Russland

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fo">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>fowiki</dbname>
    <base>https://fo.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.4</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Miðil</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Serstakt</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Kjak</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Brúkari</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Brúkarakjak</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia-kjak</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Mynd</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Myndakjak</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-kjak</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Fyrimynd</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Fyrimyndakjak</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hjálp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hjálparkjak</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Bólkur</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Bólkakjak</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Russland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4904</id>
    <revision>
      <id>388282</id>
      <parentid>386846</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T10:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr-Andr888</username>
        <id>32091</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>388282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39402" sha1="6jb10xyhjf7hq5cgszc9r9by2fialnq" xml:space="preserve">{{Infoboks Land
| uppruna_navn      = Российская Федерация&lt;br /&gt;Rossijskaja Federatsija
| mynd_flagg        = Flag of Russia.svg
| mynd_skjald       = Coat of Arms of the Russian Federation.svg
| navn              = Russland
| motto             = Onki
| tjóðsangur        = Государственный гимн Российской Федерации (Gosudarstvenny gimn Rossiyskoj Federatsii)[[File:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg|center]]
| mynd_positión     = Russian Federation (orthographic projection) - 2014, 2022 Annexed Territories disputed.svg
| alment_mál        = [[Russiskt (mál)|Russiskt]] og fleiru [[mál]]
| høvuðsstaður      = [[Moskva]]
| forseti_heitið    = Forseti
| forseti           = [[Vladimir Putin]]&lt;/br&gt;(Владимир Путин)
| løgmaður_heitið   = Forsætisráðharri
| løgmaður          = [[:ru: Мишустин,Михаил Владимирович|Mikhail Mishustin]]&lt;/br&gt;(Михаил Мишустин)
| fullveldi         = [[24. august]] [[1991]]
| vídd              = 17.098.246
| vatn              = 0,5
| íbúgvar           = 146 171 015
| íbúgvar_ár        = 2021
| íbúgvar_km2       = 8.4
| gjaldoyra         = [[:ru: Российский рубль|Rubel]]
| tíðarzona         = [[UTC]] +1 til +11
| alnet_økisnavn    = [[.ru]]
| telefon_landakota = 7
| spenningur        =
| viðmerkingar      =
}}

'''Russland''' er eitt sambandsríki í [[Evropa]] og [[Asia]]. Russland er verðins støsta land og hevur umleið 143 mió íbúgvar. Høvuðsstaður er [[Moskva]] og londinum hevur mark við 14 lond: [[Noreg]], [[Finnland]], [[Estland]], [[Litava]], [[Hvítarussland]], [[Lettland]], [[Pólland]], [[Ukreina]], [[Georgia]], [[Aserbadjan]], [[Kasakstan]], [[Kina]], [[Mongolia]] og [[Norðurkorea]].

== Søga ==

Fyri nøkrum árum síðan var Russland høvuðslandið í mikla [[Kommunisma|kommunistaríkinum]] [[Sovjetsamveldið|Sovjetsamveldinum]]. Tá ið [[Kommunisma|kommunisman]] fall í [[1991]], lýstu stórir partar í [[Sovjetsamveldið|Sovjetsamveldinum]] seg sum fræls ríki. Stjórnin í nýggja Russlandi roynir nú at laga landsins stýri til fólkaræði og umskipa og evna búskapin eftir vesturlendskum leisti.

=== Tá ið kommunisman kom til Russlands ===

==== Russland áðrenn kommunismuna ====

Áðrenn kommunistarnar tóku valdið í Russlandi, var tað eitt keisaraveldi, har Zarurin stýrdi. (Ein zarur: ein russiskur keisari). Í 1894 til 1917 ráddi Nikolaj t. 2 zarur í Russlandi. Zarurin var einaræðisharri í landinum, og soleiðis hevði verið síðan 1547, við tí fyrsta keisaranum Ivan 4.
Í 1897 var Zar-veldið mett til at fevna um eini 1,8 milliónir limir. Flestu av hesum vóru góðseigarar, embætismenn og heryvirmenn.
90% av íbúgvunum búðu á bygd í bóndafamiljum, sum góðseigarar áttu og kundi gera við, hvat teimum lysti. 75% av íbúgvunum dugdu ikki at lesa, tí at tey ráðandi vóru bangin fyri, at tað fór at ávirka hugburð fólksins.

==== Russland gerst ídnaðarland og jarnbreytirnar í Russlandi ====

Tey ráðandi royndi fyrst at fáa gongd í ídnaðin í 1890’unum. Russland hevði góðar møguleikar fyri ídnaði, tí har fanst nógv ymiskt tilfeingi, sum kol, jarn og olja. Ein týðilig forðing fyri ídnaðarvøkstri var, at tað var trupult at flyta vøru úr einum staði í annað. Av hesi orsøk var avgjørt at byggja fleiri jarnbreytir, sum til dømis Tann Transsibiriska jarnbreytin, ið er úr [[Moskva]] til [[Vladivostok]] í [[Sibiria]]. Hendan var liðug í 1916, og er heimsins longsta. Tær skuldu harumframt eisini gera tað møguligt, at leggja eitt øki í [[Kina]] undir seg, at fáa fólk til at flyta til Sibiria at grava eftir málmi. [[Frakland]] veitti Russlandi lán til jarnbreytirnar, men tað vóru mest bøndurnir sum goldu fyri tær. Við tí nýggja ídnaðinum, komu fleiri fólk at arbeiða, og lívskorini vórðu betur, hóast verkafólkið enn hvørki slapp at stovna verkamannafeløg ella fara í verkfall.

==== 1917 – kollveltingin eydnast ====
[[Mynd:19190525-Lenin_and_bolshevik_leaders_on_Red_square.jpg|thumb|right|250px|[[Vladimir Lenin]] saman við fremstu medarbeiðarum sínum á Reyða Torginum í [[Moskva]].]]
Undir [[Fyrri veraldarbardagi|fyrra heimsbardaga]], var Russland millum annað í kríggj við [[Týskland]]i. Á várið 1917, tá kollveltingin byrjaði, verður mett, at Russland longu tá hevði eitt tap uppá 7 mió. hermenn sum antin vóru falnir, særdir ella tiknir til fanga.  Orsøkirnar til hendan stóra sorgarleikin eru tvær; tey høvdu ikki nóg góðan førleika og ein stórur manglandi dugur á krígsførslu. Hin orsøkin er, at tey høvdu ikki tíðarhóskandi amboð til samband sínámillum og ei heldur nóg góð vápn, nóg nógva føðslu, klæðir o.s.fr. Frá 1915 hevði Zarin persónliga leiðsluna av. Vanlukkurnar seinnameiri sóu fólkið sum ábyrgd Zarins. Fólkið misti myndugleikatrýgv til Zarin, og tey liðu hungursneyð og vóru køld. Fleiri bøndur vóru tiknir í herin, og kornframleiðslan minkaði. Tað viðførdi hungursneyð í landinum. Støðan gjørdist rættiliga hættislig, tá ið allur jarnbreytaflutningarnar steðgaði.

==== Februarkollveltingin ====
Í 1916 vóru yvir ein mió. arbeiðarar í verkfalli. Í mars 1917 kom mongdin av fólkum, ið vóru í verkfalli, í hæddina. Lívskorini gjørdist verri, tí alt breyð var uppi, og uppreistur brast á. Verkføllini og uppreistrinum vóru spontan, men eftir nakrar dagar, stovnsettu bøndurnir, ið vóru í verkfalli, og hermenninir eitt felag. Herleiðslan gav hermonnunum boð um, at seta seg upp ímóti uppreistrafjøldini og skjóta teir. Ístaðin skutu hermenninir yvirmenninar og fóru uppí uppreisturin. Eftir fáum døgum, hevði Zar-stýrið mist tamarhaldið á fólkinum. Nikolaj t. 2. noyddist at abdisera, tvs. hann fór frá valdinum.

==== Bolsjevikkar taka ræðið ====

Ymiskir politiskir flokkar vórðu loyniliga settir á stovn undir Zar-stýrinum, harímillum Bolsjevikkaflokkurin. (Bolsjevik=meiriluti). Flokkurin varð stovnaður av [[Vladimir Lenin|Vladimir Iljitsj Uljanov]], betri kendur sum [[Vladimir Lenin|Lenin]], ið er hansara dulnavn. Hann hevði ætlanir, um at drepa zarin, men tað týdningarmesta helt hann vera, at stovna ein flokk, ið setti limunum strong krøv, so flokkurin gjørdist betri førur fyri at megna at kollvelta samfelagið.

Lenin hevði ætlanir um, at kollvelta allan heimin, og vildi byrja við sosialistisku kollveltingini í Russlandi. Tað helt hann vera skilagott, tí hann var vísur í, at fólkið hevði fingið ein annan politiskan hugburð aftaná februarkollveltingina. Hann megnaði at sannføra Bolsjevikkaflokkin til sín framtakshugaða politikk. Í 1917 var Bolsjevikkaflokkurin einans ein lítil flokkur á uml. 25.000 limir, men í 1917 var limatalið økt til tað tíggjufaldaða, við slagorðunum: “Friður, jørð og breyð”. Flokkurin hevði meirilutan í teimum týdningarmestu sovjettunum (ráðum). Stjórnin við Lenini á odda varð tilnevnd, og har vóru millum aðrar eisini [[Trotskij]] og [[Stalin]] í. Valið til nýggja tjóðartingið hilnaðist illa hjá flokkinum, tí teir fingu bert ein fjórðing av atkvøðunum. Aðrir sosialistiskir flokkar fingu meira, men Lenin noktaði at leggja frá sær valdið, og í januar 1918 tók hann tjóðartingið av, og gjørdi, at aðrir flokkar vórðu bannaðir.

== Landafrøði ==

Russland, ið er størsta land í heiminum, er í tveimum heimspørtum ([[Evropa]] og [[Asia|Ásia]]) og er um næstan hálva [[Jørðin|jørðina]]. Av tí at veðurlagið er bítandi kalt, og náttúra og landslag eru soleiðis lagað, at ikki ber til hjá fólki at búseta seg nógvastaðni, er hetta stóra ríkið ógvuliga strálbygt. Men soleiðis er ikki allastaðni, í vestara og syðra parti er nógv fruktagóð jørð, og víða um í ríkinum eru mong steinsløg í jørðini og ovurstórt náttúrutilfeingi. 

[[Uralfjøll]] eru mark ímillum [[Evropa|evropeiska]] og [[Asia|ásiatiska]] partin í Russlandi. Tveir triðingar av fólkinum, 100 milliónir, búgva vestan fyri [[Uralfjøll]]. Mesta fólkið í [[Evropa|evropeiska]] partinum í Russland býr í stórum býum, til dømis [[Moskva]] (høvuðsstaði landsins), [[St. Pætursborg]] og [[Krasnodar]] ella á víða slættlendinum fram við [[Volga]]. 

Nógv steinsløg eru í undirgrundini. Mesti landbúnaðurin í Russlandi er eisini [[Evropa|evropeiskumegin]], fyri norðan verða dyrkað hveiti og onnur kornsløg, fyri sunnan, har lýggjari er, verða dyrkað tubbak, aldinfrukt og mangt annað. 

Russland er tað kaldasta landið í øllum heiminum. Í mestsum øllum [[Siberia]], ið er russiski parturin í [[Asia|Ásia]], er bítandi kalt um veturin. Norðari partur eru frostmýrar. Her hevur jørðin nógvastaðni verið fryst síðan seinastu ístíð. Sunnan fyri frostmýrarnar er heimins størsti nálaskógur ([[Teiga]]), og syðri eru turru grasfløturnar, steppur, ið eru besta landbúnðarjørðin í Russlandi.

== Fólkið ==

=== Heilsa ===

Fjórði hvør russiskur maður doyr, áðrenn hann er komin miðskeiðis í 50-árini, og ein av stóru orsøkunum til stuttu lívstíðina er vodka. Tað kemur fram í eini kanning, sum varð almannakunngjørd í januar 2014.&lt;ref&gt;http://www.reuters.com/article/2014/01/31/us-russia-vodka-idUSBREA0U01120140131&lt;/ref&gt; Meir enn 150.000 russiskir menn luttóku í kanningini, sum vísir, at russiskir menn liva óvanliga stutt, fyrst og fremst teir, sum søgdu seg drekka tríggjar ella fleiri hálvlitursfløskur av vodka um vikuna. Deyðsorsøkirnar millum menn í 50-árunum vóru í stóran mun alkoholeitran, vanlukkur, harðskapur og [[sjálvmorð]] umframt sjúkur so sum háls- og livrakrabbi, tuberklar, lungnabruni og livrasjúkur. Russiska deyðatalið hevur verið ógvuliga skiftandi tey seinastu 30 árini í tráð við, at rúsdrekkapolitikkurin og sosialur stabilitetur broyttist undir forsetunum [[Mikhail Gorbatjov]], [[Boris Jeltsin]] og [[Vladimir Putin]], og fremsta orsøkin til hesi stóru skiftini er [[vodka]]. Meðan til dømis deyðatalið millum bretskar menn er minkað støðugt síðani 1980, fyrst og fremst tí so nógvir menn hava lagt av at roykja, hevur russiska deyðatalið verið upp og niður og ofta ein endurspeglan av russisku rúsdrekkanýtsluni. Tá Mikhail Gorbatjov í 1985 herdi rúsdrekkalógina, minkaði rúsdrekkanýtslan nærum 25 prosent – og tað sama gjørdi deyðatalið. Og tá kommunisman í [[Sovjetsamveldið|Sovjetsamveldinum]] so fall, fóru rúsdrekkanýtslan og deyðatalið upp aftur.

