolia Bike Challenge es una competición de BTT delas más duras del mundu. == Patrimoñu == Monasteriu Choijin Lama. [[Monasterio de Gandantegchinlin]]. Museu d'Estoria Natural. Museu Nacional d'Estoria de Mongolia. [[Archivu:Seoul Street (2024).jpg|miniaturadeimagen|Una calli n'Ulán Bator.]] Palaciu d'Iviernu de Bogd Khan. Teatru Nacional Académicu d'Ópera i Ballet de Mongolia. Praça Sujbaatarin. [[Memorial Zaisan]]. Estayu Nacional de Deportis. Parqui Nacional Gorji-Terelzh (a 70 km d'Ulán Bator). == Relacionis enternacionalis == N'Ulán Bator s'atopan las [[misión diplomática|embajás]] delos paísis que mantienin relacionis diplomáticas con Mongolia. == Panoramas == [[Archivu:Panorama von Ulaanbatar.jpg|1000px|thumb|center|Vista de Zaisan en 2005]] == Ciais hermanás == [[hermanamiento de ciudades|ciais hermanás]] con Ulán Bator son:<ref>«Улаанбаатар хотын ах, дүү хотууд».</ref> {{bandera|Turquía}} [[Ankara]], [[Turquía]]<ref>«Kardeş Kentleri Listesi ve 5 Mayıs Avrupa Günü Kutlaması». ''Ankara Büyükşehir Belediyesi''.</ref> {{bandera|China}} [[Hohhot]], [[China]] {{bandera|Rusia}} [[Irkutsk]], [[Rusia]]<ref>«Сотрудничество Иркутска с городом Улан-Батор».</ref> {{bandera|Rusia}} [[Moscú]], [[Rusia]] {{bandera|Japón}} [[Sapporo (Hokkaidō)|Sapporo]], [[Japón]] {{bandera|Corea del Sur}} [[Seúl]], [[Corea del Sur]] {{bandera|Taiwán}} [[Taipéi]], [[República de China|Taiwán]]<ref>«The 45 Sister-Cities of Taipei City Government». ''Taipei City Government''.</ref> {{bandera|Rusia}} [[San Petersburgo]], [[Rusia]]<ref>«Деловые миссии Санкт-Петербурга за рубежом».</ref> {{bandera|Rusia}} [[Ulán-Udé]], [[Rusia]]<ref>«Улан-удэнцы едут к побратимам».</ref> {{bandera|Australia}} [[Gold Coast (Australia)|Gold Coast]], [[Australia]]<ref>«Australia Gold Coast.».</ref> {{Bandera|IND}} [[Nueva Delhi]], [[India]] == Referencias == {{listaref|2}} == Atijus esternus == {{commonscat|Ulaanbaatar}} [https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ Web oficial dela ciá] [https://web.archive.org/web/20250312005759/http://www.samarmagictours.com/sp/ Web oficial de Tour Operaol Recetivu en Español n'Ulán Bator] 8uikxlun1xu06zfz45gczymudpa30bg Maia Sandu 0 11663 145111 139632 2026-11-17T03:14:19Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145111 wikitext text/x-wiki {{Ficha de pressona | imagen = Maia Sandu (11 December 2024).jpg | escudo = Flag of the President of Moldova.svg | cargu = 6.ª [[Presidenti de Moldavia|presidenta dela Repúbrica de Moldavia]] | encetu = 23 de diziembri de 2020 | final = | primelministru = [[Ion Chicu]] [[Aureliu Ciocoi]] (enterinu) [[Natalia Gavrilița]] [[Dorin Recean]] [[Alexandru Munteanu]] | predecesor = [[Igor Dodon]] | sucesor = | religión = [[Ilesia ortodoxa rumana|Ortodoxa rumana]] | escudo2 = Coat_of_arms_of_Moldova.svg | lugal de nacencia = {{bandera|Unión Soviética}} [[Risipeni]], [[RSS de Moldavia]], ([[Unión Soviética]]) | resiencia = [[Chisinau]] | Nacionaliá = [[Soviética]] <small> (ata 1991) </small> [[Moldavia|Moldava]] <small> (dendi 1991) </small> | lengua_materna = | cargu2 = [[Primel ministru de Moldavia|13.ª primel ministra de Moldavia]] | encetu2 = 8 de juñu de 2019 | final2 = 14 de noviembri de 2019 | presidenti2 = [[Igor Dodon]] | predecesor2 = [[Pavel Filip]] | sucesor2 = [[Ion Chicu]] | escudo3 = Logo of the Party of Action and Solidarity.svg | cargu3 = [[Partíu d'Ación i Solidariá|Presidenta del Partíu d'Ación i Solidariá]] | encetu3 = 15 de mayu de 2016 | final3 = 10 de diziembri de 2020 | predecesor3 = ''Cargu creau'' | sucesor3 = [[Igor Grosu]] | escudo4 = Coat_of_arms_of_Moldova.svg | cargu4 = [[Ministru d'Eucación|Ministra d'Eucación de Moldavia]] | encetu4 = 24 de juliu de 2012 | final4 = 30 de juliu de 2015 | predecesor4 = Mihail Șleahtițchi | sucesor4 = Corina Fusu | escudo5 = Emblema Parlamentului Republicii Moldova.png | cargu5 = Biembru del [[Palramentu de Moldavia]] | encetu5 = 9 de marçu de 2019 | final5 = 8 de juliu de 2019<hr>9 de diziembri de 2014-20 de febreru de 2015 }} '''Maia Sandu''' (pronunciación en [[Luenga rumana|rumanu]]: [ˈmaja ˈsandu]; [[Distritu de Fălești|Fălești]], 24 de mayu de 1972) es una política i economista [[Moldavia|moldava]] que s'esempeña comu [[Presidenti de Moldavia|presidenta dela Repúbrica de Moldavia]] dendi'l 24 de diziembri de 2020. Dantis ábía ejerciu comu [[Primel ministru de Moldavia|primel ministra de Moldavia]], dendi juñu ata noviembri de 2019, quandu'l su gobiernu fue destituiu por una [[moción de censura]].<ref>cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-moldova-politics/moldovas-fledgling-government-brought-down-by-no-confidence-vote-idUSKBN1XM1G4|title=Moldova's fledgling government felled by no-confidence vote|date=12 de noviembri de 2019|website=Reuters</ref> Tamién ábía ejerciu comu ministra d'Eucación de 2012 ata 2015. En 2016, Maia Sandu fue candidata enas [[Elecionis presidencialis de Moldavia de 2016|elecionis presidencialis]] con una plataforma [[Uropeísta|pro uropeísta]], pasó a segunda güelta, inque perdiu el balotaji. En 2020, se presentó otra veti comu candidata presidencial enas [[Elecionis presidencialis de Moldavia de 2020|elecionis dessi añu]]. A pesal delos pronósticus adversus, fue la candidata más votá ena primel güelta, runchieru finalmenti ena segunda, endispués de tenel el 57 % delos votus<ref>Cita web|url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-candidata-proeuropea-maia-sandu-vence-presidenciales-moldavia-55-ciento-votos-20201116011921.html|título=La candidata proeuropea Maia Sandu vence las presidenciales de Moldavia con el 57% de los votos|fechaacceso=2020-11-16|apellido=|nombre=|fecha=2020-11-16|sitioweb=europapress.es</ref> i vencieru al presidenti en huncionis [[Igor Dodon]]. Desta horma, se conviltió ena primel mujel en ocupal la presidencia del su país.<ref>Cita web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/31/moldova-to-hold-runoff-election-for-president|título=Moldova to hold runoff election for president|apellido=Chisinau|nombre=Associated Press in|fecha=31 d'octubri de 2016|sitioweb=the Guardian</ref> Se presentó otra veti enas [[Elecionis presidencialis de Moldavia de 2024|elecionis presidencialis de 2024]], ondi vovió a sel la candidata más votá enas dos rondas eleutoralis, ruchandu la [[Reeleción presidencial|reeleción]].<ref>Cita web|url=https://www.politico.eu/article/moldova-pro-eu-president-maia-sandu-central-election-commission-world-bank-elections-moscow/|título=Moldova’s pro-EU president on course for re-election|nombre=Gabriel|apellido=Gavin|fecha=3 de noviembri de 2024|sitioweb=Politico|idioma=inglés</ref> == Biografía == Maia Sandu tuvu nacencia'l 24 de mayu de 1972 en Risipeni, [[Distritu de Fălești]], ena [[Repúbrica Socialista Soviética de Moldavia]], n'aquel momentu parti costituenti dela [[Unión Soviética]]. De 1989 a 1994, s'especializó n'alministración ena [[Acaemia d'Estudius Económicus de Moldavia]] (ASEM); i de 1995 a 1998 s'especializó en relacionis enternacionalis ena Acaemia d'Alministración Púbrica de Moldavia (AAP) en [[Chisinau]]. En 2010, se graduó dela [[Escuela de Gobiernu John F. Kennedy]] ena [[Nuversidá de Harvard]]. Sandu palra [[Luenga russa|russu]], [[Luenga ingresa|inglés]] i [[Luenga española|español]], amás del su [[Luenga rumana|rumanu]] nativu. De 2010 a 2012, Sandu trebajó comu assessora del Diretol Ejecutivu del [[Bancu Mundial]] en Washington D. C. Entri 2012 i 2015, fue Ministra d'Eucación de Moldavia. El 23 de juliu de 2015 el Partíu Demócrata Liberal la eligió comu candidata a [[Primel ministru de Moldavia|primel ministra de Moldavia]], sucedieru a [[Natalia Gherman]] i [[Chiril Gaburici]].<ref>Cita web|url=http://www.dw.com/en/ex-world-bank-economist-set-to-become-prime-minister-in-moldova/a-18604667|título=Ex-World Bank economist set to become prime minister in Moldova|fechaacceso=24 de juliu de 2015|editorial=www.dw.com/en</ref> Un día endispués de sel propuestu por una coalición pro-uropea renová, Sandu demandó la dimisión del Diretol del [[Bancu Nacional de Moldavia]], Dorin Drăguțanu, i del Fiscal del Estau, Corneliu Gurin, comu condicionis pala su acetación del cargu.<ref>Cita web|url=https://www.reuters.com/article/2015/07/24/moldova-premier-idUSL5N10437820150724|título=Moldova PM nominee pushes tough demands for taking top job|fechaacceso=25 de juliu de 2015|editorial=[enlace sospechoso eliminado]|fechaarchivo=11 d'octubri de 2015|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20151011225720/http://www.reuters.com/article/2015/07/24/moldova-premier-idUSL5N10437820150724|deadurl=yes</ref> Anti estu, Valeriu Streleț fue selecionau en lugal de Sandu pol [[Presidenti de Moldavia]]. El 23 de diziembri de 2015 lanzó una plataforma "În pas cu Maia Sandu” ("Sigui'l ritmu de Maia Sandu"), que más tardi se conviltió nun partíu políticu llamau ''"Partidul Acțiune și Solidaritate"'' ("Partíu d'Ación i Solidariá"). En 2016, Maia Sandu fue candidata enas [[Elecionis presidencialis de Moldavia de 2016|elecionis presidencialis]], nuna plataforma pro uropeísta, logró pasal a balotaji, inque fue arrotá. Pol contrariu, enas siguientis elecionis, enas de 2020, a pesal de tenel toas las encuestas en contra, logró sel la candidata más votá ena primel güelta i acedió ala presidencia del gobiernu del su país ena segunda güelta. == Ativiá política == El 7 de setiembri de 2014, nun mitin organizau pol Partíu Liberal Democráticu de Moldavia, Maia Sandu afió avel-si afiiau al partíu (juntu con [[Natalia Gherman]]).<ref>[http://unimedia.info/stiri/maia-sandu-si-natalia-gherman-au-devenit-membri-pldm-81575.html Maia Sandu și Natalia Gherman au devenit membri PLDM], unimedia.md</ref> Nostanti, nun programa de televisión de mayu de 2015, matizó esta afirmación: ''E decidiu unil-mi a esti partíu porque m'á apoyau en toas las rehormas qu'emus enplementau nel campu dela eucación. Nu necesariamenti e formalizau la mi relación col equipu, soi parti del partíu, inque oficialmenti, sobri'l papel, nu soi biembru del PLDM''".<ref>Cita web |url=http://moldova24.info/2015/05/filat-a-mintit-din-nou-maia-sandu-nu-este-membru-pldm/ |título=Filat a mințit din nou! Maia Sandu NU este membru PLDM! |fechaacceso=24 de mayu de 2019 |fechaarchivo=14 de juñu de 2015 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20150614224159/http://moldova24.info/2015/05/filat-a-mintit-din-nou-maia-sandu-nu-este-membru-pldm/ |deadurl=yes </ref> Endispués dela dimisión del primel ministru [[Chiril Gaburici]] en juñu de 2015, [[Natalia Gherman]] aseguró el períodu provisional hazi ábati un mes, duranti'l qual se levarun a cabu negociacionis pala hormación dela Aliança pala Entegración Uropea - 3. El 23 de juliu (2015), Maia Sandu fue elegía comu candidata ala PLDM pal cargu de [[Primel ministru de Moldavia|Primel ministra de Moldavia]].<ref>Cita web |url=http://www.pldm.md/stiri/8774-maia-sandu-candidat-la-functia-de-premier |título=Maia Sandu – candidat la funcția de premier |fechaacceso=24 de mayu de 2019 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20161110135248/http://pldm.md/stiri/8774-maia-sandu-candidat-la-functia-de-premier |fechaarchivo=10 de noviembri de 2016 </ref> Nostanti, al pocu tiempu, presentó más condicionis pa acetal el cargu (incluíu el nombramentu d'un otru gobernaol de BNM, seya estu la su excolega del Bancu Mundial, Veronica Bacalu,<ref>[http://deschide.md/ro/news/politic/17389/%28Surse%29-AIE-3-%E2%80%9Dpune-cruce%E2%80%9D-pe-Maia-Sandu--PLDM-caut%C4%83-alt-candidat.htm (Surse) AIE 3 ”pune cruce” pe Maia Sandu // PLDM caută alt candidat]</ref> o una estauniensi o un fiscal general uropeu), i comu resultau, los otrus dos componentis dela aliança (PDM i PL) dejasun claru que nu la apoyarían.<ref>[http://agora.md/stiri/11219/ultima-ora-strelet--noul-candidat-pldm-la-functia-de-premier Ultimă oră! Streleț, noul candidat PLDM la funcția de premier]</ref> El Partíu Liberal Democráticu de Moldavia tuvu que presental otru candidatu en lugal de Maia Sandu, i eligierun vicepresidenti de PLDM a Valeriu Streleț, cuya candidatura se discutió i alcanzó el consensu dentru dela aliança.<ref>Cita web |url=http://www.publika.md/oficial-candidatul-pldm-propus-la-functia-de-premier-este-valeriu-strelet-video_2365451.html |título=OFICIAL! Candidatul PLDM propus la funcția de premier este Valeriu Streleț (VIDEO) |fechaacceso=24 de mayu de 2019 |fechaarchivo=24 de mayu de 2019 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20190524090003/https://www.publika.md/oficial-candidatul-pldm-propus-la-functia-de-premier-este-valeriu-strelet-video_2365451.html |deadurl=yes </ref> Endispués dela envestidura del gobiernu de Streleţ, Sandu fue convidá al programa În PROfunzime en Pro TV Chişinău, i diju que se l'ábía ofrecíu la oportunidá d'elegil una cartera entri dos ministerius, inque s'ábía negau porque nu tenía l'apoyu dela aliança.<ref>[http://protv.md/stiri/politic/maia-sandu-mi-s-a-oferit-posibilitatea-sa-aleg-un-portofoliu-dintre---1072481.html Maia Sandu: "Mi s-a oferit posibilitatea sa aleg un portofoliu dintre doua ministere, dar am refuzat". Ce va face de acum incolo]</ref> El 23 de diziembri de 2015, lanzó la su propia plataforma que se convertiía nun partíu, entitulau "În/pas/cu Maia Sandu". Posteriormenti, a encetis de jeneru de 2016, se supu qu'el nombri del huturu partíu sedríe "Partíu d'Ación i Solidariá".<ref>[http://www.zdg.md/stiri/exclusiv-cum-se-va-numi-partidul-condus-de-maia-sandu Exclusiv: Cum se va numi partidul condus de Maia Sandu]</ref><ref>{{Cita web |url=http://unimedia.info/stiri/ZdG-Maia-Sandu-a-gasit-denumire-pentru-viitorul-partid-pe-care-urmeaza-sa-l-creeze-107218.html |título=ZdG: Maia Sandu a găsit denumire pentru viitorul partid pe care urmează să-l creeze |fechaacceso=2025-11-03 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20160108034519/http://unimedia.info/stiri/zdg-maia-sandu-a-gasit-denumire-pentru-viitorul-partid-pe-care-urmeaza-sa-l-creeze-107218.html |fechaarchivo=2016-01-08 |dead-url=yes}}</ref> El 1 de febreru de 2016, duranti una programa de televisión În PROfunzime del canal Pro TV Chişinău, Maia Sandu diju que "si se realizasi un referéndum sobri [[Movimientu pala Reunificación de Rumania i Moldavia|la unión dela Repúbrica de Moldavia con Rumanía]]), pressonalmenti votaría «Sí».”<ref>[http://inprofunzime.md/stiri/politic/maia-sandu-daca-ar-avea-loc-un-referendum-pentru-unire-as-vota---1343631.html Maia Sandu: Daca ar avea loc un referendum pentru Unire, as vota "Da". Ce spune despre o eventuala venire a lui Ion Sturza in miscarea pe care o conduce]</ref><ref>[http://inprofunzime.md/emisiuni/shows/in-profunzime-cu-lorena-bogza/video/1343661 Emisiunea IN PROfunzime cu Lorena Bogza. Invitat: Maia Sandu - 01.02.2016]</ref> === Elecionis presidencialis en 2016 === El 31 d'abostu de 2016, Maia Sandu fue nombrá oficialmenti candidata pal cargu de [[presidenti de Moldavia]] pol Conseju Políticu Nacional,<ref>Cita web|título=Maia Sandu a fost DESEMNATĂ oficial în calitate de candidat la funcția de președinte. Ce spune Sandu despre CANDIDATUL COMUN|url=http://www.ziarulnational.md/maia-sandu-a-fost-desemnata-oficial-in-calitate-de-candidat-la-functia-de-presedinte-ce-spune-sandu-despre-candidatul-comun/</ref><ref>Cita web|título=Maia Sandu, candidatul PAS|url=http://jurnaltv.md/ro/news/2016/8/31/maia-sandu-candidatul-pas-10239010/</ref> i el mesmu día se creó el grupu iniciativa de recugía de firmas, que contaba con 99 pressonas, liderás por Igor Grosu. El 2 de setiembri, la Comisión Eleutoral Central registró el grupu d'iniciativa.<ref>Cita web|título=Grupuri de inițiativă înregistrate|url=http://cec.md/index.php?pag=page&id=1891&l=ro</ref><ref>Cita web|título=Nr. 154 - cu privire la cererea de înregistrare a grupului de inițiativă pentru susținerea candidatului la funcția de Președinte al Republicii Moldova, dna Maia Sandu|url=http://cec.md/index.php?pag=news&id=1001&rid=17534&l=ro</ref> El númeru ménimu de firmas necesariu era 15.000 i el mássimu, 25.000. El 22 de setiembri los segioris de Sendu lograrun envial ala Comisión Eleutoral Central 24832 firmas en apoyu dela su candidata.<ref>Cita web|título=Maia Sandu a depus aproape 25 de mii de semnături la CEC|url=http://www.zdg.md/stiri/stiri-politice/maia-sandu-a-depus-aproape-25-de-mii-de-semnaturi-la-cec</ref><ref>Cita web|título=Maia Sandu a depus semnăturile la CEC. La Orhei listele PAS au fost ținute cinci zile (VIDEO)|url=http://www.realitatea.md/maia-sandu-a-depus-semnaturile-la-cec-la-orhei-listele-pas-au-fost-inute-cinci-zile-video_45592.html</ref><ref>Cita web|título=MAIA SANDU A DEPUS SEMNĂTURILE LA CEC: CONTEAZĂ CINE PLEACĂ ULTIMUL DE AICI|url=http://tribuna.md/2016/09/22/maia-sandu-a-depus-semnaturile-la-cec-conteaza-cine-pleaca-ultimul-de-aici/|fechaacceso=24 de mayu de 2019|fechaarchivo=27 de diziembri de 2016|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20161227055934/http://tribuna.md/2016/09/22/maia-sandu-a-depus-semnaturile-la-cec-conteaza-cine-pleaca-ultimul-de-aici/|deadurl=yes</ref><ref>cita web|título=Codul Electoral al RM|url=http://lex.justice.md/md/312765/|fechaacceso=24 de mayu de 2019|fechaarchivo=27 de diziembri de 2016|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20161227060756/http://lex.justice.md/md/312765/|deadurl=yes</ref> El 29 de setiembri, s'acetarun comu válias 22181 dessas firmas, polo que Maia Sandu queó registrá comu competiora eleutoral.<ref>cita web|título=Cu privire la înregistrarea candidatului Maia Sandu în calitate de concurent electoral|url=http://unpaspentru.md/2016-cu-privire-la-inregistrarea-candidatului-maia-sandu-in-calitate-de-concurent-electoral/|fechaacceso=24 de mayu de 2019|fechaarchivo=27 de diziembri de 2016|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20161227061133/http://unpaspentru.md/2016-cu-privire-la-inregistrarea-candidatului-maia-sandu-in-calitate-de-concurent-electoral/|deadurl=yes</ref> En octubri, Maia Sandu fue nombrá candidata conjunta pal derechu pro-uropeu i antioligárquicu enas [[Elecionis presidencialis de Moldavia de 2016|elecionis presidencialis ena Repúbrica de Moldavia]].<ref>[http://adevarul.ro/moldova/politica/cine-maia-sandu-candidata-sustinuta-europa-presedintia-moldovei-1_580ed34b5ab6550cb8e114bb/index.html Cine este Maia Sandu, candidata susținută de Europa la președinția Moldovei], 25 octubri 2016, Iurii Botnarenco, ''Adevărul'', accesat la 25 octubri 2016</ref><ref>cita web|título=S-a decis! Maia Sandu - candidatul comun al PLDM, PPDA și PAS|url=http://unimedia.info/stiri/s-a-decis-maia-sandu---candidatul-comun-al-pldm--ppda-si-pas-95887.html</ref> [[Archivu:Armașu & Sandu (23.3.2021).jpg|miniaturadeimagen|Sandu col gobernaol del [[Bancu Nacional de Moldavia]], [[Octavian Armașu]], marçu de 2021]] Ena primel ronda de votación, que tuvu lugal el 30 d'octubri i ena que participarun nuevi candidatus, Maia Sandu logró acumular 549,152 votus, lo que representaba el 38.71%, sieru superá solu por Igor Dodon, quien logró acumular 47,98% delos votus.<ref>cita web|título=Alegerile Președintelui Republicii Moldova din 30 octubri și 13 noviembri 2016|url=http://www.e-democracy.md/elections/presidential/2016/</ref> Dau qu'el requisitu de 50% + 1 votu nu s'ábía cumplíu, se decidió leval a cabu la segunda ronda. Esta se levó a cabu en 13 de noviembri de 2016 i n'ella compitierun únicamenti los dos candidatus más votaus, Igor Dodon i Maia Sandu. Nessa segunda güelta, Maia Sandu tamién ocupó el segundu lugal, esta veti con 766,593 votus, lo que representó el 47.89%, mentris que [[Igor Dodon]] acumuló 834,081 o 52.11%. === Elecionis presidencialis en 2020 === [[Archivu:Launching of Maia Sandu's election campaign, 2020 (06) (cropped).jpg|miniatura|Laçamientu dela su campaña electoral el 2 d'otubri de 2020]] En 2020 Sandu disputó la presidencia de Moldavia al socialista abiertamenti prorrusu [[Igor Dodon]] en dos güeltas. Ena primel güelta logró el 36% delos sufragiun,<ref>Cita web|url=https://www.euronews.com/2020/11/15/maia-sandu-on-track-to-become-moldova-s-new-president|título=Maia Sandu on track to become Moldova's new president|fechaacceso=2020-11-15|apellido=Crowcroft|nombre=Orlando|fecha=2020-11-15|sitioweb=euronews|idioma=en</ref> 4% más que Dodon. Nel su programa estaba l'estrechal laçus cola Unión Uropea sin perdel los que se tienin con Rusia.<ref>Cita web|url=https://es.euronews.com/2020/11/13/igor-dodon-y-maia-sandu-se-disputan-la-presidencia-de-moldavia|título=Ígor Dodon y Maia Sandu se disputan la presidencia de Moldavia|fechaacceso=2020-11-15|fecha=2020-11-13|sitioweb=euronews|idioma=es</ref> Tamién apostó por mejoral las relacionis colos paísis vezinus, [[Ucrania]] i [[Rumania|Rumanía]]<ref>Cita web|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20201115/49474661074/maia-sandu-la-alternativa-europeista.html|título=Maia Sandu, la alternativa europeísta|fechaacceso=2020-11-15|fecha=2020-11-15|sitioweb=La Vanguardia|idioma=es</ref> Ena segunda güelta, celebrá el 15 de noviembri de 2020, logró el 57,75% delos votus, resultandu venceora i convirtiéndu-si ena primel mujel en ocupal la presidencia del país.<ref>Cita noticia|título=En Moldavie, la pro-européenne Maia Sandu remporte la présidentielle et promet de lutter contre la corruption|url=https://www.lemonde.fr/international/article/2020/11/15/en-moldavie-la-pro-europeenne-maia-sandu-remporte-la-presidentielle-et-promet-de-lutter-contre-la-corruption_6059842_3210.html|periódico=Le Monde.fr|fecha=2020-11-15|fechaacceso=2020-11-16|idioma=fr</ref> == Polémicas == Las declaracionis de Maia Sandu sobri [[Ion Antonescu]], afiandu qu'es ''una figura estórica dela que se puein dizil cosas tantu güenas comu malas,'' fuerun severamenti criticás pola Comuniá Judía de Moldavia (CERM) qu'emitió una carta abierta declarandu:<ref>Citation| url=https://ru.sputnik.md/columnists/20180924/22060758/maia-sandu-ion-antonescu-romania-fashizm.html| title=Обыкновенный фашизм Майи Санду| newspaper=Ru.sputnik.md/columnists/20180924/22060758/maia-sandu-ion-antonescu-romania-fashizm.html| date=| accessdate=7 februarie 2019| fechaarchivo=24 de mayu de 2019| urlarchivo=https://web.archive.org/web/20190524085955/https://ru.sputnik.md/columnists/20180924/22060758/maia-sandu-ion-antonescu-romania-fashizm.html| deadurl=yes</ref><ref>Citation | url=https://noi.md/md/politica/comunitatea-evreiasca-din-moldova-condamna-declaratiile-maiei-sandu| title=Comunitatea evreiască din Moldova condamnă declarațiile Maiei Sandu| newspaper=noi.md| date= | accessdate=7 februarie 2019</ref><ref>Citation| url=https://www.jcm.md/ru/all-news/scrisoare-cerm-cu-privire-lider-pas-maja-sandu| title=Scrisoare deschisă a Comunității Evreiești din Republica Moldova cu privire la declarația liderului PAS Maia Sandu| newspaper=Jcm.md/ru/all-news/scrisoare-cerm-cu-privire-lider-pas-maja-sandu| date=| accessdate=7 februarie 2019| fechaarchivo=9 de febreru de 2019| urlarchivo=https://web.archive.org/web/20190209124412/https://www.jcm.md/ru/all-news/scrisoare-cerm-cu-privire-lider-pas-maja-sandu| deadurl=yes</ref><ref>Citation| url=http://evenimentul.md/val-de-critici-si-reacii-dure-dupa-ce-maia-sandu-a-exprimat-in-direct-o-pozitie-ingaduitoare-fata-de-dictatorul-roman-antonescu/| title=Val de critici și reacii dure după ce Maia Sandu a exprimat în direct o poziție îngăduitoare față de dictatorul român Antonescu| newspaper=Evenimentul| date=| accessdate=7 februarie 2019| fechaarchivo=19 de jeneru de 2021| urlarchivo=https://web.archive.org/web/20210119083615/http://evenimentul.md/val-de-critici-si-reacii-dure-dupa-ce-maia-sandu-a-exprimat-in-direct-o-pozitie-ingaduitoare-fata-de-dictatorul-roman-antonescu/| deadurl=yes</ref> ''dau que nu á sancionis prescritas ena lei de Moldavia pola negación del Holocaustu i la glorificación del fascismu, desafortunamenti, argunus líeris políticus nu puein sel responsabilizaus i siguin acumulandu capital políticu, distorsionandu los hechus estóricus i alimentandu el odiu i la desunión.''<ref>Citation| url=http://moldova24.info/2018/09/comunitatea-evreiasca-se-arata-indignata-de-declaratia-maiei-sandu-despre-dictatorul-roman-ion-antonescu/| title=Comunitatea Evreiască se arată indignată de declarația Maiei Sandu despre dictatorul român Ion Antonescu| newspaper=Moldova 24| date=| accessdate=7 februarie 2019| fechaarchivo=24 de mayu de 2019| urlarchivo=https://web.archive.org/web/20190524085957/http://moldova24.info/2018/09/comunitatea-evreiasca-se-arata-indignata-de-declaratia-maiei-sandu-despre-dictatorul-roman-ion-antonescu/| deadurl=yes</ref> Sandu respondió aesta acusación en entrevistas posterioris afiandu: "lamentu que las mis parabras sobri'l ditadol Ion Antonescu ayan síu objetu d'interpretación. [...] La mi atitú hazia qualquiel régimi criminal del sigru XX, seya nazi o comunista, que tienin millonis de vidas enas sus conciencias, es bien conocía i enequívocamenti negativa. Ion Antonescu fue un criminal de guerra, condenau con razón pola comuniá enternacional por crímis de guerra contra los judíus i los romaníis." Anteriormenti, Maia Sandu ábía síu acusá d'avel comprau 1200 cámaras de vigulancia chinas pal esami de Bachilleratu, abriendu-si una demanda penal que posteriormenti se cerró. El esfiscal Ivan Diacov diju sobri Maia Sandu que ''tres vezis á aplazau la subasta ata que nu á ruchau quien devía. Lo reconoçu, soi culpabli. Сerré esti casu.''<ref>Citation | url=https://stiri.md/article/politica/ivan-diacov-recunoaste-ca-a-clasat-un-dosar-in-favoarea-maiei-sandu| title=Ivan Diacov recunoaște că a clasat un dosar în favoarea Maiei Sandu| newspaper=stiri.md| date= | accessdate=7 februarie 2019</ref><ref>Citation| url=https://www.timpul.md/articol/fost-procuror-da-de-ineles-ca-maia-sandu-a-fost-implicata-in-fraudarea-unei-licitaii---am-clasat-dosarul-138846.html| title=Fost procuror dă de înțeles că Maia Sandu a fost implicată în fraudarea unei licitații - am clasat dosarul| newspaper=Timpul - Știri din Moldova| date=| accessdate=7 februarie 2019| urlarchivo=https://web.archive.org/web/20190524090002/https://www.timpul.md/articol/fost-procuror-da-de-ineles-ca-maia-sandu-a-fost-implicata-in-fraudarea-unei-licitaii---am-clasat-dosarul-138846.html| fechaarchivo=24 de mayu de 2019</ref><ref>Citation | url=https://noi.md/md/politica/ivan-diacov-aduce-acuzatii-grave-maiei-sandu| title=Ivan Diacov aduce acuzații grave Maiei Sandu| newspaper=noi.md| date= | accessdate=16 februarie 2019</ref> Nel espaciu púbicu dela Repúbrica de Moldavia apareció enhormación sobri un viaji a Bruselas de Maia Sandu i Andrei Năstase, financiau pola Open Dialogue Foundation.<ref>Citation | url=https://en.odfoundation.eu/| title=The Open Dialogue Foundation| newspaper=The Open Dialogue Foundation| date= | accessdate=7 februarie 2019</ref> La situación se dio a conocel nel contestu dela espulsión de Polonia dela líer dela Hundación Liudmila Kozlovska.<ref>Citation | url=https://politics.md/?article=25334| title=Ludmila Kozlowska, expulzată din UE, a recunoscut că a plătit pentru deplasările Maiei Sandu la Bruxeles| newspaper=Politics.md | date= | accessdate=7 februarie 2019</ref><ref>Citation | url=https://ava.md/2018/08/15/lyudmila-kozlovskaya-lobbist-partiy-pas/| title=Людмила Козловская, лоббист партий PAS и Платформы DA, была выслана из ЕС за связи с российским спецслужбами!| newspaper=AVA.MD| date= 15 august 2018| accessdate=7 februarie 2019</ref> Sigún el enformi dela comisión palramentaria d'envestigación qu'envestiga la supuesta enterferencia dela ''Open Dialogue Foundation'' i [[Ludmila Kozlovska]] enos asuntus enternus de Moldavia, el ''PAS i el PPDA, assin comu los sus líeris, se beneficiarun de hondus ilegalis dela ''Open Dialog Foundation'' i nu enformarun destus hondus apropiadamenti''.<ref>Citation | url=https://unimedia.info/ro/news/880dff02501fd94c/andrei-nastase-despre-concluziile-comisiei-de-ancheta-privind-open-dialog-scopul-este-sa-ma-excluda-din-cursa-electorala.html| title=Andrei Năstase, despre concluziile comisiei de anchetă privind „Open Dialog”: Scopul este să mă excludă din cursa electorală| newspaper=UNIMEDIA| date= | accessdate=7 februarie 2019</ref> Las conclusionis dela envestigación dela Comisión revelarun que la Hundación Open Dialog fue financiá estraoficialmenti por lavau de dineru, conocíu comu "Landromat", delos mil millonis robaus del setol bancariu dela Repúbrica de Moldavia.<ref>Citation | url=https://adevarul.ro/moldova/politica/constatarile-comisiei-ancheta-cazul-open-dialog-organizatia-fost-finantata-rusia-spalari-bani-vanzare-armament-1_5beea2c6df52022f75850e41/index.html| title=Constatările Comisiei de anchetă pe cazul Open Dialog: Organizația a fost finanțată de Rusia, din spălări de bani și vânzare de armament. PAS: Nu avem conexiuni cu Ludmila Kozlovska| newspaper=Adevărul| date= 16 noiembri 2018| accessdate=16 febreru 2019 |author = Iurii Botnarenco</ref><ref>Citation | url=https://www.timpul.md/articol/raport-in-parlament-open-dialog-finanata-din-banii-scoi-ilegal-din-federaia-rusa-prin-laundromat-137130.html| title=Raport în Parlament: Open Dialog, finanțată din banii scoși ilegal din Federația Rusă prin Laundromat| newspaper=Timpul - Știri din Moldova| date= | accessdate=16 febreru 2019</ref> Nuna entrevista pa Europa Liberă el uroiputau rumanu Andi-Lucian Cristea diju: ''es posibri que seya necesariu envestigal en Bruselas con respetu ala transparencia dela financiación dela Hundación, assin comu la correta enscrición delas atividais de presión nel registru púbicu''.<ref>Citation | url=https://moldova.europalibera.org/a/andi-lucian-cristea-poate-ar-fi-necesar%C4%83-o-investiga%C8%9Bie-la-bruxelles-privind-transparen%C8%9Ba-finan%C8%9B%C4%83rilor-funda%C8%9Biei-open-dialogue-/29455831.html| title=Andi Lucian Cristea: „Poate ar fi necesară o investigație la Bruxelles privind transparența finanțărilor Fundației „Open Dialogue”| newspaper=Radio Europa Liberă| date= | accessdate=7 februarie 2019</ref> == Via pressonal == [[Archivu:Moldova MAI Are viitor.jpg|miniatura|Maia Sandu ena obra de Dan Perjovschi ena esposición "Urgencias" nel Museu d'Arti Brașov, marçu 2023.]] Maia Sandu nu está casá i nu tieni ijus. Preguntá sobri las qualiais qu'el ombri adecuau devríe tenel, esta sostuvu qu'un potencial sociu devríe sel onestu, respetuosu i que se hiziessi tiempu p'aprecial la vida. Al mesmu tiempu, sostribi qu'el ombri devríe hazel el primel pasu i nu sel demasiáu insistenti.<ref>Citat web|url=https://ea.md/maia-sandu-imi-place-sa-urc-muntii-si-sa-i-urc-repede/|titlu=Maia Sandu: „Îmi place să urc munții și să-i urc repede”|publisher=ea.md|date=2020-09-16|accessdate=2022-07-10|limbă=ro-RO</ref><ref>Citat web|url=https://zugo.md/actualitate/video-ce-calitati-ar-trebui-sa-posede-barbatul-de-care-s-ar-putea-indragosti-maia-sandu-nu-vreau-sa-sperii-pe-cineva/78229/actualitate|titlu=video ! Ce calități ar trebui să posede bărbatul de care s-ar putea îndrăgosti Maia Sandu? „Nu vreau să sperii pe cineva”|publisher=ZUGO|date=2020-01-22|accessdate=2022-07-10|limbă=ro-RO</ref> En 2019, endispués de que fue primel ministru, declaró que toma en cuenta l'adopción d'un niñu. Al mesmu tiempu, añiyú que provieni duna familia numerosa i nu lamenta el hechu de que nu áiga hundau una familia ata agora, declarandu que mantieni contautu colos parientis i esta cosa l'ocupa l'esfera dela familia.<ref>Citat web|url=https://cotidianul.md/2019/12/13/maia-sandu-isi-doreste-sa-infieze-un-copil-sper-intr-o-zi-sa-reusesc-video/|titlu=Maia Sandu își dorește să înfieze un copil: „Sper, într-o zi, să reușesc” (VIDEO)|publisher=Cotidianul|date=2019-12-13|accessdate=2021-08-10|limbă=ro-RO|archive-date=2021-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210810134041/https://cotidianul.md/2019/12/13/maia-sandu-isi-doreste-sa-infieze-un-copil-sper-intr-o-zi-sa-reusesc-video/|dead-url=yes</ref> Al final del añu 2021, declaró qu'á renunciáu a esti pensaeru pol momentu por causa dela hunción que tieni, diziendu que nu puei assumil esta responsabiliá enormi.<ref>Citat web|url=https://cotidianul.md/2022/01/03/maia-sandu-a-renuntat-deocamdata-la-ideea-adoptiei-unui-copil-nu-mi-pot-asuma-aceasta-responsabilitate-enorma/|titlu=Maia Sandu a renunțat deocamdată la ideea adopției unui copil: Nu-mi pot asuma această responsabilitate enormă|publisher=Cotidianul|date=2022-01-03|accessdate=2022-01-03|limbă=ro-RO|archive-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103065831/https://cotidianul.md/2022/01/03/maia-sandu-a-renuntat-deocamdata-la-ideea-adoptiei-unui-copil-nu-mi-pot-asuma-aceasta-responsabilitate-enorma/|dead-url=yes</ref> Duranti unas protestas en 2017, un ombri s'acercó a Maia Sandu i le pidió matrimoñu. Esta se queó sorprendía, mentris que los colegas l'alejarun al endividuu.<ref>Citat web|url=https://stiri.md/article/politica/maia-sandu-ceruta-in-casatorie-pe-strada-cum-a-reactionat|nume=stiri.md|titlu=Maia Sandu, cerută în căsătorie pe stradă. Cum a reacționat|publisher=stiri.md|accessdate=2022-08-03</ref> De hechu, [[Renato Usatîi]] diju que se casaríe con Maia Sandu i l'ofreciríe la hunción de primel ministru pa usurpal el poel nel estau juntus por 40 añus.<ref>Citat web|url=https://protv.md/politic/video-daca-facem-o-nunta-cu-maia-sandu-si-devin-eu-presedinte---1303691.html|titlu=Nunta, mamaliga si facutul de cap. "Propunerea" lui Renato Usatii pentru Maia Sandu: "Uzurpam puterea pentru urmatorii 40 de ani" - VIDEO|publisher=Pro TV|accessdate=2022-08-03|limbă=ro</ref> Palra [[rumanu]], [[rusu]], [[Luenga engresa|englés]] i [[español]].<ref>Citat știre|title=CV-ul candidatului la funcția de prim-ministru. Cine este Maia Sandu|url=https://unimedia.info/stiri/doc-cv-ul-candidatului-la-functia-de-prim-ministru--cine-este-maia-sandu-98038.html|prenume=|nume=|newspaper=Unimedia|data=2015-07-23|accessdate=2020-01-25</ref> Es cristiana-ortodoxa i va ala ilesia a vezis.<ref>Citation|title=Partidul Acțiune și Solidaritate - Maia Sandu, despre credința în Dumnezeu și politicieni care fac din mersul la biserică spectacol ! Facebook ! By Partidul Acțiune și Solidaritate ! Майя Санду: „Я верующий человек. Верю в Бога. Я хожу в церковь, не так часто, как моя мама, например, но я считаю, что мое отношение с Богом это мое...|url=https://www.facebook.com/partidulpas/videos/maia-sandu-despre-credin%C8%9Ba-%C3%AEn-dumnezeu-%C8%99i-politicieni-care-fac-din-mersul-la-bis/258372112182283/|language=ro|access-date=2022-08-03</ref> Preguntá qué pregunta le pondríe a Dios, esta diju que mejol L'escucharíe, inque diju qu'el mundu es demasiáu duru a vezis i que se abríe píu mejol.<ref>Citat web|url=https://stiri.md/article/politica/ce-i-ar-intreba-maia-sandu-pe-dumnezeu-si-pe-vlad-plahotniuc-daca-asemenea-intalniri-ar-avea-loc|nume=stiri.md|titlu=Ce i-ar întreba Maia Sandu pe Dumnezeu și pe Vlad Plahotniuc|publisher=stiri.md|accessdate=2022-08-03</ref> == Referencias == {{Listaref|2}} == Atijus esternus == *[https://gov.md/en Gobiernu dela Repúbrica de Moldavia] (en englés) *[https://www.cidob.org/lider-politico/maia-sandu Biografía por CIDOB] (en español) *[http://alegeri.md/w/Maia_Sandu Maia Sandu] @alegeri.md *[https://web.archive.org/web/20150724122817/http://www.gov.md/ro/content/maia-sandu Maia Sandu – biografie pe gov.md] *[http://unpaspentru.md/ Partidul Acțiune și Solidaritate] 1bxdmmq78nhm0g8deekdsgygma96plb Permafrost 0 11674 145119 144428 2026-11-17T05:13:46Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145119 wikitext text/x-wiki [[Archivu:Permafrost - polygon.jpg|thumb|306px|Permafrost]] El '''permafrost'''<ref>Cita web |url=http://dle.rae.es/?id=SfHK0KY |título=Permafrost |fechaacceso=19 de noviembre de 2017 |sitioweb=rae.es |editorial=[[RAE]]</ref> '''pergelisol''' o '''gelisuelu''',<ref>Cita noticia |título=Gelisuelo (Permahielo) - Noticias de El tiempo |url=https://noticias.eltiempo.es/meteopedia/gelisuelo-permahielo/ |fechaacceso=19 de diciembre de 2017 |periódico=Noticias de El tiempo</ref> es la capa de [[suelu]] congelau permanentimenti delas regionis [[periglaciar]]is, comu la [[tundra]]. Puei topal-si n'áreas circumpolaris de [[Canadá]], [[Alaska]], [[Groenlandia]], [[Siberia]], [[Tíbet]], [[Noruega]] i en varias islas del [[océanu Atlánticu]] sul comu las [[islas Georgias del Sul]] i las [[islas Sandwich del Sul]]. Sigún l''''Associación Enternacional de Permafrost''' (International Permafrost Association, IPA), el '''permafrost''' se defini comu suelu, roca o seimentus que permanecin a una temperatura inferiol a 0 °C duranti al menus dos añus consecutivus. Esta definición no limita la presencia del permafrost a áreas sin cobertura de yelu o nievi,<ref>Cita web|url=https://www.permafrost.org/|título=Home|fechaacceso=2025-02-11|fecha=2025-02-10|sitioweb=International Permafrost Association|idioma=en-CA</ref> El permafrost tamién puei topal-si baju capas de yelu o nievi permanentis, comu en ciertas regionis dela [[Antártida]]. (Harada, K., et al. (2000). Permafrost beneath Antarctic ice sheets.) (Christoffersen, P., et al. (2006). Basal conditions beneath Antarctic ice streams.) Duranti cientus de milis d'añus, el permafrost del [[océanu Árticu]]<ref>Cita web |url=http://ciencia.nasa.gov/ciencias-especiales/24jun_permafrost/ |título=Ciencia En NASA. |fechaacceso=2 de enero de 2014 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20210919021626/https://ciencia.nasa.gov/ciencias-especiales/24jun_permafrost |fechaarchivo=19 de septiembre de 2021 |urlmuerta=yes</ref> á acumulau grandis reservas de carbonu orgánicu (s'estima que de 1,4 a 1,85 billionis de tonelás métricas). Los pronósticus predicin una disminución enas áreas congelás perennementi debíu al aumentu del [[calentamientu global]].<ref>Cita noticia |apellidos=Reuters |título=Scientists shocked by Arctic permafrost thawing 70 years sooner than predicted |url=https://www.theguardian.com/environment/2019/jun/18/arctic-permafrost-canada-science-climate-crisis |fecha=18 de junio de 2019 |fechaacceso=2 de julio de 2019 |periódico=The Guardian |issn=0261-3077 |idioma=en-GB</ref><ref>Cita web |url=https://web.archive.org/web/20190814091633/https://www.nationalgeographic.com/environment/2019/08/arctic-permafrost-is-thawing-it-could-speed-up-climate-change-feature/ |título=Arctic permafrost is thawing fast. That affects us all. |fechaacceso=17 de agosto de 2019 |fecha=13 de agosto de 2019 |sitioweb=National Geographic jp(revista)</ref> Quandu el permafrost se descongela, se libera [[dióxidu de carbonu]] i [[metanu]].