Wikipedya
fonwiki
https://fon.wikipedia.org/wiki/W%C3%A9m%C3%A1_Nuk%C9%94nt%C9%94n
MediaWiki 1.47.0-wmf.23
first-letter
Yɛwliɖonuji
Ɖéɖovo
Xoɖɔtɛn
Wikizantɔ
Xoɖɔtɛn wikizantɔ lɛ tɔn
Wikipedya
Xoɖɔtɛn Wikipedya tɔn
Wékpo
Xoɖɔtɛn wékpo wú tɛ̀n
MediaWiki
Xoɖɔtɛn MediaWiki tɔn
Kpɔnd'ewu bo blo
Xoɖɔtɛn kpɔnd'ewu ɔ tɔ̀n
Alɔgɔ
Xoɖɔtɛn alɔgɔtɛn ɔ tɔn
Akpaxwé
Akpaxwé lɛ sín xoɖɔtɛn
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Wikizantɔ:Mespevic/Nuɖuɖu maɖóɖó
2
8162
44436
2026-10-08T12:53:32Z
Mespevic
30
Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1503213|Malnutrition]] to:fon #mdwikicx
44436
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox medical condition|name=Malnutrition|synonym=Malnourishment|image=A malnourished child in an MSF treatment tent in Dolo Ado.jpg|image_size=280px|image_thumbtime=|alt=|caption=An underfed child in an [[MSF]] treatment tent in [[Dolo Ado|Dolo Ado]]|pronounce=|field=[[Intensive care medicine|Critical care medicine]]|symptoms=Problems with physical or mental development, poor energy levels, hair loss, swollen legs and [[abdomen]]<ref name=FFL2010/><ref name=Young2012/>|complications=|onset=|duration=|types=|causes=Eating a [[Diet (nutrition)|diet]] in which [[nutrient]]s are either not enough or are too much, [[malabsorption]]<ref name=Dor2017>{{DorlandsDict|five/000062745|malnutrition}}</ref><ref name=PapadiaDiSabatino2014 >{{cite journal| vauthors=Papadia C, Di Sabatino A, Corazza GR, Forbes A| title=Diagnosing small bowel malabsorption: a review | journal=Intern Emerg Med | year= 2014 | volume= 9 | issue= 1 | pages= 3–8 | pmid=23179329 | doi=10.1007/s11739-012-0877-7 | type=Review }}</ref>|risks=Not [[breastfeed]], [[gastroenteritis]], [[pneumonia]], [[malaria]], [[measles]]<ref name=WHO2014/>|diagnosis=|differential=|prevention=Improving agricultural practices, reducing [[poverty]], improving [[sanitation]], [[empowering women|empowerment of women]]<ref name=UK2012/><ref name=solcultivateplanet>{{cite journal |author=Jonathan A. Foley |author2=Navin Ramankutty |author3=Kate A. Brauman |authorlink3=Kate Brauman |author4=Emily S. Cassidy |author5=James S. Gerber |author6=Matt Johnston |author7=Nathaniel D. Mueller |author8=Christine O’Connell |author9=Deepak K. Ray |author10=Paul C. West |author11=Christian Balzer |author12=Elena M. Bennett |author13=Stephen R. Carpenter |author14=Jason Hill |author15=Chad Monfreda |author16=Stephen Polasky |author17=Johan Rockström |author18=John Sheehan |author19=Stefan Siebert |author20=David Tilman |author21=David P.M. Zaks |title=Solutions for a cultivated planet |journal=Nature |volume=478 |issue=7369 |pages=337–42 |date=October 2011 |pmid=21993620 |doi=10.1038/nature10452 |url=https://escholarship.org/uc/item/6xw5g085 |bibcode=2011Natur.478..337F |access-date=July 15, 2020 |archive-date=August 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803203552/https://escholarship.org/uc/item/6xw5g085 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803203552/https://escholarship.org/uc/item/6xw5g085 |date=August 3, 2020 }}</ref>|treatment=Improved [[nutrition]], [[dietary supplements|supplementation]], [[therapeutic food#Ready-to-Use Therapeutic Food|ready-to-use therapeutic foods]], treating the underlying cause<ref name=UK2012/><ref name=Bh2013/><ref name=KastinBuchman2002 >{{cite journal| vauthors=Kastin DA, Buchman AL| title=Malnutrition and gastrointestinal disease | journal=Curr Opin Clin Nutr Metab Care | year= 2002 | volume= 5 | issue= 6 | pages= 699–706 | pmid=12394647 | doi=10.1097/00075197-200211000-00014 | type=Review }}</ref>|medication=|prognosis=|frequency=821 million undernourished / 11% of the population (2017)<ref name=UNFAO2018>{{cite web|title=The State of Food Insecurity in the World 2018|url=http://www.fao.org/state-of-food-security-nutrition/en/|publisher=Food and Agricultural Organization of the United Nations|access-date=January 11, 2019|archive-date=October 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008035754/http://www.fao.org/state-of-food-security-nutrition/en/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181008035754/http://www.fao.org/state-of-food-security-nutrition/en/ |date=October 8, 2018 }}</ref>|deaths=406,000 from nutritional deficiencies (2015)<ref name=GBD2015De/>|named after=}}'''Nuɖuɖu ma sɔgbbe ɖuɖu''' nyí ninɔmɛ e nɔ tɔ́n sín nǔɖuɖu e mɛ nǔɖuɖu ɖagbeɖagbe lɛ ɖè é ɖokpo alǒ hú mɔ̌ ma kpé ǎ é alǒ ee sukpɔ́ zɛ xwé wu bɔ nǔɖuɖu ɔ nɔ dɔn lanmɛ na nɔ ganji sín tagba lɛ wá é mɛ é. E sixu nyi nuɖuɖu, nuɖuɖu ɖagbe, nuɖuɖu ɖagbe, ami, vitamine alo mineraux.<ref name=FFL2010>{{cite book|title=Facts for life|date=2010|publisher=United Nations Children's Fund|location=New York|isbn=978-92-806-4466-1|pages=61 and 75|edition=4th|url=http://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf|access-date=July 15, 2020|archive-date=December 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212170249/https://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181212170249/https://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf |date=December 12, 2018 }}</ref> Nuɖuɖu e ma sukpɔ a ɔ wɛ e nɔ ylɔ ɖɔ '''nuɖuɖu ma sukpɔ''' alo '''nuɖuɖu ma sukpɔ''' bɔ nuɖuɖu sukpɔ ɔ wɛ e nɔ ylɔ ɖɔ nuɖuɖu sukpɔ . Hwɛhwɛ ɔ, è nɔ zán '''Nuɖuɖu ganji ma ɖu''' dó ɖɔ xó dó nǔɖuɖu ma ɖó jí ɖò taji, hwenu e mɛɖé ma nɔ mɔ nǔɖuɖu e mɛ è nɔ mɔ hlɔnhlɔn ɖè é, proteine, alǒ nǔɖuɖu kpɛví kpɛví lɛ ganji ǎ é.