Í kanningini, sum varð kunngjørd í læknafrøðiliga blaðnum Lancet, spurdu granskararnir 151.000 menn um, hvussu nógv vodka teir drukku og um teir royktu, og síðani fylgdu teir hesum monnunum í nærum tíggju ár.&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/news/health-25961063&lt;/ref&gt; Næstan 8000 av teimum doyðu í hesum tíðarskeiðnum, og kanningin vísti, at vandin fyri at doyggja var nógv størri hjá monnunum, sum royktu og sum drukku tríggjar ella fleiri hálvlitursfløskur av [[vodka]] um vikuna, enn hjá monnum, sum royktu og bara drukku minni ein eina fløsku um vikuna.

== Búskapur ==

=== Oljuídnaður ===

Russland er heimsins størsti framleiðari av [[Olja|olju]], men nógv bendir á, at toppur er náddur fyri russiska oljuævintýrinum. Russland framleiddi 518 milliónir tons av ráolju í 2012 og var harvið heimsins størsti oljuframleiðari. Hóast framleiðslan vaks í 2012, so merkir hetta, at toppurin er náddur. Í 2012 vórðu framleidd 10,4 milliónir tons føt av olju um dagin, men vøksturin kann steðga í 2013 orsakað av tómum oljukeldum í [[Siberia|Vestursibiria]]. Russland hevur sum mál at framleiða 10 milliónir tunnur av ráolju um dagin til 2020. Russiskir myndugleikar hava økt sín ognarlut í landsins oljuídnaði til meira enn 50 % eftir, at stóra almenna ''Rosneft'' gjørdi eina avtalu við bretska-russiska TNK-BP. Oljuprísurin vaks við 388 prosentum í árunum 2000 til 2008, um somu tíð sum [[Vladimir Putin]] var forseti Russlands í tvey tíðarskeið. Prísvøksturin var orsøkin til, at milliónir av russum fingu størri vælferð, og gjørdu um somu tíð Putin, sum í dag er forseti, sera vælumtóktan millum fólk. Men kortini skortar ikki uppá ávaringar um, at Russland er vorðið heft at oljuni, og at russiska fíggjarlógin er vorðin sera sárbar fyri broytingum í oljuprísinum. Sambært Alfa Bank var fíggjarlógin heft at einum oljuprísi uppá 117 dollararum fyri tunnuna fyri at fáa javnvág, sammett við 20-30 dollarar fyri tunnuna í árunum fram til 2007.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2013/01/02/uk-russia-oil-idUKBRE90107X20130102 |title=Archive copy |accessdate=2013-01-09 |archive-date=2013-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130704194153/http://uk.reuters.com/article/2013/01/02/uk-russia-oil-idUKBRE90107X20130102 |dead-url=yes |archivedate=2013-07-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130704194153/http://uk.reuters.com/article/2013/01/02/uk-russia-oil-idUKBRE90107X20130102 }}&lt;/ref&gt;

== Politikkur ==
[[Mynd:Red_square_Moscow_cityscape_(8309148721).jpg|thumb|right|250px|Reyða torgið í [[Moskva]].]]
=== Mannarættindi ===
Mannarættindafelagsskapurin, [[Amnesty International]], óttast fyri størri valdsmisnýtslu og fleiri mannarættindabrotum eftir at stjórnin hevur handtikið yvir 200 mannarættindastríðsfólk og tíðindafólk í 2014.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.amnesty.no/aktuelt/over-200-demonstranter-arrestert |access-date=2014-03-11 |archivedate=2014-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140328193952/http://www.amnesty.no/aktuelt/over-200-demonstranter-arrestert }}&lt;/ref&gt; Amnesty sigur, at hóphandtøkan er dømið um kúgandi politikkin hjá russiska stjórnini mótvegis fólkaræðuliga andstøðuni í landinum.

==== Talu- og skrivifrælsi ====

,,Álopini á mannarættindastríðsfólk og óheft tíðindafólk, sum hava verið seinastu tíðina, vísa vandan, sum hesi eru fyri í sambandi við arbeiði sítt,” segði [[Amnesty International]] í oktober mánaði í 2009 í sambandi við 2-áradagin fyri, at óhefta tíðindakvinnan [[Anna Politkovskaya]] varð myrd.&lt;ref&gt;http://www.amnestyusa.org/our-work/cases/russia-anna-politkovskaya&lt;/ref&gt; Harvið verður heitt á russisku myndugleikarnar um at steðga revsifrælsi fyri mannarættindabrot móti mannarættindastríðsfólki og fjølmiðlum. Í einum landi, har [[sjónvarp]] og fleiri aðrir fjølmiðlar eru stýrdir av statinum, er minni og minni pláss fyri óheftum tíðindaflutningi. Tey tíðindafólk, sum royna at arbeiða óheft, verða forðað í at fremja professionella arbeiði sítt og eru í vanda fyri hóttanum og at verða rættarsókt. Til dømis bleiv radiostøðin Ekho Moskvy fleiri ferðir biðin um at útflýggja útskriftir av sendingum sínum til skrivstovuna hjá statsadvokatinum í sambandi við kanningar av uppáhaldinum um, at støðin hevði sent víðgongd sjónarmið. Møguleikarnir fyri at bera fram atfinningarsom sjónarmið eru stigvíst og í alt størri mun blivnir avmarkaðir í Russlandi seinnu árini.

Í 2017 byrjaði rættarmál í russiska hægstarætti, ið skal banna [[Jehova Vitni|Jehova vitnum]], grundað á lóggávu móti [[Yvirgangur|yvirgangsvirksemi]].&lt;ref&gt;https://www.washingtonpost.com/world/europe/russias-supreme-court-upholds-ban-on-jehovahs-witnesses/2017/04/06/6b7432ac-1ae8-11e7-8598-9a99da559f9e_story.html?utm_term=.90367b2fb664&lt;/ref&gt;

==== Samkynd ====
[[Mynd:Russian_Embassy_in_Helsinki,_LGBT_pavement.jpg|thumb|right|250px|Russland hevur verið í heimsins miðlum í 2014, tí samkynd og transpersónar ofta verða illa viðfarin í landinum.]]
Altjóða felagsskapurin fyri samkynd, tvíkynd og tvørkynd, ILGA, hevur samanborið rættindini hjá hesum minnilutabólkum. Í hesum sambandi hevur felagsskapurin sett ein lista upp upp við 46 punktum yvir ymisk øki, har munur er á javnrættindum hjá [[samkynd]]um, [[tvíkynd]]um og [[tvørkynd]]um, og øðrum fólkum. [[Stórabretland|Bretland]] veitir heili 77 % av øllum ásettu rættindunum til sínar samkyndu, tvíkyndu og tvørkyndu borgarar. Tætt í hølinum á Stórabretlandi, eru flestu londini í [[Vesturevropa]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.thegayuk.com/magazine/4574334751/NEWS-UK-Tops-The-List-Of-Best-Place-For-LGBT-People-To-Live-In-Europe/5691495 |title=Archive copy |accessdate=2014-03-11 |archive-date=2014-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140423111740/http://thegayuk.com/magazine/4574334751/NEWS-UK-Tops-The-List-Of-Best-Place-For-LGBT-People-To-Live-In-Europe/5691495 |dead-url=yes |archivedate=2014-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140423111740/http://thegayuk.com/magazine/4574334751/NEWS-UK-Tops-The-List-Of-Best-Place-For-LGBT-People-To-Live-In-Europe/5691495 }}&lt;/ref&gt; Longur eystur vit fara, verri verður støðan. Allar ringast stendur til í Russlandi, sum einans uppfyllir 7 % av ásetingunum hjá ILGA-Europe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.independent.com.mt/mobile/2013-05-20/news/gay-marriage-a-step-too-far-for-malta-1634992129/ |title=Archive copy |accessdate=2014-03-11 |archive-date=2013-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130815175921/http://www.independent.com.mt/mobile/2013-05-20/news/gay-marriage-a-step-too-far-for-malta-1634992129/ |dead-url=yes |archivedate=2013-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815175921/http://www.independent.com.mt/mobile/2013-05-20/news/gay-marriage-a-step-too-far-for-malta-1634992129/ }}&lt;/ref&gt; Men hetta yvirlitið er gjørt áðrenn lógin í 2013 kom í gildi, sum eitt nú bannar Pride-skrúðgongum og annars allar jaligari umtalu av samkyndum í Russlandi. Í [[St. Pætursborg]] og fleiri øðrum russiskum landspørtum eru lógir samtyktar, sum banna positivari umtalu av samdkyndleika.&lt;ref&gt;http://www.gaysir.no/artikkel.cfm?CID=15219{{Deyð leinkja|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Grundgevingin fyri tí lógini var, at hon skal verja ung og børn. Tískil verður russiska prosenttalið uttan iva enn lægri í 2014.

=== Fongsul ===

Russland eigur í 2014 tann ivasama heiður at hava heimsins næsthægsta tal av fangum - 800 000 - harav ein triðingur er ósekur sambært mannarættindabólkum (t.d. [[Amnesty International]]).

=== WTO ===

Russland fekk í 2012 formliga limaskap í Altjóða Handilsfelagsskapinum [[WTO]]. Samráðingarnar um russiskan limaskap í WTO hava verið sera truplar. Tær byrjaðu fyri 18 árum síðani, og hesi árini hava nógvir fundir verið. Tann 10. juli 2012 samtykti tjóðartingið í [[Moskva]], at Russland skuldi fara upp í WTO.

=== Arktis ===

Í januar 2014 gav [[Vladimir Putin]], forseti, boð um, at russiska verjan skuldi styrkja sína støðu í [[Arktis]]. Russisku myndugleikarnir hava gjørt av at skipa eina hernaðarliga miðstøð í Arktis, og málið við tiltakinum er at verja landsins arktisku áhugamál. Tann nýggja miðstøðin verður sett saman av einari herskipadeild, einari herdeild, sum serliga verður útgjørd til arktiska krígsførslu, einari loftverjudeild og so nøkrum bygningum, sum skulu hýsa umsitingarligum uppgávum. Herskipadeildin skal hava ábyrgdina av at verja tey russisku áhugamálini í Arktis so sum farmasigling, fiskiskap, [[Olja|olju]] -og gassleiðir og landsins mark norðanfyri.&lt;ref&gt;http://thediplomat.com/2014/02/russia-to-establish-arctic-military-command/&lt;/ref&gt;

=== Uttanríkispolitikkur ===

=== Føroyar og Russland ===

==== Handilsviðurskifti ====
[[Mynd:Seabirds_longlinersm.jpg|thumb|right|250px|Føroyski útflutningurin til Russlands er fleirfaldaður frá 2007 til 2012.&lt;ref&gt;http://www.nordlysid.fo.php53-6.dfw1-1.websitetestlink.com/tad+lysir+i+eystri.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://docreader.readspeaker.com/docreader/index.php?jsmode=1&amp;cid=btsjm&amp;lang=en_us&amp;url=http%3A//www.tinganes.fo/Admin/Public/DWSDownload.aspx%3FFile%3D%252fFiles%252fFiler%252fPHJ+f%2526iacute%253blur%252fKopi+af+Import+Export+Russia+FO.pdf&amp;referer=http%3A%2F%2Fwww.tinganes.fo%2FDefault.aspx%3FID%3D10768%26PID%3D10768%26NewsID%3D5405%26Action%3D1&amp;v=&lt;/ref&gt;]]
[[Føroyar]] hava í nógv ár arbeitt við at betra um handilsviðurskiftini við Russland. Føroyar og Russland royndu í fleiri ár at fáa ein handilssáttmála landanna millum, men tað eydnaðist kortini ongantíð at koma endaliga á mál, tí Russland millum annað knýtti ætlaða [[WTO]]-limaskapin at handilssáttmálnum. Úrslitið var, at Føroyar gjørdu ein sáttmála við Russland, sum byggir á grundregluna hjá WTO um [[Most favoured nation-reglan|Most Favoured Nation Treatment]]. Sáttmálin kom í gildi í 2006.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.in.fo/news-detail/news/tad-lysir-i-eystri/ |title=Archive copy |accessdate=2014-03-11 |archive-date=2014-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813042059/http://www.in.fo/news-detail/news/tad-lysir-i-eystri/ |dead-url=yes |archivedate=2014-08-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813042059/http://www.in.fo/news-detail/news/tad-lysir-i-eystri/ }}&lt;/ref&gt; Roknað í mun til samlaða føroyska útflutningin fara góð átta prosent av øllum føroyskum útflutningi til Russlands, tað vísa tøl hjá Hagstovu Føroya.&lt;ref&gt;http://aktuelt.fo/handilsstongsulin+russland+tridstorsti+markadur+hja+foroyum.html#.Ux9sleddXv0{{Deyð leinkja|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Og ikki nokk við tí: seinastu árini er útflutningurin til Russlands nevniliga øktur við rúkandi ferð. Áðrenn 1992 útfluttu Føroyar als einki til Russlands. Og næstu nógvu árini sveiggjaði føroyski útflutningurin til henda risastóra marknað millum tríggjar og 40 milliónir krónur. Í 2005 fór føroyski útflutningurin til Russlands upp um 100 milliónir krónur, men tað var ikki fyrr enn í 2011, at tølini fóru beint upp í  loft. Í 2011 útfluttu føroyingar fyri 420 milliónir krónur til russiska marknaðin og í 2012 útfluttu Føroyar fyri 463 milliónir krónur. Hesi bæði árini hækka tølini upp í 7,77 prosent av samlaða útflutninginum í 2011 og upp í 8,43 prosent av samlaða útflutninginum í 2012. [[Laksur]] var tað, sum Føroyar útfluttu mest av til Russlands í 2012. Samanlagt útfluttu føroyskar fyritøkur laks fyri 196 milliónir krónur til Russlands í 2012. Næst á listanum var sild, tí í 2012 keyptu russar sild úr Føroyum fyri 123 milliónir krónur. Á triðja plássi kom [[makrel]]ur við 61 milliónum krónum.