<ref>Cita web |url=http://www.unenvironment.org/resources/frontiers-201819-emerging-issues-environmental-concern |título=Frontiers 2018/19: Emerging Issues of Environmental Concern |fechaacceso=2021-01-03 |nombre=U. N. Environment |fecha=2019-03-04 |sitioweb=UNEP - UN Environment Programme |idioma=en</ref> == Etimologia == L'etimologia de ''permafrost'' veni del ingrés ''perma-'', de ''permanent'', ‘permanenti’, i ''frost'', ‘escarcha’, ‘congelau’.<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/frost ''Collins Dictionaries''.] (en inglés). Consultado el 15 de mayo de 2013.</ref> La palabra fue acuñá en 1943 por S. W. Muller. Inque esta palabra s'utiliza literalmenti en español, dessistin equivalentis para remplazal-la, comu '''pergelisuelu o''' '''pergelisol'''. L'etimologia de ''pergelisol'', propuesta pol geólogu estaunidensi Kirk Bryan en 1946,<ref>Cita publicación |url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic7-3%264-153.pdf |título=Permafrost Research |apellidos=Legget, R. F. |publicación=Arctic |editorial=Arctic Institute of North America |volumen=7 |número=3-4 |páginas=153-8 |fechaacceso=20 de enero de 2013 |idioma=inglés |formato=PDF |id=ASTIS record 9741 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20180713021735/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic7-3%264-153.pdf |fechaarchivo=13 de julio de 2018 |año=1954 |deadurl=yes</ref> veni de ''per'', del latín ''permanens'', ‘permanenti’, ''gel'', del latín ''gelare'', ‘congelal’, con una -i- d'unión, i ''sol'', del latín ''solum'', ‘suelu’. == Primerus estuyus == [[Archivu:K.E.vonBaer 1840 03.jpg|thumb|Límite meridional del permafrost n'[[Urasia]] sigún Karl Ernst von Baer (1843), i otrus autoris]]En contrasti cola relativa escasez d'informis sobri el suelu congelau n'América del Norti dantis dela Segunda Guerra Mundial, dessistía una vasta literatura en rusu sobri la ciencia básica del permafrost i los aspectus d'ingeniería del mesmu. Algunus autoris rusus relacionan l'investigación del permafrost col nombri de [[Alexander von Middendorff]] (1815-1894). Nostanti, los científicus rusus tamién se dierun cuenta de qu'a [[Karl Ernst von Baer]] se li debi dal l'atributu de «fundaol dela investigación científica del permafrost». En 1843, l'estuyu original de Baer «materialis para l'estuyu del yelu terrestri perenni» estaba listu para sel impresu. El detallau estuyu de Baer consta de 218 páginas i fue escritu en luenga alemana, ya que era un científicu alemán del Bálticu. Enseñaba ena [[Nuversidá de Königsberg]] i llegó a sel biembru dela [[Acaemia de Ciencias de San Petersburgu]]. Esti primel libru de testu del mundu sobri el permafrost fue concebíu comu una obra completa i estuvu listu para la su impresión en 1843. Inque permaneció perdíu duranti unus 150 añus. Nostanti, a partil de 1838, Baer editó varias publicacionis individualis sobri el permafrost. L'[[Acaemia Rusa de Ciencias]] honró a Baer cola publicación d'una tradución tentativa al rusu del su estuyu en 1942. Estus hechus quedun completamenti olvidáus tras la [[Segunda Guerra Mundial]]. Assin, en 2001, la destapaura del testu mecanografiau de 1843 enos [[archivus]] dela biblioteca dela [[Nuversidá de Giessen]] i la su publicación anotá fue una sensación científica. El testu completu del trabaju original de Baer está disponibri en línea (234 páginas).<ref>Cita publicación |url=http://geb.uni-giessen.de/geb/volltexte/2006/3649/pdf/BaerMaterialien-2001. pdf |título=Materialien zur Kenntniss des unvergänglichen Boden-Eises in Sibirien, compilado por Baer en 1843 |apellidos=King |nombre=Lorenz |fecha=2001 |publicación=Berichte und Arbeiten aus der Universitätsbibliothek und dem Universitätsarchiv Giessen |volumen=51 |páginas=1-315 |fechaacceso=2021-07-27 |idioma=alemán</ref> L'editol añió ala reimpresión [[facsímil]] un prefáciu n'ingrés, dos mapas en colol del permafrost d'[[Urasia]] i algunas figuras delas características del permafrost. El testu de Baer s'introduci con comentárius detalláus i referencias en 66 páginas adicionalis escritas pol estoriaol [[Estonia|estoniu]] Erki Tammiksaar. La letura dela obra es fascinanti, porqui tantu las observacionis de Baer sobri la destribución del permafrost comu las sus descripcionis morfológicas periglacialis siguin siendu en gran medía corretas ogañu. Con la su recopilación i análisis de tolos datus disponibris sobri el yelu terrestri i el permafrost, Baer sentó las basis dela terminologia moerna del permafrost. El límite meridional del permafrost n'[[Urasia]] dibujau por Baer en 1843 se correspondi bien col límite meridional real nel ''Mapa Circumárticu delas Condicionis del Permafrost i del Yelu Terrestri'' dela [[Associación Enternacional del Permafrost]]. (editau por J. Brown et al.). A partil de 1942, [[Siemon William Muller]] ahondó ena literatura rusa relevanti que s'topaba ena Biblioteca del Congresu delos Estaus Uníus i ena [[Biblioteca del Serviciu Geológicu d'Estaus Uníus]] de manera que puyu proporcional al gobiernu una guía de campu d'ingeniería i un informi técnicu sobri el permafrost en 1943",<ref name="Arctic">Cita publicación |url=https://arctic.journalhosting.ucalgary.ca/arctic/index.php/arctic/article/download/3340/3316 |título=''Frozen in Time. Permafrost and Engineering Problems'' Review (''Congelado en el tiempo. Revisión del permafrost y problemas de ingeniería'') |fecha=Diciembre 2010 |publicación=[[Arctic (journal)|Arctic]] |volumen=63 |fechaacceso=24 de diciembre de 2021 |página=477 |idioma=inglés |doi=10.14430/arctic3340 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20150106215641/http://arctic.journalhosting.ucalgary.ca/arctic/index.php/arctic/article/download/3340/3316 |fechaarchivo=6 de enero de 2015 |last=Walker |first=H. Jesse |deadurl=yes</ref> añu nel qu'acuñó el términu comu una contración dela locución «congelau permanentimenti».<ref name="USGS">Cita web |url=https://pubs.usgs.gov/gip/70039262/report.pdf |título=Permafrost - USGS [=United States Geological Survey] Library Publications Warehouse |fechaacceso=19 de noviembre de 2018 |apellido=Ray |nombre=Luis L. |idioma=inglés |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20170502040613/https://pubs.usgs.gov/gip/70039262/report.pdf |fechaarchivo=2017-05-02</ref> Inque originalmenti se consideró comu información clasificá (comu U.S. Army. Office of the Chief of Engineers, ''Strategic Engineering Study'', n.º 62, 1943),<ref name=USGS/><ref>Cita publicación |título=Permafrost o suelo permanentemente congelado y problemas de ingeniería relacionados |apellidos=[[United States Geological Survey|U.S. Geological Survey]]; United States Army Corps of Engineers. Ejército. Cuerpo de Ingenieros. Rama de Inteligencia Estratégica |publicación=Strategic Engineering Study |número=62 |páginas=231 |oclc=22879846 |año=1943</ref><ref>[https://www.google.com/search?q=%22Muller,+S.+W.,+1943,+Permafrost+or+permanently+frozen+ground+and+related+engineering+problems:+U.S.+Army,+Office+Chief+of+Engineers,+Military+Intelligence+Div.+Strategic+Eng.+Study+62,+231%22&tbm=bks Occurrences] en [[Google Books]].</ref><ref name=:1947/> en 1947 se dio a conocel públicamenti un informi revisau, que se considera el primel tratatu estaunidensi sobri el tema.<ref name=":1947">Cita libro |título=Permafrost. Or, Permanently Frozen Ground and Related Engineering Problems (Permafrost. O, suelo permanentemente congelado y problemas de ingeniería relacionados) |url=https://books.google.com/books?id=wQQhAAAAMAAJ |año=1947 |editorial=Edwards |isbn=9780598538581 |ubicación=[[Ann Arbor, Michigan]] |oclc=1646047 |last=Muller |first=Siemon William</ref> == Clasificación i estensión == [[Archivu:Vertical Temperature Profile in Permafrost (English Text).jpg|thumb| Línias rojas: Temperaturas estremas estacionalis (punteás=promeyu).La línia roja punteá a sólida representa el perfil de temperatura promeyu cola profundidá del suelu n'una región de permafrost. Las línias en forma de trompeta dela parti superiol muestran las temperaturas máximas i mínimas estacionalis ena "capa ativa", que enceta ala profundidá ena que la temperatura máxima anual se cruza con 0 °C . La capa ativa se congela estacionalmenti, i la vía [[vegetal]] solu puei sostribal-si dentru dela capa ativa, ya qu'el crecimientu i l'establecimientu delas raícis solu puedin producil-si n'un suelu qu'esté totalmenti descongelau duranti una parti del añu. El grosol dela capa ativa varía sigún l'añu i l'ubicación, inque sueli tenel un grosol de 0,6 - 4 m . En çonas de permafrost continu i inviernus durus, la profundidá del permafrost puei superal los 1400 m .<ref name="Desonie">Cita libro |título=Regiones polares: Human Impacts |url=https://archive.org/details/polarregionshuma0000deso |fecha=2008 |editorial=Chelsea Press |isbn=978-0-8160-6218-8 |ubicación=Nueva York |idioma=inglés |last=Desonie |first=Dana</ref> El permafrost tamién puei almacenal [[carbonu]], tantu en forma de [[turba]] comu de [[metanu]]. Los trabajus qu'investigan el tamañu dela reserva de carbonu del permafrost estiman que s'almacenan entri 1400 i 1700 Gt de carbonu ena región circumpolar septentrional del permafrost.<ref>Cita publicación |url=https://web.archive.org/web/20151015155733/http://www.lter.uaf.edu/dev2009/pdf/1350_Tarnocai_Canadell_2009.pdf. pdf |título=Las reservas de carbono orgánico del suelo en la región circumpolar septentrional del permafrost |fecha=Junio de 2009 |publicación=Global Biogeochemical Cycles |volumen=23 |número=2 |páginas=GB2023 |idioma=inglés |formato=PDF |bibcode=2009GBioC..23.2023T |doi=10.1029/2008GB003327 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20151015155733/http://www.lter.uaf.edu/dev2009/pdf/1350_Tarnocai_Canadell_2009.pdf |fechaarchivo=15 de octubre de 2015 |apellidos3=Schuur, E.A.G. |apellidos4=Kuhry, P. |apellidos5=Mazhitova, G. |apellidos6=Zimov, S. |author1=Tarnocai, C. |author2=Canadell, J.G.</ref> Mientras qu'un estuyu recienti qu'incluyi almacenis dela meseta tibetana, estima qu'el total de reservas de carbonu nel permafrost del hemisferiu norti es de 1832 Gt.<ref>http://www.the-cryosphere.net/9/479/2015/tc-9-479-2015.pdf</ref> Esta gran reserva de carbonu representa más carbonu del qu'dessisti ogañu en tolos seris vivus. . La çona central está congelá perennementi, i la capa inferiol es ondi la temperatura geotérmica está por encima dela congelación. Noti-si l'importancia dela línia vertical de 0° C: Denota el fondu dela capa ativa ena çona de temperatura estacionalmenti variabli i el límite inferiol del permafrost a medía que la temperatura aumenta cola profundidá.]] El permafrost es el [[suelu]], [[Roca (geología)|roca]] o [[seimentu]] qu'está congelau duranti más de dos añus consecutivus. Enas çonas no cubiertas pol yelu, dessisti debaju d'una capa de suelu, roca o seimentu, que se congela i descongela anualmenti i se denomina «capa ativa».<ref name="Definición">Cita web |url=http://ipa.arcticportal.org/resources/what-is-permafrost |título=¿Qué es el permafrost? |fechaacceso=2014-02-28 |apellido=Personal |fecha=2014 |editorial=[[International Permafrost Association]] |idioma=inglés |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20141108152521/http://ipa.arcticportal.org/resources/what-is-permafrost |fechaarchivo=2014-11-08</ref> Ena prática, estu sinifica qu'el permafrost se produci a una temperatura meya anual de -2 °C o inferiol. El grosol dela capa ativa varía sigún l'estación, inque tien entri 0,3 i 4 metrus d'espesol (pocu prohondu a lu largu dela costa ártica, prohondu nel sul de Siberia i ena Meseta Qinghai tibetana.{{cita requerida|date=Octubre 2021}} L'estensión del permafrost se muestra en términus de çonas de permafrost, que se definin sigún l'área subyacenti al permafrost comu continua (90%-100%), discontinua (50%-90%), esporádica (10%-50%) i parchis aisláus (10 % o menus).<ref>Cita publicación |url=http://dx.doi.org/10.3133/cp45 |título=Mapa del permafrost y de las condiciones del hielo terrestre en el Ártico |nombre=J. |apellidos2=Jr |nombre2=O. J. Ferrians |fecha=1997 |publicación=Circum-Pacific Map |idioma=inglés |doi=10.3133/cp45 |apellidos3=Heginbottom |nombre3=J. A. |apellidos4=Melnikov |nombre4=E. S. |apellidos1=Brown</ref> Estas çonas de permafrost cubrin en conjuntu aproximadamenti el 22 % del hemisferiu norti. La çona de permafrost continu cubri algu más dela mitá desta área, el permafrost discontinu alreol del 20 %, i el permafrost esporádicu juntu con parchis aisláus pocu menus del 30 %.<ref>Heginbottom, J. Alan, Brown, Jerry; Humlum, Ole y Svensson, Harald; 'State of the Earth's Cryosphere at the Beginning of the 21st Century: Glaciers, Global Snow Cover, Floating Ice, and Permafrost and Periglacial Environments', p. A435</ref> Debíu a que las çonas de permafrost no están enteramenti subyacentis pol permafrost, solu el 15 % del área libri de yelu del [[Hemisferiu Norti]] está realmenti subyacenti pol permafrost.<ref name="Obu 2021 e2021JF006123">Cita publicación |título=How Much of the Earth's Surface is Underlain by Permafrost? |fecha=2021 |publicación=Journal of Geophysical Research: Earth Surface |volumen=126 |número=5 |páginas=e2021JF006123 |idioma=en |bibcode=2021JGRF..12606123O |issn=2169-9011 |doi=10.1029/2021JF006123 |last=Obu |first=J.</ref> La mayol parti desta área s'topa en Siberia, el norti de Canadá, Alaska i Groenlandia. Por debaju dela capa ativa, las oscilacionis anualis de temperatura del permafrost se reducin cola profundidá. La mayol profundidá del permafrost se produci allí ondi el calol geotérmicu mantien una temperatura por encima del puntu de congelación. Por encima dessi límiti inferiol puei habel permafrost con una temperatura anual constanti: el "permafrost isotérmicu".<ref name="Degradation">Cita publicación |título=Near-surface permafrost degradation: How severe during the 21st century? (Degradación del permafrost cerca de la superficie: ¿Cómo de grave será durante el siglo XXI? |fecha=2007 |volumen=34 |número=L09503 |páginas=4 |idioma=inglés |bibcode=2007GeoRL..34.9503D |doi=10.1029/2007GL029323 |last=Delisle |first=G. |revista=Geophysical Research Letters</ref> === Continuiá dela cobertura === El permafrost sueli formal-si en qualquiel clima nel qu'la temperatura meya anual del airi seya inferiol al puntu de congelación del [[agua]]. Dau qu'tolos glaciaris s'escalfecin ena su basi pol calol geotémicu, los glaciaris tempráus, qu'están cerca del puntu de fusión por pressión en tol su recorríu, puein tenel agua líquia ena entrifaci col suelu i, por tantu, no tienin permafrost suyacenti.<ref>Cita libro |enlaceautor=Robert P. Sharp |título=Living Ice: Understanding Glaciers and Glaciation |url=https://archive.org/details/livingiceunderst0000shar |fecha=1988 |isbn=978-0-521-33009-1 |editor=Cambridge University Press |página=[https://archive.org/details/livingiceunderst0000shar/page/27 27] |idioma=inglés |last=Sharp |first=Robert Phillip</ref> Las anomalías frías "fósilis" nel [[gradiente geotérmico]] en çonas ondi se desenvolvió el permafrost hondón duranti el Pleistocenu persistin ata varius cientus de metrus. Estu es evidenti a partil delas meyicionis de temperatura en poçus de sondeu en América del Norti i Uropa.<ref>Cita publicación |título=Permafrost en la base de hielo de las glaciaciones pleistocenas recientes - Inferencias a partir de perfiles de temperaturas de sondeos. |volumen=5 páginas = 7-28 |serie=Serie de Geografía Física |idioma=inglés |doi=10.2478/v10250-012-0001-x |año=2012 |last=Majorowicz |first=Jacek |revista=Boletín de Geografía. Physical Geography Series</ref> ==== Permafrost discontinuu ==== [[File:Digging in permafrost.jpg|thumb|left|Escavación de permafrost cunaa [[jackhammer]] n'[[Alaska]].]] La temperatura bahu el suelu varía menus duna estación a otra qu'la temperatura del airi, i las temperaturas meyas anualis tiendin a aumental cola hondura comu resultau del gradienti geotémicu dela corteça. Por lo tantu, si la temperatura meya anual del airi es solu ligeramenti inferiol a 0 °C, el permafrost se formará solu enos lugaris qu'están cubiertus, generalmenti cun [[aspecto (geografía)|aspectu]] norti u sul (enos emisferius norti i sul respetivamenti) -creandu un ''permafrost discontinuu''. Polo general, el permafrost permanecerá discontinuu nun clima nel qu'la temperatura meya anual dela superfici del suelu esti entri -5 i 0 C. Enas çonas úmeas-invernás dantis mencionás, pué que ni siquiá aya permafrost discontinuu ata -2 °C. El permafrost discontinuu sueli devis-si en ''permafrost discontinuu estensivu'', ondi el permafrost cubri entri el 50 i el 90 por cientu del paisagi i sueli topal-si en çonas con temperaturas meyas anualis entri -2 i -4 C , i en ''permafrost esporádicu'', ondi la cobertura de permafrost es inferiol al 50 por cientu del paisagi i sueli dal-si a temperaturas meyas anualis entri 0 i -2 C.<ref>Cita publicación |url=https://books.google.com/books?id=SjErAAAAYAAJ&pg=PA72 |título=Distribution of permafrost in North America and its relationship to the environment: A review, 1963–1973 (Distribución del permafrost en América del Norte y su relación con el medio ambiente: Una revisión, 1963-1973) |apellidos=Brown |nombre=Roger J.E. |apellidos2=Péwé |nombre2=Troy L. |publicación=Permafrost: North American Contribution - Second International Conference |volumen=2 |páginas=71-100 |isbn=9780309021159 |año=1973</ref> Ena ciencia del suelu, la çona de permafrost esporádicu s'abrevia '''SPZ''' i la çona de permafrost discontinuu estensivu '''DPZ'''.<ref>Cita libro |apellidos=Phillips |nombre=S.D. |título=Permafrost, Permafrost and peatland carbon sink capacity with increasing latitude (Capacidad del permafrost y de las turberas como sumideros de carbono con el aumento de la latitud) |url=http://www.arlis.org/docs/vol1/ICOP/55700698/Pdf/Chapter_169.pdf |fechaacceso=2014-03-02 |año=2003 |editorial=Swets & Zeitlinger |isbn=90-5809-582-7 |páginas=965-970 |idioma=inglés |fechaarchivo=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302190815/http://www.arlis.org/docs/vol1/ICOP/55700698/Pdf/Chapter_169.pdf</ref> Las escipcionis se dan ena [[Siberia]] i [[Alaska]] ''no glaciás'', ondi la hondura atual del permafrost es una reliquia geológica delas condicionis climáticas duranti las épocas glaciaris, enas que los inviernus eran ata 11 C más fríus que los atualis. ==== Permafrost continuu ==== {| class="wikitable floatright" |+ Estensión estimá del permafrost alpinu por regionis<ref>Cita libro |nombre=James G. |título=Organic carbon pools and genesis of alpine soils with permafrost: a review |url=http://community.middlebury.edu/~jmunroe/Papers/42_Bockheim_and_Munroe_alpine_pfrost_2014.pdf |año=2014 |doi=10.1657/1938-4246-46.4.987 |volumen=46 |páginas=987–1006 |idioma=inglés |apellidos2=Munroe |nombre2=Jeffrey S. |apellidos1=Bockheim |journal=Arctic, Antarctic, and Alpine Research |issue=4 |access-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923152402/http://community.middlebury.edu/~jmunroe/Papers/42_Bockheim_and_Munroe_alpine_pfrost_2014.pdf |archive-date=2016-09-23</ref> |- ! Localiá ! Superfici<br /> |- | [[Meseta tibetana]] (Meseta Qinghai-Tibet) | style="text-align:right;" | 1.300.000 km² |- | [[Montañas Jangái]] - [[Macizu d'Altái]] | style="text-align:right;" | 1.000.000 km² |- | [[Cordillera de Brooks]] | style="text-align:right;" | 263.000 km² |- | Caenas montañosas de Siberia | style="text-align:right;" | 255.000 km² |- | [[Groenlandia]] | style="text-align:right;" | 251.000 km² |- | [[Montis Uralis]] | style="text-align:right;" | 125.000 km² |- | [[Cordillera delos Andis]] | style="text-align:right;" | 100.000 km² |- | [[Montañas Rocosas]] (EE. UU. i Caná) | style="text-align:right;" | 100.000 km² |- | [[Fenoscandia]] | style="text-align:right;" | 75.000 km² |- | Restanti | style="text-align:right;" | < 100.000 km² |} A temperaturas meyas anualis dela superfici del suelu inferioris a -5 C, la temperatura nunca pué sel suficienti pa descongelal el permafrost i se forma una çona de ''permafrost continuu'' (abreviá comu '''CPZ'''). Una ''línia de permafrost continuu'' nel [[Hemisferio Norte]]<ref>Cita libro |apellidos=Andersland |nombre=Orlando B. |título=Ingeniería del suelo congelado |url=https://books.google.com/books?id=knuKoWiQ-EAC |año=2004 |editorial=Wiley |isbn=978-0-471-61549-1 |edición=2nd |página=5 |apellidos2=Ladanyi |nombre2=Branko</ref> representa la raya más meridional ondi la tierra está cubierta por permafrost continuu u yelu glacial. La línia de permafrost continuu varía en tol mundu hacia el norti u hacia el sul debiu alos cambius climáticus regionalis. Nel [[hemisferio sur]], la mayol parti dela línia equivalenti caería dentru del [[Océanu Austral]] si ubiera tierra allí. La mayol parti dela [[Antártida|Continenti antárticu]] está recubierta por glaciaris, bahu los qualis gran parti del terrenu está sometíu a [[punto de fusión de la presión|fusión]] basal.<ref>Cita publicación |título=Régimen térmico del glaciar de la Antártida central |fecha=1962 |páginas=27-40 |idioma=ru |last=Zoltikov |first=I.A. |revista=Antártida, Informes de la Comisión, 1961</ref> El terrenu espuestu dela Antártia está sustancialmenti suyacenti con permafrost,<ref>Cita publicación |título=Suelos de Permafrost Contribución = Suelos del permafrost antártico |apellidos=Campbell |nombre=Iain B. |apellidos2=Claridge |nombre2=Graeme G. C. |editorial=Springer |volumen=16 |páginas=17-31 |serie=Soil Biology |ubicación=Berlín |doi=10.1007/978-3-540-69371-0_2 |isbn=978-3-540-69370-3 |año=2009</ref> parti dela qual está suheta al calentamientu i al desyelu a lo largu del litoral.<ref>Cita publicación |url=https://stateimpact.npr.org/texas/2013/07/25/permafrost-melting-faster-than-expected-in-antarctica/ |título=El permafrost se derrite más rápido de lo esperado en la Antártida |apellidos=Heinrich |nombre=Holly |fecha=25 de julio de 2013 |fechaacceso=2016-04-23 |idioma=inglés |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20160503120018/https://stateimpact.npr.org/texas/2013/07/25/permafrost-melting-faster-than-expected-in-antarctica/ |fechaarchivo=2016-05-03 |periódico=National Public Radio</ref> == Riesgus geológicus asociaus ala desaparición del permafrost == === Causas dela degradación del permafrost === La desaparición del suelu congelau de forma pereni vieni condicioná pol augmentu dela temperatura meya dela Tierra a causa del [[calentamiento global]]. Sigún estuyus recientis, un augmentu de 2 °C supondría la perda del 40 % del permafrost mundial. Si se cumpli el [[Acuerdo de París]], que fijó comu pesqui mantenel el calentamientu global por bahu de 2 °C, tratandu de limitalu a 1,5 °C, se salvaría gran parti del permafrost del mundu. Los procesus que s'encuentran emplicáus cola degradación del permafrost que puein originar riesgus geológicus son los siguientis: Calentamientu del permafrost: el augmentu dela temperatura del suelu pué provocal el su descongelamientu i perda gradual dela fuerça de carga. Los suelus descongeláus puein sel más compresiblis u presental menol cohesión en comparación a quandu s'encuentran en estau congelau. En particulal, los suelus más porosus, orgánicus u con gran cantiá d'agua serán más susceptiblis a sufril cambius cola descongelación, dandu por resultau un augmentu nel conteníu en agua dela capa ativa. Engrossamientu dela capa ativa debiu al augmentu de temperaturas. Desenvolvimiento de capas hondonas descongelás completamenti libris de permafrost (tamién denominás taliks). (Hjort J. ''et all''., 2022. “Impacts of permafrost degradation on infrastructure”. Nature Reviews Earth & Environment, vol. 3, no. 1, pp. 24-38) === Peligrus asociaus ala desaparición del permafrost === El suelu con permafrost essibi propiedais muy cambiantis dendi el estau congelau al estau descongelau debiu al cambiu de fasi de yelu a agua i al augmentu de temperatura que sufri la fracción sólida libri d'agua. Quandu ay presencia d'agua nel sustratu, los suelus congeláus presentan mayol resistencia al diminuil la temperatura, es izil, el yelu atúa comu cementu cohesionandu las partículas del suelu. Quandu la temperatura augmenta, el agua no congelá dela matri de yelu pué muestral propiedais de compresión i augmentu dela tasa de fluencia. Si se supera el puntu de congelación del suelu (T > 0 °C), la capaciá de carga se reduci i el suelu ya no pué mantenel la estabiliá dela ingeniería qu'aya por encima, lo qual produci assentamientus diferencialis i dañus enas infraestruturas. (Hjort J. ''et all''., 2022. “Impacts of permafrost degradation on infrastructure”. Nature Reviews Earth & Environment, vol. 3, no. 1, pp. 24-38) Por lo tantu, la degradación del permafrost ricu en yelu pué aumental el riesgu de varius peligrus naturalis, comu [[subsidencia]], hundimientus u movimientus de laera, que puein dañal carreteras, edificius, tuberías, aeropuertus i otrus tipus d'infraestruturas presentis nel territoriu. Dendi prencipius dela década del 2000, el númeru d'evaluacionis de peligrus geológicus á aumentau juntu col desenvolvimiento de proyecionis climáticas. La destribución circumpolal delas áreas d'artu riesgu dependi de cambius nel espesol dela capa ativa en combinación col conteníu de yelu nel suelu. Amás, otrus fatoris ambientalis que tamién ay que tenel en cuenta son la geología superficial, la temperatura i degradación del permafrost, la pendienti i las tasas d'erosión dela costa. (Hjort J. ''et all''., 2022. “Impacts of permafrost degradation on infrastructure”. Nature Reviews Earth & Environment, vol. 3, no. 1 , pp. 24-38) Nun futuru, ata el 70 % dela infraestrutura circumpolal fundamental podría estal en riesgu por meyu sigru. (Hjort J. ''et all''., 2022. “Impacts of permafrost degradation on infrastructure”. Nature Reviews Earth & Environment, vol. 3, no. 1 , pp. 24-38) '''Impautu del cambiu climáticu nel permafrost:''' El cambiu climáticu está acelerandu el desyelu del permafrost, con importantis emplicacionis pa el sistema climáticu, los ecosistemas i las infraestruturas umanas: <u>1. Liberación de gasis d'efetu invernairu</u> El permafrost contieni aproximadamenti 1.7 billonis de tonelás de carbonu, más del dobli del carbonu presenti ena atmósfera. A meyia que las temperaturas globalis augmentan, el permafrost descongelau libera dióssidu de carbonu (CO₂) i metanu (CH₄), dos potentis gasis d'efetu invernairu. Esti procesu contribuyi a un ciclu de retroalimentación positiva, intensificandu el calentamientu global i amenaçandu los pesquis climáticus enternacionalis. <u>2. Transformación d'ecosistemas</u> El desyelu del permafrost modifica los ábitats de flora i fauna enas regionis árticas. Por ejemplu: -Vegetación: La perda de suelus congeláus favoreci la espansión de bosquis borealis hacia áreas de tundra. -Fauna: Los cambius nel régimi térmicu del suelu afetan a especis dependientis d'ecosistemas congeláus, comu el renu i el çorru árticu. <u>3. Riesgus pa infraestruturas</u> El colasu del suelu debiu al desyelu genera gravis dañus en infraestruturas de regionis árticas: -Carreteras i edificius sufrin deformacionis i hundimientus. -Oleodutus i gasodutus, comu los de Siberia, enfrentan riesgus de rotura. -S'estima que más del 70% delas infraestruturas del Árticu estarán en riesgu pa 2050 si no se toman meyias d'adataión. <u>4. Contribución al augmentu del nivel dela mari</u> En regionis glaciaris, el desyelu del permafrost contribuyi al esliciamientu de glaciaris hacia el océanu, acelerandu el augmentu del nivel dela mari. Esti fenómenu amplifica los impautus del cambiu climáticu enas costas de tol mundu. == Referencias == [1] Schuur, E. A. G., et al. (2015). Climate change and the permafrost carbon feedback. Nature, 520, 171–179. [2] Hugelius, G., et al. (2014). Estimated stocks of circumpolar permafrost carbon with quantified uncertainty ranges and identified data gaps. Biogeosciences, 11, 6573–6593. [3] IPCC, 2021. Sixth Assessment Report: Climate Change 2021. The Physical Science == Guipal tamién == * [[Yelu]] * [[Desyelu árticu]] * [[Emisionis de metanu nel Árticu]] * [[Molisol]] * [[Alás (geografía)]] * [[Termokarst]] * [[Calentamientu global]] * [[Ciclu del carbonu del permafrost]] * [[Una verdá incómoda]] == Referencias == {{listaref|2}} == Atijus esternus == {{commonscat}} [http://permafrost.gi.alaska.edu/ Permafrostwatch] {{Wayback|url=http://permafrost.gi.alaska.edu/ |date=20171115232536 }} University of Alaska Fairbanks {{en}} [https://web.archive.org/web/20210228120359/https://page21.org/press-center/2-uncategorised/55-promotional-material Infografías sobri el permafrost] {{en}} [https://web.archive.org/web/20090323003635/http://www.ipa-permafrost.org/ International Permafrost Association (IPA)] {{en}} [http://cenperm.ku.dk/ Center for Permafrost] {{en}} [http://pubs.usgs.gov/pp/p1386a/gallery5-fig04b.html Mapa de permafrost ena Antártia.] {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=lxixy1u8GjY Permafrost – ¿Qué es? – YouTube] (Alfred Wegener Institute) {{en}} [http://www.lib.utexas.edu/maps/commonwealth/soviet_permafrost_84.jpg Mapa del permafrost ena Unión Soviética en diciembri de 1984] {{en}} [http://gsc.nrcan.gc.ca/permafrost/index_f.php Commission géologique du Canada] {{Wayback|url=http://gsc.nrcan.gc.ca/permafrost/index_f.php |date=20060614183141 }} {{fr}} hllhgjd31t99n9y7u26grldkh3z4xre Estitutu Cervantes 0 11677 145100 145006 2026-11-17T01:24:49Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145100 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; width:300px; font-size:90%; line-height:1.4em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa;" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:120%; padding:0.4em; background-color:#eaecf0; font-weight:bold;" | Estitutu Cervantes |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.4em 0.5em 0.2em;" | [[Archivu:Logotipo del Instituto Cervantes.svg|150px|Logotipu del Estitutu]] |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0 0.5em 0.4em; font-size:88%;" | Logotipu del Estitutu |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.2em 0.5em;" | [[Archivu:Banco Español del Río de la Plata (Madrid) 05.jpg|250px|Sedi centrá del Estitutu, en 2009]] |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0 0.5em 0.4em; font-size:88%;" | [[Edificiu de las Cariátides|Sedi centrá del Estitutu]], en 2009. |- ! colspan="2" style="background-color:#eaecf0; text-align:center; padding:0.25em 0.5em; font-weight:bold;" | Localización |- ! scope="row" style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; white-space:nowrap; font-weight:bold;" | País | style="padding:0.2em 0.5em;" | [[Archivu:Flag of Spain.svg|22px]] [[España]] |- ! scope="row" style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; white-space:nowrap; font-weight:bold;" | Localidá | style="padding:0.2em 0.5em;" | [[Madrid]] |- ! scope="row" style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; white-space:nowrap; font-weight:bold;" | Coordenás | style="padding:0.2em 0.5em;" | 40°29′03″N 3°21′47″O |- ! colspan="2" style="background-color:#eaecf0; text-align:center; padding:0.25em 0.5em; font-weight:bold;" | Información xeneral |- ! scope="row" style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; white-space:nowrap; font-weight:bold;" | Tipu | style="padding:0.2em 0.5em;" | [[organismu públicu]] |- ! scope="row" style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; white-space:nowrap; font-weight:bold;" | Sedi | style="padding:0.2em 0.5em;" | [[Edificiu de las Cariátides]] |- ! colspan="2" style="background-color:#eaecf0; text-align:center; padding:0.25em 0.5em; font-weight:bold;" | Organisación |- ! scope="row" style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; white-space:nowrap; font-weight:bold;" | Direición | style="padding:0.2em 0.5em;" | [[Luis García Montero]] |- ! scope="row" style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; white-space:nowrap; font-weight:bold;" | Composición | style="padding:0.2em 0.5em;" | ''Véi'' [[Anexu:Patronato del Instituto Cervantes|el Patronatu]] |- ! scope="row" style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; white-space:nowrap; font-weight:bold;" | Depende d' | style="padding:0.2em 0.5em;" | [[Secretaría de Estado de Cooperación Internacional]] |- ! scope="row" style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; white-space:nowrap; font-weight:bold;" | Entidá superior | style="padding:0.2em 0.5em;" | [[Ministeriu d'Asuntus Esteriores (España)|Ministeriu d'Asuntus Esteriores]] |- ! scope="row" style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; white-space:nowrap; font-weight:bold;" | Dependencias | style="padding:0.2em 0.5em;" | 99 centrus n' 50 países<br />''Véi'' [[Instituto Cervantes#Centros en el mundo|los centrus nel mundu]] |- ! scope="row" style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; white-space:nowrap; font-weight:bold;" | Relacionaos | style="padding:0.2em 0.5em;" | [[Academia de España en Roma]] |- ! scope="row" style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; white-space:nowrap; font-weight:bold;" | Empleaos | style="padding:0.2em 0.5em;" | 1004 empleaos <small>(31 de dizembre de 2024)</small><ref>[[https://www.igae.pap.hacienda.gob.es/sitios/igae/es-ES/Contabilidad/informacionEconomica/Paginas/PersonalServicioSectorPubilicoEstatal2024.aspx](https://www.igae.pap.hacienda.gob.es/sitios/igae/es-ES/Contabilidad/informacionEconomica/Paginas/PersonalServicioSectorPubilicoEstatal2024.aspx) ''Personal al serviciu del Setor Públicu Estatal'', IGAE]</ref><br />+700 colaboradors (2023)<ref>[[https://cervantes.org/sites/public/produccion/files/2024-01/01-memoria-instituto-cervantes-2022-2023-cifras-ic.pdf](https://cervantes.org/sites/public/produccion/files/2024-01/01-memoria-instituto-cervantes-2022-2023-cifras-ic.pdf) ''El Institutu en zifras 2022-2023'']</ref> |- ! scope="row" style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; white-space:nowrap; font-weight:bold;" | Presupuestu | style="padding:0.2em 0.5em;" | 167,5 millones d'[[Euro|€]] (2025)<ref>[[https://www.sepg.pap.hacienda.gob.es/Presup/PGE2023Ley/MaestroDocumentos/PGE-ROM/doc/1/7/2/3/N_23_E_R_6_2_803_1_1.PDF](https://www.sepg.pap.hacienda.gob.es/Presup/PGE2023Ley/MaestroDocumentos/PGE-ROM/doc/1/7/2/3/N_23_E_R_6_2_803_1_1.PDF) ''Presupuestos Xeneralis del Estáu 2023, prorrogás pal 2025'']</ref> |- ! colspan="2" style="background-color:#eaecf0; text-align:center; padding:0.25em 0.5em; font-weight:bold;" | Estoria |- ! scope="row" style="padding:0.2em 0.5em; text-align:left; white-space:nowrap; font-weight:bold;" | Fundación | style="padding:0.2em 0.5em;" | 21 de marzu de 1991 (34 añus) |- ! colspan="2" style="background-color:#eaecf0; text-align:center; padding:0.25em 0.5em; font-weight:bold;" | Notas |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.4em 0.5em 0.1em;" | [[Archivu:Países con sedes del Instituto Cervantes.png|266px|Paísis con sedis del Estitutu Cervantes]] |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0 0.5em 0.4em; font-size:88%;" | Paísis con sedis del Estitutu Cervantes |- ! colspan="2" style="background-color:#eaecf0; text-align:center; padding:0.25em 0.5em; font-weight:bold;" | Sitiu web |- | colspan="2" style="padding:0.2em 0.5em; text-align:center;" | [[http://www.cervantes.es/default.htm](http://www.cervantes.es/default.htm) [www.cervantes.es](http://www.cervantes.es)] |} L’'''Estitutu Cervantes''' es una organización púbrica española cuyus dos pesquis prencipalis son la promoción i enseñança dela [[lengua española]], i la difusión dela coltura de [[España]], [[Ispanoamérica]], [[Guinea Equatorial]] i l’[[Sáhara Ocidental]]. Toma el su nombri del escreviol [[Miguel de Cervantes]]. Fundá en 1991 pol [[Gobiernu d’España]] i dependienti del [[Ministeriu d'Assuntus Esterioris]], está presenti en 103 ciais de 52 paísis, a travis delos sus centrus, aulas i estensionis. La su sei central está assitiá nel [[edificio de las Cariátides|deficiu delas Cariátidis]] (u deficiu «Cervantes») dela [[calle de Alcalá]] de Madril. Nel planu enternacional, l’Estitutu Cervantes sedríe l’equivalienti al [[British Council]], ala [[Alliance Française|Aliança Francesa]], al [[Goethe-Institut]] alemán, ala [[Sociedá Dante Alighieri]] italiana i al [[Estitutu Camões]] portugués; toas ellas institucionis dedicás ala promoción coltural i lingüística delos sus respetivis paísis. == Estoria == Fue creau el 21 de marçu de 1991 pol [[Gobiernu d’España]], col altu patrociniu delos [[Rei d'España|reyis d’España]],<ref>{{Cita web |url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/l7-1991.t1.html |título=Naturaleça i funcionis del estitutu |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20130521174202/http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/l7-1991.t1.html |fechaarchivo=2013-05-21 |dead-url=yes}}</ref> baju el mandatu del presidenti [[Felipe González]] i es dependienti del [[Ministeriu d'Assuntus Esterioris]].<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/INSTITUTO_CERVANTES/Creado/Instituto/Cervantes/promocion/difusion/espanol/mundo/elpepicul/19900512elpepicul_2/Tes Creación del Institutu en elpais.com]</ref> == Sedis n'España== [[Archivu:Interior of Instituto Cervantes (Madrid) - September 2022.jpg|miniatura|275px|Interiol dela sei central del Estitutu Cervantes en Madril.]] La sei central está nel númeru 49 dela [[calli d'Alcalá]] de Madril, nel deficiu «Cervantes», anteriolmenti conocíu comu l’[[Edificiu delas Cariátides|edficiu «delas Cariátidis»]]. L’inmuebli, ocupau dantis pol [[Banco Central (empresa)|Bancu Central]], fue diseñau en 1918 polos arquitetus [[Antonio Palacios]] i [[Joaquín Otamendi]] pal [[Banco Español del Río de la Plata]].