<ref name=Young2012>{{cite book|last1=Young|first1=E.M.|title=Food and development|date=2012|publisher=Routledge|location=Abingdon, Oxon|isbn=978-1-135-99941-4|pages=36–38|url=https://books.google.com/books?id=XhwKwNzJVjQC&pg=PA36|access-date=July 15, 2020|archive-date=August 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805174628/https://books.google.com/books?id=XhwKwNzJVjQC&pg=PA36|url-status=live}}</ref> Enyi nǔɖuɖu e ma sɔgbe ǎ é jɛ ɖò xomɛ, alǒ cobo ɖó xwè wè ɔ, é sixu zɔ́n bɔ è na ɖó tagba kaka sɔyi ɖò agbaza kpo ayixa kpo linu.<ref name=FFL2010 /> Nuɖuɖu maɖóɖó zɛ xwé wu, ee è nɔ ylɔ ɖɔ xovɛ sin mɛ é sixu ɖó wuntun elɔ lɛ: gaɖiɖi klewun, agbaza kpɛví, hlɔnhlɔn ma ɖó ganji ǎ, kpo afɔ kpo [[Adɔgo|adɔgo kpo]] e hlɔnhlɔn é kpo.<ref name=FFL2010 /><ref name=Young2012 /> Mɛ lɛ nɔ lɛ jɛ azɔn hwɛhwɛ bo nɔ jɛ fifa hwɛhwɛ.<ref name=Young2012 /> Nǔ e nɔ xlɛ́ ɖɔ nǔɖuɖu kpɛví kpɛví lɛ ɖò lanmɛ nú mɛ é nɔ sín nǔɖuɖu kpɛví kpɛví e ɖò lanmɛ nú mɛ é wu.<ref name=Young2012 />
Hwɛhwɛ ɔ, nǔɖuɖu ɖagbeɖagbe e è ma nɔ mɔ bo na ɖu ǎ é wɛ nɔ zɔ́n bɔ è nɔ ɖu nǔ ganji ǎ. Nuɖuɖu sin akwɛ ɖaxo kpodo yajiji kpo wɛ nɔ hɛn nu enɛ ɔ wa hwɛhwɛ.<ref name=WHO2014>{{cite web|title=Maternal, newborn, child and adolescent health|url=http://www.who.int/maternal_child_adolescent/topics/child/malnutrition/en/|website=WHO|access-date=July 4, 2014|archive-date=April 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412011306/https://www.who.int/maternal_child_adolescent/topics/child/malnutrition/en/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412011306/https://www.who.int/maternal_child_adolescent/topics/child/malnutrition/en/ |date=April 12, 2021 }}</ref> Anɔ̌sin ma nɔ na vǐ ǎ sixu zɔ́n bɔ è na jɛ azɔn ɖé lɛ jí ɖi: gastro-enterite, pneumonie, [[Hwesivɔzɔn|malaria]], kpo jɛmɛji kpo, bɔ ye nɔ zɔ́n bɔ nǔɖuɖu e è nɔ na mɛ é nɔ jɛji.<ref name=WHO2014 /> Nuɖuɖu maɖóɖó alɔkpa taji wè wɛ tíìn: nǔɖuɖu maɖóɖó e nɔ na proteine-énergie é kpo nǔɖuɖu maɖóɖó kpo. Nǔɖuɖu e mɛ proteine-hlɔnhlɔn ɖè é sín nǔɖuɖu maɖóɖó ɖó alɔkpa wè syɛnsyɛn: marasmus (protéine kpo calories kpo sín hudo) kpo kwashiorkor (protéine kpo hlɔnhlɔn kpo sín hudo) kpo. Nǔɖuɖu kpɛví kpɛví e nɔ hɛn agbaza mɛtɔn ɖó te lɛ é ɖíe: gan, iode, kpo vitamine A kpo sín hudo.<ref name=Young2012 /> Ðò xomɛ, ɖó hudo agbaza tɔn e ɖò jijɛji wɛ é wutu ɔ, nǔ e ma sɔgbe ǎ lɛ é sixu wá jɛji. Ðò tò e ɖò nukɔnyiyi wɛ lɛ é ɖé lɛ mɛ ɔ, nǔɖuɖu zɛ xwé wu e nɔ nyí gǒflɛ́mɛ ɖaxó é ko jɛ ɖiɖexlɛ́ jí ɖò xá ɖokpo ɔ lɛ mɛ, lee nǔɖuɖu maɖóɖó nɔ nyí gbɔn é. Nǔ ɖevo e nɔ zɔ́n bɔ è nɔ ɖu nǔ ganji ǎ lɛ é wɛ nyí anorexie nervose kpo azɔwanúmɛ bariatrique kpo .
Gǎn e dó wɛ è ɖè bo na bló bɔ nǔɖuɖu na nyɔ́ hugǎn é wɛ nyí alɔdómɛ nukɔnyiyi tɔn e nyɔ́ hugǎn lɛ é ɖé lɛ . Anɔ̌sin nina vǐ lɛ sixu ɖè nǔɖuɖu maɖóɖó kpo kú kpo kpò ɖò vǐ lɛ mɛ, bɔ gǎn e è dó bo na bló bɔ nǔwiwa enɛ na sù é nɔ zɔ́n bɔ anɔ̌sin nina vǐ lɛ nɔ sukpɔ́ d’eji. Ðò vǐ kpɛví lɛ mɛ ɔ, enyi è na nǔɖuɖu ye (gɔ́ nú anɔ̌sin) ɖò sun ayizɛ́n jɛ xwè wè vlamɛ ɔ, é nɔ zɔ́n bɔ nǔ lɛ nɔ nyɔ́ hugǎn.<ref name=Bh2013>Bhutta, ZA; Das, JK; Rizvi, A; Gaffey, MF; Walker, N; Horton, S; Webb, P; Lartey, A; Black, RE; Lancet Nutrition Interventions Review, Group; Maternal and Child Nutrition Study, Group (Aug 3, 2013). "Evidence-based interventions for improvement of maternal and child nutrition: what can be done and at what cost?". Lancet. 382 (9890): 452–77. doi:10.1016/s0140-6736(13)60996-4. PMID 23746776. </ref> Kúnnuɖenú ɖagbe lɛ lɛ́ tíìn bo nɔ gudo nú nǔɖuɖu kpɛví kpɛví e nɔ hɛn lanmɛ syɛn hunsin ɖagbe wá lɛ é gègě nú nyɔnu lɛ ɖò xomɛ hwenu kpo vǐ kpɛví e ɖò tò e ɖò nukɔnyiyi wɛ lɛ é mɛ lɛ é kpo.<ref name=Bh2013 /> Bo na dó sixu mɔ nǔɖuɖu nú mɛ e ɖó hudo tɔn hugǎn lɛ é ɔ, nǔɖuɖu hɛn wá kpo akwɛ nina mɛ lɛ bonu ye na xɔ nǔɖuɖu ɖò axi xá ɔ mɛ tɔn lɛ mɛ kpo bǐ wɛ nɔ w’azɔ̌.<ref name=UK2012>{{cite web|title=An update of 'The Neglected Crisis of Undernutrition: Evidence for Action'|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/67319/undernutrition-finalevidence-oct12.pdf|website=www.gov.uk|publisher=Department for International Development|access-date=July 5, 2014|date=Oct 2012|archive-date=January 21, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121000810/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/67319/undernutrition-finalevidence-oct12.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170121000810/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/67319/undernutrition-finalevidence-oct12.pdf |date=January 21, 2017 }}</ref> Nǔɖuɖu nina wemaxɔmɛví lɛ ɖò wemaxɔmɛ kpowun ko kpé ǎ.<ref name=UK2012 /> Nǔɖuɖu e è ko sɔnǔ na bo na zán dó gbɔ azɔn nú mɛ lɛ é sín nukúnkpédómɛwu dó nǔɖuɖu maɖóɖó syɛnsyɛn e ɖò xwé mɛ ɔ tɔn gbè é wu ɔ, è sixu wà mɔ̌ hwebǐnu.<ref name=Bh2013 /> Mɛ ɖěɖee lanmɛ na nɔ ganji sín tagba ɖevo lɛ zɔ́n bɔ ye ma nɔ ɖu nǔ ganji ǎ lɛ é ɔ, è nɔ ɖɔ ɖɔ è ni kpé nukún dó ye wu ɖò dotóoxwé.<ref name=Bh2013 /> Hwɛhwɛ ɔ, enɛ nɔ byɔ ɖɔ è ni kpé nukún dó suklé e ɖò hun mɛ é kpo agbaza mɛ sín zozo kpo wu, ɖí xwi xá sìn e ma ɖò lanmɛ nú mɛ ǎ é, bo lɛ́ na nǔɖuɖu mɛ kpɛɖé kpɛɖé.<ref name=Bh2013 /> Hwɛhwɛ ɔ, è nɔ kplɔ́n mɛ ɖɔ è ni zán atínkɛ́n e nɔ hu nǔvínúví lɛ é ɖó azɔn ɔ sixu hɛn mɛ gble tawun wutu.<ref name=WHO2003>{{cite book|author= Ann Ashworth|title=Guidelines for the inpatient treatment of severely malnourished children|date=2003|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-154609-6}}</ref> Nǔ e è na wà nú táan gegě lɛ é ɖíe: è na bló bɔ glelilɛ sín nǔwiwa lɛ na nyɔ́ hugǎn, è na ɖè yajiji kpò, è na bló bɔ mimɛ̌jininɔ na nyɔ́ hugǎn, bo na lɛ́ na hlɔnhlɔn nyɔnu lɛ.<ref name=UK2012 />