Undir árliga [[ST]]-aðalfundinum í 2012 nýtti løgmaður, [[Kaj Leo Holm Johannesen]], høvi at hava fund við russiska uttanríkisráðharran, Sergey Lavrov.&lt;ref&gt;http://www.us.fo/Default.aspx?ID=11242&amp;M=News&amp;PID=24224&amp;NewsID=4742{{Deyð leinkja|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Á skránni fyri fundin vóru handilsviðurskiftini millum [[Føroyar]] og Russland. Føroyski útflutningurin til russiska marknaðin er vaksandi, og ynski er frá føroyskum vinnulívi at fáa betri marknaðaratgongd. Landsstýrið arbeiðir tí fyri at at fáa ein nýggjan handilssáttmála í lag, og er hetta fyrstu ferð, at handilsviðurskiftini landanna millum, eru umrødd á ráðharrastigi. Á fundinum legði løgmaður dent á tað søguliga samstarvið millum Føroyar og Russland, og vísti á góða samstarvið á fiskivinnuøkinum, og at Føroyar vóru millum fyrstu londini í [[Vesturheimurin|Vesturheiminum]], sum gjørdu fiskivinnusáttmála við táverandi [[Sovjetsamveldið]]. Samskifti hevur áður verið millum Føroyar og Russland um ein nýggjan handilssáttmála, men russar vóru ikki sinnaðir at samráðast um nýggjan sáttmála fyrr enn Russland gjørdist limur í [[WTO]]. Fleiri enn 30 lond ynskja at gera fríhandilssáttmála við Russland í 2012; løgmaður og uttanríkisráðharrin Lavrov samdust um at byrja eina tilgongd, har fyrsta stigi er, at landsstýrið letur russisku stjórnini eina formliga áheitan um nýggjan handilssáttmála. Í hesum sambandi segði løgmaður: ”Ein nýggjur handilsssáttmáli við Russland hevur stóran týdning fyri okkara útflutning. Men vit mugu gera okkum greitt, at tað kann ganga rúm tíð áðrenn ein sáttmáli gerst veruleiki&quot;.&lt;ref&gt;http://www.us.fo/Default.aspx?ID=11242&amp;M=News&amp;PID=24224&amp;NewsID=4742{{Deyð leinkja|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==== Sendistovan ====
[[Mynd:Thyme_and_Garlic_Grilled_Salmon_with_Mango_Salsa,_Rosemary_Potatoes_and_Snow_Peas_(297986190).jpg|thumb|right|250px|Stóri vøksturin í útflutninginum til Russlands er aldur laksur og uppsjóvarfiskur.&lt;ref&gt;http://www.nordlysid.fo.php53-6.dfw1-1.websitetestlink.com/tad+lysir+i+eystri.html&lt;/ref&gt;]]
Føroyar fáa sendistovu í [[Moskva]] í 2014.&lt;ref&gt;http://kvf.fo/greinar/2013/12/18/foroyar-faa-sendistovu-i-moskva&lt;/ref&gt; Løgmaður vil styrkja handilsviðurskiftini við Russland, og tí sambandi vil løgmaður hava eina sendistovu Moskva.  &quot;Sendistovan í Russlandi verður eitt týdningarmikið amboð hjá Føroyum at styrkja handilsviðurskiftini við Russland og onnur eystanlond&quot;, segði Johannesen. &quot;Russland hevur alsamt størri týdning fyri Føroyar og landsstýrið staðfestir, at tað er týdningarmikið at vit hava okkara egnu umboð á staðnum, sum tryggjar støðugt samband og samstarv við russiskar myndugleikar og tollsamgongur um marknaðaratgongd og um at fáa fríhandilssáttmála&quot;, sigur landsstýrið. Í hesum sambandi hugsar landsstýrið sær, at føroysk umboð í Moskva skulu byggja upp gott samband við matvørumyndugleikar, tollmyndugleikar, vinnufeløg, myndugleikar og politikarar í Moskva, [[Kiev]], [[Minsk]], [[Kaliningrad]], Astana, [[Murmansk]] og [[Arkhangelsk]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.in.fo/news-detail/news/foeroysk-sendistova-i-moskva-naesta-ar/ |title=Archive copy |accessdate=2014-03-11 |archive-date=2014-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813035226/http://www.in.fo/news-detail/news/foeroysk-sendistova-i-moskva-naesta-ar/ |dead-url=yes |archivedate=2014-08-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813035226/http://www.in.fo/news-detail/news/foeroysk-sendistova-i-moskva-naesta-ar/ }}&lt;/ref&gt; Landsstýrið segði, at Vinnuhúsið tekur undir við ætlanini at hava føroyska sendistovu í Moskva. Áhugin fyri at keypa fiskavørur úr Føroyum er vaksandi í hesum londum, serliga fáa Russland og [[Ukreina]] størri og størri týdning fyri føroyskan útflutning, eina mest uppisjóvarfisk og laks. Landsstýrið sigur, at tí er neyðugt at bøta um marknaðaratgongdina hjá føroyskum útflytarum. 

&quot;Hetta er ein stórur dagur fyri føroyskan uttanríkispolitikk. Sendistovan í Russlandi verður eitt týdningarmikið amboð hjá okkum at styrkja handilsviðurskiftini við Russland og onnur eystanlond. Málið er at fáa sendistovuna at virka í 2014&quot;, sigur [[Kaj Leo Holm Johannesen]], løgmaður. Føroyar hava í 2013 sendistovu í [[Keypmannahavn]], [[London]], [[Reykjavík]] og [[Brússel]]. Sendistovan í Moskva verður sostatt fimta sendistova Føroya úti í heimi.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nordlysid.fo/foroyar+faa+sendistovu+i+moskva.html |title=Archive copy |accessdate=2014-03-11 |archive-date=2014-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831204440/http://nordlysid.fo/foroyar+faa+sendistovu+i+moskva.html |dead-url=yes |archivedate=2014-08-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140831204440/http://nordlysid.fo/foroyar+faa+sendistovu+i+moskva.html }}&lt;/ref&gt; Hesar sendistovurnar kosta áleið 12,5 milliónir krónur at reka árliga. Og nú verða tvær milliónir árliga afturat til sendistovu í Russlandi. Sendistovan fer at kosta góðar 3,25 milliónir krónur. Í fyrstu syftu bendi á, at fíggjarnevndin ikki var serliga fyri ætlaninum hjá løgmanni. Fíggjarnevndin læt bara 500 000 DKK til endamálið. Fíggjarnevndin hevur í 2012 broytt støðu, og við triðju viðgerð av uppskotinum fer løgtingið at játta 3,25 milliónir krónur.

== Landsverja ==

[[Hernaðarliga verjan|Herurin]] hevur altíð verið stoltleiki Russlands, men so er ikki longur. Herurin fær ringa fígging, og tann fyrr so stolti russiski herurin er um at detta sundur. Teir herskyldigu verða kúgaðir og yvirmenninir eyðmýktir. Á hvørjum ári verða 300 000 ungir menn kallaðir inn til hertænastu, men stúranin fyri harðskapi og fyri at verða sendir til [[Kekenia]] hevur gjørt tað at sleppa undan hertænastu til eina tjóðarítrótt. Fleiri enn 3 000 hermenn doyggja av harðskapinum, sum gjøgnumsúrgar allan herin. 
[[Mynd:Inauguration_of_Dmitry_Medvedev,_7_May_2008-7.jpg|thumbnail|right|250px|[[Dmitry Medvedev]] (f.[[1965]]) forseti Russlands.]]

== Eitt sindur um Russland ==

* Russland er heimsins størsta land. 
* Russland hevði stóran leiklut í [[Seinni heimsbardagi|2. verðinskríggji]]. 
* Russland er m.a kent fyri [[Sovjetsamveldið]]. 
* Russland er býtt upp í 5 partar. 
* Russland er í tveimun heimspørtum: [[Evropa]] og í [[Asia|Ásia]]. 
* Í slættaumráðinum dyrkast: Korn, eplir og Sukur. 
* Hægsta fjall er Elbrus sum er 5642 m høgt. 
* Størsta vatnið er [[Bajkalvatn]] sum er 31 468 km2. 
* Í Russlandi eru fleiri [[muslimar]] enn í [[Jordan]] og [[Libia]] tilsamans. 
* Í høvusstaðnum [[Moskva]] er kenda: [[Reyða Torgi]]. 
* Í vestara og syðra parti er fruktagóð jørð, men víða um í landinum er steinlendi. 
* Í Russlandi kann tað gerast ræðuliga kalt, tí landið er so nær við [[Arktis|Norðurpólin]].

== Mentan ==

=== Tónleikur, dansur og ballett ===
[[Mynd:Bolschoi-theater.jpg|thumb|Bolsjojsjónleikarhúsið er Russlands tjóðleikhús fyri [[ballett]] og [[opera]]. Sjónleikarhúsið liggur í [[Moskva]] og varð stovnað í 1776.]]
Russlands mongu fólkasløg hava hvør sínar serstøku siðvenjur innan fólkatónleik. Í 19. øld var tað ein kapping í tí russiska tónleikalívinum millum «[[Teir fimm]]» ([[Mili Balakirev]], [[Aleksandr Porfirjevitj Borodin]], [[César Cui]], [[Modest Mussorgskij]], [[Nikolaj Rimskij-Korsakov]]) og [[Mikhail Glinka]] øðrumegin, og teir meira afturhaldssinnaðu [[Nikolaj Rubinstein|Nikolaj]] og [[Anton Rubinstein]] hinumegin. Seinni kom [[Pjotr Tsjajkovskij]], ein av teimum kendastu romantikarunum. Tann russiska romantiska siðvenjan varð førd víðari av [[Sergej Rakhmaninov]] inn í 20. øld.

Í 20. øld var Rakhmaninov, [[Aleksandr Skrjabin]], [[Igor Stravinskij]], [[Sergej Prokofjev]] og [[Dmitrij Sjostakovitsj]] russiskir komponistar í heimsflokki. Í sovjettíðini var tann klassiski tónleikurin í Russlandi undir strongum eftirliti, og var gjarna rættiliga konservativur í tráð við doktrinini um sosialistiska realismu.

Russland hevur uppalt fleiri heimskendir konsertsolistar: violinistin [[David Ojstrakh]], cellistin [[Mstislav Rostropovitsj]], pianistarnir [[Vladimir Horowitz]], [[Svjatoslav Richter]] og [[Emil Gilels]], og sopranin [[Galina Visjnevskaja]].

[[Pjotr Tsjajkovskij]] var maðurin handan kendastu ballettirnar við ''Svanavatninum'', ''Nøtuknekkaranum'' og ''[[Tornerósa (ballett)|Tornerósu]]''. Tíðliga í 20. øld gjørdist ballettdansararnir [[Anna Pavlova]] og [[Vatslav Nizjinskij]] heimskendar, og seinni varð siðvenjan førd víðari av dansarum sum [[Maja Plisetskaja]], [[Rudolf Nurejev]] og [[Mikhail Barisjnikov]]. [[Bolsjojsjónleikarhúsið|Bolsjoj]] í [[Moskva]] og [[Mariinskijsjónleikarhúsið|Mariinskij]] í [[St. Pætursborg]] eru heimskendir ballettpallar.

Innan poptónleikin hevði bólkurin [[Akvarium (orkestur)|Akvarium]] kultstatus frá [[1970-árini|1970-árunum]] og heilt til nýggjari tíð, við skiftandi limum. Undir [[glasnost]] kundu teir eitt stutt skifti útgeva teirra tónleik á tí statsliga plátufelagnum [[Melodija]], eftir at hava tikið upp ólógliga síðan 1972. Støðan hjá hesum orkestrinum í tí seinasta partinum av Sovjet-tíðarskeiðnum kann samanberast við støðuna hjá Beatles í Vesturheiminum um somu tíð, meðan tann mest týðandi vísusangarin tá var [[Vladimir Vysotskij]]. Í dag er gentuduo'in [[T.A.T.u.]] Russlands størsta tónleikaliga útflutningsvøran. Av russiskum rock-orkestrum er [[Mumij Troll]] kendir og hava ein rættiliga stóran skara av fjepparum í Skandinavia.

=== Ítróttur ===
[[Mynd:Dmitry Medvedev 20 May 2008-2.jpg|thumb|Íshockey er kanska tann best umtókti ítrótturin, og russiskir leikarar, feløg og landslið eru millum heimsins bestu. Myndin vísir tað russiska landsliðið á vitjan hjá [[Dmitrij Medvedev]], forseta, í [[Kreml]] eftir sigurin í [[Íshockey-HM 2008|HM í 2008]].]]
Av holdítrótti er [[íshockey]] millum best umtóktu í Russland. 21 av 24 lið í [[Kontinental Hockey League]] eru russisk, og [[Russlands manslandslið í íshockey|tað russiska landsliðið]] hevur havt stóra sukse í altjóða meistaraskapum, eitt nú við gull í [[Íshockey-HM 2009|HM í 2009]].Fyrr var íshockeylandsliðið hjá Sovjetsamveldinum heimsins besta við sjey gull, einari silvur og einari bronsu av 9 olympiskum kappingum. Tað mest vinnandi russiska íshockeyfelagið hevur verið [[CSKA Moskva (íshockey)|CSKA Moskva]], sum eisini vann Europacup 20 av 22 ferðum í tíðarskeiðnum 1969-90.