<ref>[http://www.elpais.com/articulo/madrid/Cariatides/Cervantes/elpepuespmad/20060706elpmad_13/Tes Deficiu Las Cariátidis]</ref> Cuenta cuna segunda sei en España, que se gasta comu centru de formación de professoris, qu’está localiçá nel Colegiu del Rei, ena [[Calle Libreros (Alcalá de Henares)|calli Librerus]], 23, d’[[Alcalá d'Enares]], lugal de nacencia de Cervantes. == Pesquis i funcionis == Los pesquis del Estitutu Cervantes sigún l’artículu constituyenti númeru 3 de Lei 7/1991, de 21 de marçu, son los siguientis:<ref>[http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/informacion.htm Información sobri pesquis i funcionis] Estitutu Cervantes. Consultau el 27 de setiembri de 2014</ref> Promovel universalmenti l’enseñança, l’estudiu i l’usu del español i fomental quantas meyías i acionis contribuyan ala difusión i la mejora dela calidá destas atividais. Contribuil ala difusión dela coltura nel esteriol en coordinación colos demás órganus competentis dela [[Alministración del Estau]]. Pa ellu s’encarga de: Organiçal cursus de [[luenga española]]. Organiçal cursus de [[Idiomas de España#Idiomas cooficiales|lenguas cooficialis]] en [[España]]. Organiçal los essámis i espedil los [[Diplomas de Español como Lengua Extranjera]] (DELE) Atualiçal los [[Modelos de enseñanza|métodus d’enseñança]] i la [[Capacitación docente|formación del professorau]]. Apoyal la labol delos [[Hispanismo|ispanistas]]. Difundil la [[luenga española]]. Colaboral con [[Institución|institucionis]], sociedais i paísis [[hispanoamericano]]s ena difusión dela su coltura. == Atividá académica == [[Archivu:LogoÑInstitutoCervantes.JPG|miniatura|200px|Logu del Estitutu.]] Es una delas funcionis prencipalis del Estitutu, que fue creau pa estendel la coltura i l’enseñança del español nel mundu. Pa ellu cuenta con 88 centrus distribuíus pol tol mundu, 1240 professoris i más de 1600 oras de clasi al día. === Diploma d’Español comu Lengua Estrangera === Los Diplomas d’español comu Lengua Estrangera (DELE), creaus en 1988, son titulus que certifican el grau de competencia i dominiu del [[Luenga española|español]] comu [[lengua extranjera]]. L’Estitutu Cervantes otorga estus titulus en nombri del [[Ministeriu d’Educación i Ciencia d’España]] cola participación dela [[Nuversidá de Salamanca]] ena elaboración delos conteníus i la su evaluación. Comprendin seis nivelis d’aprendiçagi: [[DELE A1|A1]], [[DELE A2|A2]], [[DELE B1|B1]], [[DELE B2|B2]], [[DELE C1|C1]], [[DELE C2|C2]]. === Aula Virtual d’Español === L’Estitutu Cervantes cuenta col ''Aula Virtual d’Español'', nel que s’organiçan cursus pol Internet. En España s’á concentrau ena enseñança d’español pa inmigrantis, labol realiçá en colaboración colas Escuelas Oficialis d’Idiomas.<ref>{{Cita web |url=http://ave.cervantes.es/ |título=Aula Virtual d’Español |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20251115201230/https://ave.cervantes.es/ |fechaarchivo=2025-11-15 |dead-url=yes}}</ref> En 2009 se llegu a un acuerdu pa que l’AVE apareciera ena intranet de [[Starbucks]] i dal assin enseñança d’español alos sus empleaus en Estaus Uníus.<ref>[http://www.cincodias.com/articulo/Sentidos/Cervantes-ensena-espanol-plantilla-Starbucks/20090527cdscdicst_2/cds5se/ El Cervantes enseña español ala plantilla de Starbucks], [[Cinco Días]], 27 de mayu de 2009.</ref> === Centru de Formación de Professoris === El Centru de Formación de Professoris (CFP), establecíu ena sei d’[[Alcalá de Henares]] ([[Comunidad de Madrid|Madril]]), nel Colegiu del Rei, [[Calle Libreros (Alcalá de Henares)|calli Librerus]], 23, s’á constituíu en centru de referencia ena formación de professoris, tantu inicial comu continuá. El mejol ejemplu desta labol es el máster en Enseñança del Español comu Lengua Estrangera en colaboración cola [[Universidad Internacional Menéndez Pelayo|Nuversidá Enternacional Menéndez Pelayo]]. === Congresu Enternacional dela Lengua Española === Otra delas funcionis del Estitutu Cervantes es la organización, juntu cola [[Real Academia Española]] i la [[Asociación de Academias de la Lengua Española]], delos [[Congreso Internacional de la Lengua Española|Congresus Enternacionalis dela Lengua Española]], forus de refressión sobri l’idioma español que se celebran ca tres añus en anguna ciá d’España u Isponoamérica, cola colaboración del país anfitrión. Dendi la su creación s’án celebrau en [[Zacatecas]] (Méjicu, 1997), [[Valladolid]] (España, 2001), [[Rosario (Argentina)|Rosariu]] (Argentina, 2004), [[Cartagena de Indias]] (Colombia, 2007), [[Valparaíso]] (Chili, 2010) —organiçau finalmenti de forma virtual, puestu que se produju un terremotu nel país el día previu ala inauguración—, [[Panamá (ciudad)|Ciá de Panamá]] (Panamá, 2013), [[San Juan (Puerto Rico)|San Juan]] (Puertu Ricu, 2016), [[Córdoba (Argentina)|Córdoba]] (Argentina, 2019) i [[Cádiz (España)|Cai]] (España, 2023). === Lingu@net Uropa === Proyeutu dela [[Comisión Europea|Comissión Uropea]] pa facilital l’acessu a recursus de calidá «en línia» pal aprendiçagi delas lenguas uropeas. === Archivu Gramatical dela Lengua Española === L’Archivu Gramatical dela Lengua Española (AGLE) es un proyeutu d’informatical los milis de fichas manuscritas del gramáticu Salvador Fernández Ramírez, finaliçau i publicau en 2010 nel Centru Virtual Cervantes. === Oficina del Español ena Sociedá dela Información === L’Oficina del Español ena Sociedá dela Información (OESI) está dedicá a promocional la presencia del español nel ámbitu delas tecnologías dela información. === Portal del ispanismu === Centru de referencia del [[hispanismo|ispanismu]] n'internet. S’inició comu una tripli bassi de datus (departamentus d’español, ispanistas i associacionis) d’acessu gratuitu. Agora se puei topar información sobri: Departamentus i centrus d’investigación nuversitarius con departamentu d’español. Asociacionis d’ispanistas i de professoris d’español. Información sobri congresus, seminarius, jornadas u conferencias. Úrtimas noticias. Ofertas púbricas de becas, cursus especialiçaus i ofertas d’empleu. Recursus en Internet pa investigaoris. Enlacis relacionaus. === Redi de Centrus Asociaus === Redi de centrus d’enseñança d’español cuyus programas d’enseñança, instalacionis i organización án síu reconocíus pol Estitutu Cervantes. Los centrus dela rei que se topan en España recibin la denominación de Centrus Acreditaus. En Brasil dessisti una rei de Centrus de senificá importancia comu son: Recife, São Paulo, Riu de Janeiru, Portu Alegri, Sarvaol de Baía, Bellu Orizonti, Brasilia i Curitiba. Tolus desenvuelvin una intensa atividá coltural, especialmenti Sarvaol de Baía, del que dependin catorci centrus repartíus entri Guatemala i Colombia. === Redi de bibliotecas del Estitutu Cervantes (RBIC) === La redi de bibliotecas del Estitutu Cervantes está integrá nel Sistema Bibliotecariu Español i representa la mayol rei de bibliotecas españolas nel mundu. Ca biblioteca recibi el nombri d’unu delos grandis autoris dela coltura española i ispanoamericana. Correspondi alas sesenta bibliotecas, incluía una biblioteca en Madril, garantiçal alos usuarius l’acessu ala información i la documentación necesarias que permitan el desenvolvimiento del estudiu, la docencia, la investigación, el conocimientu dela coltura española, l’ociu i entretenimientu. Las sus funcionis son:<ref>Estitutu Cervantes: [https://www.cervantes.es/bibliotecas_documentacion_espanol/red_bibliotecas_cervantes.htm Conoci la rei de bibliotecas] (español). Consultau el 8 d’abril de 2021.</ref> Difusión i generación d’información, promoción dela comunicación i estimulación del conocimientu dela coltura ispánica nun contestu enternacional. Gestión delos estrumentus i herramientas d’información necesarius pal desenvolvimiento dela política coltural i educativa dela institución. === Observatorius del Español === [[Archivu:Luis García Montero en la apertura de la Tribuna del Hispanismo Ecuatoguineano - 52466547399.jpg|thumb|15.ª edición dela Tribuna del Ispanismu del Estitutu Cervantes nel [[Centro Cultural de España en Malabo|Centru Coltural d’España en Malabu]] (21 de juliu de 2022).]] *En 2013<ref>José Antonio Millán: [https://elpais.com/elpais/2013/05/12/opinion/1368377345_770738.html L’observatoriu del español en Estaus Uníus], El País, 18-05-2013. Consultau el 31-10-2022.</ref> se crea l’Observatoriu dela lengua española i las colturas ispánicas enos Estaus Uníus.<ref>[https://cervantesobservatorio.fas.harvard.edu/es ICH | Observatory of the Spanish Language and Hispanic Cultures in the United States] en cervantesobservatorio.fas.harvard.edu. Consultau el 31-10-2022.</ref> *En juñu de 2022<ref>Manuel Morales: [https://elpais.com/cultura/2022-06-07/el-gobierno-crea-un-observatorio-global-del-espanol-con-sede-en-la-rioja.html El Gobiernu crea un Observatoriu Global del Español con sei ena Rioja], El País, 07-06-2022. Consultau el 31-10-2022.</ref> s’anunció la creación del Observatoriu Global del Español con sei ena Rioja. *Siguiendu el modelu estadounidensi, en juliu de 2022, [[Luis García Montero]] anunció la "próssima apertura d’un observatoriu del Español en África con sei en Malabu",<ref>[https://www.fundeu.es/noticia/el-cervantes-abrira-un-observatorio-del-espanol-en-guinea-ecuatorial-en-2023/ El Cervantes abrirá un Observatoriu del Español en Guinea Equatorial en 2023 | FundéuRAE] en www.fundeu.es, 22-07-2022. Consultau el 31-10-2022.</ref> ena apertura dela 15.ª Tribuna del Ispanismu, dedicá al ispanismu ecuatoguineanu<ref>[https://www.cervantes.es/lengua_y_ensenanza/hispanismo/tribuna_hispanismo/tribuna_hispanismo_ecuatoguineano.htm Tribuna del Ispanismu Ecuatoguineanu. Tribuna del Ispanismu. Institutu Cervantes] en www.cervantes.es. Consultau el 31-10-2022.</ref> qu’organiçó l’Estitutu Cervantes nel [[Centro Cultural de España en Malabo]]. === Second Life === Dendi 2007 l’Estitutu Cervantes construyó una isla virtual nel mundu tridimensional [[Second Life]], ondi á recreau la sei d’[[Alcalá de Henares]]. Nel mesmu s’ofrecin esposicionis, conferencias i proyecionis sobri atus que s’estén realiçandu nel «mundu real».<ref>[https://web.archive.org/web/20080329224749/http://secondlife.cervantes.es/ L’Estitutu Cervantes en Second Life]</ref> == Atividá coltural == [[Archivu:carles-santos-profil.jpg|miniatura|200px|[[Carles Santos Ventura]] nel centru de [[Berlín]].]] Es la intensa atividá coltural la que otorga al Estitutu Cervantes la su pressonalidá i el su sellu de prestigiu nel mundu. Encuentrus con escritoris, dramaturgus, científicus, ciclus de cini, conciertus musicalis, esposicionis, forman parti dela programación del Estitutu en decenas de ciais. A travis delos sus centrus, l’Estitutu Cervantes poni a disposición d’artistas españolis i de creaoris d’origin latinoamericanu, salas d’esposicionis ondi essibil las sus obras. Tamién colabora ena organización de conciertus, proyecionis, obras de teatru, etc. relacionaus cola coltura ispanoamericana. Angunas delas úrtimas muestras son: ''Festival literariu Benengeli'': únicu festival literariu de lengua española que se celebra de forma simultánia enos cincu continentis. Ena edición de 2023 se desenvolvió en [[Sídney]], [[Tokio]], [[Manila]], [[Bruselas]], [[Toulouse]], [[Mánchester]], [[Tánger]] i [[Los Ángeles]]; la edición de 2024 tuvu lugal en [[Sídney]], [[Manila]], [[Budapest]], [[Utrecht]], [[Bruselas]], [[Toulouse]], [[Mánchester]], [[Madrid]], [[Casablanca]], [[Río de Janeiro|Riu de Janeiru]], [[Sao Paulo|São Paulo]] i [[Belo Horizonte|Bellu Orizonti]]. Esti festival íbridu congrega a más de cien autoris entri los que puein citar-si a: Piedad Bonnett, Guillermo Arriaga, Manuel Longares, Jorge Franco, Santiago Gamboa, Leila Guerriero, David Toscana, Katya Adaui, Alberto Barrera Tyszka, Aroa Moreno Durán, Brenda Navarro, Luis Mateo Díez, Jorge Volpi, Rosa Ribas, Mariana Travacio, Margarita García Robayo, Manuel Vilas, Mayra Montero, Irene Vallejo, Antonio Muñoz Molina, Rubi Guerra i Aixa de la Cruz. ''Testigus del olviu'': esposición fotográfica de Juan Carlos Tomasi que rescata ochu delas mayoris catástrofis umanas del muestru tiempu, i cuenta con testus de [[Mario Vargas Llosa]] i [[Juan José Millás]], entri otrus. ''Festival delas Dos Orillas'': festival de dança, teatru i música con artistas marroquís i españolis que se celebra en [[Casablanca]], [[Marrakech]], [[Rabat]], [[Tánger]] i [[Tetuán]]. ''Cincu mirás uropeas'': essibición delas fotografías de cincu artistas ispanoamericanus i españolis. ''Orgánicu ena obra de Calatrava'': esposición fotográfica de Luz Martín sobri la obra de [[Santiago Calatrava]] nel centru de [[Belgrado]].<ref>[https://web.archive.org/web/20080122115024/http://www.lostiempos.com/noticias/17-01-08/17_01_08_ultimas_cul6.php Esposición sobri Calatrava]</ref> Dendi 2009, celebra anualmenti [[El Día E]], una jorná de puertas abiertas que tién lugal el sábau más próssimu al solsticiu de vranu. == Publicacionis == === Revista Institutu Cervantes === Revista gratuita de periodiciá bimestral, ondi se publican los atus qu’l’Institutu Cervantes realiçará, tantu en España comu en qualquiel centru del estrangeru, cola intención d’informal del progressu del centru i delas lenguas españolas. Otubri - diziembri de 2004.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_1.htm |título=Revista Institutu Cervantes otubri/diziembri de 2004 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080105113341/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_1.htm |fechaarchivo=2008-01-05 |dead-url=yes}}</ref> Eneru - hebreru de 2005.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_2.htm |título=Revista Institutu Cervantes eneru/hebreru de 2005 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080105113417/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_2.htm |fechaarchivo=2008-01-05 |dead-url=yes}}</ref> Marçu - abril de 2005.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_3.htm |título=Revista Institutu Cervantes marçu/abril de 2005 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080105113422/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_3.htm |fechaarchivo=2008-01-05 |dead-url=yes}}</ref> Mayu - juñu de 2005.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_4.htm |título=Revista Institutu Cervantes mayu/juñu de 2005 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080105113427/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_4.htm |fechaarchivo=2008-01-05 |dead-url=yes}}</ref> Juliu - abostu de 2005.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_5.htm |título=Revista Institutu Cervantes juliu/abostu de 2005 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080105113432/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_5.htm |fechaarchivo=2008-01-05 |dead-url=yes}}</ref> Setiembri - otubri de 2005.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_6.htm |título=Revista Institutu Cervantes setiembri/otubri de 2005 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080105113437/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_6.htm |fechaarchivo=2008-01-05 |dead-url=yes}}</ref> Noviembri - diziembri de 2005.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_7.htm |título=Revista Institutu Cervantes noviembri/diziembri de 2005 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080105113442/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_7.htm |fechaarchivo=2008-01-05 |dead-url=yes}}</ref> Eneru - hebreru de 2006.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_8.htm |título=Revista Institutu Cervantes eneru/hebreru de 2006 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080105113447/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_8.htm |fechaarchivo=2008-01-05 |dead-url=yes}}</ref> Marçu - abril de 2006.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_9.htm |título=Revista Institutu Cervantes marçu/abril de 2006 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080105113452/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_9.htm |fechaarchivo=2008-01-05 |dead-url=yes}}</ref> Mayu - juñu de 2006.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_10.htm |título=Revista Institutu Cervantes mayu/juñu de 2006 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080105113346/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_10.htm |fechaarchivo=2008-01-05 |dead-url=yes}}</ref> Setiembri - otubri de 2006.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_11.htm |título=Revista Institutu Cervantes setiembri/otubri de 2006 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080105113351/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_11.htm |fechaarchivo=2008-01-05 |dead-url=yes}}</ref> Noviembri - diziembri de 2006.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_12.htm |título=Revista Institutu Cervantes noviembri/diziembri de 2006 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080105113356/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_12.htm |fechaarchivo=2008-01-05 |dead-url=yes}}</ref> Eneru - hebreru de 2007.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_13.htm |título=Revista Institutu Cervantes eneru/hebreru de 2007 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080105113402/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_13.htm |fechaarchivo=2008-01-05 |dead-url=yes}}</ref> Marçu - abril de 2007.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_14.htm |título=Revista Institutu Cervantes marçu/abril de 2007 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080105113407/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/Revista_Cervantes/rc_14.htm |fechaarchivo=2008-01-05 |dead-url=yes}}</ref> Mayu - juñu de 2007.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/revista_cervantes/rc_15.htm |título=Revista Institutu Cervantes mayu/juñu de 2007 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20071211143555/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/revista_cervantes/rc_15.htm |fechaarchivo=2007-12-11 |dead-url=yes}}</ref> Setiembri - otubri de 2007.<ref>[http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/revistas/numero_16.htm Revista Institutu Cervantes setiembri/otubri de 2007]</ref> Noviembri - diziembri de 2007.<ref>[http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/revistas/numero_17.htm Revista Institutu Cervantes noviembri/diziembri de 2008]</ref> Eneru - marçu de 2008.<ref>[http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/revistas/numero_18.htm Revista Institutu Cervantes eneru/marçu de 2008]</ref> === Anuariu del español === Porbaxu el titulu genéricu de ''L’español nel mundu'' analiça la situación i novedais dela lengua española enos sus distintus ámbitus d’usu. Las sucessivas edicionis, que se publican dendi 1998, forman una coleción d’imágenis sobri la situación del español. 1998<ref>{{Cita web |url=http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_98/ |título=Anuariu del español 1998 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20120112181040/http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_98/ |fechaarchivo=2012-01-12 |dead-url=yes}}</ref> 1999<ref>{{Cita web |url=http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_99/ |título=Anuariu del español 1999 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20120112191623/http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_99/ |fechaarchivo=2012-01-12 |dead-url=yes}}</ref> 2000<ref>{{Cita web |url=http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_00/ |título=Anuariu del español 2000 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20120112191523/http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_00/ |fechaarchivo=2012-01-12 |dead-url=yes}}</ref> 2001<ref>{{Cita web |url=http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_01/ |título=Anuariu del español 2001 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20120112181139/http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_01/ |fechaarchivo=2012-01-12 |dead-url=yes}}</ref> 2002<ref>{{Cita web |url=http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_02/ |título=Anuariu del español 2002 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20120112170834/http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_02/ |fechaarchivo=2012-01-12 |dead-url=yes}}</ref> 2003<ref>{{Cita web |url=http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_03/ |título=Anuariu del español 2003 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20120112165320/http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_03/ |fechaarchivo=2012-01-12 |dead-url=yes}}</ref> 2004<ref>{{Cita web |url=http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_04/ |título=Anuariu del español 2004 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20120112165909/http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_04/ |fechaarchivo=2012-01-12 |dead-url=yes}}</ref> 2005<ref>{{Cita web |url=http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_05/ |título=Anuariu del español 2005 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20120112172353/http://cvc.cervantes.es/obref/anuario/anuario_05/ |fechaarchivo=2012-01-12 |dead-url=yes}}</ref> 2006-2007<ref>{{Cita web |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/default.htm |título=Anuariu del español 2006 - 2007 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20250310165100/https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/default.htm |fechaarchivo=2025-03-10 |dead-url=yes}}</ref> (Enciclopedia del español nel mundu). 2008<ref>{{Cita web |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_08/ |título=Anuariu del español 2008 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20250823214332/https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_08/ |fechaarchivo=2025-08-23 |dead-url=yes}}</ref> (Enciclopedia del español en Estaus Uníus). 2009<ref>{{Cita web |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_09/ |título=Anuariu del español 2009 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20250829003823/https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_09/ |fechaarchivo=2025-08-29 |dead-url=yes}}</ref> 2010-2011<ref>{{Cita web |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_10-11/ |título=Anuariu del español 2010 - 2011 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20250822124713/https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_10-11/ |fechaarchivo=2025-08-22 |dead-url=yes}}</ref> 2012<ref>{{Cita web |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_12/ |título=Anuariu del español 2012 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20251108020427/https://cvc.cervantes.es/Lengua/anuario/anuario_12/ |fechaarchivo=2025-11-08 |dead-url=yes}}</ref> 2013<ref>{{Cita web |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_13/ |título=Anuariu del español 2013 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20250824122947/https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_13/ |fechaarchivo=2025-08-24 |dead-url=yes}}</ref> 2014<ref>{{Cita web |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_14/ |título=Anuariu del español 2014 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20250822134726/https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_14/ |fechaarchivo=2025-08-22 |dead-url=yes}}</ref> 2015<ref>{{Cita web |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_15/ |título=Anuariu del español 2015 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20250829160159/https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_15/ |fechaarchivo=2025-08-29 |dead-url=yes}}</ref> === Memoria del Institutu Cervantes === Publicación anual ena que s’esponi l’evolución del Institutu Cervantes a lo largu del úrtimu añu. Se centra ena atividá coltural i académica de ca centru i biblioteca, assín comu las inauguracionis qu’ayan teníu lugal. S’inclúi información sobri l’Aula Cervantes, entidais colaboraoras i patrocinaoras. 2009/10.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/memoria_ic_09_10/default.htm |título=Memoria del Institutu 2009/10 |fechaacceso=2011-07-11 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20220103073100/https://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/memoria_ic_09_10/default.htm |fechaarchivo=2022-01-03 |dead-url=yes}}</ref> 2008/09.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/memoria_ic_08_09/default.htm |título=Memoria del Institutu 2008/09 |fechaacceso=2011-07-11 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20240215173354/https://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/memoria_ic_08_09/default.htm |fechaarchivo=2024-02-15 |dead-url=yes}}</ref> 2007/08.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/memoria_ic_07_08/default.htm |título=Memoria del Institutu 2007/08 |fechaacceso=2011-07-11 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20230320233242/https://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/memoria_ic_07_08/default.htm |fechaarchivo=2023-03-20 |dead-url=yes}}</ref> 2006/07.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/memoria_ic_06_07/default.htm |título=Memoria del Institutu 2006/07 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20071225011940/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/memoria_ic_06_07/default.htm |fechaarchivo=2007-12-25 |dead-url=yes}}</ref> 2005/06.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/memoria_ic_05_06/default.htm |título=Memoria del Institutu 2005/06 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20071225011935/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/memoria_ic_05_06/default.htm |fechaarchivo=2007-12-25 |dead-url=yes}}</ref> 2004/05.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/memoria_ic_04_05/default.htm |título=Memoria del Institutu 2004/05 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20071111005819/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/memoria_ic_04_05/default.htm |fechaarchivo=2007-11-11 |dead-url=yes}}</ref> 2003/04.<ref>{{Cita web |url=http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/memoria_ic_03_04/default.htm |título=Memoria del Institutu 2003/04 |fechaacceso=2025-11-14 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20071225011930/http://www.cervantes.es/seg_nivel/institucion/memoria_ic_03_04/default.htm |fechaarchivo=2007-12-25 |dead-url=yes}}</ref> === Televisión digital === El 12 de hebreru de 2008 alas 19:30 ora española peninsulal, el Cervantes se convirtiu nel primel institutu lingüísticu uropeu en tenel el su propiu canal televisivu: CervantesTV.es. Un canal de televisión en internet con programación 24 oras al día. La su programación consisti básicamenti ena promoción i información sobri l’español, con boletinis colturalis i tamién entrevistas, tertulias, reportagis, música i documentalis d’atualidá coltural ispana.<ref>Institutu Cervantes: [http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2008/noticias/noticia_08-02-12.htm Cervantes TV empiença a emitil esta tardi], 12 de hebreru de 2008.</ref> === Otras publicacionis === ''Plan curriculal del Institutu Cervantes. Nivelis de referencia pal español'': plan esquematiçau d’estudiu del español en seis nivelis, d’acuerdu alas diretricis del [[Consejo de Europa|Conseju d’Uropa]]. ''[https://web.archive.org/web/20250903225810/https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_23/informes_ic/p01.htm L’español: una lengua viva]'': informi anual sobri la situación dela lengua española pol tol planeta que s’inclúi comu capítulu inicial nel Anuariu ''L’español nel mundu''. ''Guías práticas del Institutu Cervantes '': "Gramática prática del español" (2007) ; " Ortografía prática del español" (2009) ; " Guía prática del español corretu" (2009) ; "Guía prática d’escritura i reación" (2011) ; "El libru del español corretu . Clavis pa escribil i palral bien en español" (2012) . "Las 500 dudas más frequentis del español" (2013) . == Centru Virtual Cervantes == El Centru Virtual Cervantes es un sitiu web creau i manteníu pol Institutu Cervantes d’España en 1997<ref>[http://www.elpais.com/articulo/sociedad/INSTITUTO_CERVANTES/curso/virtual/Instituto/Cervantes/da/primeros/pasos/elpepisoc/19971021elpepisoc_15/Tes Creación del Centru Virtual Cervantes]</ref> pa contribuil ala difusión dela lengua española i las colturas ispánicas. Comu complementu ala labol delos centrus abiertus pol Institutu Cervantes en ciais concretas, el Centru Virtual Cervantes apuesta pola capaciá de llegal a tol mundu a travis d’[[Internet]]. Ofreci materialis i servicius palos professoris d’español, los estudiantis, los tradutoris, periodistas i otrus profesionalis que trabajan cola lengua, assín comu palos ispanistas que se dedican a estudial la coltura española en tol mundu, i pa qualquiel pressona interessá ena lengua i colturas ispánicas i ena situación del español ena rei.<ref>[http://www.elpais.com/articulo/red/Instituto/Cervantes/apoya/difusion/espanol/herramientras/virtuales/elpeputeccib/20050421elpcibenr_3/Tes Descrición del Centru Virtual Cervantes]</ref> == Caja delas Letras == L’Institutu Cervantes, aprovechandu la presencia dela cámara acoraçá nel sótanu del deficiu Cervantes dela su sei dela [[calle Alcalá]], 49, de Madril, gasta las cajas de seguráncia pa que grandis personagis dela coltura ispánica depositin un legau que no s’abrirá ata la fecha qu’ellus decian. El su primel depositariu fue l’escritol [[Francisco Ayala]] el 15 de hebreru de 2007.<ref>[http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2007/noticias/noticia_07-02-15.htm Francisco Ayala inauguró la ''Caja delas Letras'' del Institutu Cervantes]</ref> El motivu de que tenga una cámara acoraçá es pol abel síu antañu sei del [[Banco Central (empresa)|Bancu Central]]. == Centrus nel mundu == [[Archivu:Mundo El-Instituto-Cervantes-en-el-mundo 2016 mapa 15394 spa.jpg|right|miniaturadeimagen|Mapa delos Institutus Cervantes nel mundu (2016).]] === España === ::{| border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" |+ align="center" style="background:DarkSlateBlue; color:white" |'''Centrus del Enstitutu Cervantes en España''' |- ! width="90 px" style="background:Lavender; color:Black"|País ! width="210 px" style="background:Lavender; color:Black"|Ciá ! width="210 px" style="background:Lavender; color:Black"|Función ! width="140 px" style="background:Lavender; color:Black"|Enaguración ! width="120 px" style="background:Lavender; color:Black"|Biblioteca |- |{{ESP}}||[[Madrid]] || Sei central || 11 d'otubri de 2006 || |- |{{ESP}}||[[Alcalá de Henares]] ([[Comunidad de Madrid|Madrid]]) || Centru de Hormación de Profesoris (i antiga sei central) || 1991 || [[Rafael Lapesa]] |} === [[África]] === ::{| border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" |+ align="center" style="background:DarkSlateBlue; color:white" |'''Centrus del Enstitutu Cervantes en África''' |- ! width="110 px" style="background:Lavender; color:Black"|País ! width="120 px" style="background:Lavender; color:Black"|Ciá ! width="200 px" style="background:Lavender; color:Black"|Diretol ! width="140 px" style="background:Lavender; color:Black"|Enaguración ! width="140 px" style="background:Lavender; color:Black"|Biblioteca !Sitiu Web |- |rowspan=2|{{bandera2|Argelia}}||[[Argel|Algel]]||Antonio Gil de Carrasco|| 1 d'abril de 1993 ||[[Max Aub]] |[http://argel.cervantes.es/fr/default.shtm IC d'Algel] |- |[[Orán]]||Inmaculada Jiménez Caballero||1 de jeneru de 2008||Biblioteca d'Orán |[http://oran.cervantes.es/fr/bibliotheque/bibliotheque.htm IC d'Orán] |- |rowspan=2|{{EGY}}||[[Alejandría]] || Luis Javier Ruiz Sierra ||28 de setiembri de 1993|| | |- |[[El Cairo|El Cairu]] || Luis Javier Ruiz Sierra<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/Fanny/Rubio/nueva/directora/Instituto/Cervantes/Roma/elpepicul/20060517elpepicul_5/Tes Nombramientu de varius diretoris]</ref>|| 18 de hebreru de 1997 || [[Adolfo Bioy Casares]] | [https://elcairo.cervantes.es/eg/default.shtm IC d'El Cairu] |- |rowspan=6|{{bandera2|Marruecos}}||[[Casablanca]] || Mª Dolores López Enamorado || 1993 || [[Calderón de la Barca]] | [http://casablanca.cervantes.es/ IC de Casablanca] |- |[[Fez (Marruecos)|Fez]] || ||jeneru de 1993|| [[Manuel Altolaguirre]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090709012924/http://elmercuriodigital.es/content/view/10061/39/ Manuel Altolaguirre es el nombri que llevará la biblioteca del Enstitutu Cervantes de Fez]</ref> | [http://fez.cervantes.es/ IC de Fez] |- |[[Marrakech]] || || 30 d'otubri de 2007 || [[José Ángel Valente]] | [http://marrakech.cervantes.es IC de Marrakech] |- |[[Rabat]] ||Javier Galván Guijo ||jeneru de 1993|| [[Benito Pérez Galdós]] | [http://rabat.cervantes.es/ IC de Rabat] |- |[[Tánger|Tángel]] || ||jeneru de 1993|| [[Juan Goytisolo]] | [http://tanger.cervantes.es/ IC de Tángel] |- |[[Tetuán]] || ||jeneru de 1993|| [[Vicente Aleixandre]] | [http://tetuan.cervantes.es/ IC de Tetuán] |- |{{bandera2|Senegal}}||[[Dakar]] || ||23 d'abril de 2010|| | [http://dakar.cervantes.es/ IC de Dakar] |- |{{TUN}}||[[Túnez]] || Domingo García Cañedo | noviembri de 2004 ||[[Dulce María Loynaz]] | [http://tunez.cervantes.es/ IC de Túnez] |} === [[América]] === [[Archivu:Instituto Cervantes 213 E49 jeh.jpg|miniatura|170px|Centru Cervantes en [[Nueva York|Nueva York]]]] ::{| border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" |+ align="center" style="background:DarkSlateBlue; color:white" |'''Centrus del Enstitutu Cervantes en América''' |- ! width="130 px" style="background:Lavender; color:Black"|País ! width="150 px" style="background:Lavender; color:Black"|Ciá ! width="220 px" style="background:Lavender; color:Black"|Diretol ! width="140 px" style="background:Lavender; color:Black"|Enaguración ! width="130 px" style="background:Lavender; color:Black"|Biblioteca !Sitiu web |- |rowspan=8|{{BRA}}||[[Belo Horizonte]]|| Ignacio Martínez Castignani || 2008 || |[https://belohorizonte.cervantes.es/br/default.shtm IC de Belo Horizonte] |- |[[Brasilia]] || Pedro Jesús Eusebio Cuesta || 17 de júliu de 2007<ref>[http://www.elpais.com/articulo/revista/agosto/Brasil/entra/orbita/espanol/elpepirdv/20070718elpepirdv_3/Tes Enaguración de quatru centrus en Brasil]</ref>||[[Ángel Crespo]] |[http://brasilia.cervantes.es/ IC de Brasilia] |- |[[Curitiba]] || || 17 de júliu de 2007<ref>[http://www.elpais.com/articulo/revista/agosto/Brasil/entra/orbita/espanol/elpepirdv/20070718elpepirdv_3/Tes Enaguración de quatru centrus en Brasil]</ref>|| |[http://curitiba.cervantes.es IC de Curitiba] |- |[[Porto Alegre]] || Òscar Pujol Riembau || 17 de júliu de 2007<ref>[http://www.elpais.com/articulo/revista/agosto/Brasil/entra/orbita/espanol/elpepirdv/20070718elpepirdv_3/Tes Enaguración de quatru centrus en Brasil]</ref>|| |[http://portoalegre.cervantes.es IC de Porto Alegre] |- |[[Recife]] || Ignacio Ortega Campos || 11 de juñu de 2008 || |[http://recife.cervantes.es IC de Recife] |- |[[Río de Janeiro|Ríu de Janeiru]] || [[Antonio Martínez Luciano]] || 2001 || [[José García Nieto]] |[http://riodejaneiro.cervantes.es/ IC de Ríu de Janeiru] |- |[[Salvador de Bahía|Sarvaol de Baía]] || Anastasio Sánchez Zamorano || 2007 || [[Nélida Piñón]] |[http://salvador.cervantes.es/ IC de Sarvaol de Baía] |- |[[São Paulo]] || Pedro Benítez Pérez || 1998<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/Principes/inauguran/hoy/nueva/sede/Instituto/Cervantes/Sao/Paulo/elpepicul/20050224elpepicul_4/Tes Enaguración del centru de São Paulo]</ref>|| [[Francisco Umbral]] |[http://saopaulo.cervantes.es/ IC de São Paulo] |- |{{CAN}}||[[Calgary]] || [[Carlos Soler Montes]] || 22 de jeneru de 2007 || |[https://web.archive.org/web/20200630055825/https://slllc.ucalgary.ca/instituto-cervantes IC de Calgary] |- |rowspan=6|{{USA}}||[[Alburquerque|Albuquerque]] || [[Vicente Luis Mora|Vicente Luis Mora Suárez-Varela]] || marçu de 2009 || |[http://albuquerque.cervantes.es/ IC d'Albuquerque] |- |[[Chicago]] || Ignacio Olmos Serrano || otubri de 1996 || [[Severo Ochoa]] |[http://chicago.cervantes.es/ IC de Chicago] |- |[[Nueva York]] ||Richard Bueno|| 1992 || [[Jorge Luis Borges]] |[http://nuevayork.cervantes.es/ IC de Nueva York] |- |[[Seattle]]|| Richard Bueno||8 de marçu de 2007|| |[https://seattle.cervantes.es/es/default.shtm IC de Seattle] |- |[[Boston]]||Richard Bueno|||| |[https://web.archive.org/web/20251112090411/https://cervantesobservatorio.fas.harvard.edu/es IC de Boston] |- |[[Los Ángeles]]||Luisgé Martín||13 de diziembri de 2022 || [[Pedro Almodóvar]] |[https://cervantes.org/us/los-angeles/ IC de Los Ángeles] |} === [[Orienti Próximu]] === ::{| border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" |+ align="center" style="background:DarkSlateBlue; color:white" |'''Centrus del Enstitutu Cervantes en Orient Próximu''' |- ! width="140 px" style="background:Lavender; color:Black"|País ! width="120 px" style="background:Lavender; color:Black"|Ciá ! width="180 px" style="background:Lavender; color:Black"|Diretol ! width="180 px" style="background:Lavender; color:Black"|Enaguración ! width="150 px" style="background:Lavender; color:Black"|Biblioteca ! width="100 px" style="background:Lavender; color:Black"|Sitiu web |- |{{bandera2|ISR}}||[[Tel Aviv]] ||Julio Martínez|| 1998 || [[Camilo José Cela]] || [http://telaviv.cervantes.es/ IC de Tel Aviv] |- |{{bandera2|JOR}}||[[Amán]] ||Antonio Lázaro|| noviembri de 1994 || || [http://aman.cervantes.es/ IC d'Amán] |- |{{bandera2|LIB}}||[[Beirut]] ||Eduardo Calvo García|| 1991 || || [http://beirut.cervantes.es/ IC de Beirut] |- |- bgcolor="#FF7A7A |<s>{{SYR}}</s>||[[Damasco|<s>Damascu</s>]] || - | <s>2000</s> || [[Álvaro Cunqueiro|<s>Álvaro Cunqueiro</s>]] || [http://damasco.cervantes.es/ <s>IC de Damascu</s>] |} === [[Asia]] i [[Oceanía]] === [[Archivu:Instituto Cervantes - Manila.jpg|thumb|upright|Institutu Cervantes en [[Intramurus|Intramurus, Manila]]]] [[Archivu:Instituto Cervantes Delhi.jpg|miniatura|200px|Centru Cervantes en [[Nueva Delhi]]]] ::{| border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" |+ align="center" style="background:DarkSlateBlue; color:white" | '''Centrus del Institutu Cervantes en Asia''' |- ! width="140 px" style="background:Lavender; color:Black" | País ! width="120 px" style="background:Lavender; color:Black" | Ciá ! width="180 px" style="background:Lavender; color:Black" | Diretol ! width="180 px" style="background:Lavender; color:Black" | Inauguración ! width="150 px" style="background:Lavender; color:Black" | Biblioteca ! width="100 px" style="background:Lavender; color:Black" | Página web |- | {{Vietnam}} || [[Hanói|Hanói]] || || 8 de mayu de 2001 || || [[http://hanoi.cervantes.es/es/default.shtm](http://hanoi.cervantes.es/es/default.shtm) IC de Hanói] |- | {{Corea del Sur|nombri=Corea del Sul}} || [[Seúl|Seúl]] || Rubén Cabello || 1 d’abril de 2011 || Biblioteca Seúl || [[http://seul.cervantes.es/es/default.shtm](http://seul.cervantes.es/es/default.shtm) IC de Seúl] |- | {{Malasia}} || [[Kuala Lumpur|Kuala Lumpur]] || Nuversidá d’Arti i Tecnología HELP de Malasia || 1 de mayu de 2003 || || [[https://web.archive.org/web/20170915203949/http://helpcat.edu.my/partners/aula-cervantes/](https://web.archive.org/web/20170915203949/http://helpcat.edu.my/partners/aula-cervantes/) IC de Kuala Lumpur] |- | {{Filipinas}} || [[Manila|Manila]] i [[Makati|Makati]] || Carlos Madrid Álvarez-Piñer || 6 de mayu de 1994<ref name=":0">[[http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2011/noticias/cronologia_ic_20_anos.htm](http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2011/noticias/cronologia_ic_20_anos.htm) Cronología del Institutu Cervantes 1991-2011. Notas de prensa 2011. Sala de prensa. Institutu Cervantes].