Ye mɛ 821 wɛ . gbɛtɔ́ livi 10 wɛ ma nɔ ɖu nǔ ganji ǎ ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ ɖò 2018 (10,8% ɖò gbɛtɔ́ lɛ bǐ mɛ). Enɛ ɖè mɛ 176 mɔ̌ kpò . gbɛtɔ́ livi mɔkpan sín 1990 hwenu e 23% ma nɔ ɖu nǔ ganji ǎ é, amɔ̌, è bló bɔ gbɛtɔ́ 36 mɔ̌ jɛji . livi ɖokpo sín 2015, hwenu e 10,6% ma nɔ ɖu nǔ ganji ǎ é. Ðò 2012 ɔ, è ɖɔ ɖɔ gbɛtɔ́ liva ɖevo lɛ ɖó vitamine lɛ, kpo nǔ e nɔ hɛn agbaza ɖó te lɛ é kpo sín hudo. Ðò 2015 ɔ, è ɖɔ ɖɔ nǔɖuɖu e mɛ proteine-énergie ɖè é ma sɔgbe ǎ é zɔ́n bɔ gbɛtɔ́ 323 000 kú, bɔ mɛ 510 000 wɛ kú ɖò 1990. Nǔɖuɖu ɖevo e è ma nɔ ɖu ǎ lɛ é, ɖi iode sín hudo kpo gan e ma ɖò mɛ wu ǎ é kpo, nɔ zɔ́n bɔ gbɛtɔ́ 83 000 ɖevo nɔ kú.<ref name=GBD2015De>{{cite journal |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet (London, England) |date=8 October 2016 |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31012-1 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281/ |issn=1474-547X |access-date=2 August 2025 |archive-date=20 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620045540/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281/ |url-status=live }}</ref> Ðò 2010 ɔ, nǔɖuɖu maɖóɖó wɛ zɔ́n bɔ gbɛtɔ́ 1,4 ɖò kanweko jí nɔ nɔ gbɛ̀ nú xwè e è jlaɖó ɖó azinzɔnnɔ lɛ wu lɛ é bǐ mɛ.<ref name=UK2012 /> È ɖi nǔ ɖɔ nǔɖuɖu e ma sɔgbe ǎ é wɛ nɔ zɔ́n bɔ vǐ kpɛví lɛ nɔ kú ɖò atɔnvlɔ́ɖó mɔ̌, é ɖò mɔ̌ có, è nɔ wlan kú enɛ lɛ dó wema jí hwɛhwɛ ǎ. Ðò 2010 ɔ, è ɖɔ ɖɔ é wɛ zɔ́n bɔ nyɔnu lɛ kpo vǐ lɛ kpo livi 1,5 mɔ̌ kú, é ɖò mɔ̌ có, mɛɖé lɛ lin ɖɔ kɛ́n enɛ sixu hugǎn 3 . xwè mɔkpan.<ref name=Bh2013 /> 165 ɖevo lɛ . è lin ɖɔ vǐ livi 10 wɛ ma nɔ sù ganji ǎ, ɖó nǔɖuɖu maɖóɖó wutu ɖò 2013. Nuɖuɖu maɖóɖó nɔ sukpɔ ɖò tò e ɖò nukɔnyiyi wɛ lɛ é mɛ . Gbɛ̌ta ɖé lɛ wɛ mɛ e nɔ ɖu nǔ ganji ǎ lɛ é nɔ sukpɔ́ ɖè, kaka jɛ nyɔnu lɛ jí, ɖò taji ɔ, hwenu e ye ɖò xò alǒ ɖò anɔ̌ na vǐ wɛ é, vǐ kpɛví e ma ko ɖó xwè atɔ́ɔ́n ǎ lɛ é, kpo mɛxomɔ lɛ kpo. Ðò [[Kpikpomɛ|mɛxomɔ]] lɛ mɛ ɔ, nǔɖuɖu e ma sɔgbe ǎ é nɔ jɛji ɖó agbaza, ayixa kpo gbɛ̌didó kpo wu.
== Nǔ e è mɔ lɛ é ==
<references />
[[Category:Translated from MDWiki]]
8d0nvry16q1wn1m9k8rmoog0a2inv3k
44437
44436
2026-10-08T13:00:01Z
Mespevic
30
Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1503213|Malnutrition]] to:fon #mdwikicx
44437
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox medical condition|name=Malnutrition|synonym=Malnourishment|image=A malnourished child in an MSF treatment tent in Dolo Ado.jpg|image_size=280px|image_thumbtime=|alt=|caption=An underfed child in an [[MSF]] treatment tent in [[Dolo Ado|Dolo Ado]]|pronounce=|field=[[Intensive care medicine|Critical care medicine]]|symptoms=Problems with physical or mental development, poor energy levels, hair loss, swollen legs and [[abdomen]]<ref name=FFL2010/><ref name=Young2012/>|complications=|onset=|duration=|types=|causes=Eating a [[Diet (nutrition)|diet]] in which [[nutrient]]s are either not enough or are too much, [[malabsorption]]<ref name=Dor2017>{{DorlandsDict|five/000062745|malnutrition}}</ref><ref name=PapadiaDiSabatino2014 >{{cite journal| vauthors=Papadia C, Di Sabatino A, Corazza GR, Forbes A| title=Diagnosing small bowel malabsorption: a review | journal=Intern Emerg Med | year= 2014 | volume= 9 | issue= 1 | pages= 3–8 | pmid=23179329 | doi=10.1007/s11739-012-0877-7 | type=Review }}</ref>|risks=Not [[breastfeed]], [[gastroenteritis]], [[pneumonia]], [[malaria]], [[measles]]<ref name=WHO2014/>|diagnosis=|differential=|prevention=Improving agricultural practices, reducing [[poverty]], improving [[sanitation]], [[empowering women|empowerment of women]]<ref name=UK2012/><ref name=solcultivateplanet>{{cite journal |author=Jonathan A. Foley |author2=Navin Ramankutty |author3=Kate A. Brauman |authorlink3=Kate Brauman |author4=Emily S. Cassidy |author5=James S. Gerber |author6=Matt Johnston |author7=Nathaniel D. Mueller |author8=Christine O’Connell |author9=Deepak K. Ray |author10=Paul C. West |author11=Christian Balzer |author12=Elena M. Bennett |author13=Stephen R. Carpenter |author14=Jason Hill |author15=Chad Monfreda |author16=Stephen Polasky |author17=Johan Rockström |author18=John Sheehan |author19=Stefan Siebert |author20=David Tilman |author21=David P.M. Zaks |title=Solutions for a cultivated planet |journal=Nature |volume=478 |issue=7369 |pages=337–42 |date=October 2011 |pmid=21993620 |doi=10.1038/nature10452 |url=https://escholarship.org/uc/item/6xw5g085 |bibcode=2011Natur.478..337F |access-date=July 15, 2020 |archive-date=August 