[[Russlands harrelandslið í fótbólti]] var pr. september 2009 á einum sættaplássi á listanum hjá [[FIFA]] um heimsranking. Í [[EM í fótbólti 2008|Euro 2008]] vann liðið bronsuheiðursmerki, tað var besta plasering síðan Sovjetsamveldið fall. Tað góða spælið í meistaraskapinum gjørdi eisini at fleiri russiskir leikarar nú spældu í evropiskum toppliðum, hetta er eitt nú galdandi fyri [[Jurij Zjirkov]] í [[Chelsea FC|Chelsea]] og [[Andrej Arsjavin]] í [[Arsenal FC|Arsenal]]. Hóast tað, so er russiska meistaradeildin pengasterk og heldur eitt høgt støði, og tí spæla teir flestu landsliðsleikararnir í heimlandinum. Tradisjonelt hava Moskva-feløgini [[PFK CSKA Moskva|CSKA]], [[FK Lokomotiv Moskva|Lokomotiv]], [[FK Spartak Moskva|Spartak]] og [[FK Dinamo Moskva|Dynamo]] verið tey sterkastu, men tey seinastu árini hevur [[FK Zenit|Zenit]] úr St. Pætursborg bjóða sterku moskovittunum av.

Av einstaklingaítróttargreinunum hevur [[tennis]] verið best dámt síðan 1990-árini, nakað sum í stóran mun kann sigast at skyldast stóra áhugan hjá fyrrverandi forseta Russlandsm [[Boris Jeltsin]], fyri hesum ítróttinum. Seinastu árini hava teir bestu russisku tennisleikararnir verið í heimsflokki, við leikarum sum [[Jevgenij Kafelnikov]] hjá monnunum og [[Anastasija Myskina]], [[Anna Kurnikova]] og [[Marija Sjarapova]] hjá kvinnunum. Innan vetrarítrótt hevur Russland havt stóra sukse við langrenning, kanska serliga hjá kvinnunum. [[Jelena Välbe]] og [[Ljubov Jegorova]] vóru tær mest eyðsýndu í 1990-árunum, seinni komu eitt nú [[Larisa Lazutina]], [[Julija Tsjepalova]] og [[Jevgenija Medvedeva-Abruzova]]. Hjá monnunum hava eitt nú [[Aleksej Prokurorov]] og [[Mikhail Ivanov]] havt sera góð úrslit. Tann etniski russarin [[Vladimir Smirnov]] hevði eisini sukse í 1980-árunum og 1990-árunum, men valdi at kappast fyri [[Kasakhstan]] eftir at Sovjetsamveldið varð upployst.

Tilsamans hevur Russland vunnið 323 heiðursmerki í summar-OL og 76 heiðursmerki í vetrar-OL (íroknað Tað russiska keisararíki til og við 1912). Harafturat kemur Sovjetsamveldið við tilsamans 1204 heiðursmerkjum (bæði summar og vetur) tíðarskeiðið 1952-88, og [[SUS]] við 135 heiðursmerkjum í 1992. Um man leggur alt hetta saman, so er Russland á øðrum plássi, næst eftir USA, í samlaðum tali av heiðursmerkjum frá øllum olympiskum leikum. Um tað bert verður hugt at heiðursmerkjum, sum ítróttafólk úr russisku føderasjónini hava vunnið síðan Russland gjørdist sjálvstøðug tjóð frá og við 1994, so kemur Russland á eitt fimtapláss. 

Russland (sum tá var ein partur av Sovjetsamveldinum) fyriskipaði [[Summar-OL 1980|summar-OL í 1980]]. Leikirnir vóru hildnir í [[Moskva]], men minkaðu orsakað av altjóða boykottinum av Summar-OL 1980, har fleiri lond valdu ikki at luttaka. [[Vetrar-OL 2014]] vóru hildnir í [[Sotsji]] í útsynningsparti Russlands.

Russland verður eisini vertur fyri [[HM_í_fótbólti_2018|HM í fótbólti í 2018]].&lt;ref&gt;http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=1344497.html Vitjað 2. desember 2010&lt;/ref&gt;

===Bókmentir===
[[Mynd:L.N.Tolstoy Prokudin-Gorsky.jpg|upright|thumb|[[Leo Tolstoy]], skaldsøguhøvundur og heimspekingur]]
Í 18. øld, í russisku Upplýsingarøldini, mentist russikar bókmentir við verkum eftir [[Mikhail Lomonosov]] og [[Denis Fonvizin]]. Fyrst í 19. øld byrjaði ein tjóðskaparlig nýmótans siðvenja, har ið nakrir av teimum størstu rithøvundum í søgu Russlands útgóvu síni verk. Hetta tíðarskeiðið er eisini kent sum ''Gulløldin hjá Russiskum skaldskapi'' og byrjaði við [[Alexander Pushkin]], ið verður sæddur sum stovnarin av tí nýggja russiska bókmentamálinum og verður ofta nevndur hin &quot;Russiski Shakespeare&quot;.&lt;ref&gt;Bók: Kelly, C, Russian Literature: A Very Short Introduction (Paperback), Oxford Paperbacks, ISBN 0-19-280144-9, 2001&lt;/ref&gt; Tíðarskeiðið helt fram inn í 19. øld við yrkingum eftir [[Mikhail Lermontov]] og [[Nikolay Nekrasov]], sjónleikir eftir [[Alexander Ostrovsky]] og [[Anton Chekhov]], og prosa eftir [[Nikolai Gogol]] og [[Ivan Turgenev]]. [[Leo Tolstoy]] og [[Fjodor Dostojevskij]] eru blivin ummæld av bókmentafrøðingum sum teir størstu skaldsøguhøvundarnir gjøgnum allar tíðir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513793/Russian-literature|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=11 April 2008|title=Russian literature; Leo Tolstoy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,943893,00.html |title=time.com |accessdate=2014-04-14 |archive-date=2008-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081221214910/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,943893,00.html |dead-url=yes |archivedate=2008-12-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081221214910/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,943893,00.html }}&lt;/ref&gt;

Í [[1880-árini|1880-árunum]] var øldin við teimum stóru skaldsøguhøvundunum farin og stuttsøgur og yrkingar gjørdist tær dominerandi sjangrurnar. Tey komandi áratíggjuni gjørdist kend sum, Silvurøldin við russiskum yrkingum, tá symbolisman kom í staðin fyri tað fyrr so dominerandi bókmentaligu realismuna. Nakrir av kendastu rithøvundunum frá hesum tíðarskeiðnum eru [[Valerij Brjusov]], [[Vjatseslav Ivanov]], [[Alexandr Blok]], [[Nikolaj Gumiljov]] og [[Anna Akhmatova]], og skaldsøguhøvundarnir [[Leonid Andrejev]], [[Ivan Bunin]], og [[Maksim Gorkij]].

== Keldur ==
&lt;references/&gt;

== Slóðir ==

* [http://www.novokat.ru Economic data of Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221131218/http://www.novokat.ru/ |date=2019-02-21 }}

{{Asia}}
{{Evropa}}
{{Commonscat|Russia}}

[[Bólkur:Evropa]]
[[Bólkur:Asia]]
[[Bólkur:Russland|*]]</text>
      <sha1>6jb10xyhjf7hq5cgszc9r9by2fialnq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>USA</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7923</id>
    <revision>
      <id>388281</id>
      <parentid>386715</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T02:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>250</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing WPA_road_project.gif with [[File:WPA_-_DPLA_-_dc275d7919d7ec87d7d83b780f1413d3.gif]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonize the names of a set of images)).</comment>
      <origin>388281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120225" sha1="mjetx2sw77gsws84m8npipwya792700" xml:space="preserve">{{mánaðargrein}}
{{Infoboks Land
| uppruna_navn      = United States of America&lt;br /&gt;Sameindu Statirnir Í Amerika&lt;br /&gt;Sambandsríki Amerika
| navn              = Sambandsríki Amerika
| mynd_flagg        = Flag of the United States.svg
| mynd_skjald       = US-GreatSeal-Obverse.svg
| motto             = &quot;[[In God We Trust]]&quot;
| mynd_positión     = United States (orthographic projection).svg
| alment_mál        = [[Enskt mál|Enskt]] (''de facto'')
| høvuðsstaður      = [[Washington DC]]
| fullveldi         = [[4. juli]] [[1776]]
| løgmaður_heitið   = Varaforseti
| løgmaður          = [[J.D. Vance]]
| forseti_heitið    = Forseti
| forseti           = [[Donald Trump]]
| vídd              = 9 826 675 
| vatn              = 6,76
| íbúgvar           = 328 239 523
| íbúgvar_ár        = 2019
| íbúgvar_km2       = 35
| gjaldoyra         = [[Amerikanskur dollari]] (USD)
| tíðarzona         = [[UTC]] -4 til -10
| tjóðsangur        = &quot;[[The Star-Spangled Banner]]&quot;&lt;br /&gt;&lt;center&gt;[[File:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]&lt;/center&gt;
| alnet_økisnavn    = [[.gov]], [[.mil]], [[.edu]], og [[.us]]
| telefon_landakota = 1
| spenningur        = 
| viðmerkingar      = 
|}}
'''Sameindu Statirnir í Amerika''' (stytt '''SSA;''' alment enskt heiti: ''United States of America'', stytt '''USA''', eisini ''America'' framborið {{IPA|/əˈmɛɹɪkə/}} &lt;ref&gt;http://dictionary.reference.com/browse/america&lt;/ref&gt;) ella '''Sameindu Statirnir''' (á enskum United States, stytt '''U.S.''') er heimsins triðstørsta land, bæði í stødd (minni enn [[Kanada]] og [[Russland]]) og fólkatali (færri enn í [[India]] og í [[Kina]]). Landið er býtt í 50 lutstatir, eindardistriktið [[Washington DC]] (sum eisini er høvuðsstaður) og fleiri partar handan hav. Av teimum er oyggin [[Puerto Riko]] í [[Karibiahav|Karibiska havinum]] størsti parturin og har tað búgva flest fólk. Aðrar oyggjar, sum USA eigur, eru t. d. [[Amerikonsku Jómfrúoyggjar]], [[Amerikanska Sámoa]], [[Guam]], [[Norðurmarianoyggjar]] og nógvar oyggjar við ongum fólki (t. d. [[Midwayoyggjar]], [[Palmyraoyggj]], [[Johnstonoyggj]], [[Bakeroyggj]], [[Wakeoyggj]], [[Howlandoyggj]], v. fl.). Á mongum oyggjum eru amerikanskar hernaðarstøðir. Síðani 1898 hevur USA havt eina stóra marinustøð á [[Kuba]] – [[Guantánamo]]flógvi. Guantánamoflógvin hevur serligan leiklut og verður stýrdur av amerikonsku verjuni. 

USA er heimsins máttmiklasta &lt;ref&gt;http://www.urbandictionary.com/define.php?term=superpower&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.thehindu.com/news/article740679.ece&lt;/ref&gt; og ríkasta land ([[BTÚ]]) &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |title=Archive copy |accessdate=2010-03-28 |archive-date=2018-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227071047/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |dead-url=yes |archivedate=2018-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181227071047/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html }}&lt;/ref&gt;. Stórt tilfeingi av kilo, [[Olja|olju]] og steinsløgum, umframt ógvisliga tilflytingin í [[19. øld|19.]] og [[20. øld]], hevur verið høvuðsatvoldin til bráða vøksturin í ídnaðinum og góðu lívskorini. Amerikonsk vøra og amerikonsk mentan eru nú á døgum kend um allan heimin. Markið ímillum USA og [[Kanada]] er heimsins longsta óvarda landamark &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cbc.ca/canada/story/2009/05/15/f-vp-gillespie.html |title=Archive copy |accessdate=2009-05-17 |archive-date=2009-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090517234443/http://www.cbc.ca/canada/story/2009/05/15/f-vp-gillespie.html |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;. [[New York City]] í [[New York]] er størsti býur, har búgva 8 milliónir fólk, síðan eru tað [[Los Angeles]] í [[Kalifornia]] og [[Chicago]] í [[Illinois]]. Landslagið er fjølbroytt, her eru [[Oyðimørk|oyðimerkur]], skógir, slættlendi, grasfløtur og høg fjøll. 

Eftir at USA í 1776 fekk fullveldi frá [[Stóra Bretland|Bretlandi]], bleiv USA eitt av fyrstu modernaðu og umboðanarfólkaræðum í heiminum. Upprunaliga politiska skipanin var eitt samveldi millum statirnar. Eftir nógv kjak varð eitt miðsett stýri sett í staðin; hetta var í 1789. Í 19. øld vórðu fleiri nýggir statir tiknir uppí, antin av fríum vilja ella eftir kríggj, og USA vaks vestureftir og suðureftir (jørð í [[Meksiko]]) á [[Norðuramerika]]nska meginlandinum. Tvær stórar kreppur meðan hetta varð, vóru [[Amerikanska Borgarakríggið|borgarakríggið]] (1861-1865) og [[Heimskreppan|Depressiónin Mikla]] (1929-1939). Eftir [[Seinni heimsbardagi|Annað heimskríggj]] var USA onnur av tveimum risaveldum; hin var [[Sovjetsamveldið]]. Hesar báðar risaveldirnar stríddust nógv gjøgnum tað [[Kalda kríggið]]. Eftir at Kalda kríggið í 1991 endaði óavgjørt, upploystist Sovjetsamveldið og USA var einasta risaveldi eftir.

== Søga ==
''Høvuðsgrein: [[Amerikonsk søga]]''

=== Indiánarnir ===
[[Mynd:Discovery_of_the_Mississippi.jpg|thumb|left|[[Upprunaamerikanarar|Indiánar]], ið búðu á háslættanum. Tá ið tey hvítu komu til USA, hittu tey indiánar.]]
[[Mynd:William_Notman_studios_-_Sitting_Bull_and_Buffalo_Bill_(1895)_edit.jpg|thumb|right|Fólkið í hesum heimsparti var einaferð upprunafólk; [[Indiánar í USA|indiánar]], sum livdu av tí, náttúran gav.]]
[[Mynd:E._Irving_Couse_-_Elk-Foot_of_the_Taos_Tribe_-_Smithsonian.jpg|thumb|right|[[Pueblofólkið|Puebloindiánar]] búgva í [[Arizona]]. Pueblo merkir bygd.]]
[[Upprunaamerikanarar|Upprunafólkið]] í USA vóru indiánar. Í [[17. øld]] komu fólk úr ymsum heraðshornum at seta búgv. [[Stóra Bretland|Bretar]], [[Skotland|skotar]] og [[Írland|írar]] komu á eysturstrondina, [[Frakland|fraklendingar]] at teimum stóru vøtnunum, og [[Spania|spaniólar]] í útsynningslendið. Í [[18. øld]] misti Frakland síni [[Hjáland|hjálond]]. Hesi londini komu nú undir bretskt vald. Um sama mundið komu fyrstu [[Trælur|trælirnir]] til [[Amerika]]. Nakað upp í 18. øld, tá ið lítið lendi var eftir, vórðu viðurskiftini millum indiánar og hjálandafólkið ógvuliga ring. 