</ref> || [[Miguel Hernández]] || [[http://manila.cervantes.es/es/default.shtm](http://manila.cervantes.es/es/default.shtm) IC de Manila] |- | {{Bandera2|Australia|nombri=Australia}} || [[Sídney|Sídney]] || Raquel Romero Guillemas || 25 de juñu de 2009<ref name=":0" /> || [[Gabriela Mistral]] || [[http://sidney.cervantes.es/en/default.shtm](http://sidney.cervantes.es/en/default.shtm) IC de Sídney] |- | {{bandera2|IND|nombri=India}} || [[Nueva Delhi|Nueva Delhi]] || Carlos Varona || 11 de noviembri de 2009<ref>[[http://cultura.elpais.com/cultura/2009/11/11/actualidad/1257894011_850215.html](http://cultura.elpais.com/cultura/2009/11/11/actualidad/1257894011_850215.html) El Institutu Cervantes inaugura en Nueva Delhi], EL PAÍS, 11 de noviembri de 2009.</ref> || [[Zenobia Camprubí Aymar|Zenobia]]-[[Juan Ramón Jiménez]] || [[http://nuevadelhi.cervantes.es/](http://nuevadelhi.cervantes.es/) IC de Nueva Delhi] |- | {{Japón|nombri=Japón}} || [[Tokio|Tokiu]] || Víctor Ugarte Farrerons || 1 de setiembri de 2007<ref>[[http://tokio.cervantes.es/es/sobre_nosotros_centro_espanol.htm](http://tokio.cervantes.es/es/sobre_nosotros_centro_espanol.htm) El Institutu Cervantes de Tokiu.] en tokio.cervantes.es.</ref> || [[Federico García Lorca]] || [[http://tokio.cervantes.es/es/](http://tokio.cervantes.es/es/) IC de Tokiu] |- | rowspan="2" | {{China}} || [[Pekín|Pequín]] || Inma González Puy || 14 de juliu de 2006<ref>[[http://www.elcultural.com/noticias/letras/Los-Principes-inauguran-el-primer-Instituto-Cervantes-de-China/500093](http://www.elcultural.com/noticias/letras/Los-Principes-inauguran-el-primer-Instituto-Cervantes-de-China/500093) Los Prencipis inauguran el primel Institutu Cervantes de China] en [www.elcultural.com](http://www.elcultural.com).</ref> || [[Antonio Machado]] || [[http://pekin.cervantes.es/es/](http://pekin.cervantes.es/es/) IC de Pequín] |- || [[Shanghái|Shangái]] || Inma González Puy || 10 de setiembri de 2024<ref>[[https://www.abc.es/cultura/instituto-cervantes-abre-centro-shanghai-acto-presidido-20240910103018-vi.html](https://www.abc.es/cultura/instituto-cervantes-abre-centro-shanghai-acto-presidido-20240910103018-vi.html) El Institutu Cervantes abri centru en Shangái en un atu presidiu pol Sánchez] en [www.abc.es](http://www.abc.es).</ref> || [[Antonio Machado]] || [[https://biblioteca-shanghai.cervantes.es/es/default.htm](https://biblioteca-shanghai.cervantes.es/es/default.htm) IC de Shangái] |- | {{Indonesia}} || [[Yakarta|Yakarta]] || || 4 de marçu de 2004<ref>[[http://yakarta.cervantes.es/es/sobre_nosotros_centro_espanol.htm](http://yakarta.cervantes.es/es/sobre_nosotros_centro_espanol.htm) El Institutu Cervantes de Yakarta.] en yakarta.cervantes.es.</ref> || || [[http://yakarta.cervantes.es/es/default.shtm](http://yakarta.cervantes.es/es/default.shtm) IC de Yakarta] |} === [[Uropa]] === [[Archivu:Instituto Cervantes de Estambul.jpg|miniatura|200px|Enstitutu Cervantes d'[[Estambul]]]] [[Archivu:Budynek przy ul. Nowogrodzkiej 22 w Warszawie 2025.jpg|miniatura|200px|Enstitutu Cervantes en [[Varsovia]]; enagurau en 2008, es el mayol centru del Enstitutu Cervantes del mundu con una superfici de 4000 m².<ref>[http://miasta.gazeta.pl/warszawa/1,87631,5190458.html Mamy największy Instytut Cervantesa na świecie (acceso 2009)]</ref>]] [[Archivu:Instituto Cervantes en Munich.JPG|miniatura|200px|Centru Cervantes de [[Múnich]]]] [[Archivu:Instituto Cervantes en Palermo.jpg|miniatura|200px|Enstitutu Cervantes en Palermo]] [[Archivu:Cerva.JPG|miniatura|200px|Centru del Enstitutu en [[Utrecht]]]] [[Archivu:Instituto Cervantes.jpg|miniatura|200px|Centru Cervantes en [[Mánchester]]]] [[Archivu:Berlin Mitte Rosenstraße 18-19 Instituto Cervantes (09011055).JPG|miniatura|200px|Centru Cervantes en [[Berlín]]]] [[Archivu:Institut Cervantes.jpg|miniatura|200px|Centru Cervantes en [[París]]]] [[Archivu:Instituto Cervantes en Viena.jpeg|miniaturadeimagen|200px|Sei del Enstitutu Cervantes en [[Viena]]]] ::{| border="0" style="background:#ffffff" align="top" class="sortable wikitable" |+ align="center" style="background:DarkSlateBlue; color:white" |'''Centrus del Enstitutu Cervantes en Uropa''' |- ! width="130px" style="background:Lavender; color:Black"|País ! width="120px" style="background:Lavender; color:Black"|Ciá ! width="190px" style="background:Lavender; color:Black"|Diretol ! width="170px" style="background:Lavender; color:Black"|Enaguración ! width="170px" style="background:Lavender; color:Black"|Biblioteca |- | rowspan=5|{{DEU}} || [[Berlín]] [http://www.cervantes.de/]|| Cristina Conde de Beroldingen || 18 de marçu de 2003<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/Principe/asegura/reto/espanol/afianzar/presencia/internacional/elpepicul/20030319elpepicul_4/Tes Enaguración del centru de Berlín]</ref>|| [[Mario Vargas Llosa]]<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/Principe/asegura/reto/espanol/afianzar/presencia/internacional/elpepicul/20030319elpepicul_4/Tes Enaguración del centru de Berlín]</ref> |- | [[Bremen]] [http://bremen.cervantes.es/]|| Helena Cortés Gabaudan || 22 de setiembri de 1995 || [[Gonzalo Rojas]] |- | [[Fráncfort del Meno]] [http://frankfurt.cervantes.es]|| Ramiro Alonso de Villapadierna || 22 d'otubri de 2008 || [[Antonio Gamoneda]] |- | [[Hamburgo]] [http://hamburgo.cervantes.es/]|| Helena Cortés Gabaudan || otubri de 2006 || |- | [[Múnich]] [http://munich.cervantes.es/]|| Ferran Ferrando Melià || 1994 || [[Augusto Roa Bastos]] |- | {{AUT}} || [[Viena]] [http://viena.cervantes.es/]|| Carlos Ortega Bayón ||24 de marçu de 1994||[[Juan Gelman]] |- | {{BEL}} || [[Bruselas]] [http://bruselas.cervantes.es/]|| Felipe Santos || 1998 (nueva sei 2016) || [[Gerardo Diego]] |- | {{BUL}} || [[Sofía]] [http://sofia.cervantes.es/]|| Luisa Fernanda Garrido || 10 de hebreru de 2006<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/nuevo/Instituto/Cervantes/Sofia/abre/puertas/elpepicul/20060211elpepicul_12/Tes Centru de Sofía]</ref>|| [[Sergio Pitol]]<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/nuevo/Instituto/Cervantes/Sofia/abre/puertas/elpepicul/20060211elpepicul_12/Tes Centru de Sofía]</ref> |- | {{CRO}} || [[Zagreb]] [http://zagreb.cervantes.es/]|| José Ignacio Urquijo Sánchez ||8 d'abril de 2002|| |- | {{CYP}} || [[Nicosia]] [http://nicosia.cervantes.es/]|| ||16 de hebreru de 2011|| |- | {{SVK}} || [[Bratislava]] [https://bratislava.cervantes.es/es/default.shtm]|| Carlos Ortega Bayón ||1 de setiembri de 2004|| |- | {{SLO}} || [[Liubliana]] [http://liubliana.cervantes.es]|| Ferran Ferrando Melià || 21 d'abril de 2005 || |- | rowspan=4|{{FRA}} || [[Burdeus]] [http://burdeos.cervantes.es/]|| Teresa Imízcoz Beunza<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/Fanny/Rubio/nueva/directora/Instituto/Cervantes/Roma/elpepicul/20060517elpepicul_5/Tes Nombramientu de varius diretoris]</ref> || 1992 ||[[Antonio Buero Vallejo]] |- | [[Lyon]] [http://lyon.cervantes.es/]|| || 12 de noviembri de 2003 || [[Gabriel Aresti]] |- | [[París]] [http://paris.cervantes.es/]|| Juan Manuel Bonet<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/Nombrados/nuevos/directores/Instituto/Cervantes/elpepicul/20040911elpepicul_6/Tes Nombramientus de diretoris]</ref>||14 de hebreru de 1992|| [[Octavio Paz]] |- | [[Toulouse]] [http://toulouse.cervantes.es/]|| María Jesús García González ||3 de juñu de 1996|| [[Manuel Azaña]] |- | {{GRE}} || [[Atenas]] [http://atenas.cervantes.es/]|| Víctor Andresco<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/Nombrados/nuevos/directores/Instituto/Cervantes/elpepicul/20040911elpepicul_6/Tes Nombramientus de diretoris]</ref> || noviembri de 1992 || [[Juan Carlos Onetti]] |- | {{HUN}} || [[Budapest]] [http://budapest.cervantes.es/]||Iñaki Abad Leguina|| 8 de setiembri de 2004<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/Principes/inauguran/Instituto/Cervantes/Budapest/elpepicul/20040909elpepicul_7/Tes Enaguración del centru de Budapest]</ref>|| [[Ernesto Sabato]]<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/Principes/inauguran/Instituto/Cervantes/Budapest/elpepicul/20040909elpepicul_7/Tes Enaguración del centru de Budapest]</ref> |- | {{IRL}} || [[Dublín]] [http://dublin.cervantes.es/]|| [[Julia Piera Abad]] || jeneru de 2008 || [[Dámaso Alonso]] |- | rowspan=4|{{ITA}} || [[Milán]] [http://milan.cervantes.es/]|| Arturo Lorenzo ||26 d'otubri de 1994|| [[Jorge Guillén]] |- |[[Nápoli]] [http://napoles.cervantes.es/]|| [[Luisa Castro]] || otubri de 1994 || [[Rafael Alberti]] |- |[[Palermo]] [http://palermo.cervantes.es/]|| [[Francisco Corral]] || 5 de juñu de 2006 || [[Salvador Espriu]] |- |[[Roma]] [http://roma.cervantes.es/]|| [[Sergi Rodríguez López-Ros]] || 26 d'otubri de 1994 || [[María Zambrano]] |- | {{ISL}} || [[Reikiavik]] || Ferran Ferrando Melià || 3 de marçu de 2007 || |- | {{NLD}} || [[Utrecht]] [http://utrecht.cervantes.es/es/default.shtm]|| ||18 de hebreru de 1997|| [[José Jiménez Lozano]] |- | rowspan=2|{{POL}} || [[Cracovia]] [http://cracovia.cervantes.es/es/default.shtm]|| Abel Murcia Soriano ||11 de juñu de 2012|| |- |[[Varsovia]] [http://varsovia.cervantes.es/es/default.shtm]|| Yolanda Soler Onis|| noviembri de 1994 ||[[Guillermo Cabrera Infante]] |- | {{POR}} || [[Lisboa]] [http://lisboa.cervantes.es/]|| José María Martín Valenzuela || marçu de 1993 || [[Gonzalo Torrente Ballester]] |- |rowspan=3|{{GBR}} || [[Leeds]] [http://leeds.cervantes.es/]|| Francisco Oda Ángel ||28 de setiembri de 1992|| |- |[[Londri]] [http://londres.cervantes.es/]|| [[Ignacio Peyró]] ||28 de setiembri de 1993 (nueva sei 2016)|| |- |[[Mánchester]] [http://manchester.cervantes.es/]|| Iñaki Abad || 20 de juñu de 1997<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/ESPANA/REINO_UNIDO/REINO_UNIDO/INSTITUTO_CERVANTES/Instituto/Cervantes/inaugura/nueva/sede/Manchester/elpepicul/19970620elpepicul_7/Tes Enaguración del centru de Manchester]</ref>|| [[Jorge Edwards]] |- | {{CZE}} || [[Praga]] [http://praga.cervantes.es/]|| Ramiro Villapadierna || setiembri de 2005 || [[Carlos Fuentes]]<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/Carlos/Fuentes/inaugura/biblioteca/Instituto/Cervantes/Praga/elpepucul/20070605elpepucul_2/Tes Enaguración dela biblioteca de Praga]</ref> |- | {{bandera|ROM}} [[Rumanía]] || [[Bucarest]] [http://bucarest.cervantes.es/]|| Joaquín Garrigós Bueno ||25 de jeneru de 1995|| [[Luis Rosales]] |- | {{bandera2|Rusia}} || [[Moscú]] [http://moscu.cervantes.es/]|| Josep Maria de Sagarra|| 6 de hebreru de 2002<ref>[http://www.elpais.com/articulo/espana/BORBON_Y_GRECIA/_FELIPE_DE/RUSIA/Principe/interesa/libertad/expresion/Moscu/elpepiesp/20020207elpepinac_16/Tes Enaguración del centru de Moscú]</ref>|| [[Miguel Delibes]] |- | {{SER}} || [[Belgradu]] [http://belgrado.cervantes.es/]|| Enrique Camacho || 20 de diziembri de 2004 || [[José Hierro]] |- | {{SWE}} || [[Estocolmu]] [https://web.archive.org/web/20071228012717/http://www.cervantes.se/]|| Joan M. Álvarez Valencia || 19 d'abril de 2005<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/sabiduria/Francisco/Ayala/inaugura/Instituto/Cervantes/Estocolmo/elpepicul/20050420elpepicul_2/Tes Enaguración del centru d'Estocolmu]</ref>|| [[Francisco Ayala]]<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/sabiduria/Francisco/Ayala/inaugura/Instituto/Cervantes/Estocolmo/elpepicul/20050420elpepicul_2/Tes Enaguración del centru d'Estocolmu]</ref> |- | {{TUR}}||[[Estambul]] [http://estambul.cervantes.es/]|| Pablo Martín Asuero || 1 de setiembri de 2012<ref>[http://www.elpais.com/articulo/cultura/Instituto/Cervantes/abre/aulas/Hanoi/Estambul/elpepicul/20010912elpepicul_1/Tes Enaguración del centru d'Estambul]</ref>||[[Álvaro Mutis]] |} === Aulas Cervantes === [[Archivu:Burdeos001 fachada instituto-cervantes.jpg|miniaturadeimagen|200px|Sei del Institutu Cervantes en [[Burdeus]] (Francia)]] :[[Archivu:Burdeos001 fachada instituto-cervantes.jpg|miniaturadeimagen|200px|Sei del Enstitutu Cervantes en [[Burdeus (Fráncia)]]]] ::{| class="sortable wikitable" border="0" style="background:#ffffff" align="top" |+ align="center" style="background:DarkSlateBlue; color:white" |'''Aulas Cervantes''' |- ! width="120 px" style="background:Lavender; color:Black" |País ! width="120 px" style="background:Lavender; color:Black" |Ciá |- | {{bandera2|Argelia}} || [[Annaba]] |- | {{bandera2|Argelia}} || [[Bugía]] |- | {{bandera2|Argelia}} || [[Blida]] |- | {{bandera2|Argelia}} || [[Mostaganem]] |- | {{bandera2|Argelia}} || [[Sidi Bel Abbes]] |- | {{bandera2|Argelia}} || [[Sétif]] |- | {{bandera2|Argelia}} || [[Tlemcen]] |- | {{bandera2|China}} || [[Chongqing]]<ref>[http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2012/noticias/el-cervantes-crecer%C3%A1-en-2013.htm El Instituto Cervantes ampliará en los próximos meses la presencia en China, Filipinas y Estados Unidos]</ref> |- | {{bandera2|Costa de Marfil}} || [[Abiyán]] |- | {{bandera2|Estados Unidos}} || [[Boston]] |- | {{bandera2|Estados Unidos}} || [[Miami]] |- | {{bandera2|Filipinas}} || [[Zamboanga]] (sin enagural)<ref>[http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2012/noticias/el-cervantes-crecer%C3%A1-en-2013.htm El Instituto Cervantes ampliará en los próximos meses la presencia en China, Filipinas y Estados Unidos]</ref> |- | {{bandera2|Filipinas}} || [[Cebú]] (sin enagural)<ref>[http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2012/noticias/el-cervantes-crecer%C3%A1-en-2013.htm El Instituto Cervantes ampliará en los próximos meses la presencia en China, Filipinas y Estados Unidos]</ref> |- | {{bandera2|Indonesia}} || [[Yakarta]] |- | {{bandera2|Marruecos}} || [[Alhucemas]] |- | {{bandera2|Marruecos}} || [[Chauen]] |- | {{bandera2|Marruecos}} || [[Larache]] |- | {{bandera2|Marruecos}} || [[Nador]] |- | {{GNQ}} ([[Centru Coltural d'España en Malabo]]) || [[Malabo]] |- | {{GNQ}} ([[Centru Coltural d'España en Bata]]) || [[Bata (Guinea Ecuatorial)|Bata]] |} === Aperturas previstas === L’Institutu Cervantes tamién estudia la próssima apertura d’unidais en otras ciais del mundu. S’á planeau abril centrus u aulas en [[Cotonú]], [[Porto Novo]], [[Koror]], [[Libreville]], [[Acra]], [[Luena (Angola)|Luena]], [[Ciudad de Belice|Ciá de Belici]], [[Toronto]], [[Apia]], [[Boa Vista]], [[Pangai]], [[Majuro]], [[Puerto Príncipe|Puertu Prencipi]], [[Isla de Guadalcanal|Isla de Guadalcanal]], [[Ponapé]], [[Pago Pago]], [[Nasáu]], [[Dresde]], [[Leipzig]], [[San Petersburgo|San Petersburgu]], [[Dávao]], [[Port Vila]], [[Agaña]], [[General Santos]], [[Distrito de Yaren|Distritu de Yaren]], [[Saipán]], [[Puerto Princesa|Puertu Princesa]], [[Puerto España|Puertu España]], [[Qingtian]], [[Semporna]], [[Tarawa Sur ]] i [[Keelung]]. Entavía no ái nengún centru nel [[Sáhara Ocidental]], únicu territoriu de puebración árabi ondi se palra español.<ref>[https://web.archive.org/web/20090710085843/http://www.spsrasd.info/es/detail.php?id=4200 Españolis reclaman la preservación del español nel Sáhara Occidental (conferencia de Tifariti)] ''[[Sahara Press Service]]''. Consultau el 01-03-2009.</ref> Ogañu s’estudia un proyeutu pa establecel aulas en [[El Aaiún]] a travis dela [[Agencia Española de Cooperación Internacional para el Desarrollo|AECID]]. {| class="wikitable sortable" |+ Huturus centrus Cervantes |- ! País !! Ciá !! Fecha d'apertura !! Nota |- | {{Canada}} || [[Toronto]] || 2024-2025<ref>[https://cervantes.org/es/sobre-nosotros/sala-prensa/notas-prensa/instituto-cervantes-llegara-canada-apertura-centro-toronto cervantes.org]</ref> |- | {{EEUU}} || [[Washington D.C.]] || Po anuncial<ref>[https://www.lavanguardia.com/vida/20191013/47943373205/el-cervantes-apuesta-por-eeuu-con-la-apertura-de-un-centro-en-los-angeles.html El Cervantes apuestea por EEUU con l'apertura d'un centru en Los Ángeles (La Vanguardia, 13 d'otubri de 2019)]</ref> |- | {{GIB}} || [[Gibraltar]] || 2021-2022 || Reapertura de centru. |- | {{Costa de Marfil}} || [[Abiyán]] || Po anuncial || "Puntu d'apoyu" ena [[embajá d'España]].<ref>[https://elpais.com/cultura/2020-11-30/el-cervantes-desembarca-en-el-africa-subsahariana.html El Cervantes desembarca nel África subsahariana (El País, 30 de noviembri de 2020)]</ref> |} == Premius Eñe == L’Institutu Cervantes creó en 2005 los [[Premios Eñe]], que pretendin reconocel la trayeutoria d’artistas, cineastas, escritoris, políticus, empresarius i toas aquellas pressonas, cuya lengua materna sea distinta dela española, que s’ayan distinguíu pola difusión i impulsu enternacional del español.<ref>[https://www.abc.es/cultura/abci-manual-aprendizaje-espanol-para-inmigrantes-200510110300-611480239504_noticia.html Un manual d’aprendiçagi d’español palos inmigrantis], ABC, 11 d’otubri de 2005. Consultau el 9 de noviembri de 2020.</ref> == Premius recibíus == El 1 de juñu de 2005, l’Institutu Cervantes recibió el [[Premio Príncipe de Asturias de Comunicación y Humanidades]] de dichu añu, compartíu cola [[Alianza Francesa]], la [[Sociedad Dante Alighieri]], el [[Consejo Británico|Conseju Británicu]], l’[[Instituto Camões|Institutu Camões]] i l’[[Instituto Goethe|Institutu Goethe]].<ref>[http://sociedad.elpais.com/sociedad/2005/06/01/actualidad/1117576801_850215.html Los institutus colturalis uropeus, premiu Prencipi d’Asturias de Comunicación i Umanidais], El País, Oviedo, 1 de juñu de 2005. Consultau el 26 d’abril de 2017.</ref> == Organización == === Patronatu === La su función es dirigil las orientacionis generalis delas atividais del ''Institutu'' i conocel anualmenti las sus atividais. Está integrau pol [[rey de España|rei d’España]] comu presidenti d’onol. La Presidencia Ejecutiva la ejerci el [[presidente del Gobierno de España|presidenti del Gobiernu]], los ministrus de [[Ministerio de Asuntos Exteriores y de Cooperación de España|Assuntus Esterioris]], de [[Ministerio de Educación y Ciencia de España|Educación i Ciencia]], [[Ministerio de Cultura de España|Coltura]], el presidenti i vicepresidenti del Conseju d’Alministración, el diretol del Institutu, 25 vocalis eletus pol institucionis colturalis i dela lengua ([[Real Academia Española]], las [[Asociación de Academias de la Lengua Española|academias dela lengua]] d’[[Isponoamérica]] i [[Filipinas]], nuversidais, academias españolas i otras organizacionis) i vocalis pol derechu propiu (natus) comu lo son los ganaoris del [[Premio Cervantes]]. === Conseju d’alministración === El Conseju está encargau d’elaboral los planis generalis d’atividais, vigital la ejecución del presupuestu i aprobal las transferencias a tercerus. Está presidiu pol secretariu d’Estau de Cooperación Enternacional, dos vicepresidentis (subsecretariu del [[Ministerio de Educación y Ciencia de España|Ministeriu d’Educación i Ciencia]] i el subsecretariu del [[Ministerio de Cultura de España|Ministeriu de Coltura]]), dos consejerus del patronatu, quatru consejerus delos [[Ministerio de Asuntos Exteriores y de Cooperación de España|Ministrus d’Assuntus Esterioris]], de [[Ministerio de Educación y Ciencia de España|Educación i Ciencia]], de [[Ministerio de Cultura de España|Coltura]] i de [[Ministerio de Economía y Hacienda|Economía i Hazienda]] i el diretol del Institutu. === Diretol === [[Archivu:Canciller Popolizio y Luis García Montero, director del Instituto Cervantes, firman acuerdo para la realización del IX Congreso de la Lengua Española en Arequipa el 2022 (cropped).jpg|180px|miniaturadeimagen|[[Luis García Montero]], diretol dendi 2018, en 2019.]] Es l’encargau de lleval la direción i demás laboras ejecutivas i alministrativas pertinentis del Institutu Cervantes. Es nombrau pol Gobiernu español. Ata la fecha án síu diretoris: [[Nicolás Sánchez-Albornoz]] (1991-1996) [[Santiago de Mora-Figueroa y Williams|Santiago de Mora-Figueroa y Williams, Marqués de Tamarón]] (1996-1999) [[Fernando Rodríguez Lafuente]] (1999-2001) [[Jon Juaristi]] (2001-2004) [[César Antonio Molina]] (2004-2007), que acordó promocional el valencianu enos centrus del Institutu.<ref>[http://www.elpais.com/articulo/Comunidad/Valenciana/Academia/organizara/actividades/Instituto/Cervantes/elpepuespval/20060127elpval_11/Tes Acuerdu entri l’Institutu i la Acadèmia Valenciana de la Llengua]</ref> [[Carmen Caffarel]] (2007-2012) [[Víctor García de la Concha]] (2012-2017) [[Juan Manuel Bonet]] (2017-2018) [[Luis García Montero]] (2018-) === Colaboraoris === [[Agencia EFE]], divulgandu las sus noticias a travis de portalis comu español.es u española.es. [[Agencia Española de Cooperación Internacional]], veasi tamién [[Red de Centros Culturales de España|Centru Coltural d’España]]. [[Asociación de Academias de la Lengua Española]], que propusu ala [[Academia Valenciana de la Lengua|Acadèmia Valenciana]]. [[Ayuntamiento de Sevilla]], pa estendel la presencia de Sevilla nel mundu.<ref>[http://www.elpais.com/articulo/andalucia/Ayuntamiento/hispalense/colaborara/Instituto/Cervantes/elpepuespand/20041210elpand_36/Tes Acuerdu col Ayuntamientu de Sevilla]</ref> [[BBVA]] [[Consejo Superior de Investigaciones Científicas|CSIC]], pa divulgal los avancis científicus españolis. [[Cruz Roja]], pala enseñança del idioma alos inmigrantis. Federación d’Escuelas d’Español comu lengua Estrangera, FEDELE pala formación de professoris i la promoción del español.<ref>[https://web.archive.org/web/20140116133107/http://difusionelectronica.institutocervantes.es/archivos/1/33868_sistema_acreditacion_centros_ele_mayo_2013.pdf Sistema d’acreitación de centrus ELE, Institutu Cervantes].</ref> [[Festival Internacional de Cine de San Sebastián|Festival Enternacional de Cini de San Sebastián]] [[Fundación José Ortega y Gasset]], organización de diversus cursus. [[Fundación Pablo Iglesias]], ena organización d’esposicionis. [[Fundación Reed]] [[Nuversidá de La Rioja|Fundación Nuversidá de La Rioja]], organización de diversus cursus. [[Gas Natural]], pala recuperación dela Gruta Cervantes (esconditi gastau pol [[Miguel de Cervantes]] nuna delas sus fugas). [[Generalidad Valenciana]] [[Grupo Prisa]], ena difusión dela coltura i l’idioma español. [[Grupo Santander]] [[Inditex]], pa enseñal español alos sus empleaus en tol mundu.<ref>[http://www.elpais.com/articulo/economia/Inditex/quiere/ensenar/espanol/empleados/todo/mundo/elpepueco/20060102elpepueco_10/Tes Acuerdu entri Inditex i l’Institutu]</ref> [[Estitutu Alfonsu el Magnánimo|Institución Alfons el Magnànim]] [[Estitutu Ramón Llull]] [[Instituto Valenciano de Arte Moderno|IVAM]], col que s’essibirán los sus fondus en tol mundu.<ref>[http://www.elpais.com/articulo/Comunidad/Valenciana/IVAM/exhibira/fondos/mundo/traves/Instituto/Cervantes/elpepuespval/20041016elpval_26/Tes Acuerdu col IVAM]</ref> [[Radio Nacional d'España]], pa difundil l’español col programa ''Un idioma sin fronteras''. [[Repsol YPF]], pala recuperación dela Gruta Cervantes. [[Real Academia de la Lengua Vasca]], pa fomental la enseñança dela lengua vasca.<ref>[http://www.elpais.com/articulo/pais/vasco/Instituto/Cervantes/difundira/lengua/vasca/extranjero/elpepuesppvs/20050728elpvas_4/Tes Acuerdu cola Academia dela Lengua Vasca]</ref> [[Real Academia Gallega]] [[RTVE]], en diversus proyeutus de difusión del español.<ref>[http://www.elpais.com/articulo/Pantallas/Maestro/Alonso/Quijano/elpepirtv/20041205elpepirtv_1/Tes Maestru Alonso Quijano], El País.</ref> [[Sociedá General d'Autoris i Editoris|SGAE]], pa promocional alos autoris españolis. [[Universia]] [[Nuversidá Nebrija|Nuversidá Antonio de Nebrija]], organización de diversus cursus. [[Nuversidá Autónoma de Barcelona|Nuversidá Autónoma de Barcelona]], organización de diversus cursus. [[Nuversidá Autónoma de Nuevo León|Nuversidá Autónoma de Nuevo León]] [[Nuversidá d'Alcalá d'Enares|Nuversidá d’Alcalá de Henares]] [[Nuversidá de Granada|Nuversidá de Granada]], organización de diversus cursus. [[Nuversidá de Murcia|Nuversidá de Murcia]], organización de diversus cursus. [[Nuversidá de Lund|Nuversidá de Lund]] [[Nuversidá de São Paulo|Nuversidá de São Paulo]] [[Nuversidá de Zaragoza|Nuversidá de Zaragoza]], organización de cursus de formación de professorau. [[Nuversidá Estatal de Campinas|Nuversidá Estatal de Campinas]] [[Nuversidá Enternacional d'Andalucía|Nuversidá Enternacional d’Andalucía]], organización de diversus cursus. [[Nuversidá Internacional Menéndez Pelayo|Nuversidá Enternacional Menéndez Pelayo]], organización de diversus cursus. [[Nuversidá Nacional Autónoma de México|Nuversidá Nacional Autónoma de Méjicu]] [[Nuversidá Nacional de Guinea Ecuatorial|Nuversidá Nacional de Guinea Equatorial]], organización dela cátedra d’estudius afroiberoamericanus. [[Nuversidá Pública de Navarra|Nuversidá Púbrica de Navarra]], organización de diversus cursus. == Ve-si tamién == [[Alliance Française|Aliança Francesa]], equivalenti francés del Estitutu Cervantes. [[British Council|Consexu Británicu]], equivalenti ingrés del Estitutu Cervantes. [[Goethe-Institut|Estitutu Goethe]], equivalenti alemán del Estitutu Cervantes. [[Estitutu Camões]], equivalenti portugués del Estitutu Cervantes. [[Estitutu Guimarães Rosa]], equivalenti brasileñu del Estitutu Cervantes. [[Sociedá Dante Alighieri]], equivalenti italianu del Estitutu Cervantes. [[Estitutu Coltural Rumanu]], equivalenti rumanu del Estitutu Cervantes. [[Fundación Japón]], equivalenti japonés del Estitutu Cervantes. [[Estitutu Confuciu]], equivalenti chinu del Estitutu Cervantes. [[Centru Coltural Coreanu n'España]], equivalenti coreanu del Estitutu Cervantes. [[Estitutu Ramón Llull]], equivalenti catalán del Estitutu Cervantes. [[Premio Miguel de Cervantes]], premiu literariu del que salin los vocalis del patronatu. == Referencias == {{Listaref|2}} == Enlacis esternus == [http://www.cervantes.es/ Página prencipal del Institutu Cervantes] [http://cvc.cervantes.es/ Centru Virtual Cervantes] [http://www.hispanismo.es Portal del ispanismu] {{Wayback|url=http://www.hispanismo.es/ |date=20090901195822 }} [https://web.archive.org/web/20080329224749/http://secondlife.cervantes.es/ Página del Institutu en Second Life] [http://centrosasociados.cervantes.es Rei de Centrus Asociaus] [https://web.archive.org/web/20251115201230/https://ave.cervantes.es/ Aula Virtual d’Español (AVE)] [https://web.archive.org/web/20140212141809/http://cervantestv.es/ Canal de televisión pol internet CervantesTV.es del Institutu Cervantes] [https://web.archive.org/web/20260110164400/https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/plan_curricular/ Plan curriculal del Cervantes, en línia] [http://www.rtve.es/alacarta/videos/informe-semanal/informe-semanal-fiesta-del-idioma/533725/ Reportagi sobri l’Institutu Cervantes con motivu delos sus 18 añus.] *Entrevista de [[José Romera Castillo]] a [[Fernando Rodríguez Lafuente]], comu diretol, ''El lugal del'' ''Institutu Cervantes'', emitida en [[TVE-2]] (TV Educativa dela [[Universidad Nacional de Educación a Distancia|UNED]]) i Canal Enternacional de [[TVE]], de 30 m. (10 de juñu de 2000): https://canal.uned.es/video/5a6f5d04b1111f42018b45c0 58pybvarfc2ft3xu5timfahhr334jw5 Muralla de Prasencia 0 11759 145116 145031 2026-11-17T04:21:32Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145116 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:300px; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%; line-height:1.2em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; padding:0;" |- ! colspan="2" style="background-color:#B0C4DE; text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; padding:0.35em 0.4em;" | Muralla de Plasencia |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.4em 0.4em 0.2em 0.4em;" | [[Archivu:Murallas plasencia.JPG|250px|alt=Muralla de Plasencia]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:95%; padding:0.2em 0.5em 0.5em 0.5em;" | Torris i liençus dela muralla. |- ! colspan="2" style="background-color:#B0C4DE; text-align:center; font-weight:bold; padding:0.25em 0.4em;" | Ubicaçión |- ! style="text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em; width:38%; vertical-align:top;" | País | style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | [[Archivu:Flag of Spain.svg|22px|border|link=España]] [[España]] |- ! style="text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Assitiamientu | style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | [[Plasencia]] ([[Prubincia de Caçris|Caçris]]) |- ! style="text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | [[Coordenás geográficus|Coordenás]] | style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | 40°01′37″N 6°05′20″O |- ! colspan="2" style="background-color:#B0C4DE; text-align:center; font-weight:bold; padding:0.25em 0.4em;" | Caraterísticas |- ! style="text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Tipu | style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | [[Muralla]] |- ! style="text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Parti de | style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Conjuntu Históricu de Plasencia |- ! style="text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Materialis | style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | [[Mampostería]] |- ! colspan="2" style="background-color:#B0C4DE; text-align:center; font-weight:bold; padding:0.25em 0.4em;" | Estoria |- ! style="text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Costructol | style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | [[Alfonsu VIII de Castilla]] |- ! style="text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Costrución | style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Finalis del sigru XII |- ! style="text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Estau | style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Restaurá |- ! colspan="2" style="background-color:#B0C4DE; text-align:center; font-weight:bold; padding:0.25em 0.4em;" | Gestión i proteción |- ! style="text-align:left; font-weight:bold; padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Visitabili | style="padding:0.2em 0.5em; vertical-align:top;" | Sí |- ! colspan="2" style="background-color:#B0C4DE; text-align:center; font-weight:bold; padding:0.25em 0.4em;" | Planus i mapas |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.4em 0.4em 0.2em 0.4em;" | <div style="position:relative; width:273px; margin:0 auto; line-height:0;"> [[Archivu:Cáceres-loc.svg|273px|alt=Ubicaçión en Caçris]] <div style="position:absolute; left:147px; top:60px; line-height:0;">[[Archivu:Map pointer.svg|12px|link=Plasencia|alt=Plasencia]]</div> </div> <div style="font-size:95%; line-height:1.2em; margin-top:0.25em;">Ubicaçión en Caçris</div> |} La '''muralla de [[Prasencia]]''' es una cerca melital meieval, que arrodea el cascu estóricu dela ciá de [[Prasencia]], assitiá ena [[Província de Caçris|província de Caçris]], [[Comuniá autónoma|comuniá autónoma]] d'[[Estremaúra]], [[España]]. Fue construía a finalis del sigru XII con pesquis defensivus, siendu el su prencipal promotol [[Alfonsu VIII de Castilla]], quien en 1186 fundó la ciá pa defendel tanto la su raya de meyodía colos [[Al-Ándalus|territorius andalusíes]] como la su raya d'ocidenti col [[Reinu de Lión]]. Inque enos períous del [[Renacimientu]] i [[Barrocu]] se llevun a cabu inovacionis artísticas enas sus puertas d'acessu, el restu dela muralla conserva-si ábate entata dendi los sus encetis, cercandu entavía ogañu l'acessu al recintu intramurus. == Estoria == [[Archivu:Plasencia. Recinto amurallado. PNOA cedido por © Instituto Geográfico Nacional.jpg|thumb|Recintu amurallau de Prasencia sobri ortofotu.]] La muralla encetó a construíl-si a finalis del sigru XII. Nesta época, [[Alfonsu VIII de Castilla]] conquistó el pequeñu assitiamientu [[Al-Ándalus|andalusí]] que dessistíe nel lugal i lu convirtió nuna delas prencipalis ciais delas sus nuevas tierras, fundándu-si assina la d'ogañu ciá de Prasencia en 1186. El rei castellanu pretendíe assin defendel tanto la su raya de meyodía colos [[Al-Ándalus|territorius andalusíes]] como la su raya d'ocidenti col [[Reinu de Lión]]. En 1195, [[Abu Yaqub Yusuf al-Mansur]], aprovechandu el pânicu provocau entri los cristianus pola [[batalla d'Alarcos]], reconquistó pa los andalusíes el centru-esti dela d'ogañu Estremaúra, aportandu en 1196 a Prasencia, cuyas murallas entavía nu estavan terminás. Quandu Alfonsu VIII reconquistó por fin la ciá en 1197, hizo dela su construcción completa una delas sus prencipalis prioriais, runchandu los castellanus completal la eificación nun tiempu récord de nuve mesis i col esfuerçu de dieç mil ombris.<ref name="CastillosNet">[[#CastillosNet|CastillosNet]]</ref><ref name="López Martín">[[#López Martín|López Martín]]</ref><ref name="Tirado García170">[[#Tirado García|Tirado García]]: p. 170.</ref> Col tiempu, las murallas fuerun perdiendu el su pesqui estratégicu, al produzil-si la unificación dela [[Corona de Castilla]] i sel prósperu el corriu dela raya cristiana pal sul, inque sigun funcionandu comu elementu defensivu. Nel [[Renacimientu]] s'aprovechó pa reformar algunas puertas i dal-le un nuevu aspeutu, datandu desta época la forma d'ogañu d'algunas como la [[Puerta del Sol (Prasencia)|puerta del Sol]] o la [[puerta de Berrozanas]]. Nel sigru XVIII destacó la reforma [[Arquitectura del Barrocu|barroca]] dela puerta de Truxillu, que pasó a sel el d'ogañu [[Cañón dela Salú]].<ref name="CastillosNet" /> A finalis del sigru XIX se derrubun algunas partis dela muralla, s'entiendi que pa sanial la viciá atmósfera del recintu intramurus.<ref>[[#Flores del Manzano|Flores del Manzano]]</ref> == Característica == [[Archivu:muralla plasencia.JPG|thumb|Cubu i barbacana.]] L'enceti dela ciá de Prasencia, melital i de repuebración, determinó la morfología dela su muralla: un ampliu recintu capaç d'albelgal, en casu de peligru, alos abitantis del alfoç dela ciá colos sus ganáus i ajuaris.<ref name="López Martín"/> Da la emprecisión ala que obliga l'estau d'ogañu de conservación, con grandis cachus de muralla perdius, puéi dezil-si ábate que la superfici cartográfica qu'ocupava el recintu amurallau era de 26,71 ha i el su perímetru de 2,44 km, sin incluyíl-si la barbacana i cubus. El pesqui d'Alfonsu VIII era hazel de Prasencia una ciá-fortaleza, capaç de hazel frenti a musulmanis i lionesis. Pol-lo, la muralla costa dun dobli sistema defensivu, con un pañu artu, de gran grosol, i una [[barbacana]] esteriol, más baxa, separaús entri sí pun [[fosu]]. Amás, el ríu Jerti servíe como elementu defensivu, por mé de que rodea güena parti dela ciá.<ref name="Tirado García170"/> Los murus se topun reforçaús con una seri de cubus: torreonis de pranta semicirculal i peraltáus. Nu se sabi con desatitú el númiru de cubus de qu'estava hecha la muralla, inque dalgunus autoris palran de más de 70, amás delos correspondientis ala zona del desaparecíu Alcáçar. Sobrevivin 26 cubus.<ref name="CastillosNet"/> La mayol parti dela muralla está construía con mampostería, la qual se crei sedríe sacaú a pie d'obra. Se trata pol tanto de sillarejus i broquis irregularis, que s'unen por meyu de morteru de tierra i cal, rellenándu-si los espacius entri meyu cotras piedras chiqueninas.<ref name="CastillosNet"/> == Puertas i postigus == [[Archivu:Plasencia-City-Walls-1.jpg|thumb|Postigu de Santiagu.]] Las puertas i postigus son, emprencipiandu pol norti i en sentíu oráriu: la puerta dela Fortaleza o de San Antón (desaparecía), el postigo de Santiagu, la puerta del Carru, la [[Puerta del Sol (Prasencia)|puerta del Sol]], la puerta del Claveru, la [[Puerta de Talavera (Prasencia)|puerta de Talavera]], el postigu de Santa María, la puerta de Truxillu (d'ogañu [[Cañón dela Salú]]), la [[puerta de Coria]], la [[puerta de Berrozanas]] i el postigu del Salvaol. Estus acessus entavía se siguin gastandu pa entral ala çona centru de Prasencia.<ref name="CastillosNet"/><ref name="Tirado García171">[[#Tirado García|Tirado García]]: p. 171.</ref> === Puerta del Sol === [[Archivu:Puerta del sol 3.JPG|thumb|[[Puerta del Sol (Prasencia)|Puerta del Sol]]]] La [[Puerta del Sol (Prasencia)|puerta del Sol]] se nombra assina pola su orientación al esti. En prencepiu estava flanqueá por dos torris, peru el su aspetu d'ogañu vien dela remodelación hecha acia 1573. Es una estrutura d'estilu [[Arquitectura del Renacimientu|renacentista]] que tini de mentar el singulal estuyu de [[estereotomía]] nel despieci de sillar i enas [[dovelas]], col pesqui de consiguir un ángulu apescolau i eitatu acia el [[ortu]], runchandu assina que los raius solaris vaigan derechamenti acia l'interiol dela calii del Sol. Nel su esteriol s'alcuentra un gran espaciu púbricu con monumentus como l'[[Ospital de San Roqui (Prasencia)|ospital de San Roqui]] o el [[Conventu de San Miguel (Prasencia)|conventu de San Miguel]].<ref name="CastillosNet"/> === Puerta del Claveru === [[Archivu:Puerta Clavero Plasencia.JPG|thumb|Puerta del Claveru dendi l'interiol.]] La puerta del Claveru se topa assitiá entri la Puerta del Sol i el Postigu de Santa María, cerca dela [[Catedral Nueva de Prasencia|Catedral Nueva]]. === Puerta de Talavera === La [[Puerta de Talavera (Prasencia)|puerta de Talavera]] era la más cercana ala [[Praça Mayol (Prasencia)|Praça Mayol]] i s'assitiava mirandu al sudeste. Ogañu, l'únicu que se conserva nel su assitiamientu original al final dela calli Talavera son las [[jamba]]s dela puerta, puestu qu'esta fue derrubá en 1704, duranti la [[Guerra de Sucesión Española]], como forma de dal-li la bien-venia a [[Felipe V de España|Felipe V]] pola parti delos [[Borbónicu (guerra de sucesión española)|borbónicus]] pracentinus. El [[Palaciu Municipal (Prasencia)|Palaciu Municipal]] guarda la inscripción que se topava nessa puerta. === Postigu de Santa María === El postigu de Santa María s'assitiaa enas cercanías del conjuntu delas [[Catedral de Prasencia|catedralis]]. Está flanqueau pun cubu dela muralla i pola torri campanariu dela catedral. === Cañón dela Salú (puerta de Truxillu) === [[Archivu:Plasencia-07-2p-12h-puerta-trujillo.jpg|thumb|[[Cañón dela Salú]]]] El [[Cañón dela Salú]] es una curiosa estrutura que se construyó entri 1721 i 1723 nel que dantis era la puerta Truxillu, que dava acessu ala ciá dendi el sul a través del vecín [[puenti de Truxillu]]. Sobri esta puerta s'abríe criau una [[capilla]] dedicá ala Virgi dela Salú que llegó a tenel una gran devoción en Prasencia, pol-lo que nel sigru XVIII se fusionó la puerta colos dos cubus que la protegían pa crial una [[ermita]]. La fachá d'extramurus del eificiu está considerá unu delos prencipalis símbulus de Prasencia, pol sel el primel monumentu del cascu antigu que se ve dendi el su acessu meyodional i assitial-si nuna çona con abondu hotril i passil.