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803203552/https://escholarship.org/uc/item/6xw5g085 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803203552/https://escholarship.org/uc/item/6xw5g085 |date=August 3, 2020 }}</ref>|treatment=Improved [[nutrition]], [[dietary supplements|supplementation]], [[therapeutic food#Ready-to-Use Therapeutic Food|ready-to-use therapeutic foods]], treating the underlying cause<ref name=UK2012/><ref name=Bh2013/><ref name=KastinBuchman2002 >{{cite journal| vauthors=Kastin DA, Buchman AL| title=Malnutrition and gastrointestinal disease | journal=Curr Opin Clin Nutr Metab Care | year= 2002 | volume= 5 | issue= 6 | pages= 699–706 | pmid=12394647 | doi=10.1097/00075197-200211000-00014 | type=Review }}</ref>|medication=|prognosis=|frequency=821 million undernourished / 11% of the population (2017)<ref name=UNFAO2018>{{cite web|title=The State of Food Insecurity in the World 2018|url=http://www.fao.org/state-of-food-security-nutrition/en/|publisher=Food and Agricultural Organization of the United Nations|access-date=January 11, 2019|archive-date=October 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008035754/http://www.fao.org/state-of-food-security-nutrition/en/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181008035754/http://www.fao.org/state-of-food-security-nutrition/en/ |date=October 8, 2018 }}</ref>|deaths=406,000 from nutritional deficiencies (2015)<ref name=GBD2015De/>|named after=}}'''Nuɖuɖu ma sɔgbe ɖuɖu''' nyí ninɔmɛ e nɔ tɔ́n sín nǔɖuɖu e mɛ nǔɖuɖu ɖagbeɖagbe lɛ ɖè é ɖokpo alǒ hú mɔ̌ ma kpé ǎ é alǒ ee sukpɔ́ zɛ xwé wu bɔ nǔɖuɖu ɔ nɔ dɔn lanmɛ na nɔ ganji sín tagba lɛ wá é mɛ é. E sixu nyi nuɖuɖu, nuɖuɖu ɖagbe, nuɖuɖu ɖagbe, ami, vitamine alo mineraux.<ref name=FFL2010>{{cite book|title=Facts for life|date=2010|publisher=United Nations Children's Fund|location=New York|isbn=978-92-806-4466-1|pages=61 and 75|edition=4th|url=http://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf|access-date=July 15, 2020|archive-date=December 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212170249/https://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181212170249/https://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf |date=December 12, 2018 }}</ref> Nuɖuɖu e ma sukpɔ a ɔ wɛ e nɔ ylɔ ɖɔ '''nuɖuɖu ma sukpɔ''' alo '''nuɖuɖu ma sukpɔ''' bɔ nuɖuɖu sukpɔ ɔ wɛ e nɔ ylɔ ɖɔ nuɖuɖu sukpɔ . Hwɛhwɛ ɔ, è nɔ zán '''Nuɖuɖu ganji ma ɖu''' dó ɖɔ xó dó nǔɖuɖu ma ɖó jí ɖò taji, hwenu e mɛɖé ma nɔ mɔ nǔɖuɖu e mɛ è nɔ mɔ hlɔnhlɔn ɖè é, proteine, alǒ nǔɖuɖu kpɛví kpɛví lɛ ganji ǎ é.<ref name=Young2012>{{cite book|last1=Young|first1=E.M.|title=Food and development|date=2012|publisher=Routledge|location=Abingdon, Oxon|isbn=978-1-135-99941-4|pages=36–38|url=https://books.google.com/books?id=XhwKwNzJVjQC&pg=PA36|access-date=July 15, 2020|archive-date=August 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805174628/https://books.google.com/books?id=XhwKwNzJVjQC&pg=PA36|url-status=live}}</ref> Enyi nǔɖuɖu e ma sɔgbe ǎ é jɛ ɖò xomɛ, alǒ cobo ɖó xwè wè ɔ, é sixu zɔ́n bɔ è na ɖó tagba kaka sɔyi ɖò agbaza kpo ayixa kpo linu.<ref name=FFL2010 /> Nuɖuɖu maɖóɖó zɛ xwé wu, ee è nɔ ylɔ ɖɔ xovɛ sin mɛ é sixu ɖó wuntun elɔ lɛ: gaɖiɖi klewun, agbaza kpɛví, hlɔnhlɔn ma ɖó ganji ǎ, kpo afɔ kpo [[Adɔgo|adɔgo kpo]] e hlɔnhlɔn é kpo.<ref name=FFL2010 /><ref name=Young2012 /> Mɛ lɛ nɔ lɛ jɛ azɔn hwɛhwɛ bo nɔ jɛ fifa hwɛhwɛ.<ref name=Young2012 /> Nǔ e nɔ xlɛ́ ɖɔ nǔɖuɖu kpɛví kpɛví lɛ ɖò lanmɛ nú mɛ é nɔ sín nǔɖuɖu kpɛví kpɛví e ɖò lanmɛ nú mɛ é wu.<ref name=Young2012 />
Hwɛhwɛ ɔ, nǔɖuɖu ɖagbeɖagbe e è ma nɔ mɔ bo na ɖu ǎ é wɛ nɔ zɔ́n bɔ è nɔ ɖu nǔ ganji ǎ. Nuɖuɖu sin akwɛ ɖaxo kpodo yajiji kpo wɛ nɔ hɛn nu enɛ ɔ wa hwɛhwɛ.<ref name=WHO2014>{{cite web|title=Maternal, newborn, child and adolescent health|url=http://www.who.int/maternal_child_adolescent/topics/child/malnutrition/en/|website=WHO|access-date=July 4, 2014|archive-date=April 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412011306/https://www.who.int/maternal_child_adolescent/topics/child/malnutrition/en/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412011306/https://www.who.int/maternal_child_adolescent/topics/child/malnutrition/en/ |date=April 12, 2021 }}</ref> Anɔ̌sin ma nɔ na vǐ ǎ sixu zɔ́n bɔ è na jɛ azɔn ɖé lɛ jí ɖi: gastro-enterite, pneumonie, [[Hwesivɔzɔn|malaria]], kpo jɛmɛji kpo, bɔ ye nɔ zɔ́n bɔ nǔɖuɖu e è nɔ na mɛ é nɔ jɛji.<ref name=WHO2014 /> Nuɖuɖu maɖóɖó alɔkpa taji wè wɛ tíìn: nǔɖuɖu maɖóɖó e nɔ na proteine-énergie é kpo nǔɖuɖu maɖóɖó kpo. Nǔɖuɖu e mɛ proteine-hlɔnhlɔn ɖè é sín nǔɖuɖu maɖóɖó ɖó alɔkpa wè syɛnsyɛn: marasmus (protéine kpo calories kpo sín hudo) kpo kwashiorkor (protéine kpo hlɔnhlɔn kpo sín hudo) kpo. Nǔɖuɖu kpɛví kpɛví e nɔ hɛn agbaza mɛtɔn ɖó te lɛ é ɖíe: gan, iode, kpo vitamine A kpo sín hudo.<ref name=Young2012 /> Ðò xomɛ, ɖó hudo agbaza tɔn e ɖò jijɛji wɛ é wutu ɔ, nǔ e ma sɔgbe ǎ lɛ é sixu wá jɛji. Ðò tò e ɖò nukɔnyiyi wɛ lɛ é ɖé lɛ mɛ ɔ, nǔɖuɖu zɛ xwé wu e nɔ nyí gǒflɛ́mɛ ɖaxó é ko jɛ ɖiɖexlɛ́ jí ɖò xá ɖokpo ɔ lɛ mɛ, lee nǔɖuɖu maɖóɖó nɔ nyí gbɔn é. Nǔ ɖevo e nɔ zɔ́n bɔ è nɔ ɖu nǔ ganji ǎ lɛ é wɛ nyí anorexie nervose kpo azɔwanúmɛ bariatrique kpo .