Hildið verður, at [[Beringssundið]] var ikki til fyri 20.000-30.000 árum síðani. Tað var landfast ímillum [[Ásia]] og Amerika. Veiðimenn og savnarar komu úr Ásia henda vegin. Hetta fólkaslagið fór um alt Amerika og var eyðkent. Slætt, svart hár og reyðbrúnan húðarlit. Tey vórðu kallað [[Upprunaamerikanarar|indiánar]], tí [[Kristoffur Kolumbus|Kolumbus]] helt, at hann var komin til [[India]]. 

Fyri 10.000 árum síðani komu onnur fólkasløg sama veg, og búsettust har norðuri í kuldalondunum í Amerika. Hetta eru forfedrarnir hjá [[inuit]]tum. Hildið verður, at einar 15-20 milliónir indiánar vóru í øllum Amerika, tá ið [[Kristoffur Kolumbus|Kolumbus]] kom hagar í 1492. Av teimum vóru bara 2 milliónir í USA. 

Í USA vóru einir 300 ættarbólkar, og teir talaðu 200 ymisk [[mál]]. Lendið vestan fyri [[Mississippi]] vestur ímóti [[Klettafjøll]]um var grasfløta. Vanliga verður hon kallað prerian, og har búði lítið fólk. Nakrir ættarbólkar búðu í útjaðaranum, teir livdu av jørðini og veiði. 

Tey flestu hildu lítið um indiánar. Júst sum um [[afrika]]nar. &quot;Einasti góði indiánin er ein deyður indiáni&quot;. Soleiðis tók ein generalur til, hann hevði verið í fleiri bardøgum ímóti indiánum &lt;ref&gt;http://www.dickshovel.com/ind.html&lt;/ref&gt;. 

Í skógarlendunum eystanfyri livdu indiánskir ættarbólkar, sum vit hava sæð í cowboyfilmum og lisið um í bókum: [[Mohikanar]], [[huronar]], [[Irokesarar|irokesar]] og [[shavahoar]]. Í skógunum vóru nógv [[rádjór]], [[bjarnir]], [[hjørtir]], [[Elgur|elgar]] og [[Bævur|bævrar]]. Eisini var ovmikið av [[Fuglur|fugli]] og [[Fiskur|fiski]]. Í hesum [[Filmur|filmunum]] og bókunum vóru fáir indiánar, sum nakar dugur var í. Nevnast kann, at ”Hjartarfótur” var ein av fáu hetjunum. Í flestu førum vóru teir lýstir sum blóðtystir ránsmenn bara við einum í huga – at skræða húðina av høvdinum á teimum hvítu. Heilt upp at okkara døgum hevur lítið verið skrivað um, hvussu teir hvítu tóku land teirra. 

Á mangan hátt vóru teir hvítu betur fyri, men indiánarnir stóðu ikki aftari, sum fleiri hildu. Ikki dugdu teir at gera jarn, men mentanarliga vóru teir ikki aftari. Teir yrktu, málaðu, høvdu sína egnu trúgv, og felagsskapurin var góður. Indiánarnir livdu so tætt upp at náttúruni og vistu, hvussu teir skuldu fáa gagn burtur úr henni. 

Fyrst í [[18. øld]] komu fleiri og fleiri indiánar út á grasfløtuna. [[Bisonneyt|Bisonin]] varð mest veiddur, tí av honum var ovmikið. Hildið verður, at umleið 70 milliónir bisonar vóru til á grasfløtuni í USA. Ein fullvaksin bisonur vigaði o.u. 1100 kilo, og av honum fingu indiánar alt tað, teimum nýttist. Kjøtið og avroðini vórðu etin. Skinnið varð nýtt til tjøld, klæði, mokkasinir og togverk. Spengurnar vórðu nýttar til tráð og bogastreingir. Beinið til knívar og ørvaroddar. Úr kleyvum og hornum gjørdu teir lím, og í vombini goymdu teir vatn. Myrkjuna turkaðu teir at brenna. Í góðum samstarvi millum [[ross]] og veiðimann bar til hjá 100 indiánum at fella 300-500 bisonoksar um tíman. Teir veiddu bara við boga og píli. Fór nakar á veiðiferð einsamallur, varð hann revsaður. Á veiðiferðum hild uteir saman. 

Indiánasamfeløgini í USA vóru smærri enn tey í [[Meksiko]] og [[Peru]]. Men fleiri ferðir varð roynt at ganga saman í størri eindir. Kendast man vera [[irokesasamgongan]], sum var sterkast um 1700. Fyri betur at kunna standa ímóti ágangi uttanífrá, vóru 5 ættarbólkar gingnir saman í eina samgongu. Hvør ættarbólkur hevði egið sjálvstýri, men í serligum felagsmálum, og tá ið trupulleikar tóku seg upp við aðrar ættarbólkar, varð prátað saman til trupulleikarnir vóru loystir. 

[[Irokesarar|Irokesar]] høvdu stóra virðing fyri konufólki. Rætturin at arva var frá mammuni. Hon hevði eisini eitt orð at siga, tá ið høvdingar vórðu valdir ella vórðu settir frá. Vildi kona skiljast, gav hon manninum boð um at fara. Kortini varð maðurin verandi í grannalagnum. Konurnar vóru eisini uppi í friðarsamráðingum, og tá ið tey skuldu gera av, um farast skuldi í kríggj. Irokesar livdu mest av jørðini, men vóru eisini dúgligir veiðimenn. 

Í [[Arizona]], [[Utah]], [[Kalifornia]] og [[Nevada]] vóru eisini fleiri ættarbólkar, sum dyrkaðu jørðina. [[Pueblofólkið|Puebloindiánarnir]] høvdu byrgt áir og grivið veitir. Tá ið so turkur kom, veittu teir vatnið út á lendið. Puebloindiánarnir vóru friðarfólk, men teir ræddust at [[Apache|apasjarnar]] skuldu leypa á. Teir vóru grannar.

=== Niðursetufólkið ===
[[Mynd:MayflowerHarbor.jpg|thumb|left|250px|Í 1620 komu [[pílagrímarnir]]. [[Átrúnaður|Átrúnaðarlig]] viðurskifti høvdu noytt teir at rýma út [[Ongland]]i.]]
[[Mynd:SlaveDanceand_Music.jpg|thumb|right|250px|Evropeiskir keypmenn ríkaðu seg av [[Trælur|trælahandlinum]].]]
[[Mynd:Thirteen_Colonies_Original_Highlighted.svg|thumb|right|250px|Hjálond breta í USA í 1776; tey fyrstu 13 ríkini í USA vóru hesi: [[Delaware]], [[Pennsylvania]], [[New Jersey]], [[Georgia (USA)|Georgia]], [[Connecticut]], [[Massachusetts]], [[Maryland]], [[South Carolina]], [[New Hampshire]], [[Virginia]], [[New York]], [[North Carolina]] og [[Rhode Island]].]]
Flestu niðursetufólkini í USA í [[17. øld|17.]] og [[18. øld]] komu úr [[Ongland]]i. Í Onglandi høvdu tey mist rættin til jørðina, og søkt varð at mongum fyri trúarsakir. Ikki bara fátækrafólk rýmdu heimanífrá. Eisini fólk, sum ikki vóru nøgd við lívið heima, fluttu til USA. Aðalsfólk fóru eisini og búsettust sunnanfyri. Har komu tær fyrstu gróðrarlundirnar. Norðanfyri, har umstøður ikki vóru fyri stórum gróðrarlundum, búsettust at kalla bara bøndur, fiskimenn og handverkarar. Í teimum [[puritansku]] samkomunum, sum vuksu í tali, var eingin stættarmunur, og fólkið livdi í friði og náðum. 

Niðursetufólkið og indiánarnir sótu væl um sátt í fyrstuni. Teir hvítu fingu góð ráð, hvussu teir skuldu veiða, hvar best var at velta; men í seinnu helvt av 18. øld, tá ið minni var at býta, gjørdust viðurskiftini ótrygg. [[Frakland|Fraklendingar]], sum mest hugsaðu um handil, høvdu gott samband við indiánarnar fyrstu tíðina. 

Í fyrstani var lívið strevið. Niðursetufólkið sunnanfyri visti lítið um landbúnað, og torført var at útvega mat. Mong doyðu av svongd fyrst í [[17. øld]], og søgur ganga um, at summi løgdust á lík. Niðursetufólkið, sum arbeiddi í gróðrarlundunum, hevði skrivað undir sáttmála, og tá ið so ein tíð var umliðin, suttust tey niður sum smábøndur. Niðursetufólkið visti, at tey svørtu úr [[Afrika]] vóru [[Trælur|trælir]] í [[Suðuramerika]] og á oyggjunum í [[Karibiahav]]i. Í [[17. øld]] vórðu [[Trælur|trælir]] tiknir at arbeiða í gróðrarlundunum. At byrja við vóru trælirnir í minniluta, men miðskeiðis í 18. øld vóru 170 000 [[Trælur|trælir]] í [[Virginia]]. Hetta var um helvtin av øllum fólkinum har. 

Trælirnir, sum komu livandi um havið, vóru illa fyri bæði til likams og sálar, tá ið teir at enda komu til [[Amerika]]. Tey hvítu virdu teir lítið og fóru við teimum, sum best bar til. Hesi neyðars fólk vórðu seld á uppboði og viðfarin sum [[djór]]. Tey, sum vóru best fyri, fóru fyri hægsta boð. Maður og kona vórðu atskild, og børn sóu ongantíð foreldrini aftur. 

Tá ið trælirnir komu hagar, teir skuldu vera, varð merki brent á kroppin á teimum. Fleiri konufólk vórðu sett til húsligt arbeiði, sum ikki var so strevið. Men ofta vórðu tey fyri kynsligum ágangi frá eigara og øðrum arbeiðismonnum í húsinum. Sum tíðin leið, lótu teir konufólk og mannfólk búgva saman. Tað ráddi um at vaksa um barnatalið, tí trotið á trælum vaks. Kortini arbeiddu flestu konufólkini í gróðrarlundunum. Tey høvdu eisini ábyrgdina av, at nóg mikið varð dyrkað til [[Matur|matna]]. 

Trælir, sum settu seg upp ímóti eigaranum ella royndu at rýma, vórðu harðliga revsaðir. Tað var ikki óvanligt, at slíkir trælir vórðu bukaðir til deyða. Í [[Maryland]] kom lóg í gildi, hon segði, at sló ein svartur ein hvítan, vórðu oyruni skorin av honum. Men í flestu førum fóru teir hampiliga við trælunum. Eigaranum tørvaði teir. Tí vildi hann hava teir so kropsliga væl fyri sum gjørligt. 

Stríggið var hjá teimum hvítu, sum settu búgv í [[Hjáland|hjálondunum]]. Men tey livdu í álitinum og vónini, at her høvdu øll ein møguleika at koma fram og gerast lukkulig. Um ikki eydnaðist so væl einastaðni, so var møguleiki at flyta vestureftir og royna eydnuna har. 

Tænastufólk, sum við sáttmála høvdu bundið seg at vera ávísa tíð, vóru verst fyri. Hesi fólkini vóru fátæk fólk úr [[Bretland]]i. Tey máttu binda seg í 5-7 ár, og so var ferðin goldin. Á ferðini vórðu tey innilæst, so at eingin møguleiki var at rýma, angraðu tey. Tey vórðu stúvað saman umborð á skipinum, og hetta minti nógv [[Trælur|trælaferðirnar]]. Í 1741 fór sluppin ”Seaflower” úr [[Belfast]] í [[Norðurírland]]i við 106 fólkum, sum høvdu bundið seg við sáttmála. Ferðin vardi 16 vikur, og tá ið tey komu til [[Boston]] í [[Massachusetts]], vóru 46 deyð í hungri. 

Tey fyrstu árini vóru fleiri mannfólk enn konufólk. Ofta vóru lýsingar at síggja, har søkt varð eftir konufólkum. Ferðin varð goldin, vildu tær gifta seg við niðursetumanninum. Tað bar eisini til at keypa sær arbeiðskonu, og í bløðunum stóð at lesa, hvat hon dugdi. Til dømis: ”Røsk genta, ið dugir væl at seyma. Drekkur ikki og er eitt satt konubrot”. 

Nógv konufólk arbeiddu ikki í teimum stóru lundunum sunnanfyri. Men hjá niðursetufólkunum norðanfyri var neyðugt, at konur og børn tóku hond í. Tey vórðu ofta sett at veva og spinna. 

Av tí at arbeiðsmegi treyt, fingu konufólk betri løn í [[Hjáland|hjálondunum]]. Meðan [[Amerika]] enn var saman við [[Ongland]]i, vóru somu javnstøðulógir galdandi í báðum londunum. Í [[Nýongland]]i, har nógvir [[puritanar]] búðu, skuldi konan laga seg eftir manninum. Maðurin kravdi, at konan skuldi vera lýðin, arbeiðssom og sparin. Gekk hon ikki undir hesar treytir, var vanlig, at tey skildust. 

Eisini var lættari hjá konufólkunum at fáa [[útbúgving]] í hjálondunum. Tey vóru í minniluta, og hetta gjørdi kanska, at virðingin fyri teimum var størri.