<ref name="CastillosNet"/><ref name="López Martín"/> === Puerta de Coria === [[Archivu:Puertadecoria.jpg|thumb|[[Puerta de Coria]]]] La [[puerta de Coria]] desapartaba el barriu intramurus dela [[Ilesia dela Madalena (Prasencia)|ilesia dela Madalena]] dela çona extramurus d'[[almazara]]s i [[tenería]]s que s'assitiavan nel [[ríu Jerti]] xuntu del [[Puenti de San Láçaru (Prasencia)|puenti de San Láçaru]]. Se deferenciaba dotras puertas pol tenel una sola torri defensiva nel sul, ya que al norti contava cuna defensa natural al abel un hondu desnivel hazia el [[ríu Jerti]], lo qual se conocía localmenti como la "[[quebrá]] dela Mota". Es una puerta d'estrutura i ornamentación mu cenzilla, formá pun [[arcu de mediu puntu]] cuna figura umana ena su [[Clavi (arquiteutura)|clavi]].<ref name="CastillosNet"/> === Puerta delos Judíus === Rezientementi s'á topau la llamá "puerta delos Judíus" nel lateral oesti dela muralla, ena çona del Paraol de Turismu. Possiblimenti se trati dun postigu que fue clausurau enos sigrus XV-XVI i abiertu i remodelau nel sigru XVII como puerta secundaria pa dal acessu a temas logísticus del Conventu de San Vicenti Ferrer (n'ogañu [[Paraol Nacional de Prasencia|Paraol Nacional de Turismu]]). === Puerta de Berrozanas === [[Archivu:Plasencia - Puerta Berrozana 1.jpg|thumb|[[Puerta de Berrozanas]]]] La [[puerta de Berrozanas]] debi el su nomi a qu'está asitiá nel caminu que daba ala dessa de Berrozanas, pertenecianti al vecín municipiu de [[Oliva de Prasencia]]. Poresta puerta s'acedía dendi el [[arrabal]] de San Julián de extramurus al barriu nobiliariu dela [[Ilesia de San Martín (Prasencia)|ilesia de San Martín]]. Desta manera, comunicava la çona ena que vivían los nobris pracentinus col [[Cementeriu judíu del Berrocal|cementeriu judíu]] i el [[Puenti de San Láçaru (Prasencia)|puenti de San Láçaru]]. Es un [[arcu de mediu puntu]] que sostribar un [[escú delos Reis Católicus]] i está rematau en quatru [[almena]]s.<ref name="CastillosNet"/> === Postigu del Salvaol === El postigu del Salvaol está assitiau enas aportarias dela [[Ilesia del Salvaol (Prasencia)|ilesia del mesmu nomi]]. Dava acesu ala ciá dendi la zona norti. Á síu restauraú rezientementi. == Alcáçar == El sistema defensivu de Prasencia estava reforçau pol '''Alcáçar'''. Esta fortaleza fue construía al mesmu tiempu que los cubus dela muralla, a finis del sigru XII o prencepius del XIII. S'emplaçava ena parti más alta dela ciá, nel estremu nordesti dela muralla. Estava cercau por tres murus, cun fosu d'augua en ábate tola su redolada. Era de pranta quairá, con una torri cilíndrica en ca esquina. En meyu de ca liençu tenía otra torri, retangulal la del esti i semicircularis las otras tres. La puerta prencipal, abierta al oesti, defendía por dos torris del primel muru i con puenti levadiçu, comunicava cuna segunda puerta, abierta al patiu d'armas.<ref name="Tirado García170"/> L'alcáçar quedó totalmenti destruíu en 1937, pol-lo que nu quea naita dél.<ref name="Tirado García171"/> === Torri Lucía === La '''Torri Lucía''' es una delas torris defensivas más emportantis i mejol conservá. Se llama assina porque ena su cima s'encendían las lumbris qu'avisavan ala puebración dela comarca en casu de peligru.<ref name="Tirado García171"/> Ogañu, la torri guarda el ''Centru dela Fortaleza i Ciá Meieval'', qu'ofreci información sobri la desaparecía fortaleza, la Prasencia meyeval i la su estoria.<ref>[[#viajarporextremadura|viajarporextremadura.com]]</ref> == Representacionis virtualis == Nel añu 2019 se realizó la primera representación virtual completa dela muralla, gracias a un proyetu pressonal.<ref>Cita web|url=https://www.patrimoniovirtual.com/2019/11/27/virtualizacion-del-alcazar-y-muralla-de-plasencia/|títulu=Virtualización del Alcáçar i muralla de Prasencia - Patrimoniu Virtual|fechaacceso=9 de diziembri de 2019|fecha=27 de noviembri de 2019|sitioweb=Patrimoniu Virtual-Nuversidá d'Alicanti|idioma=es</ref> == Referencias == {{Listaref|2}} == Bibliografía == * {{Cita web | ref = CastillosNet | autor = CastillosNet | título = Muralla urbana de Plasencia | url = http://www.castillosnet.org/espana/informacion.php?ref=CC-CAS-036 | fechaacceso = 24 de octubre de 2014 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20230621190546/https://www.castillosnet.org/espana/informacion.php?ref=CC-CAS-036 | fechaarchivo = 2023-06-21 | dead-url = yes }} * {{Cita web | ref = | url = http://www.aytoplasencia.es/Turismo/default.asp?plant=1&id=1&seccion=151&offset=2 | autor = Fenández Millán, Isidoro | título = Historia de Plasencia: Siglos XVII y XVIII | urlarchivo = https://www.webcitation.org/5miVXikj2?url=http://www.aytoplasencia.es/Turismo/default.asp?plant=1 | editorial = Ayuntamiento de Plasencia | fechaarchivo = 12 de enero de 2010 | fechaacceso = 24 de octubre de 2014 | deadurl = yes }} * {{Cita web | ref = Flores del Manzano | autor = Flores del Manzano, Fernando | título = Historia de Plasencia: Siglo XIX | url = http://www.aytoplasencia.es/Turismo/default.asp?plant=1&id=1&seccion=151&offset=3 | editorial = Ayuntamiento de Plasencia | urlarchivo = https://www.webcitation.org/5miiIfMZa?url=http://www.aytoplasencia.es/Turismo/default.asp?plant=1 | fechaarchivo = 12 de enero de 2010 | fechaacceso = 24 de octubre de 2014 | deadurl = yes }} * {{Cita web | ref = López Martín | autor = López Martín, Jesús Manuel | título = Historia de Plasencia: Edad Media y Renacimiento | url = http://www.aytoplasencia.es/Turismo/default.asp?plant=1&id=1&seccion=151&offset=1 | editorial = Ayuntamiento de Plasencia | urlarchivo = https://www.webcitation.org/5me2i26Ak?url=http://www.aytoplasencia.es/Turismo/default.asp?plant=1 | fechaarchivo = 9 de enero de 2010 | fechaacceso = 24 de octubre de 2014 | deadurl = yes }} * {{Cita web | ref = | autor = Riesco, Sergio | título = Historia de Plasencia: Siglo XX | url = http://www.aytoplasencia.es/Turismo/default.asp?plant=1&id=1&seccion=151&offset=4 | editorial = Ayuntamiento de Plasencia | urlarchivo = https://www.webcitation.org/5milQ0QNY?url=http://www.aytoplasencia.es/Turismo/default.asp?plant=1 | fechaarchivo = 12 de enero de 2010 | fechaacceso = 24 de octubre de 2014 | deadurl = yes }} * {{Cita publicación | ref = Tirado García | autor = Tirado García, Laura | título = El Alcázar de Plasencia: historia y destrucción | url = http://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/2914013.pdf | publicación = Norba-Arte | número = XXVI | año = 2006 | páginas = 167-175 | issn = 0213-2214 }} * {{Cita web | ref = viajarporextremadura | autor = viajarporextremadura.com | título = Guía básica de Plasencia. Murallas, acueducto y diversión | url = http://www.viajarporextremadura.com/cubic/ap/cubic.php/pag/Guia-basica-de-Plasencia.-Murallas--acueducto-y-diversion-314.htm | fechaacceso = 24 de octubre de 2014 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20180804230728/http://www.viajarporextremadura.com/cubic/ap/cubic.php/pag/Guia-basica-de-Plasencia.-Murallas--acueducto-y-diversion-314.htm | fechaarchivo = 2018-08-04 | dead-url = yes }} == Atijus esternus == {{Commonscat|Walls and gates of Plasencia}} * [https://web.archive.org/web/20251212190155/https://www.patrimoniovirtual.com/2019/11/27/virtualizacion-del-alcazar-y-muralla-de-plasencia/ Recreación virtual del Alcázar y la muralla de Plasencia] [[Categoría:Murallas d'Estremaúra]] [[Categoría:Menumentus de Prasencia]] [[Categoría:Arquitetura d'Estremaúra]] 8x4ihexxfuesiu8mmk7o7g5adf9y0ap María de Maeztu 0 11865 145114 144909 2026-11-17T03:45:06Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145114 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} '''María de Maeztu Whitney''' ([[Vitoria]], 18 de jullu del 1881-Mar dela Prata, 7 d'aneru del 1948) hue una pedagoga, espanista, umanista i conferencianti [[España|española]]. La su lavol educativa i coltural apuchó la participación delas [[Mugel|mugeris]] ena educación superiol, assina comu ena vida social i política dela primel metá del [[Sigru XX|siegru XX]]. == Biografía == La su nacencia hue'l deziochu de [[jullu]] del 1881 en [[Vitoria]], nuna familia acomoá, mu provinciana i liberal. La su mairi era ''Juana Whitney Doné'', qu'era duna familia escocesa i católica, ija dun consu dela [[Reinu Uníu|Gran Bretaña]], qu'anduvu primeru pa [[Niça]] i alogu pa [[París]]. El su pairi era ''Manuel de Maeztu Rodríguez'', hazendau cubanu, de nacencia en ''Cienfuegos'' i cona familia en [[Navarra]], qu'era iju de l'últimu intendenti general de [[Cuba]] quandu entavía era española i que viajó dendi [[Logroñu]] pa [[Cuba]] aondi tuvu una güena ponencia social pola su atividá impresarial. Los sus pairis, que no se conyugarun ena su vida, se conocierun en [[París]] quandu la su mairi tenía dezisseis añus. Nel 1873 viajarun pa [[España]], pal puebru navarru de ''Marañón'', pa conocel la tierra delos sus antepassaus, peru la tercel guerra calrista hizu que se quearan en [[Vitoria]], aondi vivía un ermanu del pairi i anduvierun tantu tiempu pallí, que tuvierun la nacencia'l su primel iju nesta tierra, polo que les apegó pa sempri a esta ciá. La collera tuvu cincu ijus: ''Ramiro'' nel 1874, ''Ángela'' nel 1877, ''Miguel'' nel 1880, ''María'' i ''Gustavo'' nel 1887. Tous huerun registraus comu ijus naturais.<ref name=":1">{{Cita web|url=https://www.bilbao.eus/bld/bitstream/handle/123456789/19146/pag39.pdf?sequence=1|título=Los añus bilbainus de María de Maeztu.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|autor=Alfonso Carlos Saiz Valdivielso.|fecha=Juñu del 2008|idioma=es|archive-date=2026-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20260109153329/https://www.bilbao.eus/bld/bitstream/handle/123456789/19146/pag39.pdf?sequence=1|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/whitney-juana/ar-142880/|título=Whitney, Juana - Auñamendi Eusko Entziklopedia.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|autor=Fondu Bernardo Estornés Lasa.|sitioweb=aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus|idioma=es}}</ref> [[Archivu:Maeztu-Whitney_familia.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|La primera pola derecha, junta la su familia nel añu del 1920.|283x283px]]La su familia tuvu una güena postura económica, hata qu'el su pairi se hue a [[Cuba]] pol frascassu delos sus negocius açucaerus i amás cona su muerti en ''Santa Clara'' nel 1898 i alos poblemas pola su erencia, dexarun ala familia nuna sitación mu precaria, polo que se huerun dela su luxosa casa de [[Vitoria]] i se muarun pa [[Bilbau]], qu'era una ciá mas puebrá i endustrial. Aluspués, la su mairi esmenzó a dal crassis particularis d'ingrés polas casas en [[Bilbau]] pa poel crial alos sus cincu ijus i dispués entangó l'Academia Anglu-Francesa, Colegiu de Señoritas, ena calli ''Ledesma'', ena que s'aprendían idiomas i coltura general i alas sus crassis divan ijas d'estudiosus i políticus pogressistas. Endispués tuvu mas escuelas en [[Bilbau]] i s'esmençarun a llamal Academia ''Maeztu''.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://www.noticiasdenavarra.com/navarra/2016/02/21/maria-maeztu-pedagoga-derribo-muros-2796112.html|título=María de Maeztu, la pedagoga que derribó muros.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|apellido=cedidas|nombre=Un reportagi de R. Usúa Afotugrafía.|fecha=21 de hebreru del 2016|sitioweb=Diario de Noticias de Navarra|idioma=es}}</ref> Esta Academia le dió a ella un primel contatu col enseñaeru quandu entavía no tenía edá pa esposital.<ref>{{Cita web|url=https://www.carm.es/edu/pub/20_2016/5M_contenido.html|título=Mugeris de letras: alantás nel arti, l'ensayismu i l'educación.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|autor=Ángel Serafín Porto Ucha dela Nuversidá de Santiagu de Compostela i Raquel Vázquez Ramil dela Escuela de Magisteriu CEU-Nuversidá de Vigu.|sitioweb=www.carm.es}}</ref> La infrugencia dela su mairi i la del su ermanu ''Ramiro,'' hue mu emportanti pala su correúra profissional. Assina, la su pronta encorporación al mundu del enseñaeru i los sus nuevus metous hizierun qu'encançara reconocencia ena [[educación]].<ref name=":1" /><ref>{{Cita web|url=https://www.eldebate.com/historia/20231116/quienes-fueron-maeztu_153794.html|título=Quién huerun los Maeztu?|fechaacceso=22 de marçu del 2026|apellido=Barreiro|nombre=Cristina|fecha=16 de novembri del 2023|sitioweb=El Debate|editorial=Hundau nel 1910.|idioma=es}}</ref> Anantis de cumpril los catorzi añus, se matriculó comu aluna libri ena Escuela Normal Superiol de Maestras de [[Vitoria]], aondi tuvu escelentis calificacionis i una nota final de sobrissalienti. Assina, pedió un premissu especial pa acedel ala esposición de maestrus nacionais en [[Valladolís]], pos no avía cumpriu entavía los ventiun añus, pa poel exercel en propiedá el su trebaju. Aprovó la esposición nel [[1902]] i conseguió una praça de maestra nuna escuela púbrica de [[Santandel]]. Poquinu dispués, se muó a una praça de maestra en [[Bilbau]], pal mesmu tiempu poel ayual ala su mairi ena su Academia.<ref>{{Cita web|url=https://pares.mcu.es/ParesBusquedas20/catalogo/autoridad/142173|título=Pessona - Maeztu Whitney, María de (1882-1948).|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=PARES|idioma=es-ES|archive-date=2026-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260115042707/https://pares.mcu.es/ParesBusquedas20/catalogo/autoridad/142173|dead-url=yes}}</ref> Hizu'l grau de bachillel en [[setiembri]] del [[1907]], cona calificación de sobrissalienti i un premiu estrordinariu ena Seción de Letras. Pa poel exercel comu educaora, essi mesmu añu se matriculó ena Facultá de Filosofía i Letras dela [[Nuversidá de Salamanca]] comu aluna no oficial, enque namás cussó pallí los dos primel añus, mentris trebajava en [[Bilbau]]. Hue una delas primel [[Mugel|mugeris]] españolas en acedel a estuyus superioris, anantis dela aprovación dela Real Ordin del ochu de [[marçu]] del [[1910]], qu'assentó l'igualdá entri ombris i [[Mugel|mugeris]] ena [[educación]].<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Cita web|url=https://www.nodulo.org/ec/2011/n111p09.htm|título=Trebaju i vida de María de Maeztu, El Catoblepas 111:9.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=www.nodulo.org|apellido=García de Tuñón Aza|nombre=José María|fecha=Mayu del 2011}}</ref> Dentri [[Outubri|otubri]] del [[1909]] i [[juñu]] del [[1912]], cussó comu aluna oficial los estuyus dela Seción de Letras dela rezien criá Escuela de Estuyus Superioris del Magisteriu. En [[Salamanca]] conoció al retol ''[[Miguel de Unamuno]]'' col que se amistó i acebió crassis particularis.<ref>{{Cita web|url=https://www.bibliotecanacionaldigital.gob.cl/bnd/623/w3-propertyvalue-986364.html|título=Maeztu, María de|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=BND: Archivo del Escritor}}</ref> En [[marçu]] del [[1912]] hizu las pláticas del tercel cussu comu agregá nel Museu Pedagógicu Nacional, derigíu por ''Manuel B. Cossío'' i ena Escuela de Magisteriu encabeçó sempri la su promovición i tuvu comu professol a ''José Ortega y Gasset''. Acabijó l'especialidá de Filosofía ena Nuversidá Central pal [[1915]], con un premiu estrordinariu. Hue una delas primel mugeris en dil ala [[Nuversidá de Salamanca]] i en amprial la su hormación académica, lo que le premitió estuyal en estitucionis d'[[Uropa]] o [[Estaus Uníus]].<ref name=":2">{{Cita web|url=https://residenciadeestudiantes.com/exposiciones/intolerancia-espana-en-una-europa-convulsa-1914-1945|título=Residencia d'Estudiantis.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=residenciadeestudiantes.com}}</ref> Assina, participó ena criación dela Juventú Nuversitaria Feminina o ''JUF'', col ojetivu de fomental l'acessu delas [[Mugel|mugeris]] alos estuyus superioris i apreparal-las paque seyan emportantis ena vida púbrica. Considerá comu la primel pedagoga española, hizu contribucionis emportantis pal desenrou dela pedagogía social n'[[España]], enque la su figura hue mu poquinu reconocía nel su tiempu. El su pensaeru i obra estan ena Edá de Prata dela [[coltura]] española i ena denominá Generación del 1914.<ref name=":3">{{Cita web|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=6143273|título=Educación superiol feminina i nuevas conhormacionis dentitarias: Juventú Nuversitaria Feminina, 1919-1930.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|autor=Luz Sanfeliu Gimeno|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://cvc.cervantes.es/el_rinconete/anteriores/mayo_09/08052009_01.asp|título=CVC. Rinconete. Letratura. Inteletuais dela Edá de Prata (12). María de Maeztu Whitney.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=cvc.cervantes.es|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20260114233859/https://cvc.cervantes.es/el_rinconete/anteriores/mayo_09/08052009_01.asp|fechaarchivo=2026-01-14|dead-url=yes}}</ref> [[Archivu:María de Maeztu.png|miniaturadeimagen|200x200px|Enas tierras [[Argentina|argentinas]].]] L'afusilamientu del su ermanu ''Ramiro'' el ventinuevi d'[[Outubri|otubri]] del [[1936]] hue mu duru pa ella, assina que se hue pal dessiliu, dendi ''[[Biarritz]]'' pa dil a [[Nueva York]] a acaberus de [[marçu]] del [[1937]], p'apossessional la su Cátrea de Letratura [[España|Española]] en el ''Barnard College'' dela Nuversidá de ''Columbia,'' criá liquiamenti pa ella por ''Federico de Onís''.<ref>{{Cita web|url=https://www.euskonews.eus/zbk/751/maria-de-maeztu-y-ernestina-de-champourcin-del-exilio-a-su-muerte/ar-0751001005C/|título=María de Maeztu i Ernestina de Champourcin: del dessiliu ala su muerti - Euskonews.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=www.euskonews.eus|idioma=eu}}</ref> A acaberus de [[mayu]] del [[1937]], acebió l'envitación p'assestil a un congressu d'Estoria en ''[[Buenos Aires]]'', aondi dió un pedioru de conferencias, acetandu'l proponimientu dela entangaora del ventu, qu'era la su amega ''Victoria Ocampo'', que deseava de calavoral con ella dendi hazía munchu tiempu.​ Mentris que acebía malas enteracionis dela sitación n'[[España]] i dela su familia, ella cosechava déssitus conas sus conferencias en ''[[Buenos Aires]]''. Anduvu p'[[Argentina]] enos mesis de [[jullu]] i [[abostu]], pa golvel en [[setiembri]] pal ''Barnard College'', peru endispués del proponimientu del presienti dela [[Argentina|Repúbrica Argentina]] de hundal una Residencia n'aquel país, decedió queal-si en ''[[Buenos Aires]]'' i enque s'assentó ena capital [[argentina]], ala finiquita el proyeutu dela Residencia promitíu no puu hazel-si por no avel prossupuestu.​ En ''[[Buenos Aires]]'' desenroó una grandi atividá profissional, dandu conferencias, cussus i escreviendu artícalus i librus, polo que poía mandal pedióricamenti ayua aconómica ala su mairi.<ref>{{Cita web|url=https://portal.amelica.org/ameli/journal/810/8104725002/html/index.html|título=María de Maeztu ena Nuversidá de Güenus Airis: primel viagi, mediacionis colturais i la costrución de redis académicas.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|autor=Ángeles Castro Montero|año=2023|editorial=UCA}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://repositorio.uca.edu.ar/bitstream/123456789/17573/1/maria-maeztu-universidad.pdf|título=María de Maeztu ena Nuversidá de Güenus Airis nel su primel viagi.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|apellido=Castro Montero|nombre=Ángeles|fecha=15 d'otubri del 2023}}</ref> A acaberus del [[1944]] golvió pa Estella p'arrejuntal-si cona su mairi i la su familia i hue pa [[Mairil]] pa reglal la su sitación almenistrativa i assina hue declará purá i sin sanción, confirmandu-si los sus derechus.​ En [[mayu]] del [[1945]], hue anombrá de horma provisional, profissora numiraria de Pedagogía ena Escuela Normal de Magisteriu Primariu d'[[Ávila]], peru no puu recuperal el su puestu de diretora dela Residencia, pos pal régimi franquista el su passau era duosu, en pesal dela su volución idealógica i de sel l'ermana de ''Ramiro de Maeztu''.​ Aluspués i cona pena de dexal ala su mairi, qu'estava mayol i malota, regolvió p'[[América Latina|Almérica Latina]] nel Serviçu Coltural dela Embaxá d'[[España]] en [[Chili]], un cargu onoríficu que tamién resplandeció comu Agregá de Coltura ena Embaxá de ''[[Buenos Aires]]'' i assina puu ruqueal la su condición de enhuncionariu n'ativu sina nesseciá de golvel pa [[España]].​ Golvió varias vezis pa [[España]], comu nel [[1945]] pola muerti dela su mairi, praneandu golvel definitivamenti polo que enas navidais del [[1946]] alquirió i amobló un pisu en [[Mairil]]. El ventinuevi d'[[Jeneru|aneru]] del [[1947]] prenunció un discussu pola inaguración dela Cátrea ''Ramiro de Maeztu'' ena Nuversidá de [[Mairil]] i alogu​'l nuevi de [[hebreru]] espenó'l su ermanu ''Gustavo'' n'Estella, del que donó tolos sus bienis qu'él tenía nel su estudiu pal Ayuntamientu d'Estella. En [[hebreru]] del [[1947]] golvió pa ''[[Buenos Aires]]'' pa siguil cona su lavol docenti.<ref>{{Cita web|url=https://hemerotecadigital.bne.es/hd/es/viewer?id=3989e392-12bf-4ad3-842d-53b464c8c7a9&page=7|título=L'embaxá espiritual duna grandi figura feminina española. María de Maeztu|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=Hemeroteca Digital. Biblioteca Nacional de España|idioma=es|fecha=08 de mayu del 1926|editorial=La Esfera, Mairil.}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://devresidenciadeestudiantes.com/api/edad-de-plata/fondo/archivo-de-la-institucion-cultural-espanola-de-buenos-aires-iceba/|título=Archivu dela Estitución Coltural Española de Güenus Airis i l'Associación Patriótica Española.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=Edad de Plata|idioma=es}}</ref>[[Archivu:Esquela_María_de_Maeztu_en_Hoja_del_Lunes.png|miniaturadeimagen|Esquela ena ''Hoja del Lunes.''|izquierda|200x200px]] El sieti d'aneru del 1948, Maeztu espenó de prontu nel Mar dela Prata, por mé duna ambolia i hue ampriamenti arrecogíu pola presa española i pola presa argentina. Las esquelas pubricás enos diarius ''Ya'' i ''ABC'' tenían un vessu ala Seción Preparatoria de l'Estitutu-Escuela, qu'antoncis andava prebía n'[[España]]. Ena esquela pubricá ena ''Hoja del Lunes'', tamién se le mentava comu la hundaora dela Residencia de Señoritas. El su cadavi se muó ala Embaxá d'[[España]] en ''[[Buenos Aires]]'', d'aondi hue pa [[Barcelona]] i el ochu de [[hebreru]] del 1948, los sus restus llegarun a [[Vitoria]] i arreliau cona bandera nacional, se muarun col ''Ferrocarril Vasco-Navarro'' pa Estella. Alogu i endispués dun soleni entierru, acebió sepoltura nel panteón familial, assitiau ena capilla monicipal del cimenteriu d'Estella. El diés d'aneru, el menistru de Assuntus Esterioris, ''Alberto Martín-Artajo'', assestió al intierru apreparau pola familia ena ilesia dela Conceción de [[Mairil]] i el dezisseis d'aneru, los sus dicípulus de [[Mairil]] le endedicarun un ventu religiosu ena ilesia de San Fermín delos Navarrus. Endispués pal ventiunu d'aneru, s'ofició un intierru ena capilla del Colegiu Mayol Santa Teresa de Jesús, estitución qu'avía restituíu ala Residencia de Señoritas.<ref>{{Cita web|url=https://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1007631057|título=Esquela de Maria de Maetzu Whitney.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|publicación=Oja del Lunis.|archive-date=2026-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260303035527/https://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1007631057|dead-url=yes}}</ref> === Correúra profissional === [[Archivu:Antiguo_edificio_de_Telefónica_y_Escuela_de_Las_Cortes.jpg|miniaturadeimagen|Antiga escuela de Las Cortis de [[Bilbau]], nel [[2024]].|200x200px]]En [[Noviembri|novembri]] del [[1902]] esmençó a trebajal ena escuela de Las Cortis en [[Bilbau]], ya que naidi avía solicitau essa vaganti pos estava assitiá nel barriu de San Franciscu, un sitiu desechau i mu probi dela ciá, enque ella l'acetó i mu prontu pusu ala escuela moerna i le dió serviçus essenciais. Enseñó poniendu ena plática los prencipius pedagógicus dela Estitución Libri d'Enseñaeru, col aprendizagi ativu i sin memorial, el contatu col meyu i l'imprantación de crassis al airi libri, l'acercaeru a l'ambienti familial de l'alunau i mual las medías corretivas i diciplinarias por sotras de convivencia mas fressiblis. Tolos mesis dava una parti del su sueldu pa mercal troçus de tela pa trapeal brusas, mandilis i amás pa pastillas de xabón que regalava alos sus alunus, pos los sus pairis izían que pola probeza no poían asseal-si. Nel [[1903]], quandu era ya diretora dela escuela de Las Cortis, pedió una próloga duna pensión pa hazel estuyus pal estrangeru.<ref name=":0" /><ref>{{Cita web|url=http://hemerotecadigital.bne.es/hd/es/viewer?id=f3a0f74d-d81a-4646-a0ab-820d2925afb0|título=L'Educación, Mairil nel 1903.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|fecha=30 d'otubri del 1909|sitioweb=Hemeroteca Digital. Biblioteca Nacional de España|idioma=es}}</ref> {{Almiental|Es veru el relati antigu de que la letra con sangri entra, peru no tié que sel cona del zagalinu o zagalina, sinu cona del maestru.|María de Maeztu Whitney.}}La Direción delas escuelas de ''Berástegui,'' que estavan junta la casa della, le brindó una praça, peru no l'acetó pa no desseparal-si delos sus alunus delos barrius probis de [[Bilbau]]. Allegarun a querel-la i respetal-la tantu, qu'izían qu'enas oras de crassi, las casas de cantoneras d'al reol paravan la su atividá pa no incomodal-la ena su lavol ena escuela. Endispués d'estal en Londris pal 1909 i comu apricación plática delos sus aprendizagis sobri la pedagogía enos parvulitus del [[Reinu Uníu]], presentó dos estancias a l'Ayuntamientu de [[Bilbau]], una pa hazel un bañu ena su escuela conos pranus del proyeutu i la segundera, pa hazel un jardín nel patiu dela escuela i mercal prantas palas crassis.<ref>{{Cita web|url=https://www.filosofia.org/hem/190/19090429.htm|título=María de Maeztu nel Nuevu Mundu.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|fecha=29 d'abril del 1909|sitioweb=www.filosofia.org|autor=Federico de Onís.}}</ref> [[Archivu:Acto_de_entrega_del_cuarto_de_baño_a_la_Escuela_de_Las_Cortes.jpg|centro|miniaturadeimagen|550x550px|Entriega del quartu de bañu ala Escuela de Las Cortis, nel [[1911]].]] [[Archivu:María_de_Maeztu_en_1909.png|miniaturadeimagen|Nel [[1909]] con ventiochu añus.|165x165px]] Nel 1909 le dierun una pensión p'analizal duranti'l [[1910]] los poblemas atualis dela [[educación]] estudiaus enas orentacionis d'angunus delos prencipais paísis [[Uropa|uropeus]]. Assina vesitó escuelas de varius graus i caraitirísticas, prencipalmenti primarias i tamién angunas femininas, ena [[Ingalaterra]], [[Francia]], [[Italia]], comu en [[Turín]] i [[Milán]], [[Alemaña]], [[Suecia]] i [[Noruega]]. Amás assestió en [[Amberis]] al III Congressu Entrenacional de [[Educación]] Familial. En [[Outubri|otubri]] del [[1912]], con una nueva pensión, viajó p'[[Alemaña]] pa hazel estuyus de Pedagogía i visital varias escuelas. Tamién estuvu dos semestris ena Nuversidá de Marburgu, aondi estuyó Propedéutica filosófica con ''Paul Natorp'', Estoria dela filosofía antiga con ''Nicolai Hartmann'' i [[Sicologia|Sicología]] con ''Erich Haenisch''. En [[Alemaña]] compretó el su preparu filosóficu i pedagógicu i le premitió d'entral en contatu con unu delos sestemas educativus mas desenroaus d'antoncis, tantu enos primel graus de l'enseñaeru comu ena Nuversidá.<ref>{{Cita web|url=https://www.mcu.es/ccbae/es/consulta/registro.do?id=122852|título=La escuela ena Ingalaterra i la su infrugencia ena vida.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|fecha=18 de mayu del 1909|editor=Imp. José Rojas Núñez.|archive-date=2026-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20260102225516/https://www.mcu.es/ccbae/es/consulta/registro.do?id=122852|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://hemerotecadigital.bne.es/hd/es/viewer?id=a9a3416e-c1d1-411b-93f0-8273b57b5865|título=María de Maetzu i Whitney.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=Hemeroteca Digital. Biblioteca Nacional de España|idioma=es|fecha=20 de setiembri del 1909|editorial=El Universo, Mairil.}}</ref>[[Archivu:María_de_Maeztu,_1919_honorary_degree_of_Law,_LL.D.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|Nel 1919 hue ''Honorary degree of Law, LL.Dª.''|268x268px]] Endispués de regolvel d'[[Alemaña]] en [[Noviembri|novembri]] del [[1913]], s'encorporó ala Seción novena del Centru d'Estuyus Estóricus, derigía por ''Ortega i Gasset'' i endedicá ala filosofía, aondi anduvu hata l'enterrución delas sus atividais nel branu del 1916. Dentri'l [[1913]] i el [[1915]] hue professora nel Estitutu Entrenacional, aondi desenroó la su lavol nun ambienti educativu d'infrugencia estauniensi i calavoró derechamenti con ''Susan Huntington Vernon''. Esta estitución gastava una metoulogía didática ennovaora basá ena convivencia, la atolerancia i l'integración delas cencias i las artis. El trenta i unu de [[jullu]] del [[1912]] hue anombrá professora numiraria ena Seción de Letras dela Escuela Normal Superiol de Maestras de [[Cai]] i nel cussu 1914-1915 exerció comu professora numiraria interina ena Escuela Normal de Maestras de [[Cai]], dissaliendu comu conferencianti i tamién hue envitá a varius forus. Ena [[primavera]] del [[1919]] vesitó ''The Smith College'', nuversidá privá feminina assitiá en ''Northampton'' en ''Massachusetts'' i acebió un títulu onorariu, ''Honorary degree of law, LL.D''”, ena cerimoña de grauación celebrá el dezissieti de [[juñu]] del [[1919]]. Estas certificacionis académicas enos [[Estaus Uníus]] le premitierun tenel calavoracionis con varias nuversidais nortialmericanas. Nel [[1920]], junta ''Elisa Soriano Fischer'', ''Concepción Alexandre'', ''[[Clara Campoamor]]'' i angunas mas, hundó la Juventú Nuversitaria Feminina o ''JUF'', una associación entregeneracional de [[Mugel|mugeris]] con reconocía nombrería.<ref name=":3" /><ref>{{Cita web|url=https://www.educacionfpydeportes.gob.es/biblioteca-central/blog/2023/marzo/jimena-menendez-pidal-y-el-colegio-estudio.html|título=Jimena Menéndez Pidal i el Colegiu Estuyu.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|fecha=08 de marçu del 2023|editorial=Bibloteca d'Educación. Fondu Biblográficu|archive-date=2025-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20251207194234/https://www.educacionfpydeportes.gob.es/biblioteca-central/blog/2023/marzo/jimena-menendez-pidal-y-el-colegio-estudio.html|dead-url=yes}}</ref> === Residencia de Señoritas === [[Archivu:1911-09-14_NUEVO_MUNDO.jpg|miniaturadeimagen|La Residencia de Señoritas.]] El déssitu dela Residencia d'Estudiantis nel [[1910]], hizu que prontu s'ampriara p'almitil alas [[Mugel|mugeris]] nuversitarias, por essu, la ''JAE'' hizu embaxu'l su mandu un grupu femininu i le dió la su dereción a ''María de Maeztu''. En [[Outubri|otubri]] del [[1915]], endispués de mual la Residencia d'Estudiantis a sotra séi, la ''JAE'' hundó la nueva Residencia Entrenacional de Señoritas i le acupó a ella la su dereción, estalación i apreparación de l'edeficiu dela calli ''Fortuny'' de [[Mairil]], siendu pubricau el su anombramientu oficial comu diretora ena Gaceta de [[Mairil]] el onzi de [[hebreru]] del [[1916]] i que acupó hata'l [[1936]].<ref>{{Cita web|url=https://www.boe.es/gazeta/dias/1916/02/28/pdfs/GMD-1916-59.pdf|título=Nombraeru de Doña María de Maeztu Whitney comu diretora dela Corrupela de Señoritas dela Residencia d'Estudiantis.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|editorial=Gaceta de Madrid.|fecha=28 de hebreru del 1916}}</ref> Dispués de dos añus, la séi se queó chiquenina polo qu'ella tuvu un tratu con una estitución vezina, qu'era el Estitutu Entrenacional de [[Mairil]], derigíu por ''Susan Huntington'', p'acupal i dal crassis nel su edeficiu dela mesma calli, esmenzandu assin una estricá calavoración dentri dambas, amejorandu estas estitucionis col gastu compartíu d'abitanças i recussus, assina comu l'entrecambiu d'alunas i professoras de dambus laus de l'Alánticu.<ref>{{Cita web|url=https://ortegaygasset.edu/legados/residencia-de-senoritas/|título=Residencia de Señoritas.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=FOM|idioma=es|editorial=Hundación Ortega Marañón.}}</ref> Por mé d'estu hizu varius viagis pa [[Estaus Uníus]] i logró hazel el primel pograma d'estuyus pa l'estrangeru de [[Mugel|mugeris]] [[España|españolas]]. Assina nel [[1923]] se enfirmó una acordança de calavoración d'entrecambiu d'alunas, letoraus nel estrangeru, becas d'envestigación i entrecambiu de material centíficu i biblográficu.<ref name=":2" /><ref>{{Cita web|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4992789|título=La Residencia de Señoritas de Mairil ena Segundera Repúbrica, dentri l'alta coltura i el brillíu social.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|apellido=Vázquez Ramil|nombre=Raquel|año=2015}}</ref>[[Archivu:Laresi.jpg|miniaturadeimagen|Ena Residencia de Señoritas.|izquierda]]En veintiun añus i hata l'esmiençu dela [[Guerra Cevil Española|guerra civil]], la Residencia passó de sel un edeficiu chiqueninu pa trenta estudiantis, a sel varius edeficius pa quasi trezientas alunas. La Residencia almitía a [[Mugel|mugeris]] con mas de dezisieti añus qu'estuyaran en [[Mairil]] o aprepararan el su engressu en nuversidais, ena Escuela Superiol de Magisteriu, ena Escuela Normal, ena Escuela Hogal o ampriaran la su hormación centífica de horma privá, amás tamién s'almitían alunas estrangeras i esternas. Se les brindava, manduca, abitanças, conferencias, desconciertus, velás puéticas, entrepetacionis teatrais i hormación, comu las crassis engredías de Pedagogía i [[Filosofia|Filosofía]], dás por ella mesma. La Residencia enquacava los sus preçus, dava becas i facilidais alas alunas con menus recussus, paque las familias delas provincias puyeran mandal alas sus ijas a estuyal i assina pa poel pagal el su gastaeru, las residentis poían hazel varius trebajus ena casa, ena bibloteca o en tareas almenistrativas. Ella logró de hormal a un grandi númiru de [[Mugel|mugeris]], sostribandu la su participación social, económica, inteletual i política, nel [[Mairil]] delos añus venti i ena [[II Repúbrica Española|Segundera Repúbrica]], siendu espolichis ativus dela muança política nel primel terciu del [[Sigru XX|siegru XX]] n'[[España]].<ref>{{Cita web|url=https://www.jstor.org/stable/23763099|título=Prossimación ala lavol pedagógica de María de Maetzu.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|apellido=Gamero Merino|nombre=Carmela|año=1985|editorial=JSTOR.}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.jotdown.es/2018/10/la-casa-de-las-chicas-que-iban-a-cambiar-el-mundo/|título=La casa delas jóvinis que divan a mual el mundu.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|apellido=Prada|nombre=Ruth|fecha=15 d'otubri del 2018|idioma=es|editorial=Jot Down.}}</ref> Nel [[1928]] se celebró en [[Mairil]] el XII Congressu Entrenacional de [[Mugel|Mugeris]] Nuversitarias i numirosas mandiletis se quearun ena Residencia. Nel [[1931]] [[Marie Curie]] se queó tamién ena Residencia ena su queá en [[Mairil]]. En [[jullu]] del [[1936]] andava de vagacionis ahuera de [[Mairil]], comu quasi toas las residentis, polo que regolvió nel inti al prouzil-si el golpi d'Estau, enque alogu pa [[setiembri]] del [[1936]] dexó la dereción dela Residencia, ena que se hazierun dos emportantis associacionis femininas, nun lau l'Associación de [[Mugel|Mugeris]] Nuversitarias, que hormó parti dela Federación Entrenacional de [[Mugel|Mugeris]] Nuversitarias i del sotru el ''Lyceum Club''.<ref>{{Cita web|url=http://www.residencia.csic.es/expomujeres/cronologia.htm|título=Mugeris ena vanguardia. La Residencia de Señoritas pol su centenariu, 1915-1936.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=www.residencia.csic.es|idioma=es|fecha=13 de deziembri del 2024|editorial=WB Machine.|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20241213235949/http://www.residencia.csic.es/expomujeres/cronologia.htm|fechaarchivo=2024-12-13|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cita noticia|título=El Lyceum|url=https://lyceumclubfemenino.com/el-lyceum/|periódico=Lyceum Club Femenino|fechaacceso=22 de marçu del 2026|idioma=es-ES|fecha=01 de jullu del 2019}}</ref> === Traduzionis === [[Archivu:Historia_de_la_pedagogía,_Paul_Monroe_(1905)_(cropped).png|miniaturadeimagen|Trauzión del [[1918]].|226x226px]]El su domiñu de varias idiomas le premitió desenroal una lavol comu tradutora d'obras i dentri ellas sonin: * Religión i umanidá, la religión endrentu delos lindis dela umanidá, aportación ala hundación dela pedagogía social, nel [[1914]], trauzíu del original en [[Lengua alemana|alemán]] del 1894. * Pedagogía social, de ''Paul Natorp'', nel 1899, trauzíu col títulu de Cussu de pedagogía nel [[1915]]. * L'Estoria dela pedagogía nel [[1905]], de l'[[ingrés]] ''Paul Monroe,'' el tomu I trauzíu nel [[1918]] i el tomu II trauzíu nel [[1924]].<ref>{{Cita web|url=https://fonsespecials.udl.cat/handle/10459.2/2123?show=full|título=Estoria dela pedagogía. Tomu 1.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|editorial=Universitat de Lleida.}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://fonsespecials.udl.cat/handle/10459.2/2124?locale-attribute=es|título=Estoria dela pedagogía. Tomu 2.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|editorial=Universitat de Lleida.}}</ref> === Pubricacionis === * La Pedagogía en [[Londri]] i las escuelas de parvulitus. En Analis dela Junta pala Ampriación d'Estuyus i Envestigacionis Centíficas nel [[1909]].<ref>{{Cita web|url=http://cedros.residencia.csic.es/imagenes/Portal/ArchivoJAE/analesjae/1909-01-08.pdf|título=La Pedagogía en Londri i las Escuelas de Parvulitus.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|fecha=23 d'aneru del 1909}}</ref> * El trebaju dela [[mugel]], nuevus vistalis''.'' Conferencia prenunciá el ochu d'[[abril]] del [[1933]]. * El poblema dela ética. L'enseñaeru dela moral, Pubricá nel [[1938]], pa estudial el poblema dela ética i pa dal angunas normas pal enseñaeru dela moral enas escuelas. * Estoria dela coltura uropea. Pubricá nel [[1941]] pola Bibloteca dela ''Esfinge'', especializá enos librus pala [[mugel]], embaxu la dereción de ''Gregorio Martínez Sierra,'' qu'era comu se hazía mental ''[[María de la O Lejárraga|María Lejárraga]].'' Es una recopilación dun cussu d'estoria que escrevió quandu esmençó la [[II Guerra Mundial|Segundera Guerra Mundial]] i ella decedió queal-si n'[[Argentina]]. * Antología-[[Sigru XX|siegru XX]]. Prosistas españolis. Acordanças i comentacionis. Pubricá nel [[1943]] pola Coleción ''Austral'' de ''Espasa-Calpe''. Es la su obra mas mentá i una descoja didática mayolmenti derigía pal professorau del bachillel.