Gǎn e dó wɛ è ɖè bo na bló bɔ nǔɖuɖu na nyɔ́ hugǎn é wɛ nyí alɔdómɛ nukɔnyiyi tɔn e nyɔ́ hugǎn lɛ é ɖé lɛ . Anɔ̌sin nina vǐ lɛ sixu ɖè nǔɖuɖu maɖóɖó kpo kú kpo kpò ɖò vǐ lɛ mɛ, bɔ gǎn e è dó bo na bló bɔ nǔwiwa enɛ na sù é nɔ zɔ́n bɔ anɔ̌sin nina vǐ lɛ nɔ sukpɔ́ d’eji. Ðò vǐ kpɛví lɛ mɛ ɔ, enyi è na nǔɖuɖu ye (gɔ́ nú anɔ̌sin) ɖò sun ayizɛ́n jɛ xwè wè vlamɛ ɔ, é nɔ zɔ́n bɔ nǔ lɛ nɔ nyɔ́ hugǎn.<ref name=Bh2013>Bhutta, ZA; Das, JK; Rizvi, A; Gaffey, MF; Walker, N; Horton, S; Webb, P; Lartey, A; Black, RE; Lancet Nutrition Interventions Review, Group; Maternal and Child Nutrition Study, Group (Aug 3, 2013). "Evidence-based interventions for improvement of maternal and child nutrition: what can be done and at what cost?". Lancet. 382 (9890): 452–77. doi:10.1016/s0140-6736(13)60996-4. PMID 23746776. </ref> Kúnnuɖenú ɖagbe lɛ lɛ́ tíìn bo nɔ gudo nú nǔɖuɖu kpɛví kpɛví e nɔ hɛn lanmɛ syɛn hunsin ɖagbe wá lɛ é gègě nú nyɔnu lɛ ɖò xomɛ hwenu kpo vǐ kpɛví e ɖò tò e ɖò nukɔnyiyi wɛ lɛ é mɛ lɛ é kpo.<ref name=Bh2013 /> Bo na dó sixu mɔ nǔɖuɖu nú mɛ e ɖó hudo tɔn hugǎn lɛ é ɔ, nǔɖuɖu hɛn wá kpo akwɛ nina mɛ lɛ bonu ye na xɔ nǔɖuɖu ɖò axi xá ɔ mɛ tɔn lɛ mɛ kpo bǐ wɛ nɔ w’azɔ̌.<ref name=UK2012>{{cite web|title=An update of 'The Neglected Crisis of Undernutrition: Evidence for Action'|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/67319/undernutrition-finalevidence-oct12.pdf|website=www.gov.uk|publisher=Department for International Development|access-date=July 5, 2014|date=Oct 2012|archive-date=January 21, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121000810/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/67319/undernutrition-finalevidence-oct12.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170121000810/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/67319/undernutrition-finalevidence-oct12.pdf |date=January 21, 2017 }}</ref> Nǔɖuɖu nina wemaxɔmɛví lɛ ɖò wemaxɔmɛ kpowun ko kpé ǎ.<ref name=UK2012 /> Nǔɖuɖu e è ko sɔnǔ na bo na zán dó gbɔ azɔn nú mɛ lɛ é sín nukúnkpédómɛwu dó nǔɖuɖu maɖóɖó syɛnsyɛn e ɖò xwé mɛ ɔ tɔn gbè é wu ɔ, è sixu wà mɔ̌ hwebǐnu.<ref name=Bh2013 /> Mɛ ɖěɖee lanmɛ na nɔ ganji sín tagba ɖevo lɛ zɔ́n bɔ ye ma nɔ ɖu nǔ ganji ǎ lɛ é ɔ, è nɔ ɖɔ ɖɔ è ni kpé nukún dó ye wu ɖò dotóoxwé.<ref name=Bh2013 /> Hwɛhwɛ ɔ, enɛ nɔ byɔ ɖɔ è ni kpé nukún dó suklé e ɖò hun mɛ é kpo agbaza mɛ sín zozo kpo wu, ɖí xwi xá sìn e ma ɖò lanmɛ nú mɛ ǎ é, bo lɛ́ na nǔɖuɖu mɛ kpɛɖé kpɛɖé.<ref name=Bh2013 /> Hwɛhwɛ ɔ, è nɔ kplɔ́n mɛ ɖɔ è ni zán atínkɛ́n e nɔ hu nǔvínúví lɛ é ɖó azɔn ɔ sixu hɛn mɛ gble tawun wutu.<ref name=WHO2003>{{cite book|author= Ann Ashworth|title=Guidelines for the inpatient treatment of severely malnourished children|date=2003|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-154609-6}}</ref> Nǔ e è na wà nú táan gegě lɛ é ɖíe: è na bló bɔ glelilɛ sín nǔwiwa lɛ na nyɔ́ hugǎn, è na ɖè yajiji kpò, è na bló bɔ mimɛ̌jininɔ na nyɔ́ hugǎn, bo na lɛ́ na hlɔnhlɔn nyɔnu lɛ.<ref name=UK2012 />
Ye mɛ 821 wɛ . gbɛtɔ́ livi 10 wɛ ma nɔ ɖu nǔ ganji ǎ ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ ɖò 2018 (10,8% ɖò gbɛtɔ́ lɛ bǐ mɛ). Enɛ ɖè mɛ 176 mɔ̌ kpò . gbɛtɔ́ livi mɔkpan sín 1990 hwenu e 23% ma nɔ ɖu nǔ ganji ǎ é, amɔ̌, è bló bɔ gbɛtɔ́ 36 mɔ̌ jɛji . livi ɖokpo sín 2015, hwenu e 10,6% ma nɔ ɖu nǔ ganji ǎ é. Ðò 2012 ɔ, è ɖɔ ɖɔ gbɛtɔ́ liva ɖevo lɛ ɖó vitamine lɛ, kpo nǔ e nɔ hɛn agbaza ɖó te lɛ é kpo sín hudo. Ðò 2015 ɔ, è ɖɔ ɖɔ nǔɖuɖu e mɛ proteine-énergie ɖè é ma sɔgbe ǎ é zɔ́n bɔ gbɛtɔ́ 323 000 kú, bɔ mɛ 510 000 wɛ kú ɖò 1990. Nǔɖuɖu ɖevo e è ma nɔ ɖu ǎ lɛ é, ɖi iode sín hudo kpo gan e ma ɖò mɛ wu ǎ é kpo, nɔ zɔ́n bɔ gbɛtɔ́ 83 000 ɖevo nɔ kú.<ref name=GBD2015De>{{cite journal |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet (London, England) |date=8 October 2016 |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31012-1 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281/ |issn=1474-547X |access-date=2 August 2025 |archive-date=20 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620045540/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281/ |url-status=live }}</ref> Ðò 2010 ɔ, nǔɖuɖu maɖóɖó wɛ zɔ́n bɔ gbɛtɔ́ 1,4 ɖò kanweko jí nɔ nɔ gbɛ̀ nú xwè e è jlaɖó ɖó azinzɔnnɔ lɛ wu lɛ é bǐ mɛ.<ref name=UK2012 /> È ɖi nǔ ɖɔ nǔɖuɖu e ma sɔgbe ǎ é wɛ nɔ zɔ́n bɔ vǐ kpɛví lɛ nɔ kú ɖò atɔnvlɔ́ɖó mɔ̌, é ɖò mɔ̌ có, è nɔ wlan kú enɛ lɛ dó wema jí hwɛhwɛ ǎ. Ðò 2010 ɔ, è ɖɔ ɖɔ é wɛ zɔ́n bɔ nyɔnu lɛ kpo vǐ lɛ kpo livi 1,5 mɔ̌ kú, é ɖò mɔ̌ có, mɛɖé lɛ lin ɖɔ kɛ́n enɛ sixu hugǎn 3 . xwè mɔkpan.<ref name=Bh2013 /> 165 ɖevo lɛ . è lin ɖɔ vǐ livi 10 wɛ ma nɔ sù ganji ǎ, ɖó nǔɖuɖu maɖóɖó wutu ɖò 2013. Nuɖuɖu maɖóɖó nɔ sukpɔ ɖò tò e ɖò nukɔnyiyi wɛ lɛ é mɛ . Gbɛ̌ta ɖé lɛ wɛ mɛ e nɔ ɖu nǔ ganji ǎ lɛ é nɔ sukpɔ́ ɖè, kaka jɛ nyɔnu lɛ jí, ɖò taji ɔ, hwenu e ye ɖò xò alǒ ɖò anɔ̌ na vǐ wɛ é, vǐ kpɛví e ma ko ɖó xwè atɔ́ɔ́n ǎ lɛ é, kpo mɛxomɔ lɛ kpo. Ðò [[Kpikpomɛ|mɛxomɔ]] lɛ mɛ ɔ, nǔɖuɖu e ma sɔgbe ǎ é nɔ jɛji ɖó agbaza, ayixa kpo gbɛ̌didó kpo wu.