=== Hjálondini og Bretland ===
[[Mynd:Simon Legree and Uncle Tom - A scene from the abolitionist novel, Uncle Tom's Cabin.png|thumb|right|250px|Vit fáa helst aldri at vita, hvussu mong menniskju vórðu seld sum [[Trælur|trælir]], men hildið verður, at fleiri enn sjey milliónir [[afrika]]narar vórðu sendir til Amerika frá 1701 til 1810.]]
[[Mynd:Major George Washington in the French and Indian War.jpg|thumb|right|250px|Bretski generalurin [[Charles Cornwallis]] fór í felluna í [[Yorktown]], [[Virginia]]. [[Frakland|Franski]] flotin lá og vardi fram við strondini, og [[George Washington]] kringsetti [[Stóra Bretland|bretsku]] herdeildirnar frá landi.]]
[[Mynd:Declaration_independence.jpg|thumb|right|250px|Tey trettan hjálondini samtyktu uppskotið hjá [[Thomas Jefferson]] 4. juli 1776 í [[Philadelphia]], [[Pennsylvania]].]]
[[Mynd:Inauguration of George Washington by Ramon Elorriaga.jpg|thumb|right|250px|[[George Washington]] heldur fyrstu røðuna sum forseti.]]
[[Mynd:Washington_Crossing_the_Delaware_by_Emanuel_Leutze,_MMA-NYC,_1851.jpg|thumb|right|250px|George Washington siglir um Delaware-ánna jólanátt 1776.]]
''Les eisini greinina [[Amerikanska Kollveltingin]]''

Í [[18. øld]] høvdu [[Hjáland|hjálondini]] í USA minni samband við [[Bretland]] enn áður. Nýggj ættarlið vóru komin, og nú vóru flestu innflytararnir [[írland|írar]], [[skotland|skotar]], [[Týskland|týskarar]] og [[Frakland|fraklendingar]]. Hóast [[Hjáland|hjálondini]] enn vóru undir [[Bretland|bretskum]] harraveldi, hevði tjóðskaparrørslan ment seg. Hvítir ognarmenn valdu ting. Har varð peningur játtaður, skattur ásettur og lógir samtyktar. 

[[Bretland|Bretar]] vóru ikki sinnaðir at lata [[Hjáland|hjálondini]] gera og vinna sínar egnu vørur. Teir vildu hava ótilvirkaðar vørur úr hesum londum, helst [[bummull]]. Bretska tingið gjørdi av, at tollur skuldi verða lagdur á allar lidnar vørur, sum vórðu innfluttar, til dømis glas, pappír og vín. Men tingið kravdi eisini, at tær vørur, sum [[Vesturindia]] sendi hjálondunum, skuldu verða tollaðar. 

Tollurin fór til [[Bretland]]s. Niðursetufólkið var í ødini um hetta krav, og tað bøtti ikki um, at tingið samtykti lógir, sum skuldu galda í hjálondini, hóast tey høvdu ikki umboð í bretska tinginum. 

Dúgliga varð mótmælt, og at enda varð tollurin tikin av. Men kortini varð tollur lagdur á te, sum bretar fluttu inn og aftur seldu [[Hjáland|hjálondunum]]. Tollurin varð tískil standandi sum tekin um, at bretska tingið tók sær rættin at skatta hjálondini. 

Í 1773 fóru nakrir [[boston]]búgvar, ílatnir sum indánar, umborð á trý skip, sum vóru fermd við tei, og tveittu alt fyri borð. Viðurskiftini, millum niðursetufólkið og bretar, gjørdust nú sera álvarslig. 

Tvey ár seinni brast frælsiskríggið á, og [[4. juli]] [[1776]] samtykti tjóðartingið fyribils [[Amerikanska Frælsisyvirlýsingin|Amerikonsku Frælsisyvirlýsingina]]. Trettan hjálond høvdu tikið loysing frá [[Bretland]]i. 

Kríggið vardi í 5 ár. Ein triðingur av fólkinum stuðlaði bretum, ein triðingur var uttanveltaður, og ein triðingur var beinleiðis við í stríðnum fyri loysing. Tað vóru serliga handilsmenn, ið sóu fyri sær teir stóru fyrimunur at kvetta við [[Bretland]]. Flestu indiánsku ættarbólkarnir hjálptu bretum, og [[Frakland]], gamli fíggindi Bretlands, stuðlaði niðursetufólkinum. Bretar høvdu eisini leiguhermenn – 20 000 [[Týskland|týskarar]] vóru í ein góðseigari úr [[Virginia]], stóð á odda fyri [[hjáland]]aherinum. 

Skamt eftir, at [[Amerikanski Frælsisbardagin]] ímóti [[Bretland|bretum]] var brostin á, útnevndi tingið í [[Hjáland|hjálondunum]] herovastin [[George Washington]] úr [[Virginia]] sum hægstráðandi fyri herinum. Hann rak bretar úr [[Boston]], og fyri tingini var hetta tekin um formliga at loysa seg frá bretska yvirvaldsrættinum. Hin 4. juli góðtók [[Kongressin í USA|Kongressin]] [[Amerikanska Frælsisyvirlýsingin|Frælsisyvirlýsingina]], sum umboðsmenn fyri øll 13 hjálondini høvdu skrivað undir. Hon segði, at sameindu hjálondini vórðu og skuldu verða fræls og óheft ríki. Kríggið vardi í 5 ár, men [[George Washington|Washington]] og herlið hansara vunnu flestu bardagarnar. 

Ein gávuríkur, dugandi ungur tingmaður úr [[Virginia]], [[Thomas Jefferson]] (13. apríl 1743 – 4. juli 1826), skrivaði [[Amerikanska Frælsisyvirlýsingin|Frælsisyvirlýsingina]]. Sum fyrimynd hevði hann hugsanina hjá [[Ongland|enska]] [[heimspeki]]nginum [[John Locke]] (29. august 1632 – 28. oktober 1704), sum segði politiska valdið gera sáttmála við fólkið um tilverurætt teirra, frælsi og – skoytti [[Thomas Jefferson|Jefferson]] uppí – eydnu. Hann skrásetti misbrotini [[Bretland]]skongur hevði gjørt, og segði hann hava brotið sáttmálan við tegnar sínar í [[Hjáland|hjálondunum]]. Øll niðursetufólkini vildu ikki hava frælsi. Mong av teimum kongstrúgvu fluttu til [[Kanada]]. Hugsanin um, at øll skuldu vera fræls, fekk summi fólk at stríðast fyri, at trælirnir eisini skuldu gerast frælsir. Á eysturstrondini í USA varð [[Trælur|trælahaldið]] tikið av við lóg í 1804. 

Undir [[Frælsisbardaganum]] fingust konufólk í [[Hjáland|hjálondunum]] við arbeiði, sum fólk flest bara hildu vera mannfólkaarbeiði burturhav til dømis [[Molly Pitcher]] ið stríddist á vígvøllinum. 

Lond í [[Evropa]] nýttu amerikonsku grundlógina sum fyrimynd. Hesir tankar um frælsi og sjálvbjargni birtu nýggja vón hjá teimum, sum vildu hava einaveldiskongarnar settar frá. Men [[Amerikanska Kollveltingin]] broytti ikki stórvegis viðurskiftini hjá teim svørtu. Tey vóru enn [[Trælur|trælir]], og indiánar máttu framvegis lata lendi. Heldur ikki konufólkið hevði somu rættindi sum mannfólkið. 

Á vári 1781, eftir bardagan ímillum [[Bretland|bretsk]] og amerikansk herlið við Guilford Court House í [[North Carolina]], gav [[Corwallis herovasti]] hjá [[Bretland|bretsku]] herliðunum boð um at taka seg aftur til [[Yorktown]] í [[Virginia]]. Amerikanski herurin stongdi allar leiðir til [[Yorktown]], og bretsku herliðini fingu hvørki útgerð ella neyðsynjarvørur. Í oktober gav [[Cornwallis]] seg upp í hendurnar á [[George Washington|Washington]] herovasta, og kríggið var av. Í friðarsamráðingunum í [[París]] í 1783 vórðu hjálondini, ella USA, viðurkend sum frælst ríki. Mangir trupulleikar bíðaðu nýggja ríkinum. Samveldisstjórnin var veik. Í mai 1787 buðu tingini øllum sambandssríkjunum til fundar at evna til eina stýrisskipanarlóg. Á fundinum varð gjørd tann sterka stýrisskipanin, sum enn er galdandi í USA.

=== Borgarakríggj ===
''Les eisini greinina [[Amerikanska Borgarakríggið]]''
[[Mynd:Confederate_States_of_America.svg|thumb|right|250px|11 ríki (grøn) søgdu seg úr samveldinum. 5 trælaríki (gul) fyri norðan vóru verandi í samveldinum, hóast partur av fólkinum stuðlaði [[Sameindu Amerikonsku Suðurríkjunum]] (CSA).]]
Høvuðsvinnan í norðurríkjunum í USA var ídnaður, og [[Trælur|trælahaldið]] var avtikið. Í suðurríkjunum var [[landbúnaður]] høvuðsvinna og trælirnir gjørdu enn mesta arbeiðið á gørðunum. Í 1860 varð [[Abraham Lincoln]] (12. februar 1809 – 15. apríl 1865) valdur forseti. Hann sýttu fyri, at trælahald skuldi breiða seg í økjunum vestanfyri. Sjey suðurríki, sum stúrdu fyri, at [[Abraham Lincoln|Lincoln]] fór at geva øllum trælum í USA frælsi, tóku seg úr sambansríkinum og stovnaðu [[Sameindu Amerikonsku Suðurríkini]] (CSA). Í apríl 1861 var fyrsti samanbresturin við Fort Sumter í [[South Carolina]]. Fýra ríki afturat fóru í part við uppreistrarmonnunum, og kríggj brast á ímillum norður og suður. Í fyrstuni vunnu suðurríkin – til dømis við [[Stonewall Jackson]] (21. januar 1824 – 10. mai 1863) – á odda, men norðurríkini høvdu fleiri hermenn og vóru betur útgjørdir. Teir avbyrgdu havnirnar í suðurríkinum, og sum frá leið, máttu suðurríkini dvína og í 1865 legði herovasti teirra, [[Robert E. Lee]] (19. januar 1807 – 12. oktober 1870), vápnini. Fleiri enn 600 000 fólk lótu lív. Í 1865 tóku tingini undir við yvirlýsingini um, at allir trælir vóru frælsir. 

Grundarlagið undir [[Búskapur|búskapinum]] í suðurríkjunum var bummull, og teir, sum áttu bummullarlundirnar, høvdu harðliga brúk fyri [[Trælur|trælunum]]. Tey hvítu fyri sunnan tvíhildu um hesa samfelgsskipan, men sluppu ikki at varðveita hana, og tá ið borgarastríðið var av, varð trælahald bannað við lóg - Í januar 1863 varð trælahald bannað við &quot;the
Emancipation Proclamation&quot;. Frælsisloysingin gav teimum rætt til egið arbeiði og rættin til at eiga jørð, men tað vóru stórir trupulleikar knýttir at hesum frælsi, tey vóru ólærd og tey flestu vóru analfabetar. Frælsir trælir fingu jørð at velta í, men áttu hvørki amboð ella sáð, og kor teirra vóru lítið frægari enn frammanundan. 

[[Amerikanska Borgarakríggið|Borgarakríggið]] í USA var í mongum lutum líkt kríggjunum í [[20. øld]]: jarnbreytir og stálskip høvdu alstóran týdning, tá ið hermenn og útgerð skuldi verða flutt; báðir partar gjørdu stórar fangalegur, har mangir hermenn doyðu, helst av blóðsótt; heryvirmenninir sendu týðandi boð um fjarritaran; bløðini greiddu nágreiniliga frá krígnum, og myndir vórðu tiknar av ræðuleikunum á vígvøllinum.

=== Framgongd ===
[[Mynd:Wright_First_Flight_1903Dec17_(full_restore_115).jpg|thumb|right|250px|17. desember 1903 varð tann fyrsta flogferðin gjørd, og hon vardi í 13 sekund. Brøðurnir Wright í Norðurcarolina hevjaðu seg 1 meter upp frá jørðini í flogfarinum.]]
[[Mynd:1902_Wright_glider_turns.jpeg|thumb|right|250px|Amerikumenninir [[Orville Wright|Orville]]- og [[Wilbur Wright]] smíðaðu fyrsta [[flogfar]]ið, sum fleyg við motori, og sum var undir ræði flogskiparans.]]
Seinna helming í [[19. øld]] búsettu fleiri milliónir fátækir amerikanarar og innflytarar úr [[Evropa]] seg vestan fyri [[Mississippi]]. Vónríkir gullgravarar fóru til [[Kalifornia]], har gull varð funnið í 1848, og stórbøndur løgdu lendi inn á grasfløtunum og hildu stór neytafylgi. Tað var lógin [[Homestead Act]] frá 1862, sum eggjaði bóndunum at fara vestureftir. Bøndur fingu um 650 000 m² at velta, og tá ið teir høvdu dyrkað jørðina í 5 ár, áttu teir hana. Arbeiðarar løgdu jarnbreytir til [[Kyrrahav]], og við jarnbreytini enn fleiri arbeiðarar og grøðin varð flutt til markaðirnar. 

Stór framgongd var í ídnaðinum í USA ímillum 1900-1919. Hóast landið helt við [[Stóra Bretland|Bretlandi]] og [[Frakland]]i, fóru amerikanar ikki uppí [[Fyrri veraldarbardagi|Fyrra heimsbardaga]], fyrr enn [[Týskland|týska]] kavbátakríggið fekk so ilt í myndugleikarnar, at teir kendu seg noyddar upp í bardagan. Í [[Suðuramerika]] og [[Miðamerika]] gjørdust fleiri stjórnir ónøgdar við, at USA hevði so stóra ávirkan í land teirra. Í [[Argentina]] miseydnaðust fleiri nýskipanarætlanir av rotinskapi og dugnaloysi. 