<ref name=":4" /> == Premius i reconocencias == * Hue anombrá dotora ''honoris causa'' en varias nuversidais de tol mundu, dentri ellus en ''The Smith College'' nel [[1919]]. Tamién hue reconocía comu professora onoraria ena Nuversidá de [[Méxicu]] i comu professora estrordinaria ena Nuversidá de Columbia.<ref>{{Cita web|url=https://laescueladelarepublica.es/wp-content/uploads/2016/02/la-pedagoga-Maria-de-Maeztu.pdf|título=La pedagoga. María de Maeztu.|autor=Antonina Rodrigo|fechaacceso=22 de marçu del 2026|archive-date=2026-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260206073813/https://laescueladelarepublica.es/wp-content/uploads/2016/02/la-pedagoga-Maria-de-Maeztu.pdf|dead-url=yes}}</ref> * Una corrupela d'antigas estudiantis que se queavan ena Residencia de Señoritas i qu'estavan en [[Mairil]], ressolvió de hazel un premiu ena su memoria i que se entriegara tolos añus ala aluna dela seción de Pedagogía que tuviera las mejoris calificacionis al acabijal los sus estuyus, huendu valoreá por un dessami. Nel 1950 se hormalizó, por una ressolución menisterial, comu una Hundación particulal benéfica-hormativa mentá comu Premiu ''María de Maeztu'', hundaora dela Residencia de Señoritas.<ref>{{Cita web|url=https://www.boe.es/gazeta/dias/1950/11/26/pdfs/BOE-1950-330.pdf|título=Hundación del Premiu María de Maeztu, hundaora dela Residencia de Señoritas, estituía ena Facultá de Filosofía i Letras dela Nuversidá de Mairil.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|autor=Goviernu dela Nación. BOE.|fecha=30 d'abostu del 1950}}</ref> * Nel 1988 se costituyó nel [[País Vascu]] el ''Fórum Feminista María de Maeztu'', en onol ala su figura i dendi'l [[1996]] el Aria d'Igualdá de l'Ayuntamientu d'Estella i l'Assambrea de [[Mugel|Mugeris]] d'Estella-Lizarra apreparan el Certami Letrariu Premiu ''María de Maeztu''.<ref>{{Cita web|url=https://www.euskadi.eus/informacion/entrevista-maria-de-maeztu/web01-ejeduki/es/|título=Entrevista: Fórum feminista María de Maeztu.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|fecha=24 de marçu del 2015|sitioweb=www.euskadi.eus|idioma=es|autor=Eusko Jaurlaritza.}}</ref> * Nel [[2007]] anombrarun Crassi ''María de Maeztu'' a sieti navíus de salvamientu dela Sociedá de Salvamientu i Segurança Marítima en Portugaleti.<ref>{{Cita web|url=https://www.salvamentomaritimo.es/sala-de-comunicacion/sala-de-prensa/la-ministra-de-fomento-amadrina-el-remolcador-de-salvamento-maria-de-maeztu-en-portugalete|título=La Menistra de Formientu amairina'l Remolcaol de Salvamientu María de Maeztu en Portugaleti.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|fecha=07 de novembri del 2008|autor=Goviernu d'España.|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20260114173820/https://www.salvamentomaritimo.es/sala-de-comunicacion/sala-de-prensa/la-ministra-de-fomento-amadrina-el-remolcador-de-salvamento-maria-de-maeztu-en-portugalete|fechaarchivo=2026-01-14|dead-url=yes}}</ref> * La [[Nuversidá de Salamanca]] assentó nel [[2008]] el Premiu ''María de Maeztu'' ala virtú Centífica.<ref>{{Cita web|url=https://secretaria.usal.es/boletines/consulta/files/9322-Premio_Maria_de_Maeztu_27abril18.pdf|título=Premiu María de Maetzu dela Nuversidá de Salamanca, ala Escelencia Centífica.|editorial=Nuversidá de Salamanca.|fecha=Aprovau ena Sessión del Conseju de Goviernu del trenta d'abril del 2008 i morificau ena Sessión del ventisieti d'abril del 2018.|fechaacceso=22 de marçu del 2026}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.dicyt.com/noticias/los-premios-maria-de-maeztu-reconocen-la-excelencia-cientifica-en-la-usal|título=Los Premius María de Maeztu reconocin ala Escelencia Centífica ena USAL.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=www.dicyt.com}}</ref> * Nel [[2016]] el [[España|Goviernu d'España]] assentó la destinción Unidá de Virtú ''María de Maeztu'', pa reconocel a unidais púbricas d'envestigación, en qualisquiel aria centífica, que provin apasmu i encabeceru centíficu entrenacionalmenti i que calavorin ativamenti col su ambienti impresarial i social.<ref>{{Cita web|url=https://www.revistacallemayor.es/poesia-para-homenajear-a-maria-de-maeztu/|título=Puesía pa omenagial a María de Maeztu.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|fecha=31 de marçu del 2011|sitioweb=Revista Calle Mayor - Publicidad y comunicación|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.aei.gob.es/ayudas-concedidas/centros-unidades-excelencia|título=Sostribu i Assegurança de Centrus d'Escelencia Severo Ochoa i a Unidais d'Escelencia María de Maeztu.|autor=Agencia Estatal de Investigación|fechaacceso=22 de marçu del 2026}}</ref> * Ena serii dela teli ''La otra mirada'' nel [[2018]], ''María de Maeztu'' era la protagonista del capítalu sieti, nel que su pessonagi revindicava el desenrou endividual delas pessonas, l'educación, los derechus delas [[Mugel|mugeris]] i afiava el divorciu o el descasamientu.<ref>{{Cita web|url=https://www.rtve.es/play/videos/la-otra-mirada/otra-mirada-maria-maeztu-llega-academia/4624417/|título=La sotra mirá - María de Maeztu allega a l'Academia.|fecha=06 de juñu del 2018|fechaacceso=22 de marçu del 2026|autor=RTVE play Arradiu i teli|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=8020484|título=L'educación i las mugeris enas seriis educativas.|autor=Forteza Martínez, Aurora i Conde, Manuel Antonio dela Nuversidá de Güelva|fechaacceso=22 de marçu del 2026|año=2021}}</ref> * El ventiochu de [[hebreru]] del [[2023]], ''Correos'' hondeó un sellu delas cartas dun ebru, pala comemoración del setenta i cincu aniversariu dela su muerti.<ref>{{Cita web|url=https://www.correos.es/es/es/particulares/filatelia/productos-filatelicos/sellos/espana/2023/maeztu|título=Efeméridis. Setenta i cincu añus del espenamientu de María de Maeztu Whitney.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=www.correos.es|idioma=es}}</ref> * Tamién nel [[2023]], la ''Fábrica Nacional de Moneda y Timbre'' acuñó una monea nel su onol, que hue presentá el ochu de marçu ena Residencia de Señoritas.<ref>{{Cita web|url=https://ortegaygasset.edu/homenaje-a-la-figura-de-maria-de-maeztu-en-el-dia-internacional-de-la-mujer/|título=Omenagi ala figura de María de Maeztu nel Día Entrenacional dela Mugel.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|apellido=dgomez|fecha=08 de marçu del 2023|sitioweb=FOM|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://tienda.fnmt.es/fnmttv/fnmt/es/Productos/Monedas/Web/D%C3%ADa-Internacional-de-la-Mujer/MAR%C3%8DA-DE-MAEZTU-(2023)-8-REALES/p/92937001|título=María de Maetzu, 2023. Ochu Realis. Día Entrenacional dela Mugel. La Tienda de la FNMT-RCM.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=tienda.fnmt.es|idioma=es}}</ref> * En munchas ciais [[España|españolas]] ain callis que tien el su nombri, comu n'Albaceti, Avilés, Baracaldu, Elchi, Estella, Estepona, Galapagal, [[Graná]], [[Mairil]], [[Málaga]], Puertullanu, [[Valencia]] o [[Çaragoça]].<ref>{{Cita web|url=https://www.callejero.net/|título=Andurreru, mapas i pranus.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=www.callejero.net|idioma=es}}</ref> * Tamién tié'l su nombri l'Espaciu d'Igualdá del mairileñu destritu dela Latina.<ref>{{Cita web|url=https://www.madrid.es/portales/munimadrid/es/Inicio/Igualdad-y-diversidad/Direcciones-y-telefonos/Espacio-de-Igualdad-Maria-de-Maeztu-Latina/?vgnextfmt=default&vgnextoid=522232c9be401810VgnVCM1000001d4a900aRCRD&vgnextchannel=ab79aaa26f535510VgnVCM1000008a4a900aRCRD|título=Espaçu d'Igualdá María de Maeztu. Latina - Ayuntamientu de Mairil.|fechaacceso=22 de marçu del 2026|sitioweb=www.madrid.es|idioma=es|autor=Ayuntamientu de Mairil.}}</ref> == Referencias == <references /> == Biblografía == * ''Benítez Palma, Enrique'' nel [[2021]]. La llegá dela [[mugel]] ala Carrera de ''San Jerónimo'': ''un balance de las intervenciones de las integrantes de la Asamblea Nacional de Primo de Rivera'', 1927-1930. * ''Cassani, Alessia'' nel [[2020]]. ''María de Maeztu'': La costrucción duna nueva [[España]]. Coltura Latinualmericana. Revista d'estuyus entrecolturais '''31''' (1). * ''González-Geraldo, José Luis'' nel [[2019]]. Aportacionis de ''María de Maeztu'' ala entroduzión dela Pedagogía Social n'[[España]]. Revista Complutensi d'[[Educación]] '''30''' (1): 293-306. * ''Ribagorda, Álvaro'' nel [[2018]]. Los origis de l'Estitutu-Escuela: las Currupelas de Zagalinus dela Residencia de Estudiantis. En ''Martínez Alfaro, Encarnación''; ''López-Ocón Cabrera, Leoncio''; ''Ossenbach Sauter, Gabriela'' nel [[2018]], edicionis. Cencia i ennovación enas crassis: centenariu de l'Estitutu-Escuela, 1918-1939. Conseju Superiol d'Envestigacionis Centíficas dela Nuversidá Nacional d'[[Educación]] a Distancia: 47-70. * ''Lastagaray Rosales, María Josefa'' nel [[2015]]. ''María de Maeztu Whitney:'' una vida dentri la pedagogía i el feminismu. [[Mairil]]: ''La ergástula ediciones''. * ''Melián, Elvira M.'' nel [[2015]]. Ena frontera: señas d'entidá dela lavol pedagógica ispanu-almericanista en ''María de Maeztu,'' 1924-1936. Estoria dela [[Educación]] '''34''' (0): 287-303. * ''Porto Ucha, Ángel Serafín''; ''Vázquez Ramil, Raquel'' nel [[2015]]. ''María de Maeztu. Una antología de textos''. [[Mairil]]: ''Dykinson''. * ''Vázquez Ramil, Raquel'' nel [[2012]]. [[Mugel|Mugeris]] i [[educación]] ena [[España]] d'ugañu. L'Estitución Libri d'Enseñaeru i la Residencia de Señoritas de [[Mairil]]. [[Mairil]]: ''Akal''. * ''Walliser Martín, Marta'' nel [[2007]]. La infrugencia dela esperencia entrenacional ena lavol educativa de ''María de Maeztu''. Cientu venticincu añus dela nacencia de ''Picasso'' en [[Málaga]]: Actas del XLI Congressu Entrenacional dela Associación Uropea de Professoris d'Español, Nuversidá de [[Málaga]], del ventitrés al ventinuevi de [[jullu]] del [[2006]] (Associación Uropea de Professoris d'Español (AEPE)): 415-427. * ''Zapata Garrido, Arantxa'' nel [[2007]]. La infrugencia dela esperencia entrenacional ena lavol educativa de ''María de Maeztu''. ''Publicaciones Didácticas'' (79): 34-52. * ''Fructuoso Ruiz de Erenchun, María Cristina'' nel [[1998]]. ''María de Maeztu Whitney. Una Vitoriana Ilustre''. [[Vitoria|Vitoria-Gasteiz]]: Real Sociedá Vascongá d'Amegus del [[País]]. * ''Tellechea Idígoras, J. Ignacio'' nel 1990. ''Cartas de tres Maeztu a Miguel de Unamuno.'' Dentri la caterva i la soledá: omenagi al professol ''Saturnino Álvarez Turienzo''. * ''Pérez-Villanueva Tovar, Isabel'' nel 1989. ''María de Maeztu:'' una mugel nel conformismu educativu español. [[Mairil|Mairii]]: Nuversidá Nacional d'[[Educación]] a Distancia. == Atijus p'ahuera == {{commonscat}} * [http://archivojae2.edaddeplata.org/ficha/personas/6789/ Ficha de ''María de Maeztu''] Archivu dela ''JAE''. * [https://www.rtve.es/play/videos/mujeres-para-un-siglo/mujeres-para-siglo-maria-maetzu-educacion/713453/<nowiki/> ''María de Maetzu Whitney'', mugeris pa un siegru] Vidiu de ''RTVE''. {{NF|1881|1948|Maeztu, María de}} [[Categoría:Mugeris]] [[Categoría:Escrebioris]] [[Categoría:Educación]] 8yhcdv4wh1w97jh0lpq3l0gw46ghyfb Covilhã 0 11940 145092 143462 2026-11-17T00:30:17Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145092 wikitext text/x-wiki {{Ficha de entidad subnacional}} '''Covilhã''' o '''Covillana'''<ref>de Miñano, Sebastián. ''Diccionario Geográfico-Estadístico de España y Portugal''. Imprenta de Pierart-Peralta, Madrid, 1826-1828.</ref><ref>Santano y León, Daniel. ''Diccionario de gentilicios y topónimos''. Paraninfo, Universidad de Michigan, 1981. ISBN 8428310696.</ref><ref>Frateschi Viera, Yara; Rodríguez, José Luis; Morán Cabanas, M. Isabel; Souto Cabo, José António. ''Glosas Marginais ao Cancioneiro Medieval Português de Carolina Michaëlis de Vasconcelos''. Universidade de Coimbra, Coímbra, 2004.</ref><ref>''Teatro: I Jornadas Lusófonas en La Fundición Sevilla 2022''. ''Diario de Sevilla'', 8 de septiembre de 2022.</ref><ref>Goethe-Institut. ''Entrevista con André Barata Nascimento'', mayo de 2022.</ref> (en portugués i oficialmenti, '''''Covilhã''''' {{audio|Pt-pt Covilhã FF.ogg|[kuviˈʎɐ̃]}}), es una ciá portuguesa con 36 723 abitantis, nel distritu de Castelo Branco, sé dun monicipiu con 556,43 km² d’aria i 46 457 abitantis (2021), subdividíu en 25 ''freguesias''. Puerta dela Serra dela Estrela, es la tierra dela endustria dela lana, cuna de destapaoris del sigru XVI i ogañu una ciá con Nuversidá pública. Ena vertienti sudesti dela Serra dela Estrela, Covillana es unu delos centrus urbanus del interior de Portugal. La ciá está assitiá a 20 km del puntu más altu de Portugal Continental, la Torre (1993 m s. n. m.), i el so núcleu urbanu s’estendi enti los 450 i los 800 m. El monicipiu limita al norti colos monicipius de [[Seia]] i [[Manteigas]], al nordesti cola [[Guarda]], al lesti con [[Belmonti|Belmonti]], al sul pol [[Fundão|Fundão]] i al oesti por [[Pampilhosa da Serra]] i [[Arganil]]. Es la tierra dela endustria dela lana, de carís obreru, cuna de [[Destapaúras|destapaoris del sigru XVI]], ogañu una ciá con Nuversidá pública. La ciá de Covillana está assitiá ena vertienti sudesti dela [[Serra dela Estrela]] i es unu delos centrus urbanus de mayol relevancia dela región, huntu con [[Coimbra]], [[Aveiru]], [[Viseu]], [[Figueira da Foz]], [[Guarda]], [[Castelo Branco]], etc. El so núcleu urbanu s’estendi enti los 450 i los 800 m d’altitú. El puntu más altu de [[Portugal]] Continental, la [[Torre (Serra dela Estrela)|Torre]] ({{fmtn|1993|m}}), forma parti delas freguesias d’Unhais da Serra (Covillana), São Pedro (Manteigas), Loriga (Seia) i Alvoco da Serra (Seia), quedandu incluyía en tres monicipius: Covillana, Manteigas i Seia,<ref>{{Cita web |url=http://www.igeo.pt/produtos/cadastro/caop/caop_vigor.htm |título=Carta Administrativa Oficial de Portugal |fechaacceso=2026-05-31 |archive-date=2012-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120825064716/http://www.igeo.pt/produtos/cadastro/caop/caop_vigor.htm |dead-url=yes }}</ref> peru dista cerca de 20 km del núcleu urbanu de Covillana, siendu Covillana, por essu, la ciá portuguesa más próxima del puntu más altu de Portugal Continental. Es una ciá de caraterísticas proprias dendi hazi sigrus, conjugandu al mesmu tiempu hechus interesantis dela realidá portuguesa. Nun estudiu elaborau en 2007 pol periódicu ''Expresso'', sobri la qualidá de vía enas ciais portuguesas, Covillana ocupa la 14.ª posición, assitiándusi delantre delas restantís ciais del interior del país.<ref>[http://download.cm-covilha.pt/noticias/CamaraNoticias2007JanFev/20070109RankingExpresso.jpg Classificação do semanário Expresso]</ref> == Toponimia == El topónimu en portugués es ''Covilhã'' (pronunciau {{audio|Pt-pt Covilhã FF.ogg|[kuviˈʎɐ̃]}}), mentris qu’en textus no oficialis en español es preferibri la varianti tradicional '''Covillana''', adaptá ala pronunciación i ala ortografía española. Tamién dessisti en español la forma '''Cubillana''', pocu gastá.<ref>Riesco Chueca, Pascual; Gómez Turiel, Pedro; Álvarez-Balbuena García, Fernando. «Portugal desde Zamora: los nombres de los pueblos de la frontera trasmontana desde el lado zamorano». ''Anuario'', 2016, pp. 249-334.</ref> == Estoria == [[Archivu:Covilhã.jpg|thumb|El núcleu central de Covillana.]] [[Archivu:Perspectiva da Covilhã.jpg|thumb|Parti alta.]] Covillana fue un castru protoestoricu, abriguiu de pastoris lusitanus i fortaleza romana conocía comu Cava Juliana o Silia Hermínia. Enas rodalías deste castru s’assitiava la primitiva ciá de Covillana (''Cova Lhana'', literalmenti «Cova Chana»), la denominaa ''Covilhã Velha'', ondi dessisti un moxón trigonométricu con essa designación. Las murallas del so primitivu castillu fueron alçaas por Sancho I, quien en 1186 dio un fueru (''foral'') a Covillana. I, más tardi, fue Dionisiu I quien mandó costruil las murallas del admirabli barriu medieval delas Portas do Sol. Ya ena Edá Media era una delas principalis villas o aldeas del Reinu, situación endispués confirmá pol hechu de que grandis figuras originarias del pueblu o delos sos alreoris se golvierun importantis enas grandis destapaúras delos sigrus XV i XVI: l’avanci n’Atlánticu, el caminu marítimu haza l’Índia, las destapaúras d’América i Brasil, i el primel viaji de circunnavegación dela Tierra. Los dos cursus d’augua qu’abaxan dela Serra dela Estrela, Carpinteira i Degoldra, atravessan el núcleu urbanu i estuvun nel origen del desenvolvimiento endustrial. Estas porporcionavan la energía hidráulica que permitía el trabaju delas fábricas. Juntu a essas dos riberas s’aprecia ogañu un admirabli núcleu d’arqueología endustrial, compuestu de deçenas de grandis edificius en ruinas. En dambos dos lugaris son visibris deçenas d’antiguas uniais, enti las qualis destacan la fábrica-escuela hundá pol Condi da Ericeira en 1681 juntu ala Carpinteira i la Real Fábrica dos Panos creá pol Marqués de Pombal en 1763 juntu ala ribera de Degoldra. Esta es agó la sé dela Nuversidá dela Beira Interior, ena qual se topa el Museyu de Lanifícius, considerau el mejol núcleu museológicu desta endustria en Uropa. Covillana fue elevá ala categoría de ciá el 20 d’otuñu de 1870 pol rei Luis I pol so estensu númeru d’abitantis i pola so riqueza. == Geografía == [[Archivu:Serracovilha.JPG|miniatura|esquierda|La Torre vista dendi Penhas da Saúde, nel monicipiu de Covillana.]] [[Archivu:covilhanevao.JPG|miniatura|Ventisca en Penhas da Saúde, eneru de 2007.]] Assitiá ena parti sul dela Serra dela Estrela, la çona urbana dela ciá tien altituis enti 450 i 800 m s. n. m. i está a 20 km del puntu más altu de Portugal continental, la Torre (1993 m s. n. m.), assitiá nel monicipiu de Seia, cerca delos lindis con Manteigas i Covillana. === Vegetación === En cuantu ala vegetación, son predominantis los bosquis, con árbulis comu el robri i la encina, enti otrus. Enti la vegetación arbustiva, la carqueja es mui abondanti. La vegetación queda escassa haza la Torre. === Climi === El climi del monicipiu es mediterráneu continentalizau, ya que las precipitacionis son más escassas nel vranu. Los vranus tienin temperaturas amenas i los inviernus tienin temperaturas baxas. El friu es más intensu sigún l’altitú, con temperaturas amenas enas partis más baxas i temperaturas negativas i precipitacionis de nievi enas partis más elevás, comu el lugal de Penhas da Saúde, assitiau ena ''freguesia'' de Cortes do Meio, con 1500 m s. n. m., a 9 km dela Torre. {{Clima |lugar = Covillana (614{{esd}}m{{esd}}s.{{esd}}n.{{esd}}m.) (Períodu de referencia: 1971-2000) |ene_max = 9.4 |feb_max = 11.2 |mar_max = 13.5 |abr_max = 16.4 |may_max = 19.2 |jun_max = 24.7 |jul_max = 28.1 |ago_max = 28.4 |sep_max = 24.4 |oct_max = 18.9 |nov_max = 13.1 |dic_max = 9.8 |anual_max = 18.1 |ene_prom = 6.2 |feb_prom = 7.4 |mar_prom = 9.5 |abr_prom = 11.8 |may_prom = 14.3 |jun_prom = 19.1 |jul_prom = 21.9 |ago_prom = 22.2 |sep_prom = 19.1 |oct_prom = 14.7 |nov_prom = 9.7 |dic_prom = 6.7 |anual_prom = 13.6 |ene_min = 3.1 |feb_min = 3.6 |mar_min = 5.6 |abr_min = 7.2 |may_min = 9.5 |jun_min = 13.5 |jul_min = 15.7 |ago_min = 16.0 |sep_min = 13.9 |oct_min = 10.5 |nov_min = 6.3 |dic_min = 3.6 |anual_min = 9.0 |ene_precip = 162 |feb_precip = 150 |mar_precip = 109 |abr_precip = 90 |may_precip = 76 |jun_precip = 49 |jul_precip = 10 |ago_precip = 10 |sep_precip = 47 |oct_precip = 105 |nov_precip = 146 |dic_precip = 128 |anual_precip = 1082 |fuente = Climate Data }} === ''Freguesias'' === Las ''freguesias'' de Covilhã son las siguientis:<ref>''Lei n.º 11-A/2013 de 28 de janeiro. Reorganização administrativa do território das freguesias''. Diário da República, 28 de janeiro de 2013.</ref><ref>''Reposição de freguesias agregadas pela Lei n.º 11-A/2013, de 28 de janeiro, concluindo o procedimento especial, simplificado e transitório de criação de freguesias previsto na Lei n.º 39/2021, de 24 de junho''. Diário da República, 13 de março de 2025.</ref> {{lista de columnas|2| * Aldeia de São Francisco de Assis * Barco * Boidobra * Cantar-Galo * Casegas * Cortes do Meio * Coutada * Covilhã e Canhoso * Dominguizo * Erada * Ferro * Orjais * Ourondo * Paul * Peraboa * Peso * São Jorge da Beira * Sobral de São Miguel * Teixoso e Sarzedo * Tortosendo * Unhais da Serra * Vale Formoso e Aldeia do Souto * Vales do Rio * Verdelhos * Vila do Carvalho }} == Demografía == {{Gráfica de evolución|tipo=demográfica|anchura=600|nombre=Covillana|posición=centro|1801|21293|1849|22078|1900|44427|1930|49934|1960|72957|1981|60945|1991|53999|2001|54505|2011|51797|2021|46457|notas=Datus sigún el nomenclátor publicau pol INE portugués.}} == Economía == [[Archivu:Praça do Município à noite.jpg|thumb|Praça del monicipiu.]] [[Archivu:UBI - Biblioteca principal.jpg|miniatura|esquierda|Vista de Covillana, Biblioteca Central dela Nuversidá dela Beira Interior]] Hazi 800 añus que dessisti ena ciá el trabaju dela lana, qu’ogañu se reflexa en moernas uniais endustrialis, huendu Covillana unu delos principalis centrus de lanifícius d’Uropa. Pocus centrus urbanus puein assumil una ativiá económica tan regular a lo largu d’ochu sigrus, peru es justamenti el casu de Covillana i del trabaju delos lanifícius, comu manufactura primeru i comu endustria endispués. Ogañu, esta endustria produzi al añu cerca de 40 000 km de texíu, i, a traviés de varias empresas textilis, con destaqui pa ''A. Saraiva'', es proveeol de grandis marcas textilis mundialis comu Hugo Boss, Armani, Zegna, Marks & Spencer, Yves Saint Laurent, Calvin Klein i Christian Dior. Es la ciá más cercana ala Estación d’Esquí Vodafone, ondi s’assitian las únicas pistas d’esquí portuguesas i ondi s’allega recorriendu paisajis increíbris de montaña. Covillana es, ogañu, una ciá que, fueraparti delas tradicionalis «ubelhas» —pronunciación serrana pa ''ovelhas''—, tien tamién una miríada d’ativiais económicas marcaas pol [[Capitalismu|capitalismu]] moernu. Entavía assin, mantién viva una tradición serrana bien manifestá pola produción i venda de produtus lácteus i de procedencia ovina genérica. [[Archivu:Covilha-CCBY.jpg|thumb|Ilesia de Santa María Mayol.]] La ciá de Covillana cuenta entavía cun centru comercial de grandi demensión, el Serra Shopping del grupu [[Sonae]], inaugurau en 2005, que resultó dela ampliación dela galería Modelo. El Serra Shopping cuenta con cerca de 75 tiendas. == Coltura == === Nuversidá === [[Archivu:RealFbricadePanos Fachada.jpg|thumb|Museu de Lanifícius ena Nuversidá.]] [[Archivu:UBI - Polo Principal01.jpg|miniatura|Vista del polu I dela Nuversidá dela Beira Interior]] La [[Nuversidá dela Beira Interiol]] s’assitia en Covillana inque l'ensinu superior está presenti ena ciá de Covillana dendi la hundaura del Institutu Politécnicu, en 1973. Esti hechu surgió a partir delas ativiais del grupu de trabaju pal Planiamientu Regional dela Cova da Beira, i la institución empecipió a recibil los primerus alumnus delos cursus d’Ingeniería Testil i Alministración i Contabilidá. Nel añu 1979, el entoncis Institutu Politécnicu passó a sel Institutu Nuversitariu dela Beira Interior i, en 1986, el Institutu Nuversitariu passó a [[Nuversidá dela Beira Interiol]]. El so primel reitol fue el Prof. Doutol Cândido Manuel Passos Morgado, siguíu pol Prof. Doutol Manuel José dos Santos Silva, pol Prof. Doutol João António de Sampaio Rodrigues Queiroz, diretol general atual del ensinu superior, i, ogañu, pol Prof. Doutol António Fidalgo.<ref>[[http://novosite.ubi.pt/Pagina.aspx?p=Historia](http://novosite.ubi.pt/Pagina.aspx?p=Historia) História da UBI]. Consultau el 21 d’abostu de 2008. Archivau en [[https://web.archive.org/web/20090522031412/http://novosite.ubi.pt/Pagina.aspx?p=Historia](https://web.archive.org/web/20090522031412/http://novosite.ubi.pt/Pagina.aspx?p=Historia) Internet Archive] el 22 de mayu de 2009.</ref> La UBI es frecuentá por cerca de 8000 alumnus repartíus polas trenta i dos licenciaturas del primel ciclu de Bolonia, corenta i seis másteris del segundu ciclu de Bolonia i veinti nuevi arias de dotorau.<ref>[[http://www.urbi.ubi.pt/arquivo/2007/378-2007-05-01/2486/](http://www.urbi.ubi.pt/arquivo/2007/378-2007-05-01/2486/) Página dela UBI]</ref> === Comunicación social === El periódicu local, de periodicidá semanal, es el ''Notícias da Covilhã''. Tien namás una radiu local: Rádio Covilhã (95.6 97.0 MHz). == Vea-si tamién == * [[Estación de Covillana]] == Referencias == {{listaref}} == Enlacis esternus == * [https://web.archive.org/web/20200319133048/http://www.cm-covilha.pt/ Ayuntamientu de Covilhã] {{pt}} * [https://web.archive.org/web/20190207015633/http://www.parkurbis.pt/ Parqui de Ciencia i Tecnología de Covilhã] * [http://www.ubi.pt Universidade da Beira Interior] * [https://web.archive.org/web/20060929090505/http://www.forumcovilha.com/ Fórum Covilhã] dee9l70slt4nl3ziiu0rf9tmu7kg9gn Vicente Aleixandre 0 11945 145123 144921 2026-11-17T06:29:44Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145123 wikitext text/x-wiki {{Ficha de pressona}} '''Vicente Aleixandre i Merlo''' ([[Sevilla]], 26 d'abril de 1898 — [[Mairil]], 13 de diziembri de 1984) fue un poeta [[España|español]] dela llamá [[Generación del 27]]. Fue académicu dela [[Real Academia Española]] dendi 1950, ocupandu el sillón dela letra O.<ref>cita web|título=Vicente Aleixandre|url=https://www.rae.es/academico/vicente-aleixandre|editorial=Real Academia Española|fechaacceso=18 d'abril de 2023</ref> Obtuvu el [[Prémiu Nacional de Literatura]] en 1933 por ''[[La destrucción o el amor]]'',<ref>Calderón, 2016, p. 223</ref> el [[Prémiu dela Crítica]] en 1963 por ''En un vasto dominio'' i en 1969 por ''Poemas dela consumación'',<ref>cita web|título=Vicente Aleixandre. Premios|url=https://www.cervantes.es/bibliotecas_documentacion_espanol/biografias/tetuan_vicente_aleixandre_premios.htm|editorial=Instituto Cervantes|fechaacceso=18 d'abril de 2023</ref> assin comu el [[Prémiu Nobel de Literatura]] en 1977. ==Biografía== Iju duna familia dela burguesía española, el su pairi fue engenieru de caminos de hierru. Tuvu nacencia en [[Sevilla]] en 1898, inque pasó la su enfancia en [[Málaga]], ondi fue colega d'escuela del futuru escritol [[Emilio Prados]]. Se muó pa [[Mairil]] ondi cursó Derechu i Comérciu. En [[1919]] se licencia en Derechu i obtén el títulu d'intendente mercantil. Exerci funcionis de professol de Derechu Mercantil a partil de [[1920]] ata [[1922]] ena Escuela de Comérciu. En 1917 conoció a [[Dámaso Alonso]] en [[Las Navas del Marqués]], ondi veraneaba, i al través deste contatu destapa a [[Rubén Darío]], [[Antonio Machado]] i [[Juan Ramón Jiménez]]. Prencepia deste mou una prohunda passión pola poesía. La su salú prencepia a deterioalsi en 1922. En 1925 le diagnosticun una nefriti tuberculosa, que termina cola extirpación dun riñón, operación realiçá en 1932. Publica los sus primels poemas ena "Revista de Occidente" en [[1926]]. Conoci i se hadri amigu de [[Luis Cernuda]], [[Manuel Altolaguirre]], [[Rafael Alberti]] i [[Federico García Lorca]], nombris qu'él va almiental nel su discursu d'agradecimientu al [[Prémiu Nobel de Literatura]].<ref>https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1977/aleixandre/25770-vicente-aleixandre-nobel-lecture-1977/</ref> Con probremas de salú, endispués dela [[Guerra Civil Española]] i col advenimientu dela [[España Franquista|ditadura]] no se exila, a pesar delas sus ideas repubricanas. Permaneci ena [[España]], i se transforma nun delos maestrus i exempru palos poetas jóvenis. Convirtió la su gran casa dela Calle Velintonia (ogañu Calle Vicente Aleixandre),<ref>{{Cita web |url=https://cvc.cervantes.es/literatura/escritores/aleixandre/sanz.htm |título=Archive copy |fechaacceso=2026-06-03 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20250930234803/https://cvc.cervantes.es/literatura/escritores/aleixandre/sanz.htm |fechaarchivo=2025-09-30 |dead-url=yes}}</ref> en [[Mairí]], nun rincón de libertá en metá dela represión dela ditadura, una especi de "exíliu" enteriol pal escritol i los sus amigus artistas i intelectualis.<ref>https://www.elmundo.es/madrid/2024/01/30/65b8ff62e9cf4ab92d8b45a5.html</ref> Segundú el professol Carl W. Cobb, dela [[Nuversidá]] del Tennessee <ref>https://mellenpress.com/author/carl-w-cobb/4315/</ref>, Aleixandre puei sel comparau a [[Walt Whitman]]: "Como Whitman, Aleixandre es un poeta d'una visión telúrica i cósmica, del panteísmu místicu, del imaginariu eróticu del cuerpu, del tema revolucionariu, del velsu libri maciçu."Prólogu dela edición de ''A destruição ou o amor'': <ref>https://www.istoedicoes.com.br/produtos/vicente-aleixandre/</ref> Está aterrau nel [[Cimenteriu de La Almudena]]. == Obra poética == La su obra poética presenta varias etapas: pura, surrealista, i de viejera. Amás esti personahi mos muestra el verdaeru rostru delas pressonas enos sus devessus poemas comu el de «''vinieras i te fueras dulcementi''». === Poesía pura (1924-1927) === El su primel libru, ''Ámbitu'', compuestu entri 1924 i 1927 i publicau en [[Málaga]] en 1928, es la obra dun poeta incipienti, qu'entavía no tién topau la su propia vos. Predomina el velsu cortu asonantau i la estética dela [[Poesía pura]] de [[Juan Ramón Jiménez]] i de [[Jorge Guillén]], amás d'ecos del [[Ultraísmu]] i dela poesía clásica española del [[Sigru d'Oru]], en especial [[Frai Luis de León]] i [[Góngora]]. === Poesía surrealista (1928-1932) === Enos años siguientis, entri 1928 i 1932, se produzi un cambiu radical ena su concepción poética. Inspirau polos preculsoris del [[Surrealísmu]] (en especial por [[Arthur Rimbaud]] i [[Lautréamont]]) i por [[Freud]], adoptó comu forma d'espresión el [[Poema en prosa]] (''Pasión dela Tierra'', de 1935), el [[Velsu libri]], i procedimientus plenamenti surrealistas comu el [[Versículu]] i la [[Imahin visionaria]] (''Espás comu lábius'', de 1932; ''[[La destrución o el amol]]'', de 1935, ''[[Sombra del Paraísu]]'', de 1944). La estética destos poemarius es irracionalista, i l'espresión s'aserca ala [[Escritura automática]], inque sin acetal la mesma comu dogma de fe. En línia col [[Surrealísmu]], el poeta no asumi tradición denguna, ni siquiá la métrica, i se libera, de muera qu'inclusu el su amigu [[Luis Cernuda]] puu dezil: "El su velsu no se pareci a ná". I en efetu el su estilu aporta novedais estilísticas inéditas comu el [[Símil]] enversu (''Espás comu lábius'') o el nexu desyuntivu equivalenti (''La destrución o el amol''), la [[Hipérboli]] suma, el [[Símbolu]] oníricu no codificau, enriqueciendu definitivamenti las possibilidais estilísticas dela luenga poética española, comu nun tiempu pasau hizun [[Garcilaso]], [[Góngora]] i [[Rubén Darío]], cada unu dellos un gran renovaol del luengahi líricu. El poeta celebra el amol comu fuerça natural ingovernabli, que destruyi todas las llimitaciones del sel umanu, i critica los convencionalismus colos que la sociedá intenta apresalu. La su estética es del [[Materialísmu]] i dun [[Pesimísmu]] cósmicu, al contrariu del otimísmu de [[Jorge Guillén]]; asumi la [[Mortalidá]] del endividuu comu una fusión ena naturaleza duna forma profundamenti umana. === Poesía antropocéntrica (1939-1968) === Tras la guerra cevil española, la su obra cambió, asercandu-si alas preocupacionis dela poesía social imperanti. Dendi una posición solidaria aborda la vida del omri común, los sus sufrimientus i ilusionis. El su estilu se hazi más sencillu i acesibli. Dos son los librus hundamentalis desta etapa: ''Estoria del coraçón'', de 1954 i ''En un vastu dominiu'', de 1962. === Poesía de viejera (1968-1984) === Enos sus úrtimus librus (''Poemas dela consumación'', de 1968, i ''Diálogus del conocimientu'', de 1974) el poeta inicia el su ciclu ''de senectute'' i el su estilu vuelvi a dal un hiru volviendu a procedimientus que recuerdan el su [[Surrealísmu]] inicial. L'esperiencia frustrante del passu del tiempu («o tardi, o prontu, o nunca»), dela viejera (nel su poema «Comu Moisés es el viehu» i otrus) i dela sercanía dela muerti lo llevan a repranteal-si el su irracionalísmu juvenil, inque ya nuna modalidá estremadamenti depurá, meditativa i serena. Utiliza un comprehu [[Conceptísmu]] estilísticu qu'oponi concetus comu ''miral / vel'', ''conocel / sabel'' i usa los tiempos verbalis i la metáfora negativa pa crial distanciamientu: "Tuvu nacencia, i no supu. / Respondió, i no tién palrau". El segundu, comu el su propiu títulu indica, contién [[Diálogus]] entablaus entri personahis simbólicus sumamenti abstratus. A estus dos títulus canónicos, estu es, delos publicaus en vida pol propiu poeta, podría añaldil-si un terceru, ''En gran nochi'', d'aparición póstuma, en 1991, que recohi poemas no incluíus enos dos librus anterioris i ena su mesma línia metafísica i reflexiva. == Librus de prosa i poesía == ''Ámbitu'', Málaga (6.º Suplemento de Litoral), 1928. ''Espás comu lábius'', M., Espasa-Calpe, 1932. ''La destrución o el amol'', M., Signo, 1935 (Prémiu Nacional de Literatura 1934). ''Pasión dela tierra'', Méxicu, Fábula, 1935 (2.ª edición aumentá: Mairí, Adonais, 1946). ''Sombra del Paraísu'', M., Adán, 1944. ''Ena muerti de Miguel Hernández'', Zaragoza, Quadernu delas Horas Situás, 1948. ''Mundu a solas''. Cun retratu i seis dibujus de [[Gregorio Prieto]] M., Clan, 1950. ''Poemas paradisíacus'', Málaga, El Arroyo delos Ángelis, 1952. ''Nacimientu úrtimu'', M., Ínsula, 1953. ''Estoria del coraçón'', M., Espasa-Calpe, 1954. ''Ciá del Paraísu'', Málaga, Dardo, 1960. ''Poesías completas'', M., Aguilar, 1960. (Edic. del propiu autor i [[Arturo del Hoyo]]) ''En un vastu dominiu'', M., Revista de Occidente, 1962 (Prémiu dela Crítica). ''Retratus con nomi'', B., Col. El Bardo, 1965. ''Obras completas'', M., Aguilar, 1968 (2.ª edición aumentá: 1977). ''Poemas dela consumación'', B., Plaza y Janés, 1968 (Prémiu dela Crítica). ''Poesía surrealista''. Antología, B., Barral, 1971. ''Soníu dela guerra'', Valencia, Hontanar, 1971. ''Diálogus del conocimientu'', B., Plaza y Janés, 1974. ''Tres poemas seudónimus'', Málaga, Col. Juan de Yepes, 1984. ''Nuevus poemas varius'', B., Plaza y Janés, 1987. (Edic. [[Alejandro Duque Amusco]]; recopilación: el mesmu i [[Irma Emiliozzi]]) ''Prosas recobrás'', B., Plaza y Janés, 1987. (Edic. [[Alejandro Duque Amusco]]) ''En gran nochi. Úrtimus poemas'', B., Seix Barral, 1991. (Edic. de Carlos Bousoño i [[Alejandro Duque Amusco]]) ''Álbum. Velsus de joventú'' (con Dámaso Alonso i otrus), B., Tusquets, 1993 (Edic. de [[Alejandro Duque Amusco]] i María-Jesús Velo). ''Prosa: Los alcuentrus. Evocaciones i pareceris. Otrus apuntis pa una poética'', M., Austral, 1998 (Edic. [[Alejandro Duque Amusco]]) ''Poesías completas'', M., Visor/Comunidá de Mairí/Ayuntamientu de Málaga, 2001 (Edic. de [[Alejandro Duque Amusco]]). ''Prosas completas'', M., Visor/Comunidá de Mairí/Ayuntamientu de Málaga, 2002 (Edic. de [[Alejandro Duque Amusco]]). *''Poesía completa'', Lumen, 2017. (Edic. de Alejandro Sanz)<ref>.Obra citada|título=Poesía - 'Poesía Completa' de Vicente Aleixandre|idioma=es|url=https://www.rtve.es/alacarta/videos/telediario/poesia-completa-vicente-aleixandre/4424950/|fechaacceso=2021-04-15|fecha=2018-01-16</ref> *''Visital todos los cielus'', Fundación Bancu Santander, 2020.<ref>Cita web|url=https://www.lasexta.com/ahoraqueleo/libros/visitar-todos-cielos-vicente-aleixandre_202005205ecae57a12cd420001b1813e.html|título=Visitar todos los cielos - Vicente Aleixandre: Autor, sinopsis, editorial y toda la información|fechaacceso=2021-04-15|fecha=2020-05-24|sitioweb=AhoraQueLeo|idioma=es</ref> == Artículus i escritus == ''Los alcuentrus: Rubén Darío nun puebru castellanu'' (Revista de Occidente, huniu de 1963).Véasi el [http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/cultural/2002/12/28/009.html comentariu de Miguel García-Posada] en ''Blanco y Negro Cultural'', 28-12-2002. ''Correspondencia ala [[Generación del 27]] (1928-1984)''.Véasi el [http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/cultural/2001/11/24/008.html comentariu de Miguel García-Posada] en ''ABC Cultural'', 24-11-2001. == Obras de poesía == ''Ámbitu'', Málaga (6.º Suplementu de Litoral), [[1928]]. ''Espadas como lábios'' - nel original ''Espadas como labios'', M., Espasa-Calpe, [[1932]]. ''La destrucción o el amor'', M., Signo, [[1935]] (Prémiu Nacional de Literatura [[1934]]). ''Pasión de la tierra'', México, Fábula, [[1935]] ''Sombra del Paraíso'', M., Adán, [[1944]]. ''En la muerte de Miguel Hernández'', Zaragoza, Cuaderno de las Horas Situadas, [[1948]]. ''Mundo a solas'', M., Clan, [[1950]]. ''Poemas paradisíacos'', Málaga, El Arroyo de los Ángeles, [[1952]]. ''Nacimiento último'', M., Ínsula, [[1953]]. ''Historia del corazón'', M., Espasa-Calpe, [[1954]]. ''Ciudad del Paraíso'', Málaga, Dardo, [[1960]]. ''Poesías completas'', M., Aguilar, [[1960]]. (Edic. del própiu autol i Arturo del Hoyo) ''En un vasto dominio'', M., Revista de Occidente, [[1962]] (Prémiu dela Crítica). ''Retratos con nombre'', B., Col. El Bardo, [[1965]]. ''Obras completas'', M., Aguilar, [[1968]] ''Poemas de la consumación'', B., Plaza y Janés, [[1968]] (Prémiu dela Crítica). ''Poesía surrealista''. Antología, B., Barral, [[1971]]. ''Sonido de la guerra'', Valencia, Hontanar, [[1971]]. ''Diálogos del conocimiento'', B., Plaza y Janés, [[1974]]. ''Tres poemas seudónimos'', Málaga, Col. Juan de Yepes, [[1984]]. ''Nuevos poemas varios'', B., Plaza y Janés, [[1987]]. (Edic. Alejandro Duque Amusco; recopilación: el mesmu i Irma Emiliozzi) ''Prosas recobradas'', B., Plaza y Janés, [[1987]]. (Edic. Alejandro Duque Amusco) ''En gran noche. Últimos poemas'', B., Seix Barral, [[1991]]. (Edic. de Carlos Bousoño i Alejandro Duque Amusco) ''Álbum. Versos de juventud'' (con Dámaso Alonso i otrus), B., Tusquets, [[1993]] (Edic. de Alejandro Duque Amusco i María-Jesús Velo). ''Prosa: Los encuentros. Evocaciones y pareceres. Otros apuntes para una poética'', M., Austral, [[1998]] (Edic. Alejandro Duque Amusco) ''Poesías completas'', M., Visor/Comunidá de Mairí/Ayuntamiento de Málaga, [[2001]] (Edic. de Alejandro Duque Amusco). ''Prosas completas'', M., Visor/Comunidá de Mairí/Ayuntamiento de Málaga, [[2002]] (Edic. de Alejandro Duque Amusco). == Referencias == {{Listaref}} ==Atijus esternus== {{wikiquote}} *{{Link|en|2=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1977/|3=Perfil nel sítio oficial del Nobel de Literatura 1977}} *[http://amediavoz.com/aleixandre.htm Biografía] sumaria. *[https://web.archive.org/web/20251114215454/https://antoniomiranda.com.br/Iberoamerica/espanha/vicente_aleixandre.html Biografía] i poemas ena página d'António Miranda. 