== Nǔ e è mɔ lɛ é ==
<references />
[[Category:Translated from MDWiki]]
7dfymen2vjbrpipgdl2aan9ona8lack
Azɔngblemɛ
0
8163
44438
2026-10-08T13:25:03Z
Mespevic
30
Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1512770|Tuberculosis]] to:fon #mdwikicx
44438
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox medical condition|name=Tuberculosis|synonym=Koch's disease,<ref>{{cite web |title=Tuberculosis (Concept Id: C0041296) - MedGen - NCBI |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/medgen/22513#:~:text=clinical%20entity,without%20genetic%20inheritance. |website=www.ncbi.nlm.nih.gov |access-date=3 February 2025 |language=en |archive-date=16 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116163006/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/medgen/22513#:~:text=clinical%20entity,without%20genetic%20inheritance. |url-status=live }}</ref> phthisis, phthisis pulmonalis, consumption|image=Tuberculosis-x-ray-1.jpg|image_size=|image_thumbtime=|alt=|caption=[[Chest radiograph|Chest X-ray]] of a person with advanced tuberculosis: Infection in both lungs is marked by white arrow-heads, and the formation of a cavity is marked by black arrows.|pronounce=|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]], [[pulmonology]]|symptoms=[[Chronic cough]], [[fever]], [[hemoptysis|cough with bloody mucus]], weight loss<ref name=WHO2015Fact/>|complications=|onset=|duration=|types=|causes=''[[Mycobacterium tuberculosis]]''<ref name=WHO2015Fact/>|risks=Smoking, [[HIV/AIDS]]<ref name=WHO2015Fact/>|diagnosis=[[Chest X-ray|CXR]], [[microbial culture|culture]], [[tuberculin skin test]]<ref name=WHO2015Fact/>|differential=[[Pneumonia]], [[histoplasmosis]], [[sarcoidosis]], [[coccidioidomycosis]]<ref>{{cite book|last1=Ferri|first1=Fred F. |title=Ferri's differential diagnosis : a practical guide to the differential diagnosis of symptoms, signs, and clinical disorders|date=2010|publisher=Elsevier/Mosby|location=Philadelphia, PA|isbn=978-0-323-07699-9|page=Chapter T|edition=2nd}}</ref>|prevention=Screening those at high risk, treatment of those infected, [[vaccination]] with [[bacillus Calmette-Guérin]] (BCG)<ref name=Haw2014>{{cite journal | vauthors = Hawn TR, Day TA, Scriba TJ, Hatherill M, Hanekom WA, Evans TG, Churchyard GJ, Kublin JG, Bekker LG, Self SG | display-authors = 6 | title = Tuberculosis vaccines and prevention of infection | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 78 | issue = 4 | pages = 650–71 | date = December 2014 | pmid = 25428938 | pmc = 4248657 | doi = 10.1128/MMBR.00021-14 }}</ref><ref name=TBCon2008/><ref name=Harr2013>{{cite book|last1=Harris|first1=Randall E. |title=Epidemiology of chronic disease: global perspectives|date=2013|publisher=Jones & Bartlett Learning|location=Burlington, MA|isbn=978-0-7637-8047-0|page=682|ref=https://books.google.com/books?id=KJLEIvX4wzoC&pg=PA682}}</ref>|treatment=[[Antibiotic]]s<ref name=WHO2015Fact/>|medication=|prognosis=|frequency=25% of people (latent TB)<ref name=WHO2018Fact>{{cite web |title=Tuberculosis (TB) |url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis |publisher=[[World Health Organization]] (WHO) |access-date=15 September 2018 |date=16 February 2018 |archive-date=19 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171550/http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis |url-status=live }}</ref>|deaths=1.5 million (2018)<ref name=Report2019>{{cite web |title=Global Tuberculosis Report |url=https://www.who.int/tb/publications/global_report/tb19_Exec_Sum_12Nov2019.pdf?ua=1 |website=WHO |publisher=WHO |access-date=24 March 2020 |date=2019 |archive-date=17 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217003608/https://www.who.int/tb/publications/global_report/tb19_Exec_Sum_12Nov2019.pdf?ua=1 |url-status=live }}</ref>|video1=|named after=}}'''Kpɛ́nwé''' ( '''TB''' ) ɔ, azɔn ɖé wɛ bɔ azɔnkẃn ɔ nɔ e nɔ nyí ''Mycobacterium tuberculosis'' (MTB) é wɛ nɔ dɔn wá . Tuberculose nɔ wà nǔ dó fijóɔ́ lɛ wu ɖò kpaa mɛ, amɔ̌, é sixu lɛ́ wà nǔ dó agbaza sín akpáxwé ɖevo lɛ wu.<ref name=WHO2015Fact>{{Cite web|title=Tuberculosis (TB)|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis|website=www.who.int|language=en|access-date=2020-05-08|archive-date=30 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200730165218/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis|url-status=live}}</ref> Azɔn gègě nɔ ɖè wuntun ɖebǔ xlɛ́ ǎ, bɔ ɖò ninɔmɛ enɛ mɛ ɔ, è nɔ ylɔ ɛ ɖɔ tuberculose latent.<ref name=WHO2015Fact /> 10% mɔ̌ ɖò azɔn e ɖò hwlahwlá lɛ é mɛ nɔ wá huzu azɔn e ɖò azɔ̌ wà wɛ é ɖé, bɔ enyi è ma kpé nukún dó ye wu ǎ ɔ, é nɔ hu mɛ e azɔn ɔ jɛ lɛ é sín akpáxwé ɖokpo mɔ̌.<ref name=WHO2015Fact /> Nǔ e nɔ xlɛ́ ɖɔ TB ɖò azɔn jɛ wɛ é wɛ nyí kɔ́lu e nɔ hɛn hun wá é, zozo, dɛ̌n zǎnmɛ tɔn, kpodo ɖiɖekpo kpo.<ref name=WHO2015Fact /> E nɔ ylɔ ɛ ɖo hwexónu ɖɔ " '''nuɖuɖu''' " ɖo ɖiɖe ɖiɖe wutu. Nú è hɛn agbaza sín wǔjɔnú ɖevo lɛ mɛ ɔ, é sixu zɔ́n bɔ è na ɖó wuntun vovo lɛ.