Mongu jarnbreytirnar bundu longu teinarnar í USA saman. Í 1900 var alt jarnbreytakervið í USA 405.000 km langt. 

Um aldamótið var USA heimsins framkomnasta ídnaðarland, men tað prutlaði mangan undir lokinum á arbeiðsmarknaðinum, tí at lønirnar vóru lágar og arbeiðsumstøðurnar vánaligar. 

Í 1904 vóru komnir um ein millión innflytarir til USA um árið. Men nú vórðu [[Protestantisma|protestantiskir]] innflytarar við lutfalsliga høgari útbúgving úr [[Evropa|Norðurevropa]] fyri harðari kapping frá ólærdum [[Rómverska-katólska kirkjan|katolikkum]] og øðrum innflytarum úr [[Suðurevropa]], sum komu hagar at leita eftir amerikanska dreyminum – at sleppa burtur úr fátækradøminum og vinna sær ríkidømi og eydnu. 

Í 1903 taka [[brøðurnir Wright]] seg á flog í [[North Carolina]] og eru teir fyrstu, ið flúgva við motorriknum [[flogfar]]i. Fólk varnast ikki veruliga, hvønn týdning henda stórhending hevur, fyrr enn [[Fyrri veraldarbardagi|fyrri heimsbardagi]] brestur á í [[Evropa]] á sumri 1914. Hetta er fysta kríggj, har alt fólkið í landinum er partur í krígsførsluni ella krígsframleiðsluni. Flogfør, stríðsvognar, kavbátar og eiturvápn verða nýtt ímóti hermonnum og vanligum fólki í heimsumfatandi bardaga.

=== Ford setur heimin á hjól ===
[[Mynd:FordQuadricycle.jpg|thumb|right|250px|[[Henry Ford]] í sínum fyrsta bili, 1896.]]
[[Mynd:1908_Ford_Model_T.jpg|thumb|right|270px|Ford Modell T í 1908.]]
Amerikanski ídnaðarmaðurin [[Henry Ford]] (30. juli 1863 – 7. apríl 1947) fór at hópframleiða bilar, so at teir skuldu gerast bíligari. Bilarnir vórðu settir saman av lutum, sum komu til arbeiðaran á flutningsbandi. Lutirnir vóru so meinlíkir í útsjónd og sniði. Og so einfalt og eintáttað var hetta arbeiðið, at ófaklærdir arbeiðarar kundu gera tað. Hetta stytti nógv um framleiðslutíðina fyri hvønn bil, úr fleiri døgum niður í 12 tímar ella færri. Seinni hevur mannagongd hansara verið fyridømi í framleiðsluídnaðinum um allan heim. [[Henry Ford|Ford]] stovnaði bilverksmiðju sína í [[Detroit]] í [[Michigan]] í 1903. Fimm ár seinni kom hann á marknaðin við einum lítlum bíli, [[Ford Modell T|Modell T]]. Hann var sterkur, álítandi og bíligur. Bilurin var fyriboðan um eina mikla samferðslukollvelting. Í 1920 var annar hvør bilur í øllum heiminum Ford Modell T. Sum arbeiðsgevari var hann eisini slóðbrótari. Í 1914 setti hann í gildi minstuløn – 5 [[Amerikanskur dollari|dollarar]] – fyri at arbeiða 8 tímar, og hann hevði ætlanir um, at arbeiðarnir skuldu fáa burtur av vinningsýtinum. 

[[Henry Ford]] setti sær fyri at gera ”ein bil, sum skuldi verða hvørsmans ogn”. Í 1908 høvdu færri enn 200 000 amerikanarar bil, í 1930 vórðu seldir fleiri enn 15 milliónir bilar av slagnum [[Ford Modell T|Modell T]]. Fólk flest kundu koma skjótari fram enn tey allar ríkastu 50 ár frammanudan.

=== Heimskreppan ===
''Høvuðsgrein: [[Heimskreppan 1929]]''

[[Mynd:Photos NewYork1 032.jpg|thumb|Í oktober í 1929 gjørdist brádliga ruðuleiki á virðisbrævamarknaðinum í [[Wall Street]] í [[New York City|New York]], tá ið fleiri milliónir virðisbrøv vórðu seld í einum]]
[[Mynd:WPA - DPLA - dc275d7919d7ec87d7d83b780f1413d3.gif|thumb|Túsundtals fólk sluppu til arbeiðis, og allur [[Tennesseedalur]] gjørdist stór inntøkukeldu, bæði hvat landbúnaði og ravmagnsveiting viðvíkur]]
Eftir [[Fyrri veraldarbardagi|fyrra heimsbardaga]] var búskaparlig framgongd í USA í nøkur fá ár, til kreppa í landbúnaðinum, sum stóðst av ov nógvum korni og øðrum búnaðarvørum, trýsti prísirnar niður. Virðisbrævamarknaðurin í [[New York City|New York]] rapaði í 1929, og tað elvdi til eina [[Heimskreppan 1929|búskaparkreppu]], sum breiddi seg um allan heimin. Lond í [[Latínamerika]], til dømis [[Meksiko]] og [[Peru]], royndu at fremja umfatandi búskaparligar og samfelagsligar nýskipanir. Í [[Brasil]] gjørdist álvarslig búskaparkreppa, tá ið prísurin fall á [[kaffi]] og gummi. Politisk kollvelting stóðst av hesum, og Getulio Vargas gjørdist einaræðisharri.

Í 1920 varð bann sett fyri at gera og selja [[rúsdrekka]] í USA. Avleiðingarnar av tí vóru svartsøla og kríggj ímillum ránsmannliðini, sum skipaðu fyri søluni. Løgreglan læt eyguni aftur. Ránsmannaovastin [[Al Capone]] (17. januar 1899 – 25. januar 1947) hevði í mong ár eftirlit við rúsdrekkasøluni í [[Chicago]] í [[Illinois]], og myndugleikarnir gjørdu einki við tað. Í [[Heimskreppan 1929|kreppuni]] broyttist almenna hugsanin um ránsmenninar, og Al Capone varð settur í [[fongsul]].

Stóra heimskreppan hevði við sær, at milliónir fólk mistu hús og arbeiði. Í mongum stórbýum vóru stórir súpanarkøkar, ið góvu teimum, ið svøltaðu, mat ókeypis.

[[Heimskreppan 1929|Búskaparkreppan]] ávirkaði allar samfelagsbólkar í USA, men serliga illa fyri vórðu bøndurnir. Landbúnaðurin hevði veriði illa fyri í [[1920-árini|1920-árunum]], og nú elvdi herviligur turkur til upp aftur størri trupulleikar. Mangir bøndur máttu rýma av garði. Støðan batnaði eitt sindur, tá ið nývaldi forsetin [[Franklin D. Roosevelt]] (30. januar 1882 – 12. apríl 1945) tók við í 1933. Hann setti í gildi ”[[New Deal]]” -máliskan er úr kortspæli- har miðað varð eftir at hava gomlu búskaparskipanina og samstundis seta í verk djúptøknar nýskipanir, sum skuldu varða í fleiri ár. [[New Deal]] skuldi skapa framgongd í ídnaðinum og stórar almennar byggiverkætlanir skuldu geva fleiri milliónum arbeiðsleysum arbeiði. Lagalig lán til bøndur skuldu eggja teimum til at fáa landbúnaðin á føtur aftur. Eisini uppskot vórðu gjør dum eftirløn og arbeiðsloysisstuðul og at rudda og endurreisa fátækrabýlingarnar í býnum. Arbeiðarar fingu størri ávirkan á arbeiðsviðurskiftini. Lykilin at loysa kreppuna var at økja eftirspurningin.

Í miðvestri var so nógvur turkur, at akrarnir gjørdust [[Oyðimørk|oyðimerkur]], og túsundtals bøndur mistu garðar sínar og fóru til [[Kalifornia]] at sóknast eftir arbeiði. [[John Steinbeck]] (27. februar 1902 — 20. desember 1968) lýsir hørðu kor teirra í stóru skaldsøguni [[The Grapes Of Wrath]], ið varð gjørd til [[Filmur|film]].

Alt fyri eitt, [[Theodore Roosevelt|Roosevelt]] tók við, setti hann í verk ætlanir, sum skuldu minka um arbeiðsloysið. Í 1933 varð nýggj landbúnaðarlóg viðtikin. Bøndurnir fingu fíggjarligan stuðul at minka framleiðsluna. Lógir um samfelagsliga trygd og betri arbeiðsumstøður vórðu eisini viðtiknar. Hann setti eisini á stovn náttúrulið og friðingarlið, mannað við ungum monnum, ið gróðursettu trø og annað tílíkt arbeiði. Best eydnaða verkætlanin var [[Tennessee Valley Authority]]. Túsundtals fólk sluppu til arbeiðis, tá ið sett varð á í 1933, og allur [[Tennesseedalur]] gjørdist stór inntøkukeldu, bæði hvat landbúnaði og ravmagnsveiting viðvíkur.

Endamálið við [[Tennessee Valley-ætlanini]] var at gera byrgingar til tess at temja ánna og sleppa undan vatnflóð, bøta um landbúnaðin, gera siglingarveitir og gera ravmagn. Fleiri enn 20 byrgingar vórðu gjørdar, og í [[1960-árini|1960-árunum]] veitti skipanin 6 prosent av allari ravmagnsnýtsluni í USA.

[[Filmur|Talufilmarnir]] komu um somu tíð, sum heimskreppan tók seg upp. Hjá mongum gjørdust kykmyndirnar vøkkultur uggi at flýggja undan harða og gleðileysa gerandislívinum. Filmstríðarritini høvdu góðar dagar. Íspunnu, prangandi frásagnir teirra um marglætislív filmsleikaranna fingu lesararnar at halda, at teir eisini skuldu uppliva ”amerikanska dreymin”.

=== Seinni heimsbardagi og kalda kríggið ===
''Les eisini [[Seinni heimsbardagi]] og [[Kalda kríggið]]''

[[Mynd:Deutschland Besatzungszonen - 1945 1946.svg|thumb|[[Týskland]] varð býtt í fýra hersetingarøki, og USA, [[Bretland]], [[Frakland]] og [[Sovjetsamveldið]] stýrdu hvør sínum øki]]
[[Japan]] hevði ikki sent USA krígsavbjóðing, tá ið teir lupu á Pearl Harbor í [[Hawaii]], sum var týdningarmesta herflotahavnin hjá USA í [[Kyrrahav]]inum. Fimm amerikonsk slagskip og 15 onnur skip vórðu søkt ella oyðiløgd. Tíðliga í 1945 tóku amerikanarar japonsku oyggjarnar [[Iwojima]] og [[Okinawa]]. Hin 6. august tveitti eitt amerikanskt bumbuflogfar fyrstu kjarnorkubumbuna niður yvir japanska býin [[Hiroshima]], og 80 000 menniskju lótu lív. Tríggir dagar seinni var aftur ein kjarnorkubumba tveitt niður yvir [[Nagasaki]]. 15. august 1945 løgdu japanarar vápnini. [[Seinni heimsbardagi|Annar heimsbardagi]] var av.

Tíðin eftir bardagan er ótrygg og spenningur stórur, tí tey bæði sterkastu sigursveldini – USA og [[Sovjetsamveldið]] – stríðast um at gerast sterkasta veldið í heiminum. Bæði stórveldini aldubba seg við kjarnorkuvápnum og øðrum vápnum og gera heimsumfatandi hernaðarligar og búskaparligar samgongur. Hárfína javnvágin ímillum teirra stendur við í yvir 40 ár og verður nevnd [[Kalda kríggið]], tí at ongantíð brestur kríggj á partanna millum. Men bæði stórveldini hjálpa hvør sínum parti í ymsum kríggjum, til dømis í [[Korea]], [[Vjetnam]], [[Miðeystur|Miðeystri]] og [[Afrika]].

Meðan londini í [[Latínamerika]] kannaðu sær útvegir at menna búskap sín, gjørdust USA ríkasta land í heiminum. Men ríkidømið varð ójavnt býtt: Svartir amerikanarar vórðu javnan fyri bæði fíggjarligum og samfelagsligum vanbýti. USA kappaðist við [[Sovjetsamveldið]] um at vinna sær vald og ávirkan í hvørjum króki í heiminum og nýtti mangar milliardir dollarar til vápn og búskaparhjálp til sameindu lond síni.

=== Javnrættindi ===
[[Mynd:Martin Luther King - March on Washington.jpg|thumb|right|[[Martin Luther King]] var prestur og gjørdist gitin fyri javnstøðu ímillum hvít og [[Afroamerikanarar|svørt]]]]
Borgararættindastríðið í [[1950-árini|1950-árunum]] og [[1960-árini|60-árunum]] er ein av størstu hendingunum í amerikanskari søgu í [[20. øld]]. Rættindi og lívskor teirra [[Afroamerikanarar|svørtu]] samsvaraðu ikki lyftunum í Frælsisyvirlýsingini og Grundlógini. Tey svørtu vóru – 100 ár eftir at [[Trælur|trælahaldið]] varð avtikið – enn bundin av tí trældómi, ið teirra forfedrar í so mong ár, sum trælir hjá hvíta manninum, høvdu livað við. Í suðurstatunum var segregatión og tey svørtu í norðurstatunum vóru partvís integrerað í verðina hjá hvíta manninum. 