9g0kfmm391vtsgbbfmrqv9rm1pw6z2d El Greco 0 12020 145096 144362 2026-11-17T01:00:26Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145096 wikitext text/x-wiki {{Ficha de pressona}} '''El Greco''' (nombri n’[[Luenga española|español]] influyíu pol [[Italianu|italianu]] —«Il Greco», '''El Griegu'''—), nombri pol que es conocíu '''Δομήνικος Θεοτοκόπουλος''' (''Domênikos Theotokópoulos''), ({{date biografice}}), fue un pintol español [[Manierismu|manierista]] d’origi griegu, una pressonalidá misteriosa, tantu pol carácter particular del su estilu comu pola su biografía incompleta. Conocíu principalmenti polas sus [[Pintura|pinturas]] de temática religiosa i comu [[Retratista|retratista]], las sus aportacionis nel campu dela [[Escultura]] i la [[Arquitetura]] fuerun, desgraciadamenti, echás al olvidu. == Vida i obra == Domênikos (Domínikos) ''Theotokópulos'' —traduzíu literalmente, el su apellíu significa ''«iju dela Madri de Dios»''— tuvo nacencia nel añu [[1541]] en [[Candia]] (Handáka), ogañu el puertu d’[[Heraclión]], ena isla de [[Creta]], entoncis possesión [[Venecia|veneciana]]. No tenemus denguna información referenti alos añus de joventú del pintol. Solu nun [[atu notarial]], fechau el [[6 de juniu]] de [[1566]], se conservó la su firma, "Maestrul Menegos Theotokopoulos", i la palabra añadía por él mesmu —''"zugrafos"'' (nel dialetu griegu local, ''pintol'')—. Desta manera, se sabi qu’alos 25 añus era un pintol especializau en [[Miniatura|miniaturas]] sobri madera i en [[Frescu|frescus]]. === N’[[Italia]] === Los dos añus siguiientis dela vida d’El Greco son desconocíus palos [[Biografía|biógrafus]]. Las anotacionis delos [[Archivu|archivus]] mos informan de qu’en abostu de [[1568]] se preparaba pa mandal, dendi [[Venecia]] a [[Candia]], los dibuxus dun [[Cartografía|cartógrafu]], tamién natural de Creta. Probablementi entró comu aprendiz nel taller de [[Tiziano Vecellio|Tiziano]] o trabajó pa otru pintol. Dos añus endispués topó en [[Roma]] a [[Tintoretto]], que sería’l su siguiienti maestru. [[Giulio Clovio]], miniaturista i [[Filosofía|filósofu]] [[Ilustración|iluminista]], protetor del pintol, lo recomendó al influyenti i ricu cardenal [[Alessandro Farnese]]. Las condicionis eran favorablis i el joven griegu encetó a recibíl encargus. En [[1572]], Domênikos Theotokópulos se convirtió en biembru dela corporación delos pintoris de [[Roma]], conocía col nombri de "Academia Sfântul Luca". Las relacionis colos pintoris de [[Roma]] no eran delas mejoris, i en pocu tiempu dexaría [[Italia]] pa il a [[España]], ondi nel [[El Escorial|Escorial]] el rei Felipe II había encetau la construcción dun enormi palaciu-monasteriu, una ocasión pa que numerosus artistas toparan trabaju. === N’[[España]] === [[Archivu:El Expolio, por El Greco.jpg|thumb|El Greco: ''El Espolio'', Catedrala din Toledo]] Nel añu [[1577]], endispués de llegal a [[Toledo]], El Greco recibió de [[Diego de Castilla]] l’encargu d’executal tres altarís pala ilesia del monasteriu ''Santo Domingo el Antiguo'', i del cabildru de canónigus, la realización delas pinturas pala [[Sacristía|sacristía]] dela catedral dela ciá. Assin, nel esti periodu el pintol realizó ''"El Espolio"'' ("Dezbrăcarea lui Hristos", [[1577]]-[[1579]]) i las pinturas d’altar. Gracías a estas verdaderas obras maestris, el su ésitu fue resonanti. Endispués d’añus de peregrinacionis, l’emigranti cretensi topó al fin el su lugal i se quedaría en [[Toledo]] ata la muerti. Los españolus lo llamarun ''"El Greco"'', gastandu la forma italiana ''"Greco"'', i no la espresión castellana ''"Griego"'', comu sería d’esperal. Nostanti, el pintol acontinó firmandu las sus obras col su verdaderu nombri, gastandu l’[[alfabetu griegu]]. Añadía acontinalmenti "cretan" o "executat de un cretan". Entri las sus leturas estaban los escrivientis clásicus [[Homero]], [[Eurípides]], [[Plutarco]], [[Luciano]] i [[Vitruvio]], peru tamién escrivientis italianus comu [[Francesco Petrarca|Petrarca]], [[Ludovico Ariosto|Ariosto]] i [[Torquato Tasso|Tasso]]. [[Archivu:El Greco 13.jpg|thumb|left|260px|El Greco: ''Alungarea zarafilor din templu'', 1570 - National Gallery of Art, Washington]] En cambiu, ena su biblioteca no se topaban las obras delos autoris del sigru d’oru dela [[Literatura española]]. Ná indica que s’interessara pola creación de [[Felix Lope de Vega|Lope de Vega]] o polos poemas de [[Luis de Gongora y Argote|Luis de Gongora]], que dizi nunu delos sus poemas sobri El Greco que ''"și-a pus sufletul pe lemn și viața pe pânză"''. Un añu endispués dela su llegá a Toledo tuvo nacencia’l primer iju del pintol, Jorge Manuel. La madri del muchachu era Jeronima de las Cuevas, cuyo nombri indica’l su origi aristocráticu, una mugel cola que, nostanti, El Greco nunca se casaría. En pocu tiempu, la belleza delos quadrus d’El Greco llamó l’atención del rei Felipe II, un mecenas del arti, que llamó al pintol a [[Mairil]] i l’encargó varias obras. Quandu l’artista presentó al rei ''"Martiriul Sfântului Mauriciu"'', que’l soberanu había encargau, esti quedó descontentu. El pintol, afetau pola reaición del rei, tornó pa siempri a [[Toledo]] nel añu [[1583]]. [[Archivu:Martirio de San Mauricio El Greco.jpg|thumb|El Greco: ''Martiriul [[San Mauricio|Sfântului Mauriciu]]'', 1580 - Muzeul Național de Artă, București]] Por fortuna, en [[Castilla]] los encargus llegaban de toas partis. El Greco estableció tamién contatus colos comerciantis de quadrus qu’abastecían el mercau d’ogetus d’arti de toa [[España]] colas creacionis del artista. A pessal dela desgracia real, nel taller del pintol l’atividá era febril. Dendi 1589, El Greco arrendó’l palaciu dela marquesa de Villen. Ganaba verdaderamenti abondu, peru alministraba mal el dineru i, enos últimus añus dela su vida, los acreeoris lo acosaban. El [[7 d’abril]] de [[1614]], El Greco remató la su vida. Enque no escribió testamentu dantis de moril, dexó en herencia al su iju doscientos quadrus i una rica biblioteca. El Greco, el [[Umanismu|umanista]] cretensi, amó la ciá de [[Toledo]] i topó la inspiración ena Castilla quemá pol sol. Fue aterrau ena cripta del monasteriu ''Santo Domingo el Antiguo'', cuyos altarís había decorau colas sus pinturas. Enas ilesias de toa [[España]] se topan las sus pinturas, que presentan personagis deformaos con mirás estáticas. S’intentó interpretar de manera ingenua la originalidá delas pinturas d’El Greco, con pressonas de figuras alargás, comu consecuencia del [[astigmatismu]] que padecía. Muchus vierun n’él un visionariu desequilibrau. [[Archivu:El Greco - The Adoration of the Shepherds (Bukarest).jpg|thumb|250px|left|El Greco: ''Închinarea păstorilor'', [[1596]]-[[1600]] - Muzeul Național de Artă, București]] Entavía ogañu, El Greco acontina sorprendiendo. El preciu que pagó pola su originalidá fue l’olvidu, que duraría ata’l sigru XIX. El Greco tuvo angunus aprendizis, peru dengunu dignu d’acontinal el su arti. Solu [[Diego Velázquez|Velázquez]], que nunca ocultó la su almiración pola pintura d’El Greco, pue consideral-si un acontinuaol del su arti. Rechazau pol clasicismu del sigru XVIII, El Greco sería reconocíu endispués comu unu delos mayoris creaoris. En [[Francia]], los almiraoris d’El Greco serían [[Eugène Delacroix|Delacroix]], [[Jean-François Millet|Millet]] i [[Édouard Manet|Manet]]. [[Pablo Picasso|Picasso]] sentiría una verdadera fascinación pola obra del maestru de [[Toledo]], hechu reflejau en abondu quadrus del periodu azul. La creación d’El Greco se convirtió tamién nun puntu de referencia dela vanguardia [[Espresionismu|espresionista]] alemana. El sigru XX restituyó los derechus al que se considera nel testu el pintol místicu más grandi de tolos tiempu. [[Archivu:El Greco - The Marriage of the Virgin - WGA10630.jpg|thumb|El Greco: ''Logodna Mariei'', ca. 1612-1614 - Muzeul Național de Artă, București]] Nel Muzeul Național de Artă de [[Rumanía]], en [[Bucarest]], se topan tres obras d’El Greco. ''"Martiriul Sfântului Mauriciu"'' es una réplica del exemplar que se topa nel monasteriu del ''[[El Escorial|Escurial]]''. L’autenticidá del quadru conservau en Bucarest es discutía; angunus —por exemplu, [[Harold Wethey]], [[1967]]— sospechan que sería una copia executá más tardi pol iju del artista, Jorge Manuel, pintol él mesmu. La mayoría delos especialistis ([[Manuel Cossio]] [[1908]], [[August Mayer]] [[1938]], [[Al. Busuioceanu]] [[1937]]) consideran, nostanti, que se trata duna obra auténtica d’El Greco, opinión reforçá polos trabajus de restauración realizaus por [[Simona Predescu]] nel añu [[1993]]. ''"Închinarea păstorilor"'' es una delas varias versionis con esti tema salías del taller d’El Greco enos añus [[1612]]-[[1614]], réplica del quadru que s’assitúa ogañu nel museu ''Prado'' de [[Mairil]], destinau al prencepiu ala capilla familiar d’El Greco nel monasteriu ''Santo Domingo el Antiguo''. En cambiu, el tercer quadru del museu de Bucarest, ''"Logodna Mariei"'', es una obra única, cuya autenticidá es reconocía por toos. == Confessión d’El Greco == [[Archivu:El_Greco_-_St_Andrew_and_St_Francis_(signature_detail).jpg|miniatura|Detalli de ''[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2b/San_Andr%C3%A9s_y_san_Francisco.jpg Apostolul Andrei și Francisc de Assisi]'' (1595, óleu sobri tela, {{Lang|es|[[Museo del Prado]]|italic=no}}, Mairil), cola firma del artista en lengua griega.]] Comu griegu de Creta i representanti destacau duna importantí corrienti de pintura bizantina ([[:en:Cretan_school|Escuela cretensi]]), El Greco era, sigún indican tolos datús, ortodoxu. Pareci inclusu que’l su tíu había síu sacerdoti ortodoxu.<ref name=":0">{{Citat web|url=http://www.archive.gr/modules.php?name=News&file=article&sid=185|titlu=Viața și activitatea lui Dominikos Theotokopoulos [Η ζωή και το έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου]|accessdate=14 noiembrie 2024|autor=Amalia Iliadi [Αμαλία Κ. Ηλιάδη]|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927213145/http://www.archive.gr/modules.php?name=News&file=article&sid=185|dead-url=yes}}</ref> La información que se desprendi dela su biografía i obra muestra que mantuvo la identidá griega duranti toa la vida. Assin, a lo largu dela su atividá, inclusu n’España, firmó las sus obras col nombri completu en grafía griega: Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (Dominikos Theotokopoulos). Sigún l’inventariu delos librus que posseía ena fecha dela su muerti, ábati la metá dela biblioteca del artista estaba formada por testus en lengua griega. Entri ellus estaban la mayoría delos escrivientis clásicus —Homero, Isócrates, Eurípides, Hipócrates, Demóstenes, Esopo, etc.—, los Santos Pais —Juan Crisóstomo, Dionisio Areopagita, Justino Mártir, Basilio el Grande— i una Biblia en cincu tomus.<ref>{{Citat carte|nume=Fernández|prenume=Francisco de Borja San Román|an=1910|titlu=El Greco en Toledo, Madrid, 1910, p. 185-186.|pagină=77-83|locul-publicării=Madrid|url=https://datos.bne.es/obra/XX2807085.html}}{{Legătură nefuncțională|date=august 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |url=https://datos.bne.es/obra/XX2807085.html }}</ref> Las sus relacionis acontinalis col mundu griegu están apoyás pol hechu de que, al redactal un poel que serviría en lugal de testamentu una semana dantis dela su muerti, asistierun dos griegus, que se suponi eran amigus del artista: Diogenes Paramonlios i Konstantinos Focas.<ref>Fernández 1910, p.&nbsp;76, nota1.</ref> [[Archivu:Ahpto2.jpg|miniatura|Firma d’El Greco]] Angunus envestigaores propusierun la teoría de qu’El Greco se convirtió al catolicismu, i utilizarun comu argumentu’l poel ya mencionau: comu’l su delicau estau de salú ya no permitía que redactara’l testamentu, una semana dantis dela muerti ordenó que se fiziera un poel pol qual dexaba esta tarea al su iju, Jorge Manuel. El poel lleva fecha del 31 de marçu de 1614. Por causa delos mesmus problemas de salú, El Greco no pudo escrebil el su nombri completu nel poel, sinó que fizo con dificultá una firma ena que apenas se reconoci’l su autógrafu habitual.<ref>{{Cite revistă|nume=Kelemen|prenume=Pál|titlu=El Greco's Roman Catholicism: A Document Reconsidered|url=https://www.jstor.org/stable/3048282|jurnal=The Art bulletin (New York)|volum=47|pagini=355}}</ref> [[Archivu:El_Greco_signature_1614.png|miniatura|Firma d’El Greco nel poel de 1614]] El preámbulu desti poel contién angunas formulacionis que s’han interpretau comu pruebas dela pertencia d’El Greco ala Ilesia de Roma: <blockquote>"In Dei nomine amen. Sepan q[uan]tos esta carta de poder para testam[en]to bieren como yo Dominico Teotocopuli pintor becino desta ciu[da]d de T[ole]do estando echado en una cama enfermo de enfermedad que Dios nuestro Señor fue serb[i]do de me dar y en mi buen seso juicio y entendimiento natural teniendo creyendo e confesando como tengo creo y confieso todo aquello que cree y confiesa la santa madre Iglesia de Roma y en el misterio de la Santisima Trenidad en cuya fe y crehenzia protesto bibir y morir como bueno fiel y catolico cristiano – digo que por q[uan]to por la gravedad de mi enfermedad yo no puedo hazer ni otogar ni hordenar mi testam[en]to como conbiene a el serbicio de Dios nuestro S[eño]r e salbacion de mi alma [...]."<ref>Vezi întregul text la Fernández 1910, p. 185-188.</ref></blockquote> Sigún otrus envestigaoris, las fórmulas en cuestión reflejan las prescripcionis dela Inquisición ena redación de documentus jurídicus i no puein gastal-si comu pruebas.<ref name=":0" /> De hechu, varius envestigaores tienin señalau qu’estas fórmulas eran espresionis estándar delos notarius i escrivientis de documentus d’aquellus añus. Insistiendo n’esta cuestión, l’estoriaol del arti [[:en:Pál_Kelemen|Pál Kelemen]] demuestra que las fórmulas comentás son estereotipás i propias del estilu jurídicu-alministrativu dela época. Por essu, sigún esti envestigaol, no implican una adhesión pressonal d’El Greco al catolicismu. Ala lus delo espuestu, Pál Kelemen concluyi que las teorías basás enas fórmulas desti poel ya no se puein sostenel. Por essu, ogañu no á pruebas que sostengan la tesis dela conversión d’El Greco al catolicismu. El mantenimientu dela identidá griega ata la su muerti i la presencia de testus religiosus en lengua griega ena su biblioteca de Toledo reforçan la convición de que no cambió la confesión ortodoxa cola que salió de Creta. == Citas == * ''"El Greco este o chemare, El Greco este o rugăciune, El Greco este un strigăt, El Greco este privirea unui deținut îndreptată spre o fereastră îndepărtată, El Greco este un pescuitor de perle"''. (''[[Jean Cocteau]]'', [[1943]]) * ''"El Greco este cel mai autentic dintre pictorii spanioli, a insuflat personajelor sale tristețe exact în același moment când Cervantes a dat naștere veșnic actualului <<Cavaler al tristei figuri>>"''. (''[[Manuel Cossio]]'', [[1908]]) == Referencias == <references /> == Atijus esternus == * [http://www.abcgallery.com/E/elgreco/elgreco.html Galeria Olgăi - pagina despre El Greco (engleză)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070222153221/http://www.abcgallery.com/E/elgreco/elgreco.html |date=2007-02-22 }} * [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/g/greco_el/ Galerie de artă pe Internet - pagina despre El Greco (engleză)] * [http://angelinspir.ro/creatii-artistice-audio-video/ingerii-si-arta-sublim-inspirata-el-greco.html Ingerii si arta sublim inspirata - El Greco] * [https://web.archive.org/web/20120211173516/http://www.revistamagazin.ro/content/view/9038/7/ „Strainul acela nebun”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211173516/http://www.revistamagazin.ro/content/view/9038/7/ |date=2012-02-11 }}, 10 noiembrie 2011, Paul Ioan, ''Revista Magazin'' * [http://dominikostheotokopoulos.webnode.gr/ El Greco] * [https://web.archive.org/web/20101106135446/http://www.revistamagazin.ro/content/view/8212/7/ In umbra lui Dumnezeu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101106135446/http://www.revistamagazin.ro/content/view/8212/7/ |date=2010-11-06 }}, 3 noiembrie 2010,Paul Ioan,''Revista Magazin'' * [https://web.archive.org/web/20150601060621/http://www.revistamagazin.ro/content/view/6519/7/ El Greco a zis: Michelangelo nu stia sa picteze!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601060621/http://www.revistamagazin.ro/content/view/6519/7/ |date=2015-06-01 }}, Paul Ioan, 1 octombrie 2008, ''Revista Magazin'' * [http://www.crestinortodox.ro/religie/el-greco-aparator-artei-bizantine-121927.html El Greco, un aparator al artei bizantine?], 3 august 2012, ''CrestinOrtodox.ro'' iaqsu4d9zc43h6kjq7lfue3d90yprbk María Sánchez Mena 0 12069 145113 145053 2026-11-17T03:37:51Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145113 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} '''María Sánchez Mena''' ([[Don Benitu]], [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], 1958-[[Barcelona]], 2026) hue una escrevienti, pediorista i gestora coltural [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeña]]. == Biografía == La su nacencia hue nel [[monicipiu]] pacensi de [[Don Benitu]], en [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], nel [[1958]], enque vivió en [[Mairil]] dendi los deziseis añus i aondi se licenció en [[Céncia|Cencias]] dela [[Información|Inhormación]] pola [[Nuversidá Complutense de Mairil]].<ref name=":1">{{Cita web|url=https://asociaciontorreisunza.wordpress.com/maria-sanchez-mena/|título=María Sánchez Mena.|fechaacceso=30 d'otubri del 2026|fecha=29 de juñu del 2024|sitioweb=Asociación “Torre Isunza” para la Defensa del Patrimonio Histórico y Cultural de Don Benito|idioma=es|apellido=Torre Isunza}}</ref><ref name=":2" /> El su trebaju profissional hue sobri la comunicación, el ''marketing'', la promovición [[Coltura|coltural]] i la criación [[Literatura|literaria]]. Desenroó atividais relacionás col esparigil [[Coltura|coltural]] i participó en proyeutus de promovición dela [[Literatura|letratura]] i tamién del patrimoñu [[Coltura|coltural]] d'[[Estremaúra]]. Nel [[2003]] avió una casa vieja, que estava en ''Caracenilla'', en ''Cuenca'', pa hazel un hotel roal mentau comu ''La Casa del Canónigo''. Hue tamién vocal del Bandu d'Ación Local, ''GAL'', de ''CEDER'' ena ''Alcarria'' en ''Cuenca''.<ref name=":2">{{Cita web|url=https://alcarriaesmas.com/noticias.noticia.php?ID=909|título=Portal inhormativu dela Alcarria conquensi.|fechaacceso=30 d'otubri del 2026|sitioweb=alcarriaesmas.com|apellido=La Alcarria es mas i está en Cuenca|idioma=es|año=2014}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://cadenaser.com/audio/1552569045_974584/|título=Roxu i románticu, assina es el únicu hotel roal p'adultus de Cuenca.|fechaacceso=30 d'otubri del 2026|apellido=Auñón|nombre=Paco|sitioweb=Cadena SER|idioma=es-ES|fecha=14 de marçu del 2019}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.asajacuenca.com/noticias/agricultura/ref-1659317|título=Atualidá Agricultura, ASAJA Cuenca acontina representá ena Junta Diretiva de CEDER Alcarria Conquensi. ASAJA Cuenca.|fechaacceso=30 d'otubri del 2026|sitioweb=www.asajacuenca.com|idioma=es|fecha=05 d'abostu del 2019}}</ref> Nel añu [[2026]], espenó ena ciá de [[Barcelona]], diendu-si assina la escrevienti dombenitensi, que sempri llevó nel su coraçón el su puebru de [[Don Benitu]], ena [[provincia de Badajós]], ena [[comunidá utónoma]] d'[[Estremaúra]].<ref>{{Cita web|url=https://www.instagram.com/p/DVMktcogoFJ/|título=Ayel espenó la escrevienti dombenitensi María Sánchez Mena.|fechaacceso=30 d'otubri del 2026|apellido=Torre Isunza|año=2026|sitioweb=www.instagram.com}}</ref> === Correúra profissional === Assestió a talleris literarius con ''Clara Obligado'' en [[Mairil]], comu la Crassi d'Escrevientis i el tallel de ''Félix J.'' ''Palma'', assina comu a varias encontranças [[Literatura|literarias]].<ref name=":1" /><ref name=":5" /> Escrevió i derigió obras de [[teatru]] pa zagalinas i zagalinus basau n'improvisacionis i obras, con angunus bandus endependientis en [[Mairil]].<ref name=":3">{{Cita web|url=https://cadenaser.com/extremadura/2023/04/13/la-escritora-dombenitense-maria-sanchez-presenta-la-mala-uva-ser-vegas-altas/|título=La escreviora dombenitensi María Sánchez Mena presenta “La mala uva”.|fechaacceso=30 d'otubri del 2026|apellido=Capilla|nombre=José Luis|fecha=13 d'abril del 2023|sitioweb=Cadena SER|idioma=es-ES}}</ref> Tamién participó en presentacionis [[Literatura|literarias]], encontranças con pessonas letoras i atividais del'esparigil [[Coltura|coltural]] n'[[Estremaúra]], possimenti enos [[Monecipiu|monicipius]] i ciáis [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeñas]] de [[Don Benitu]],<ref name=":5">{{Cita noticia|título=La dombenitensi María Sánchez Mena presentará'l su libru, “La mala uva”, esti juevis nel Museu Etnográficu.|url=https://www.donbenito.es/noticias/la-dombenitense-maria-sanchez-mena-presentara-su-libro-la-mala-uva-este-jueves-en-el-museo-etnografico/|periódico=Ayuntamientu de Don Benitu|fecha=13 d'abril del 2023|fechaacceso=30 d'otubri del 2026|idioma=es-ES|apellidos=Cadena Ser}}</ref> [[Caçris|Cacris]],<ref name=":4" /> [[Los Santus de Maimona]]<ref>{{Cita web|url=https://www.hoy.es/prov-badajoz/lossantosdemaimona/maria-sanchez-mena-presentado-obra-mala-uva-20230417172142-nt.html|título=María Sánchez Mena á presentau la su obra 'La Mala Uva' en Los Santus de Maimona.|fechaacceso=30 d'otubri del 2026|apellido=Redación HOY|fecha=17 d'abrl del 2023|sitioweb=Hoy|idioma=es}}</ref> o [[Villanueva dela Serena]].<ref>{{Cita web|url=https://villanuevadelaserena.es/events/jueves-literario-presentacion-del-libro-la-mala-uva-de-maria-sanchez-mena/|título=Juevis Literariu. Presentación del libru "La mala uva" de María Sánchez Mena.|fechaacceso=30 d'otubri del 2026|sitioweb=Ayuntamientu de Villanueva dela Serena|idioma=es|apellido=Ayuntamientu de Villanueva dela Serena|fecha=2025}}</ref> == Obras == * ''La mala uva'', hue la su primel novela. [[Libru|Librus]] i [[Literatura|Letratura]], nel [[2023]], ambientá nun marcu roal [[Estremeñus (gentiliciu)|estremeñu]].<ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cita web|url=https://ateneodecaceres.es/presentacion-de-la-obra-la-mala-uva-de-maria-sanchez-mena/|título=Presentación dela obra «La mala uva» de María Sánchez Mena nel Ateneu de Caçris.|fechaacceso=30 d'otubri del 2026|idioma=es|año=2023|apellido=Ateneu de Caçris|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20260917194719/https://ateneodecaceres.es/presentacion-de-la-obra-la-mala-uva-de-maria-sanchez-mena/|fechaarchivo=2026-09-17|dead-url=yes}}</ref> * ''Carla, una excusa para equivocar el camino'', una novela sin pubrical i que hue finalista del premiu ''Sésamo de Novela Corta.''<ref name=":1" /><ref name=":5" /> * ''Náufragos'', escrevió esta novela tamién sin pubrical, amás dun alaván de relatus.<ref name=":1" /> == Premius == Finalista de varius premius [[Literatura|literarius]], dentri ellus el premiu ''Sésamo de Novela Corta''.<ref name=":1" /><ref name=":5" /> == Referencias == <references /> == Atijus p'ahuera == {{commonscat}} * [https://www.youtube.com/watch?v=64-lACYTQqw<nowiki/> Entri liñas] con María Sánchez Mena. * [https://www.youtube.com/watch?v=F5FFmLzUUfQ<nowiki/> La dombenitensi presenta'l su libru ''La mala uva''] de María Sánchez Mena. {{NF|1958|2026|Sánchez Mena, María}} [[Categoría:Mugeris]] [[Categoría:Escrebioris]] [[Categoría:Escrebioris estremeñus]] [[Categoría:Escrebioris estremeñus en castellanu]] t9bebzb4ja65dm1f2q06hfs8i50erl4 Tom Pearl 0 12074 145085 145047 2026-11-16T17:28:50Z ~2026-60499-37 20995 /* */ 145085 wikitext text/x-wiki Tom pearl es un comedor de caca profesional, amante de osu y de las yogur. Rompio el record de fanatismo a after sonic despues de su video de doors. Lo conocen como el perlas y el dios de tung sahur == Conteniu == # Biografía #* 1.1. Primerus añus #* 1.2. Vida adulta # Trayectoria na internet #* 2.1. Presencia na rede #* 2.2. Popularización en 2026 # Memes y cultura d'Internet #* 3.1. Aura of Letter T #* 3.2. Silver Tom Pearl #* 3.3. T Squad # Situación legal # Referencias # Enlacis esternus == 1. Biografía == === 1.1. Primerus añus === Thomas Patrick Pearl nació el 23 de marçu de 1959. Los registres públicus de Florida recogen el su nombre y la su fecha de nacimientu. La información disponible sobri la su infancia, educación y vida familiar ye limitada, polo que no es posibli reconstruil detalladamenti esta etapa de la su vida con fuentes independientis. === 1.2. Vida adulta === Pearl residió nos Estaos Uníus y s'ha relacionau principalmenti col estáu de Georgia. La su figura pública s'ha conocíu principalmente a traviés d'Internet. La información biográfica sobri la su vida personal ye escasa y gran parti de la documentación disponible provieni d'archivos dixitalis y registres públicus. == 2. Trayectoria na internet == === 2.1. Presencia na rede === Tom Pearl empezó a adquirir notoriedá en comunidais dixitalis por la publicación de conteníus extremus pa un públicu adultu. La su presencia na internet precedi a la popularización de TikTok y d'otras plataformis modernas. A lo largu del tiempu, el su nome s'ha convertíu nun elementu reconocibli en distintus espacios de la cultura d'Internet. === 2.2. Popularización en 2026 === Durante la primera mitá de 2026, Tom Pearl experimentó un aumentu de popularidá nas redes socialis. La su imágin empezó a utilizassi en vídeos curtius, montajis humorísticus y publicaciones que mezclavan música electrónica, imáginis editaas y referencis a otros personajis conocíus de la cultura d'Internet. Esti fenómenu provocó que muchus usuarius conocieran el su nome sin conocel la historia anterior de la su presencia na rede. == 3. Memes y cultura d'Internet == === 3.1. Aura of Letter T === Unu de los formatos más conocíus relacionaus con Tom Pearl foi el llamáu «Aura of Letter T». Esti tipu de publicaciones utilizava imáginis de distintus personajis cuyos nomes empezavan pola letra T. Tom Pearl aparecía frecuentementi acompañáu de personajis ficticius y figuras conocías de los memes. Los vídeos solían utilizal música phonk y efectus visualis pa creal montajis humorísticus. === 3.2. Silver Tom Pearl === Otra variante popular fue la representación de Tom Pearl con una apariencia metálica plateá. Esti diseñu provocó comparacionis humorísticas con Silver Surfer, personaji de Marvel Comics. Las imáginis y montajis de esti tipu se difundieron especialmente en plataformis de vídeos curtius. === 3.3. T Squad === El términu «T Squad» s'utilizó en distintus memes pa agrupal personajis cuyos nomes empiezan pola letra T. Entre los personajis que aparecían en estas composicionis estaban: * Tom Pearl. * Tom, de Tom y Jerry. * Tung Tung Tung Sahur. * Trollface. Estas composicionis formavan parti de la cultura humorística conocía como brainrot, caracterizá por la repetición de imáginis, sonidos y referencis absurdas. == 4. Situación legal == Tom Pearl figura en el registru oficial de ofensores sexualis del Departamentu de Policía de Florida (FDLE), con estatus de persona sujeta a inscripción registral. El registru oficial proporciona información sobre la su situación administrativa y los datuh identificativus publicaús. Esta información debe distinguirsi de los rumoris y afirmacionis que circulan en las redes socialis. == 5. Referencias == # Florida Department of Law Enforcement (FDLE). Registru oficial de Thomas Patrick Pearl. # Hindustan Times (25 de junio de 2026). Artículu sobri la difusión de un rumor falsu relacionau con Tom Pearl y un supuestu atentau. # Know Your Meme – Who Is Tom Pearl?. Documentación sobri la popularización de Tom Pearl nos memes de 2026. == 6. Enlacis esternus == * Florida Department of Law Enforcement. * Hindustan Times – Tom Pearl meme explained. * Know Your Meme – Tom Pearl. 5crgvlbnoxw4u763tb65v26u8ieb8he 145086 145085 2026-11-16T17:29:21Z Quinlan83 14856 Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-60499-37|~2026-60499-37]] ([[User talk:~2026-60499-37|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:~2026-59048-63|~2026-59048-63]] 145047 wikitext text/x-wiki Tom Pearl, nacíu como Thomas Patrick Pearl el 23 de marçu de 1959, ye un home estauunidensi que s'ha convertíu en una figura conocía de la cultura d'Internet. Su nome s'ha difundíu especialmenti en 2026, cuandu empezaron a circular memes, vídeos editaus y publicaciones humorísticas relacionás con la su persona en plataformis como TikTok. La su popularidá dixital s'ha caracterizaú pola utilización de la su imágin en conteníus humorísticus, conocíus como brainrot, y por la creación de distintus formatos de memes, incluyendu los conocíus como «Tom Pearl Aura» y «Aura of Letter T». == Conteniu == # Biografía #* 1.1. Primerus añus #* 1.2. Vida adulta # Trayectoria na internet #* 2.1. Presencia na rede #* 2.2. Popularización en 2026 # Memes y cultura d'Internet #* 3.1. Aura of Letter T #* 3.2. Silver Tom Pearl #* 3.3. T Squad # Situación legal # Referencias # Enlacis esternus == 1. Biografía == === 1.1. Primerus añus === Thomas Patrick Pearl nació el 23 de marçu de 1959. Los registres públicus de Florida recogen el su nombre y la su fecha de nacimientu. La información disponible sobri la su infancia, educación y vida familiar ye limitada, polo que no es posibli reconstruil detalladamenti esta etapa de la su vida con fuentes independientis. === 1.2. Vida adulta === Pearl residió nos Estaos Uníus y s'ha relacionau principalmenti col estáu de Georgia. La su figura pública s'ha conocíu principalmente a traviés d'Internet. La información biográfica sobri la su vida personal ye escasa y gran parti de la documentación disponible provieni d'archivos dixitalis y registres públicus. == 2. Trayectoria na internet == === 2.1. Presencia na rede === Tom Pearl empezó a adquirir notoriedá en comunidais dixitalis por la publicación de conteníus extremus pa un públicu adultu. La su presencia na internet precedi a la popularización de TikTok y d'otras plataformis modernas. A lo largu del tiempu, el su nome s'ha convertíu nun elementu reconocibli en distintus espacios de la cultura d'Internet. === 2.2. Popularización en 2026 === Durante la primera mitá de 2026, Tom Pearl experimentó un aumentu de popularidá nas redes socialis. La su imágin empezó a utilizassi en vídeos curtius, montajis humorísticus y publicaciones que mezclavan música electrónica, imáginis editaas y referencis a otros personajis conocíus de la cultura d'Internet. Esti fenómenu provocó que muchus usuarius conocieran el su nome sin conocel la historia anterior de la su presencia na rede. == 3. Memes y cultura d'Internet == === 3.1. Aura of Letter T === Unu de los formatos más conocíus relacionaus con Tom Pearl foi el llamáu «Aura of Letter T». Esti tipu de publicaciones utilizava imáginis de distintus personajis cuyos nomes empezavan pola letra T. Tom Pearl aparecía frecuentementi acompañáu de personajis ficticius y figuras conocías de los memes. Los vídeos solían utilizal música phonk y efectus visualis pa creal montajis humorísticus. === 3.2. Silver Tom Pearl === Otra variante popular fue la representación de Tom Pearl con una apariencia metálica plateá. Esti diseñu provocó comparacionis humorísticas con Silver Surfer, personaji de Marvel Comics. Las imáginis y montajis de esti tipu se difundieron especialmente en plataformis de vídeos curtius. === 3.3. T Squad === El términu «T Squad» s'utilizó en distintus memes pa agrupal personajis cuyos nomes empiezan pola letra T. Entre los personajis que aparecían en estas composicionis estaban: * Tom Pearl. * Tom, de Tom y Jerry. * Tung Tung Tung Sahur. * Trollface. Estas composicionis formavan parti de la cultura humorística conocía como brainrot, caracterizá por la repetición de imáginis, sonidos y referencis absurdas. == 4. Situación legal == Tom Pearl figura en el registru oficial de ofensores sexualis del Departamentu de Policía de Florida (FDLE), con estatus de persona sujeta a inscripción registral. El registru oficial proporciona información sobre la su situación administrativa y los datuh identificativus publicaús. Esta información debe distinguirsi de los rumoris y afirmacionis que circulan en las redes socialis. == 5. Referencias == # Florida Department of Law Enforcement (FDLE). Registru oficial de Thomas Patrick Pearl. # Hindustan Times (25 de junio de 2026). Artículu sobri la difusión de un rumor falsu relacionau con Tom Pearl y un supuestu atentau. # Know Your Meme – Who Is Tom Pearl?. Documentación sobri la popularización de Tom Pearl nos memes de 2026. == 6. Enlacis esternus == * Florida Department of Law Enforcement. * Hindustan Times – Tom Pearl meme explained. * Know Your Meme – Tom Pearl. tqv2hpvwy92lzspaloslowsun1wjye5 145087 145086 2026-11-16T21:03:36Z ~2026-60536-58 21000 Corregí todo el texto 145087 wikitext text/x-wiki Tom Pearl, nació como Thomas Patrick Pearl el 23 de marzo de 1959, ye un home estadounidense que s'ha convertí en una figura conocía de la cultura d'Internet. Su nome s'ha difundir específicamente en 2026, cuando empezaron a circular memes, vídeos edits y publicaciones humorísticas relacionadas con la su persona en plataformas como TikTok. La su popularidad digital s'ha caracterizar pola utilización de la su imágen en contenidos humorísticos, conocídos como brainrot, y por la creación de distintos formatos de memes, incluyendo los conocídos como «Tom Pearl Aura» y «Aura of Letter Tom perl füe y será un héroe para la comunidad. Tom perl i love You == Conteniu == # Biografía #* 1.1. Primerus añus #* 1.2. Vida adulta # Trayectoria na internet #* 2.1. Presencia na rede #* 2.2. Popularización en 2026 # Memes y cultura d'Internet #* 3.1. Aura of Letter T #* 3.2. Silver Tom Pearl #* 3.3. T Squad # Situación legal # Referencias # Enlacis esternus == 1. Biografía == === 1.1. Primerus añus === Thomas Patrick Pearl nació el 23 de marçu de 1959. Los registres públicus de Florida recogen el su nombre y la su fecha de nacimientu. La información disponible sobri la su infancia, educación y vida familiar ye limitada, polo que no es posibli reconstruil detalladamenti esta etapa de la su vida con fuentes independientis. === 1.2. Vida adulta === Pearl residió nos Estaos Uníus y s'ha relacionau principalmenti col estáu de Georgia. La su figura pública s'ha conocíu principalmente a traviés d'Internet. La información biográfica sobri la su vida personal ye escasa y gran parti de la documentación disponible provieni d'archivos dixitalis y registres públicus. == 2. Trayectoria na internet == === 2.1. Presencia na rede === Tom Pearl empezó a adquirir notoriedá en comunidais dixitalis por la publicación de conteníus extremus pa un públicu adultu. La su presencia na internet precedi a la popularización de TikTok y d'otras plataformis modernas. A lo largu del tiempu, el su nome s'ha convertíu nun elementu reconocibli en distintus espacios de la cultura d'Internet. === 2.2. Popularización en 2026 === Durante la primera mitá de 2026, Tom Pearl experimentó un aumentu de popularidá nas redes socialis. La su imágin empezó a utilizassi en vídeos curtius, montajis humorísticus y publicaciones que mezclavan música electrónica, imáginis editaas y referencis a otros personajis conocíus de la cultura d'Internet. Esti fenómenu provocó que muchus usuarius conocieran el su nome sin conocel la historia anterior de la su presencia na rede. == 3. Memes y cultura d'Internet == === 3.1. Aura of Letter T === Unu de los formatos más conocíus relacionaus con Tom Pearl foi el llamáu «Aura of Letter T». Esti tipu de publicaciones utilizava imáginis de distintus personajis cuyos nomes empezavan pola letra T. Tom Pearl aparecía frecuentementi acompañáu de personajis ficticius y figuras conocías de los memes. Los vídeos solían utilizal música phonk y efectus visualis pa creal montajis humorísticus. === 3.2. Silver Tom Pearl === Otra variante popular fue la representación de Tom Pearl con una apariencia metálica plateá. Esti diseñu provocó comparacionis humorísticas con Silver Surfer, personaji de Marvel Comics. Las imáginis y montajis de esti tipu se difundieron especialmente en plataformis de vídeos curtius. === 3.3. T Squad === El términu «T Squad» s'utilizó en distintus memes pa agrupal personajis cuyos nomes empiezan pola letra T. Entre los personajis que aparecían en estas composicionis estaban: * Tom Pearl. * Tom, de Tom y Jerry. * Tung Tung Tung Sahur. * Trollface. Estas composicionis formavan parti de la cultura humorística conocía como brainrot, caracterizá por la repetición de imáginis, sonidos y referencis absurdas. == 4. Situación legal == Tom Pearl figura en el registru oficial de ofensores sexualis del Departamentu de Policía de Florida (FDLE), con estatus de persona sujeta a inscripción registral. El registru oficial proporciona información sobre la su situación administrativa y los datuh identificativus publicaús. Esta información debe distinguirsi de los rumoris y afirmacionis que circulan en las redes socialis. == 5. Referencias == # Florida Department of Law Enforcement (FDLE). Registru oficial de Thomas Patrick Pearl. # Hindustan Times (25 de junio de 2026). Artículu sobri la difusión de un rumor falsu relacionau con Tom Pearl y un supuestu atentau. # Know Your Meme – Who Is Tom Pearl?. Documentación sobri la popularización de Tom Pearl nos memes de 2026. == 6. Enlacis esternus == * Florida Department of Law Enforcement. * Hindustan Times – Tom Pearl meme explained. * Know Your Meme – Tom Pearl. 