Azɔngblemɛ nɔ gbakpé sín mɛɖé jí bo nɔ yì mɛ ɖevo jí gbɔn jɔhɔn mɛ hwenu e mɛ ɖěɖee ɖó azɔngblemɛ e ɖò azɔ̌ wà wɛ ɖò fɔngɔ́ yetɔn mɛ lɛ é nɔ xò kɔ́, nɔ tún nu, nɔ ɖɔ xó, alǒ nɔ xò kɔ́ é . Mɛ e ɖó TB hwlahwlá lɛ é nɔ fúnfún azɔn ɔ kpé ǎ.<ref name=WHO2015Fact /> Mɛ e ɖó VIH/SIDA lɛ é kpo mɛ e nɔ nu azɔ lɛ é kpo wɛ azɔn ɔ nɔ jɛ hwɛhwɛ.<ref name=WHO2015Fact /> È nɔ sɔ́ x-ray akɔ́n tɔn lɛ dó tuùn TB e ɖò azɔ̌ wà wɛ é, gɔ́ nú nǔ kpɛví kpɛví e è nɔ kpɔ́n ɖò agbaza mɛ lɛ é kpo nǔ e ɖò agbaza mɛ lɛ é sín culture kpo.<ref name=AP>{{cite journal | vauthors = Konstantinos A |year=2010 |title=Testing for tuberculosis |journal=Australian Prescriber |volume=33 |issue=1 |pages=12–18 |df=dmy-all |doi=10.18773/austprescr.2010.005 |doi-access=free }}</ref> Nǔ e è nɔ gbéjé kpɔ́n ɖò agbaza mɛ é (TST) alǒ hun e è nɔ gbéjé kpɔ́n é wɛ nɔ zɔ́n bɔ è nɔ tuùn TB e ɖò hwlahwlá é.
Nǔ e è na wà dó gló TB é wɛ nyí ɖɔ è ni gbéjé mɛ ɖěɖee ɖò awěxomɛ ɖaxó mɛ lɛ é kpɔ́n, bo yawu tuùn mɛ e ɖò azɔn ɔ jɛ wɛ lɛ é, lobo lɛ́ gbɔ azɔn nú ye, lobo lɛ́ dó abɔta bacillus Calmette-Guérin (BCG) tɔn. Mɛ ɖěɖee ɖò awěxomɛ ɖaxó ɔ mɛ lɛ é wɛ nyí mɛ e ɖò xwégbe lɛ é, azɔ̌mɛ, kpo mɛ e ɖò kpɔ́ xá mɛ e ɖó TB ɖò azɔ̌ wà wɛ lɛ é kpo.<ref name=TBCon2008>{{cite book|last1=Organization|first1=World Health|title=Implementing the WHO Stop TB Strategy: a handbook for national TB control programmes|date=2008|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|location=Geneva|isbn=978-92-4-154667-6|page=179|url=https://books.google.com/books?id=EUZXFCrlUaEC&pg=PA179|df=dmy-all|access-date=28 July 2020|archive-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602232631/https://books.google.com/books?id=EUZXFCrlUaEC&pg=PA179|url-status=live}}</ref> Azɔngbigbɔ ɔ byɔ ɖɔ è ni zán atínkɛ́n gègě nú táan gegě. Tagba e ɖò jijɛji wɛ é ɖé wɛ nyí ɖɔ è ni ɖí xwi xá azɔngblenú e nɔ ɖí xwi xá amasin gègě lɛ é (MDR-TB) kpo azɔngblenú e nɔ ɖí xwi xá amasin gègě lɛ é kpo (XDR-TB).<ref name=WHO2015Fact />
Ðò 2018 ɔ, è lin ɖɔ gbɛtɔ́ e ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ lɛ é sín atɔnvlɔ́ɖó wɛ ɖó azɔn e nɔ nyí TB é ɖò nǔglɔ. Azɔn yɔyɔ lɛ nɔ jɛ ɖò gbɛtɔ́ 1% mɔ̌ mɛ xwewu xwewu. Ðò 2018 ɔ, mɛ e jɛ TB e ɖò azɔ̌ wà wɛ é hu livi 10 bɔ enɛ zɔ́n bɔ mɛ 1,5 . mɛ livi 10 kú. Enɛ wɛ zɔ́n bɔ é nyí nǔ nukɔntɔn e nɔ hu mɛ ɖò azɔn hwɛhwɛ tɔn mɛ é . Ðò xwè 2018 mɛ ɔ, TB sín azɔn gègě jɛ ɖò xá e ɖò Tofɔligbé-Zǎnzǎnhweji Asie tɔn lɛ é mɛ (44%), Aflika (24%) kpo Pacifique Zǎnzǎnhweji tɔn kpo (18%), bɔ è mɔ azɔn ɔ hú 50% ɖò tò tantɔn mɛ: Inde (27%), Chine (9%), Indonésie (8%), Filipíinu lɛ (6%), Pakistan (4%).<ref name=WHO2017Report>{{Cite web|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/en/|title=Global tuberculosis report|publisher=World Health Organization (WHO)|access-date=2017-11-09|archive-date=30 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030205301/http://www.who.int/tb/publications/global_report/en/|url-status=live}}</ref> Mɛ yɔyɔ̌ e nɔ jɛ azɔn ɔ jí ɖò xwè ɖokpo ɖokpo mɛ lɛ é sín kɛ́n ɖò ɖiɖekpo wɛ sín 2000. Mɛ 80% mɔ̌ ɖò tò Azíi tɔn kpo Aflika tɔn kpo gègě mɛ wɛ è mɔ ɖɔ azɔn ɔ ɖò ye wu bɔ mɛ 5–10% ɖò togun États-Unis tɔn mɛ wɛ è mɔ ɖɔ ye ɖó azɔn ɔ gbɔn tɛnkpɔn tuberculin tɔn gblamɛ. Tuberculose ko ɖo gbɛtɔ mɛ sin hwexónu .