21yg6otbz5ogv35xwf3u634j5kdgrq9 145088 145087 2026-11-16T22:23:41Z ~2026-60653-96 21006 /* */ 145088 wikitext text/x-wiki Tom Pearl(hes black) , nació como Thomas Patrick Pearl el 23 de marzo de 1959, ye un home estadounidense que s'ha convertí en una figura conocía de la cultura d'Internet. Su nome s'ha difundir específicamente en 2026, cuando empezaron a circular memes, vídeos edits y publicaciones humorísticas relacionadas con la su persona en plataformas como TikTok. La su popularidad digital s'ha caracterizar pola utilización de la su imágen en contenidos humorísticos, conocídos como brainrot, y por la creación de distintos formatos de memes, incluyendo los conocídos como «Tom Pearl Aura» y «Aura of Letter Tom perl füe y será un héroe para la comunidad. Tom perl i love You == Conteniu == # Biografía #* 1.1. Primerus añus #* 1.2. Vida adulta # Trayectoria na internet #* 2.1. Presencia na rede #* 2.2. Popularización en 2026 # Memes y cultura d'Internet #* 3.1. Aura of Letter T #* 3.2. Silver Tom Pearl #* 3.3. T Squad # Situación legal # Referencias # Enlacis esternus == 1. Biografía == === 1.1. Primerus añus === Thomas Patrick Pearl nació el 23 de marçu de 1959. Los registres públicus de Florida recogen el su nombre y la su fecha de nacimientu. La información disponible sobri la su infancia, educación y vida familiar ye limitada, polo que no es posibli reconstruil detalladamenti esta etapa de la su vida con fuentes independientis. === 1.2. Vida adulta === Pearl residió nos Estaos Uníus y s'ha relacionau principalmenti col estáu de Georgia. La su figura pública s'ha conocíu principalmente a traviés d'Internet. La información biográfica sobri la su vida personal ye escasa y gran parti de la documentación disponible provieni d'archivos dixitalis y registres públicus. == 2. Trayectoria na internet == === 2.1. Presencia na rede === Tom Pearl empezó a adquirir notoriedá en comunidais dixitalis por la publicación de conteníus extremus pa un públicu adultu. La su presencia na internet precedi a la popularización de TikTok y d'otras plataformis modernas. A lo largu del tiempu, el su nome s'ha convertíu nun elementu reconocibli en distintus espacios de la cultura d'Internet. === 2.2. Popularización en 2026 === Durante la primera mitá de 2026, Tom Pearl experimentó un aumentu de popularidá nas redes socialis. La su imágin empezó a utilizassi en vídeos curtius, montajis humorísticus y publicaciones que mezclavan música electrónica, imáginis editaas y referencis a otros personajis conocíus de la cultura d'Internet. Esti fenómenu provocó que muchus usuarius conocieran el su nome sin conocel la historia anterior de la su presencia na rede. == 3. Memes y cultura d'Internet == === 3.1. Aura of Letter T === Unu de los formatos más conocíus relacionaus con Tom Pearl foi el llamáu «Aura of Letter T». Esti tipu de publicaciones utilizava imáginis de distintus personajis cuyos nomes empezavan pola letra T. Tom Pearl aparecía frecuentementi acompañáu de personajis ficticius y figuras conocías de los memes. Los vídeos solían utilizal música phonk y efectus visualis pa creal montajis humorísticus. === 3.2. Silver Tom Pearl === Otra variante popular fue la representación de Tom Pearl con una apariencia metálica plateá. Esti diseñu provocó comparacionis humorísticas con Silver Surfer, personaji de Marvel Comics. Las imáginis y montajis de esti tipu se difundieron especialmente en plataformis de vídeos curtius. === 3.3. T Squad === El términu «T Squad» s'utilizó en distintus memes pa agrupal personajis cuyos nomes empiezan pola letra T. Entre los personajis que aparecían en estas composicionis estaban: * Tom Pearl. * Tom, de Tom y Jerry. * Tung Tung Tung Sahur. * Trollface. Estas composicionis formavan parti de la cultura humorística conocía como brainrot, caracterizá por la repetición de imáginis, sonidos y referencis absurdas. == 4. Situación legal == Tom Pearl figura en el registru oficial de ofensores sexualis del Departamentu de Policía de Florida (FDLE), con estatus de persona sujeta a inscripción registral. El registru oficial proporciona información sobre la su situación administrativa y los datuh identificativus publicaús. Esta información debe distinguirsi de los rumoris y afirmacionis que circulan en las redes socialis. == 5. Referencias == # Florida Department of Law Enforcement (FDLE). Registru oficial de Thomas Patrick Pearl. # Hindustan Times (25 de junio de 2026). Artículu sobri la difusión de un rumor falsu relacionau con Tom Pearl y un supuestu atentau. # Know Your Meme – Who Is Tom Pearl?. Documentación sobri la popularización de Tom Pearl nos memes de 2026. == 6. Enlacis esternus == * Florida Department of Law Enforcement. * Hindustan Times – Tom Pearl meme explained. * Know Your Meme – Tom Pearl. c6medqzpu1bxwyvr2x9ymku6d2x9g4p 145089 145088 2026-11-16T22:25:19Z ~2026-60653-96 21006 /* */ 145089 wikitext text/x-wiki Tom Pearl(hes black btw btw btw btw como ce dice im tryna fuh) , nació como Thomas Patrick Pearl el 23 de marzo de 1959, ye un home estadounidense que s'ha convertí en una figura conocía de la cultura d'Internet. Su nome s'ha difundir específicamente en 2026, cuando empezaron a circular memes, vídeos edits y publicaciones humorísticas relacionadas con la su persona en plataformas como TikTok. La su popularidad digital s'ha caracterizar pola utilización de la su imágen en contenidos humorísticos, conocídos como brainrot, y por la creación de distintos formatos de memes, incluyendo los conocídos como «Tom Pearl Aura» y «Aura of Letter Tom perl füe y será un héroe para la comunidad. Tom perl i love You == Conteniu == # Biografía #* 1.1. Primerus añus #* 1.2. Vida adulta # Trayectoria na internet #* 2.1. Presencia na rede #* 2.2. Popularización en 2026 # Memes y cultura d'Internet #* 3.1. Aura of Letter T #* 3.2. Silver Tom Pearl #* 3.3. T Squad # Situación legal # Referencias # Enlacis esternus == 1. Biografía == === 1.1. Primerus añus === Thomas Patrick Pearl nació el 23 de marçu de 1959. Los registres públicus de Florida recogen el su nombre y la su fecha de nacimientu. La información disponible sobri la su infancia, educación y vida familiar ye limitada, polo que no es posibli reconstruil detalladamenti esta etapa de la su vida con fuentes independientis. === 1.2. Vida adulta === Pearl residió nos Estaos Uníus y s'ha relacionau principalmenti col estáu de Georgia. La su figura pública s'ha conocíu principalmente a traviés d'Internet. La información biográfica sobri la su vida personal ye escasa y gran parti de la documentación disponible provieni d'archivos dixitalis y registres públicus. == 2. Trayectoria na internet == === 2.1. Presencia na rede === Tom Pearl empezó a adquirir notoriedá en comunidais dixitalis por la publicación de conteníus extremus pa un públicu adultu. La su presencia na internet precedi a la popularización de TikTok y d'otras plataformis modernas. A lo largu del tiempu, el su nome s'ha convertíu nun elementu reconocibli en distintus espacios de la cultura d'Internet. === 2.2. Popularización en 2026 === Durante la primera mitá de 2026, Tom Pearl experimentó un aumentu de popularidá nas redes socialis. La su imágin empezó a utilizassi en vídeos curtius, montajis humorísticus y publicaciones que mezclavan música electrónica, imáginis editaas y referencis a otros personajis conocíus de la cultura d'Internet. Esti fenómenu provocó que muchus usuarius conocieran el su nome sin conocel la historia anterior de la su presencia na rede. == 3. Memes y cultura d'Internet == === 3.1. Aura of Letter T === Unu de los formatos más conocíus relacionaus con Tom Pearl foi el llamáu «Aura of Letter T». Esti tipu de publicaciones utilizava imáginis de distintus personajis cuyos nomes empezavan pola letra T. Tom Pearl aparecía frecuentementi acompañáu de personajis ficticius y figuras conocías de los memes. Los vídeos solían utilizal música phonk y efectus visualis pa creal montajis humorísticus. === 3.2. Silver Tom Pearl === Otra variante popular fue la representación de Tom Pearl con una apariencia metálica plateá. Esti diseñu provocó comparacionis humorísticas con Silver Surfer, personaji de Marvel Comics. Las imáginis y montajis de esti tipu se difundieron especialmente en plataformis de vídeos curtius. === 3.3. T Squad === El términu «T Squad» s'utilizó en distintus memes pa agrupal personajis cuyos nomes empiezan pola letra T. Entre los personajis que aparecían en estas composicionis estaban: * Tom Pearl. * Tom, de Tom y Jerry. * Tung Tung Tung Sahur. * Trollface. Estas composicionis formavan parti de la cultura humorística conocía como brainrot, caracterizá por la repetición de imáginis, sonidos y referencis absurdas. == 4. Situación legal == Tom Pearl figura en el registru oficial de ofensores sexualis del Departamentu de Policía de Florida (FDLE), con estatus de persona sujeta a inscripción registral. El registru oficial proporciona información sobre la su situación administrativa y los datuh identificativus publicaús. Esta información debe distinguirsi de los rumoris y afirmacionis que circulan en las redes socialis. == 5. Referencias == # Florida Department of Law Enforcement (FDLE). Registru oficial de Thomas Patrick Pearl. # Hindustan Times (25 de junio de 2026). Artículu sobri la difusión de un rumor falsu relacionau con Tom Pearl y un supuestu atentau. # Know Your Meme – Who Is Tom Pearl?. Documentación sobri la popularización de Tom Pearl nos memes de 2026. == 6. Enlacis esternus == * Florida Department of Law Enforcement. * Hindustan Times – Tom Pearl meme explained. * Know Your Meme – Tom Pearl. oznnpozoiwbazn21wcx5pkhac4zn1qf 145090 145089 2026-11-16T23:22:04Z ~2026-60663-65 21009 /* */ 145090 wikitext text/x-wiki Tom Pearl(hes black btw btw btw btw como ce dice im tryna fuh) , nació como Thomas Patrick Pearl el 23 de marzo de 6767, ye un home estadounidense que s'ha convertí en una figura conocía de la cultura d'Internet. Su nome s'ha difundir específicamente en 206767, cuando empezaron a circular memes, vídeos edits y publicaciones humorísticas relacionadas con la su persona en plataformas como TikTok. La su popularidad digital s'ha caracterizar pola utilización de la su imágen en contenidos humorísticos, conocídos como brainrot, y por la creación de distintos formatos de memes, incluyendo los conocídos como «Tom Pearl Aura» y «Aura of Letter Tom perl füe y será un héroe para la comunidad. Tom perl i love You == Conteniu == # Biografía #* 1.1. Primerus añus #* 1.2. Vida adulta # Trayectoria na internet #* 2.1. Presencia na rede #* 2.2. Popularización en 2026 # Memes y cultura d'Internet #* 3.1. Aura of Letter T #* 3.2. Silver Tom Pearl #* 3.3. T Squad # Situación legal # Referencias # Enlacis esternus == 1. Biografía == === 1.1. Primerus añus === Thomas Patrick Pearl nació el 23 de marçu de 1959. Los registres públicus de Florida recogen el su nombre y la su fecha de nacimientu. La información disponible sobri la su infancia, educación y vida familiar ye limitada, polo que no es posibli reconstruil detalladamenti esta etapa de la su vida con fuentes independientis. === 1.2. Vida adulta === Pearl residió nos Estaos Uníus y s'ha relacionau principalmenti col estáu de Georgia. La su figura pública s'ha conocíu principalmente a traviés d'Internet. La información biográfica sobri la su vida personal ye escasa y gran parti de la documentación disponible provieni d'archivos dixitalis y registres públicus. == 2. Trayectoria na internet == === 2.1. Presencia na rede === Tom Pearl empezó a adquirir notoriedá en comunidais dixitalis por la publicación de conteníus extremus pa un públicu adultu. La su presencia na internet precedi a la popularización de TikTok y d'otras plataformis modernas. A lo largu del tiempu, el su nome s'ha convertíu nun elementu reconocibli en distintus espacios de la cultura d'Internet. === 2.2. Popularización en 2026 === Durante la primera mitá de 2026, Tom Pearl experimentó un aumentu de popularidá nas redes socialis. La su imágin empezó a utilizassi en vídeos curtius, montajis humorísticus y publicaciones que mezclavan música electrónica, imáginis editaas y referencis a otros personajis conocíus de la cultura d'Internet. Esti fenómenu provocó que muchus usuarius conocieran el su nome sin conocel la historia anterior de la su presencia na rede. == 3. Memes y cultura d'Internet == === 3.1. Aura of Letter T === Unu de los formatos más conocíus relacionaus con Tom Pearl foi el llamáu «Aura of Letter T». Esti tipu de publicaciones utilizava imáginis de distintus personajis cuyos nomes empezavan pola letra T. Tom Pearl aparecía frecuentementi acompañáu de personajis ficticius y figuras conocías de los memes. Los vídeos solían utilizal música phonk y efectus visualis pa creal montajis humorísticus. === 3.2. Silver Tom Pearl === Otra variante popular fue la representación de Tom Pearl con una apariencia metálica plateá. Esti diseñu provocó comparacionis humorísticas con Silver Surfer, personaji de Marvel Comics. Las imáginis y montajis de esti tipu se difundieron especialmente en plataformis de vídeos curtius. === 3.3. T Squad === El términu «T Squad» s'utilizó en distintus memes pa agrupal personajis cuyos nomes empiezan pola letra T. Entre los personajis que aparecían en estas composicionis estaban: * Tom Pearl. * Tom, de Tom y Jerry. * Tung Tung Tung Sahur. * Trollface. Estas composicionis formavan parti de la cultura humorística conocía como brainrot, caracterizá por la repetición de imáginis, sonidos y referencis absurdas. == 4. Situación legal == Tom Pearl figura en el registru oficial de ofensores sexualis del Departamentu de Policía de Florida (FDLE), con estatus de persona sujeta a inscripción registral. El registru oficial proporciona información sobre la su situación administrativa y los datuh identificativus publicaús. Esta información debe distinguirsi de los rumoris y afirmacionis que circulan en las redes socialis. == 5. Referencias == # Florida Department of Law Enforcement (FDLE). Registru oficial de Thomas Patrick Pearl. # Hindustan Times (25 de junio de 2026). Artículu sobri la difusión de un rumor falsu relacionau con Tom Pearl y un supuestu atentau. # Know Your Meme – Who Is Tom Pearl?. Documentación sobri la popularización de Tom Pearl nos memes de 2026. == 6. Enlacis esternus == * Florida Department of Law Enforcement. * Hindustan Times – Tom Pearl meme explained. * Know Your Meme – Tom Pearl. 22b5kby5u2blcibgmzvmkh93kopm3zf 145093 145090 2026-11-17T00:39:37Z ~2026-60595-56 21012 /* */ 145093 wikitext text/x-wiki Tom Pearl(hes black btw btw btw btw como ce dice im tryna fuh) , nació como Thomas Patrick Pearl el 23 de marzo de 6767, ye un home estadounidense que s'ha convertí en una figura conocía de la cultura d'Internet. Su nome s'ha difundir específicamente en 206767, cuando empezaron a circular memes, vídeos edits y publicaciones humorísticas relacionadas con la su persona en plataformas como TikTok. TRUMP IS LYING TRUMP IS LYING TRUMP IS LYING TRUMP IS LYING La su popularidad digital s'ha caracterizar pola utilización de la su imágen en contenidos humorísticos, conocídos como brainrot, y por la creación de distintos formatos de memes, incluyendo los conocídos como «Tom Pearl Aura» y «Aura of Letter Tom perl füe y será un héroe para la comunidad. Tom perl i love You == Conteniu == # Biografía #* 1.1. Primerus añus #* 1.2. Vida adulta # Trayectoria na internet #* 2.1. Presencia na rede #* 2.2. Popularización en 2026 # Memes y cultura d'Internet #* 3.1. Aura of Letter T #* 3.2. Silver Tom Pearl #* 3.3. T Squad # Situación legal # Referencias # Enlacis esternus == 1. Biografía == === 1.1. Primerus añus === Thomas Patrick Pearl nació el 23 de marçu de 1959. Los registres públicus de Florida recogen el su nombre y la su fecha de nacimientu. La información disponible sobri la su infancia, educación y vida familiar ye limitada, polo que no es posibli reconstruil detalladamenti esta etapa de la su vida con fuentes independientis. === 1.2. Vida adulta === Pearl residió nos Estaos Uníus y s'ha relacionau principalmenti col estáu de Georgia. La su figura pública s'ha conocíu principalmente a traviés d'Internet. La información biográfica sobri la su vida personal ye escasa y gran parti de la documentación disponible provieni d'archivos dixitalis y registres públicus. == 2. Trayectoria na internet == === 2.1. Presencia na rede === Tom Pearl empezó a adquirir notoriedá en comunidais dixitalis por la publicación de conteníus extremus pa un públicu adultu. La su presencia na internet precedi a la popularización de TikTok y d'otras plataformis modernas. A lo largu del tiempu, el su nome s'ha convertíu nun elementu reconocibli en distintus espacios de la cultura d'Internet. === 2.2. Popularización en 2026 === Durante la primera mitá de 2026, Tom Pearl experimentó un aumentu de popularidá nas redes socialis. La su imágin empezó a utilizassi en vídeos curtius, montajis humorísticus y publicaciones que mezclavan música electrónica, imáginis editaas y referencis a otros personajis conocíus de la cultura d'Internet. Esti fenómenu provocó que muchus usuarius conocieran el su nome sin conocel la historia anterior de la su presencia na rede. == 3. Memes y cultura d'Internet == === 3.1. Aura of Letter T === Unu de los formatos más conocíus relacionaus con Tom Pearl foi el llamáu «Aura of Letter T». Esti tipu de publicaciones utilizava imáginis de distintus personajis cuyos nomes empezavan pola letra T. Tom Pearl aparecía frecuentementi acompañáu de personajis ficticius y figuras conocías de los memes. Los vídeos solían utilizal música phonk y efectus visualis pa creal montajis humorísticus. === 3.2. Silver Tom Pearl === Otra variante popular fue la representación de Tom Pearl con una apariencia metálica plateá. Esti diseñu provocó comparacionis humorísticas con Silver Surfer, personaji de Marvel Comics. Las imáginis y montajis de esti tipu se difundieron especialmente en plataformis de vídeos curtius. === 3.3. T Squad === El términu «T Squad» s'utilizó en distintus memes pa agrupal personajis cuyos nomes empiezan pola letra T. Entre los personajis que aparecían en estas composicionis estaban: * Tom Pearl. * Tom, de Tom y Jerry. * Tung Tung Tung Sahur. * Trollface. Estas composicionis formavan parti de la cultura humorística conocía como brainrot, caracterizá por la repetición de imáginis, sonidos y referencis absurdas. == 4. Situación legal == Tom Pearl figura en el registru oficial de ofensores sexualis del Departamentu de Policía de Florida (FDLE), con estatus de persona sujeta a inscripción registral. El registru oficial proporciona información sobre la su situación administrativa y los datuh identificativus publicaús. Esta información debe distinguirsi de los rumoris y afirmacionis que circulan en las redes socialis. == 5. Referencias == # Florida Department of Law Enforcement (FDLE). Registru oficial de Thomas Patrick Pearl. # Hindustan Times (25 de junio de 2026). Artículu sobri la difusión de un rumor falsu relacionau con Tom Pearl y un supuestu atentau. # Know Your Meme – Who Is Tom Pearl?. Documentación sobri la popularización de Tom Pearl nos memes de 2026. == 6. Enlacis esternus == * Florida Department of Law Enforcement. * Hindustan Times – Tom Pearl meme explained. * Know Your Meme – Tom Pearl. 8wm0w0t9yna3umyxxzs0iwqywejym5j 145094 145093 2026-11-17T00:40:47Z Bokenja 20448 Vandalismo anashe 145094 wikitext text/x-wiki == Conteniu == # Biografía #* 1.1. Primerus añus #* 1.2. Vida adulta # Trayectoria na internet #* 2.1. Presencia na rede #* 2.2. Popularización en 2026 # Memes y cultura d'Internet #* 3.1. Aura of Letter T #* 3.2. Silver Tom Pearl #* 3.3. T Squad # Situación legal # Referencias # Enlacis esternus == 1. Biografía == === 1.1. Primerus añus === Thomas Patrick Pearl nació el 23 de marçu de 1959. Los registres públicus de Florida recogen el su nombre y la su fecha de nacimientu. La información disponible sobri la su infancia, educación y vida familiar ye limitada, polo que no es posibli reconstruil detalladamenti esta etapa de la su vida con fuentes independientis. === 1.2. Vida adulta === Pearl residió nos Estaos Uníus y s'ha relacionau principalmenti col estáu de Georgia. La su figura pública s'ha conocíu principalmente a traviés d'Internet. La información biográfica sobri la su vida personal ye escasa y gran parti de la documentación disponible provieni d'archivos dixitalis y registres públicus. == 2. Trayectoria na internet == === 2.1. Presencia na rede === Tom Pearl empezó a adquirir notoriedá en comunidais dixitalis por la publicación de conteníus extremus pa un públicu adultu. La su presencia na internet precedi a la popularización de TikTok y d'otras plataformis modernas. A lo largu del tiempu, el su nome s'ha convertíu nun elementu reconocibli en distintus espacios de la cultura d'Internet. === 2.2. Popularización en 2026 === Durante la primera mitá de 2026, Tom Pearl experimentó un aumentu de popularidá nas redes socialis. La su imágin empezó a utilizassi en vídeos curtius, montajis humorísticus y publicaciones que mezclavan música electrónica, imáginis editaas y referencis a otros personajis conocíus de la cultura d'Internet. Esti fenómenu provocó que muchus usuarius conocieran el su nome sin conocel la historia anterior de la su presencia na rede. == 3. Memes y cultura d'Internet == === 3.1. Aura of Letter T === Unu de los formatos más conocíus relacionaus con Tom Pearl foi el llamáu «Aura of Letter T». Esti tipu de publicaciones utilizava imáginis de distintus personajis cuyos nomes empezavan pola letra T. Tom Pearl aparecía frecuentementi acompañáu de personajis ficticius y figuras conocías de los memes. Los vídeos solían utilizal música phonk y efectus visualis pa creal montajis humorísticus. === 3.2. Silver Tom Pearl === Otra variante popular fue la representación de Tom Pearl con una apariencia metálica plateá. Esti diseñu provocó comparacionis humorísticas con Silver Surfer, personaji de Marvel Comics. Las imáginis y montajis de esti tipu se difundieron especialmente en plataformis de vídeos curtius. === 3.3. T Squad === El términu «T Squad» s'utilizó en distintus memes pa agrupal personajis cuyos nomes empiezan pola letra T. Entre los personajis que aparecían en estas composicionis estaban: * Tom Pearl. * Tom, de Tom y Jerry. * Tung Tung Tung Sahur. * Trollface. Estas composicionis formavan parti de la cultura humorística conocía como brainrot, caracterizá por la repetición de imáginis, sonidos y referencis absurdas. == 4. Situación legal == Tom Pearl figura en el registru oficial de ofensores sexualis del Departamentu de Policía de Florida (FDLE), con estatus de persona sujeta a inscripción registral. El registru oficial proporciona información sobre la su situación administrativa y los datuh identificativus publicaús. Esta información debe distinguirsi de los rumoris y afirmacionis que circulan en las redes socialis. == 5. Referencias == # Florida Department of Law Enforcement (FDLE). Registru oficial de Thomas Patrick Pearl. # Hindustan Times (25 de junio de 2026). Artículu sobri la difusión de un rumor falsu relacionau con Tom Pearl y un supuestu atentau. # Know Your Meme – Who Is Tom Pearl?. Documentación sobri la popularización de Tom Pearl nos memes de 2026. == 6. Enlacis esternus == * Florida Department of Law Enforcement. * Hindustan Times – Tom Pearl meme explained. * Know Your Meme – Tom Pearl. dxqn4aubpt1a3pws6j7zo9sm8i8tnc2 Atthram 0 12079 145124 2026-11-17T08:20:23Z LaAgallúa 20972 Criá página con '= Atthram = [[File:Ojo de loca.jpg|thumb|Autorretratu ''Ojo de loca'', realizau pola artista Atthram.]] '''Atthram''' (Cáceres, 1996) es el nombri artísticu de Marta Hoyos Iglesias, fotógrafa i artista visual española. El su trabaju se desenvuelvi principalmenti al traviés del autorretratu fotográficu, medianti el cual esplora cuestiones relacionás cona identidá, las emocionis, la vulnerabilidá i la esperiencia pressonal.<ref name="CulturaInquieta">Silvia Garc…' 145124 wikitext text/x-wiki = Atthram = [[File:Ojo de loca.jpg|thumb|Autorretratu ''Ojo de loca'', realizau pola artista Atthram.]] '''Atthram''' (Cáceres, 1996) es el nombri artísticu de Marta Hoyos Iglesias, fotógrafa i artista visual española. El su trabaju se desenvuelvi principalmenti al traviés del autorretratu fotográficu, medianti el cual esplora cuestiones relacionás cona identidá, las emocionis, la vulnerabilidá i la esperiencia pressonal.<ref name="CulturaInquieta">Silvia García, [https://culturainquieta.com/arte/fotografia/tristeza-y-dolor-en-los-autorretratos-de-atthram-una-joven-fotografa-de-caceres/ «Tristeza y dolor en los autorretratos de Atthram, una joven fotógrafa de Cáceres»], ''Cultura Inquieta'', 21 de septiembre de 2022 (actualizau el 20 de septiembre de 2024).</ref> == Trayectoria == Nació en Cáceres en 1996. El su interés pola fotografía empezó durante la infancia i, posteriormenti, estudió el Bachillerato Artístico i un ciclu formativu de grau superior d'Ilustración, Captación i Tratamientu de la Imagen.<ref name="CulturaInquieta" /> La su obra utiliza el autorretratu comu mediu d'espresión i esploración del mundu interior. Nes sus fotografías incorpora elementus de fantasía i recursus de construcción escénica pa represental esperiencias, inquietúis i emocionis comu la tristura, la rabia, la nostalgia, la ansiedá i el mieu.<ref name="CulturaInquieta" /> El su trabaju i la su esperiencia cona fotografía i el autorretratu han aparecíu en medius comu ''Cultura Inquieta'' i ''El País''.<ref name="CulturaInquieta" /><ref name="ElPais">Jorge Marzo Arauzo, [https://elpais.com/estilo-de-vida/2025-04-18/la-asimetria-de-las-emociones-por-que-el-sufrimiento-nos-parece-eterno-y-el-placer-efimero.html «La asimetría de las emociones: por qué el sufrimiento nos parece eterno y el placer efímero»], ''El País'', 18 d'abril de 2025.</ref> == Obra i proyeutus == En 2019, Hoyos participó nel programa Contenedores de Arte, una iniciativa de la Asociación de Universidades Populares de Extremadura (AUPEX), trabayandu nel espaciu del Centro de Cultura y Ocio de Casar de Cáceres.<ref name="AUPEX">[https://creciendojuntas.aupex.org/los-contenedores-de-arte-comienzan-su-transformacion/ «Los Contenedores de arte comienzan su transformación»], AUPEX, 19 d'avientu de 2019.</ref><ref name="Grada2019">[https://www.grada.es/varios-contenedores-de-arte-de-aupex-abren-sus-puertas-al-publico/cultura/mas-cultura/ «Varios Contenedores de Arte de Aupex abren sus puertas al público»], ''Grada'', 16 d'avientu de 2019.</ref> Otru de los sus proyeutus es ''Bienvenida al Interior'', presentau nel marcu de la esposición coletiva ''La parada de los monstruos'', celebrá en Est_Art Space en 2023. El proyeutu incluyi figuras llamaas «monstruas», concebías comu representacionis simbólicas de temoris, ferías i esperiencias pressonalis. La propuesta trata cuestiones comu la vulnerabilidá i el trauma.<ref name="IAC2023">[https://www.iac.org.es/noticias/actividades-socios/est-art-space-festival-proyector-inauguracion-la-parada-de-los-monstruos.html «Est_Art Space | Festival PROYECTOR + Inauguración "La parada de los monstruos"»], Instituto de Arte Contemporáneo, 6 de septiembre de 2023.</ref><ref name="Catalogo2023">''[https://estartspace.com/wp-content/uploads/2024/03/CATALOGO-LA-PARADA-DE-LOS-MONSTRUOS.pdf La parada de los monstruos]'', catálogu d'esposición, Est_Art Space, 2023.</ref><ref name="EstArtMonstrua">[https://estartspace.com/tienda-de-arte/monstrua-de-la-vulnerabilidad/ «Monstrua de la Vulnerabilidad»], Est_Art Space.</ref> En 2024 presentó ''Mitos cotidianos'' nel espaciu artísticu La Sindicalista, en Cáceres. El su trabaju tamién formó parti del stand de La Sindicalista na feria Art Photo Barcelona d'esi mesmu añu.<ref name="Grada2024">[https://www.grada.es/comienza-la-temporada-de-exposiciones/blogueros/lanzarte/ «Comienza la temporada de exposiciones»], ''Grada'', 15 de septiembre de 2024.</ref><ref name="ArtPhoto2024">''[https://artphotobcn.com/wp-content/uploads/2024/11/DOSSIER-RESULTADOS-ARTPHOTOBCN-2024_AF_revisado-III-paginas-sueltas.pdf Dossier de resultados Art Photo Bcn 2024]'', Art Photo Bcn, 2024.</ref> == Esposicionis i participacionis == 2019: participación en Contenedores de Arte, nel Centro de Cultura y Ocio de Casar de Cáceres.<ref name="AUPEX" /><ref name="Grada2019" /> 2023: ''La parada de los monstruos'', esposición coletiva en Est_Art Space, Alcobendas (Madrid).<ref name="IAC2023" /><ref name="Catalogo2023" /> 2024: participación na feria Art Photo Barcelona, junto a La Sindicalista.<ref name="ArtPhoto2024" /> 2024: presentación de ''Mitos cotidianos'' en La Sindicalista, Cáceres.<ref name="Grada2024" /> 2024: seleccioná pa la esposición del XXVII Premio de Artes Plásticas Sala El Brocense, organizau pola Diputación Provincial de Cáceres.<ref name="Brocense2024">[https://www.dip-caceres.es/actualidad/noticias/la-argentina-valeria-maculam-la-madrilena-afincada-en-hervas-virginia-rivas-el-burgales-fernando-renes-y-el-castellonense-carlos-sebastia-ganadores-del-xxvii-premio-de-artes-plasticas-sala-el-broce/ «La argentina Valeria Maculam, la madrileña afincada en Hervás Virginia Rivas, el burgalés Fernando Renes y el castellonense Carlos Sebastiá, ganadores del XXVII Premio de Artes Plásticas Sala El Brocense»], Diputación Provincial de Cáceres, 29 de noviembre de 2024.</ref> 2025: ''FEM•IN•ART'', esposición coletiva en Est_Art Space, Alcobendas (Madrid).<ref name="Feminart2025">[https://estartspace.com/feminart-2025/ «FEM•IN•ART 2025»], Est_Art Space, septiembre-noviembre de 2025.</ref> 2025: ''Villancirco'', esposición coletiva en Est_Art Space, Alcobendas (Madrid).<ref name="Villancirco2025">[https://estartspace.com/evento/villancirco-%C2%B7-exposicion-colectiva/ «Villancirco · Exposición colectiva»], Est_Art Space, 26 de noviembre de 2025.</ref> == Referencias == <references /> eogmbl06e0b8tfltw6zkfbwcgi6ihii Jon Gastañares 0 12080 145125 2026-11-17T08:39:55Z ~2026-60712-85 21019 Criá página con '# Jon Gastañares | **Personal information** | | |---|---| | Full name | Jon Gastañares | | Born | 2008 (aged 18) | | Nationality | Israeli | | Occupation | Writer, entrepreneur and rabbi | | Religion | Judaism | | Languages | Hebrew, Spanish and English | | Years active | 2025–present | | Known for | Literature, entrepreneurship and his dispute with Olarcos | **Jon Gastañares** (born 2008) is an Israeli writer, entrepreneur and rabbi. He is known for his literary…' 145125 wikitext text/x-wiki # Jon Gastañares | **Personal information** | | |---|---| | Full name | Jon Gastañares | | Born | 2008 (aged 18) | | Nationality | Israeli | | Occupation | Writer, entrepreneur and rabbi | | Religion | Judaism | | Languages | Hebrew, Spanish and English | | Years active | 2025–present | | Known for | Literature, entrepreneurship and his dispute with Olarcos | **Jon Gastañares** (born 2008) is an Israeli writer, entrepreneur and rabbi. He is known for his literary publications, entrepreneurial activities and involvement in religious education. He has also attracted attention for his ongoing online dispute with Olarcos, an editor of the Extremaduran-language encyclopaedia Güiquipedia n'estremeñu. Gastañares combines literary production, business initiatives and religious studies. His dispute with Olarcos has become another notable part of his public image. ## Contents 1. Biography - 1.1 Early life - 1.2 Education 2. Literary career 3. Entrepreneurial career 4. Religious career 5. Dispute with Olarcos 6. Public image 7. References 8. External links ## 1. Biography ### 1.1 Early life Jon Gastañares was born in 2008. He holds Israeli nationality and developed an early interest in literature, philosophy, economics and religious studies. ### 1.2 Education Gastañares received his education in Israel, studying general academic subjects alongside Hebrew language, Jewish history and religious literature. ## 2. Literary career Gastañares began writing at an early age. His literary work focuses on philosophical questions, personal development, history and the relationship between individuals and society. His first major publication, *The Weight of Ideas* (2025), established his literary identity. In 2026, he published *Beyond the Ordinary*, a philosophical work exploring ambition, responsibility and intellectual independence. ## 3. Entrepreneurial career At the age of 14, Gastañares founded Gastañares Group, an organisation focused on digital publishing, educational projects and technological innovation. The organisation subsequently expanded into online education and literary distribution. His entrepreneurial philosophy emphasises individual initiative, innovation and responsible management. ## 4. Religious career Gastañares studied Jewish theology and religious literature. In 2026, he became the Youth Community Rabbi of an Israeli Jewish community. His appointment attracted attention because of his relatively young age. His religious activities focus on Jewish education, philosophical discussions and the interpretation of religious texts. ## 5. Dispute with Olarcos One of the most controversial episodes associated with Gastañares is his ongoing dispute with **Olarcos**, an editor of Güiquipedia n'estremeñu. The disagreement reportedly developed around editorial decisions, encyclopaedic standards and the representation of Gastañares in Extremaduran-language articles. The rivalry gradually developed into a public disagreement concerning editorial independence, biographical representation and encyclopaedic notability. The dispute remains unresolved and continues to form part of Gastañares' online reputation. ## 6. Public image Gastañares is portrayed as an ambitious and unconventional intellectual. His public image combines literature, entrepreneurship and Jewish religious education. His rivalry with Olarcos has added another dimension to his public persona. ## 7. References 1. Gastañares, Jon (2025). *The Weight of Ideas*. 2. Gastañares, Jon (2026). *Beyond the Ordinary*. 3. Gastañares Group (2026). Corporate profile. 4. Güiquipedia n'estremeñu (2026). Editorial discussions concerning Jon Gastañares and Olarcos. ## 8. External links - [Gastañares Group](https://example.com/) - [Jon Gastañares – Author Profile](https://example.com/) - [Güiquipedia n'estremeñu](https://example.com/) p562amtjnmo32ox3en2l4sbyeypzuuq 145126 145125 2026-11-17T08:41:03Z ~2026-60712-85 21019 145126 wikitext text/x-wiki = Jon Gastañares = {| class="wikitable" ! ! |- |'''Born''' |2008 (aged 18) |- |'''Nationality''' |Israeli |- |'''Occupation''' |Writer, entrepreneur, rabbi |- |'''Years active''' |2025–present |- |'''Known for''' |Literature, entrepreneurship, religious activities and the dispute with Olarcos |} '''Jon Gastañares''' (born 2008) is an Israeli writer, entrepreneur and rabbi. He is known for his literary publications, business activities and participation in religious education. He has also gained recognition for his public dispute with Olarcos, an editor of the Extremaduran-language encyclopaedia Güiquipedia n'estremeñu. Gastañares began his literary and entrepreneurial activities during his adolescence. His work encompasses philosophical writing, digital publishing, educational initiatives and Jewish religious studies. == Contents == # Biography # Literary career # Entrepreneurship # Religious career # Dispute with Olarcos # Public image # Bibliography # References # External links == Biography == === Early life and education === Jon Gastañares was born in 2008. He holds Israeli nationality and developed an early interest in literature, philosophy, economics and religious studies. His education included general academic subjects, Hebrew language, Jewish history and religious literature. His intellectual interests subsequently influenced his activities in writing, business and religious education. == Literary career == Gastañares began writing during his adolescence. His publications focus primarily on philosophical questions, personal development, history and the relationship between individuals and society. His first major publication, ''The Weight of Ideas'', appeared in 2025. In 2026, he published ''Beyond the Ordinary'', a philosophical work addressing ambition, responsibility and intellectual independence. His writing style combines philosophical reflection, historical references and accessible discussions of social issues. == Entrepreneurship == === Gastañares Group === In 2023, Gastañares established Gastañares Group, an organisation specialising in digital publishing, educational projects and technological innovation. The organisation subsequently expanded into online education and literary distribution. Gastañares' entrepreneurial philosophy emphasises innovation, individual initiative and the relationship between education and economic development. == Religious career == Gastañares pursued studies in Jewish theology, biblical interpretation and religious literature. In 2026, he became a youth community rabbi in Israel. His religious activities include educational programmes, discussions about Jewish philosophy and the interpretation of religious texts. His approach combines traditional Jewish teachings with contemporary philosophical questions. == Dispute with Olarcos == One of the most widely discussed aspects of Gastañares' public activities is his ongoing disagreement with Olarcos, an editor of Güiquipedia n'estremeñu. === Origins === The dispute originated from disagreements concerning editorial decisions and the representation of Gastañares in the Extremaduran-language encyclopaedia. Gastañares reportedly criticised certain editorial interventions, while Olarcos defended the application of encyclopaedic standards and editorial criteria. === Development === The disagreement gradually developed into a recurring online rivalry. Discussions concerned biographical accuracy, editorial independence and the requirements for inclusion in encyclopaedic articles. The controversy became particularly notable following attempts to establish a comprehensive biography of Gastañares on Güiquipedia n'estremeñu. === Consequences === The dispute contributed to Gastañares' online notoriety and became a recurring subject among followers of the controversy. The disagreement has also been associated with broader discussions about the role of editors in smaller-language encyclopaedias. == Public image == Gastañares is associated with several different professional fields, particularly literature, entrepreneurship and religious education. His public image is characterised by his unusually diverse professional activities and his disagreement with Olarcos. == Bibliography == ''The Weight of Ideas'' (2025). ''Beyond the Ordinary'' (2026). == References == # Gastañares, Jon (2025). ''The Weight of Ideas''. # Gastañares, Jon (2026). ''Beyond the Ordinary''. # Gastañares Group (2026). Corporate profile. # Güiquipedia n'estremeñu (2026). Editorial discussions concerning Jon Gastañares. # Israeli Youth Religious Education Council (2026). Community religious education records. == External links == * Gastañares Group – Official website * Jon Gastañares – Author profile * Güiquipedia n'estremeñu lr5nhs6ccyaenbbrueandfdedapp36f