== Nǔ e è mɔ lɛ é ==
<references />
[[Category:Translated from MDWiki]]
6s1nc7ckb9jbjd8y8tocjjsvyzfgwrs
Scurvy
0
8164
44439
2026-10-08T13:27:37Z
Adoscam
25
Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1457243|Scurvy]] to:fon #mdwikicx
44439
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox medical condition|name=Scurvy|synonym=Moeller's disease, Cheadle's disease, scorbutus,<ref name=GARD2016/> Barlow's disease, hypoascorbemia,<ref name=GARD2016/> vitamin C deficiency|image=Scorbutic gums.jpg|image_size=|image_thumbtime=|alt=|caption=Scorbutic gums, a symptom of scurvy. The triangle-shaped [[interdental papilla|area]] between the teeth show redness of the gums.|pronounce=|field=[[Endocrinology]]|symptoms=Weakness, feeling tired, changes to hair, sore arms and legs, gum disease, easy bleeding<ref name=GARD2016/><ref name=Ag2015/>|complications=|onset=|duration=|types=|causes=Lack of [[vitamin C]]<ref name=GARD2016/>|risks=[[Mental disorder]]s, unusual eating habits, [[alcoholism]], old people who live alone, [[intestinal malabsorption]], [[dialysis]]<ref name=Ag2015/>|diagnosis=Based on symptoms<ref name=Ag2015/>|differential=|prevention=|treatment=Vitamin C supplements<ref name=GARD2016/>|medication=|prognosis=|frequency=Rare<ref name=Ag2015/>|deaths=|named after=}}'''Scurvy ɔ''', azɔn ɖé wɛ bo nɔ tɔ́n sín vitamine C (acide ascorbique) sín hudo mɛ. Nǔ e nɔ xlɛ́ ɖɔ nǔ ɖé ɖò mɛ wu ɖò bǐbɛ̌mɛ lɛ é wɛ nyí gǎnmaɖó, nǔ cikɔ nú mɛ bɔ alɔ kpo afɔ kpo nɔ vɛ́ mɛ.<ref name=GARD2016>{{cite web|title=Scurvy|url=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/10406/scurvy|website=GARD|access-date=26 September 2016|date=1 September 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170126020402/https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/10406/scurvy|archive-date=26 January 2017}}</ref> Enyi è ma kpé nukún dó wǔ tɔn ǎ ɔ, hun vɔvɔ lɛ na ɖiɖekpo, è sixu jɛ aɖuzɔn jɛ jí, ɖa lɛ na ɖyɔ, bɔ hun na tɔ́n sín agbaza mɛ.<ref name=GARD2016 /> Ee scurvy ɖò syɛnsyɛn d’eji wɛ é ɔ, akpà lɛ sixu nɔ gbɔ ganji ǎ, jijɔ mɛtɔn lɛ na ɖyɔ, bɔ gudo mɛ ɔ, mɛ ɔ na kú ɖó azɔn alǒ hunɖiɖi wu.<ref name=Ag2015>{{cite journal|last1=Agarwal|first1=A|last2=Shaharyar|first2=A|last3=Kumar|first3=A|last4=Bhat|first4=MS|last5=Mishra|first5=M|title=Scurvy in pediatric age group - A disease often forgotten?|journal=Journal of Clinical Orthopaedics and Trauma|date=June 2015|volume=6|issue=2|pages=101–7|pmid=25983516|doi=10.1016/j.jcot.2014.12.003|pmc=4411344}}</ref>
É hwe bǐ ɔ, é nɔ byɔ sun ɖokpo cobɔ è nɔ mɔ vitamine C kpɛɖé alǒ ɖě ɖò nǔɖuɖu mɛ ǎ cobɔ wuntun lɛ nɔ jɛ. Ðò hwe mǐtɔn nu ɔ, mɛ ɖěɖee ɖó taglomɛzɔn lɛ é, nǔɖuɖu e ma sɔgbe ǎ lɛ é, ahannumúnɔ, kpo mɛxomɔ ɖěɖee nɔ nɔ yeɖokpo lɛ é kpo wɛ nɔ jɛ scurvy hugǎn.<ref name=Ag2015 /> Nu ɖevo e nɔ dɔn afɔku wa lɛ e wɛ nyi xomɛ ma nɔ ɖu ganji kpodo dialyse kpo.<ref name=Ag2015 /> Hwenu e kanlin gègě nɔ bló vitamine C yeɖesunɔ tɔn é ɔ, gbɛtɔ́ lɛ kpo kanlin kpɛɖé ɖevo lɛ kpo nɔ bló mɔ̌ ǎ.<ref name=Ag2015 /> Vitamine C wɛ e nɔ byɔ bo na do blo nu e nɔ hɛn collagène ɔ wa lɛ e.<ref name=Ag2015 /> Nǔ e è nɔ mɔ ɖò agbaza mɛ lɛ é, x-ray, kpo lee é nɔ kpɔ́n te gbɔn ɖò nukúnkpédómɛwu gudo é kpo wɛ è nɔ kpɔ́n dó tuùn azɔn ɔ.<ref name=Ag2015 />
Nǔ e è nɔ zán dó gbɔ azɔn nú mɛ é wɛ nyí ɖɔ è ni nɔ nu vitamine C. Hwɛhwɛ ɔ, azǎn klewun ɖé gudo ɔ, nǔ lɛ nɔ jɛ ɖagbe jí, bɔ aklunɔzán gblamɛ klewun ɖé gudo ɔ, è nɔ gbɔ azɔn bǐ mlɛ́mlɛ́.<ref name=Ag2015 /> Nǔ e mɛ è nɔ mɔ vitamine C ɖè ɖò nǔɖuɖu mɛ lɛ é wɛ nyí atín sínsɛ́n e nɔ nyí agbǎn lɛ é kpo ama gègě kpo (ɖi kɔ́fu vɔvɔ, brocoli kpo kɔ́fu kpo).<ref name=Ag2015 /> Hwɛhwɛ ɔ, nǔ ɖaɖa nɔ ɖè vitamine C e ɖò nǔɖuɖu lɛ mɛ é kpò.
Scurvy nɔ hwe dìn. E nɔ jɛ hwɛhwɛ ɖò tò e ɖò nukɔnyiyi wɛ lɛ é mɛ ɖó nǔɖuɖu maɖóɖó wutu.<ref name=Ag2015 /> È ɖɔ ɖɔ kɛ́n mɛ e hɔn sín tò yetɔn mɛ lɛ é tɔn nɔ yì 5 jɛ 45 ɖò kanweko jí. È ko ɖɔ xó dó azɔn e nɔ nyí scurvy é wu ɖò Ejipu hwexónu tɔn hwenu.<ref name=Ag2015 /> Nǔ e nɔ ɖó dogbó nú tomɛyiyi xù jí tɔn e nɔ yì zɔ tawun é ɖé wɛ, bɔ hwɛhwɛ ɔ, é nɔ hu gbɛtɔ́ gègě. Ðò Xwè Tɔjihunkúntɔ́ lɛ Tɔn, è nɔ lin ɖɔ tɔjihunkúntɔ́ lɛ 50 ɖò kanweko jí na kú ɖò tomɛyiyi ɖé hwenu. Dotóo Écosse tɔn e ɖò ahwankpá Axɔsuɖuto ɔ tɔn mɛ é ɖé, James Lind, wɛ è nɔ ylɔ ɖɔ é wɛ ɖexlɛ́ ɖɔ è sixu zán atín sínsɛ́n e nɔ nyí agbǎn é dó gbɔ azɔn nú mɛ ganji ɖò 1753.<ref name=Hel2012>{{cite web |url=http://www.mv.helsinki.fi/home/hemila/history/ |title=A Brief History of Vitamin C and its Deficiency, Scurvy |first=Harri |last=Hemilä |date=29 May 2012 |access-date=25 May 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709061426/http://www.mv.helsinki.fi/home/hemila/history/ |archive-date=9 July 2014 }}</ref> É ɖò mɔ̌ có, xwè 1795 wɛ na wá yì cobɔ mɛ e nɔ bló huzuhuzu ɖò lanmɛ na nɔ ganji linu lɛ é ɖi Gilbert Blane na bló bɔ ahwankpá Axɔsu ɔ tɔn na nɔ na klé sìn tɔjihunkúntɔ́ tɔn lɛ hwɛhwɛ.<ref name="Distillations">{{cite magazine |last1=Price |first1=Catherine |title=The Age of Scurvy |magazine=Distillations |date=2017 |volume=3 |issue=2 |pages=12–23 |url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/the-age-of-scurvy |access-date=April 17, 2018 |archive-date=January 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124064127/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/the-age-of-scurvy |url-status=live }}</ref>
== Nǔ e è mɔ lɛ é ==
<references />
[[Category:Translated from MDWiki]]
0mntd44vmut0d4p10idvm9s7orntvuu