Í [[1950-árini|1950-árunum]] herdu svartir amerikanarar stríðið fyri samfelagsligum, fíggjarligum og politiskum javnrættindum. Fleiri milliónir fólk vóru við í friðarligu mótmælistiltøkunum ímóti rasuskilnaði. Til dømis noktaðu fólk í [[Alabama]] í eitt heilt ár (1955-56) at koyra við teimum bussum, sum høvdu serligar sessir til svørt og hvít. Fyri átakinum stóð baptistpresturin [[Martin Luther King]] (25. januar 1929 – 4. apríl 1968). Í 1963 gingu [[Martin Luther King|King]] og viðhaldsfólk hansara dag um dag mótmælisgongu til ráðhúsið í [[Birmingham]] í [[Alabama]], tó at myndugleikarnir í býnum beittu hundar eftir teimum og spulaðu tey við brandslangum. Seinni sama ár fóru nøkur 100 000 borgararættindafólk mótmælisgongu til [[Washington DC]]. Tingið gav eftir, og í 1964-65 viðtók tað lógirnar um borgararættindi, sum bannaðu, at mannamunur var gjørdur á [[Afroamerikanarar|svørtum]] og hvítum. 

Fleiri mió. svørt fólk fluttu til norðara og vestara part í USA í [[1950-árini|1950-]] og [[1960-árini|1960-árunum]]. Fá fingu gott arbeiði, og býarpartarnir, har tey búsettu seg, gjørdist fátækrabýlingar. Summi fóru í part við oddamonnum sum [[Malcom X]] (19. mai 1925 – 21. februar 1965), ið mælti til, at tey svørtu skuldu taka handlar og skúlar, har ið tey búðu, og seta hart í móti hørðum. Í nógvum býum varð ófriður ([[1965]]-[[1968]]), men lítið batti. Í USA hava vit nú havt 2 [[Afroamerikanarar|littar]] uttanríkisráðharrar undir [[George W. Bush]] ([[Republikanski Flokkurin|R]]), hin fyrri [[Colin Powell]] og síðan [[Condoleezza Rice]]. Og sjálvandi, so kulmineraði tað tann 20. januar í 2009, tá [[Barack Obama]], sum er littur, gjørdist tann 44. amerikanski [[Forseti Sambandsríki Amerika|forsetin]].  

Borgararættindastríðið hjá teimum svørtu í [[1960-árini|1960-árunum]] eggjaði eisini øðrum til at stríðast ímóti órættvísi. Eftir at [[National Organization For Women]] varð stovnað í 1966, gingu konufólk saman í stríðnum fyri somu løn og somu arbeiðsmøguleikum, betri heilsuverki og rætti til fría [[Fosturtøka|fosturtøku]]. Nýggjar lógir bannaðu kynságangi á arbeiðsmarknaðinum, men javnarættindalógin varð ikki viðtikin í so mongum ríkjum, at hon varð tikin við í stjórnarskipanarlógina í USA. 

Seinast í [[1960-árini|1960-árunum]] fóru [[samkynd]] konufólk og mannfólk at stríðast fyri javnrættindum. Einkjan eftir [[Martin Luther King]], [[Coretta King]], arbeiðir enn fyri borgararættindum í USA. Hon sigur at [[Martin Luther King]] í síni dreymasjón eisini hevði [[samkynd]] við borðið. Hon samanber [[homofobi]] við [[Antisemitisma|antisemitismu]] og [[Rasisma|rasismu]] &lt;ref&gt;http://www.usatoday.com/news/nation/2004-03-24-king-marriage_x.htm&lt;/ref&gt;.

=== Kubakreppan ===
[[Mynd:As11-40-5886%2C_uncropped.jpg|thumb|right|250px|21. juli 1969 fór [[Neil Armstrong]] (f. 5. august 1930) út úr mánalendingarfari sínum og steig fótin á [[Mánin|mánan]], meðan fleiri mió. sjónvarpssíggjarar hugdu at. &quot;Eitt lítið stig fyri ein mann, men mannaættini eitt stórt stig&quot;, segði hann.]]
Í 1945 tveitti USA kjarnorkubumbur niður yvir [[Hiroshima]] og [[Nagasaki]] í [[Japan]], báðir býir vórðu fullkomiliga lagdir í oyði. Hetta prógvaði, hvørja megi hesi nýggju vápn høvdu. [[Seinni heimsbardagi|Annar heimsbardagi]] endaði tí alt fyri eitt av hesi orsøk, men brátt var friðurin aftur í vanda av spentu støðuni ímillum USA og [[Sovjetsamveldið]]. Við ringum tannabiti sóu amerikanarar, hvussu [[Sovjetsamveldið]] tók sær harradømið í [[Eysturevropa]], og í 1947 gjørdi USA av at stuðla øllum londum, sum settu seg upp ímóti [[Sovjetsamveldið|sovjetiskum]] trýsti. Bæði stórveldini gjørdu nógv kjarnorkuvápn, ið vóru so sterk, at einki annað land vágaði sær at leypa á tey. Henda ”ræðslujavnvágin” var vernd fyri friði. Í 1959 tók [[Fidel Castro]] (f. 13. august 1926) ræðið í [[Kuba]]. Hann knýtti samband við Sovjetsamveldið og bað um sovjetiska verju, tá ið flýddir kubanar, hervandir í USA, royndu at gera innrás í 1961. Í 1962 varnaðist amerikanska fregnartænastan sovjetskar kjarnorkurakettir í Kuba. [[John F. Kennedy|Kennedy]] gav flotanum boð um at avbyrgja Kuba. Allur heimurin bivaði av ræðslu fyri kjarnorkukríggi, men Sovjetsamveldið slakaði og tók vápnini niðuraftur. Ríkisovastar um allan heim sóu, hvørjum vanda heimurin hevði verið í, og í 1963 skrivaðu teir undir at minka um kjarnorku-royndarspreingingarnar. 

=== Rúmdarmenn á mánanum ===

Í øldir høvdu fólk droymt um at fara út í rúmdina. Síðan í [[17. øld]] høvdu vísindamenn eygleitt og granskað rúmdina við landkikara, men ikki fyrr enn eftir [[Seinni heimsbardagi|annan heimsbardaga]], tá ið ferð kom á rakettmenningina, bar til at granska rúmdina beinleiðis. Í 1957 sendi [[Sovjetsamveldið]] fyrsta gjørda fylgissveinin, [[Sputnik 1]], í ringrás um [[jørðin]]a. Amerikanarar vórðu ógvuliga illa við, og tað var ein dyggur smeitur fyri stoltleika teirra. Teir kvíddu fyri, at stóra rakettin, sum bar fylgissveinin, eisini kundi bera eina kjarnorkubumbu vestur um [[Atlantshav]]. ”Kappingin um rúmdina” ímillum stórveldini tók dik á seg. Sovjetiski rúmdarmaðurin [[Jurij Gagarin]] (9. mars 1934 – 27. mars 1968) var fyrsti maður, sum í rúmdarfari fór ringrás um [[jørðin]]a (1961), men í 1969 var amerikanski rúmdarmaðurin [[Neil Armstrong]] (f. 5. august 1930) fyrsti maður á [[Mánin|mánanum]]. Seinni hava amerikanskir vísindamenn lagt dent á at skjóta [[Fylgisveinur|fylgissveinar]] út í rúmdina, sum til dømis verða nýttir at granska verðurlagið, at eygleiða hernaðarvirksemi og til samskiftiskervið, til dømis [[sjónvarp]].

=== Vælferðarsamfelagið ===
[[Mynd:Family_watching_television_1958.jpg|thumb|right|250px|Í 1990 áttu hundrað milliónir húski í USA litsjónvarp, og hvørt fólk hugdi í sjónvarp fýra tímar í miðal um dagin.]]
[[Búskapur]]in í USA ferfaldaðist frá 1945-1970, og keypiorkan hjá einum amerikonskum miðalhúski meira enn tvífaldaðist. Amerikanarar fingu ráð til at keypa meira av øllum. Á hvørjum ári vórðu fleiri enn ein mió. hús bygd, mest í forstøðunum í stórbýunum. Bilsølan varð tvífaldað, og tingið játtaði, at túsundtals kilometrar av høvuðsvegi vórðu lagdir. Amerikanarar keyptu nýtsluvørur fyri milliardir dollarar, til dømis vaskimaskinur, sjónvarpstól, uppvaskimaskinur og myndatól. Men øll áttu ikki lut í vælferðini. Í hvørjum einasta býi vóru fátækrabýlingar, har fátæk og arbeiðsleys búðu, eins og lægri inntøkur í landbúnaðinum elvdu til fátækradømi í landbúnaðarøkjunum. 

Í 1990 áttu hundrað milliónir húski í USA litsjónvarp, og hvørt fólk hugdi í sjónvarp fýra tímar í miðal um dagin. Sjónvarpið gav síggjarum sínum høvi til við egnum eygum at fylgja við týðandi tilburðum, politikki, [[ítróttur|ítrótt]] og undirhaldi. Heimurin tyktist at vera minkaður, nú fólk kunnu kaga inn í øll herðashorn. 

Í [[1960-árini|1960-árunum]] noktaðu summi ungfólk at arbeiða sum foreldur síni at fáa sær pening til hús og bilar. [[Hippiarnir]], ið teir vórðu nevndir, løgdu dent á eitt lív í friði og kærleika, við [[drøgg]], virknum kynslívi og [[Tónleikur|tónleiki]]. Hesin lívsháttur ávirkað milliónir um allan heim. Aðrir ungdómar fóru upp í politiskar bólkar, til dømis Studentar Fyri Fólkaræðiligum Samfelagi, sum var ímóti, at USA kríggjaðist í [[Vjetnam]]. 

Ríkar fyritøkur í USA nýttu nógvar milliónir dollarar at menna nýggjar vørur. Í [[1970-árini|1970-árunum]] lærdu granskarar at brenna túsundtals elektróniskar ravrásir, sum kundu goyma og viðgera ógvuliga mangar upplýsingar inni í erflísum. Tær vórðu bíligar at gera og vórðu nýttar í tólum, sum kollveltu tilveruna heima og í arbeiðslívinum, til dømis teldur, ídnaðartólmenni og telefaks.

=== Eyðkvæmi ===
[[Mynd:AIDS_Deaths-US_1987-1997.png|thumb|right|250px|Í 2010 vórðu fleiri enn 583 298 fólk í USA deyð av [[eyðkvæmi]]. Í 2010 vóru tilsamans 1 106 400 tilburðir skrásettir í USA.]]
Amerikanarar vórðu skelkaðir, tá ið granskarar gjørdu vart við í 1980, at ein nýggj sjúka hevði tikið seg upp í USA. Fólk, ið annars høvdu verið frísk og ferðig, fingu brádliga eina ávísa, ókenda krabbasjúku ella sjáldsamar ígerðarsjúkur, og í 1981 varð skrivað um nýggju sjúkuna í einum amerikonskum læknavísindariti. Í 1982 fekkð sjúkan navnið – ''Acquired Immune Deficiency Syndrome'' ([[Eyðkvæmi|AIDS]]), á [[Føroyskt mál|føroyskum]] nevnd [[eyðkvæmi]]. Sjúkan breiddi seg skjótt. Í 2010 vórðu fleiri enn 583 298 fólk í USA deyð av eyðkvæmi, alt fleiri fólk vórðu smittað um allan heim. Eyðkvæmi stendst av, at eitt virus, - ''Human Immunodeficiency Virus'' (HIV), oyðileggur mótstøðuføri í mannakroppinum. Læknar staðfestu fyrst eyðkvæmi ímillum [[samkynd]] og [[tvíkynd]] mannfólk. Skjótt kom fram, at bløðarar og tey, ið sprændu seg við [[drøgg]], og onnur, ið høvdu fingið blóð, eisini vórðu HIV-smittað. Síðan er staðfest, at HIV smittar við blóðflutningi og kynsligum sambandi. Enn vita granskarar ongan heilivág, sum kann lekja [[eyðkvæmi|eyðkvæmissmittað]], tó kunnu tey nú liva nógv longri við sjúkuni, enn tey kundu í fyrstani. Við røttu viðgerðini gongur eisini longri tíð, áðrenn AIDS sjúkan brýtur út hjá teimum sum hava fingið staðfest, at tey eru HIV-positiv. Átøk vóru gjørd og verða enn gjørd, fyri at fáa fólk at verja seg móti smittuni eitt nú við at nýta hít og við at lata vera við at brúka sproytur ella nálir, sum onnur hava brúkt áðrenn.

Felagsskapir hjá samkyndum monnum tóku skjótt greiða støðu í spurninginum um eyðkvæmi og stovnaðu grunnar og vístu á, hvussu fólk kundu verja seg fyri smittuni. Kortini vórðu bæði fólk og miðlar í USA merkt av fordómum ímóti samkyndum. Stjórnin hjá [[Ronald Reagan]] (6. februar 1911 – 5. juni 2004) tók heldur ikki málið í álvara. Og ikki fyrr kenda filmstjørnan [[Rock Hudson]] (17. november 1925 – 2. oktober 1985) doyði av eyðkvæmi í 1985, og hann og vinfólk hansara tosaðu opið og ærliga um sjúkuna, kom broyting í.

Í 2010 vóru í USA fráboðaðir 1 106 400 tilburðir av [[eyðkvæmi]], og av hesum vóru 25,2 % kvinnur, 583 298 vóru deyð &lt;ref&gt;http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5739a2.htm&lt;/ref&gt;. Áhugavert er at vita, at av teimum AIDS-sjúku búgva 184 429 í [[Los Angeles]]-økinum, 92 669 í [[New York City]] og til dømis bara 40 í [[North Dakota]] &lt;ref&gt;http://img.thebody.com/legacyAssets/33/89/northdakota_2004.pdf&lt;/ref&gt;. [[Samkynd]]ir menn fingu sjúkuna fyrst. Men nú eru eisini onnur enn samkyndir menn, ið fáa AIDS. Av hvørjum fýra tilburðum eru nú bert 2 samkyndir menn &lt;ref&gt;http://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/basic.htm&lt;/ref&gt;. Hinir tilburðirnir fyrst og fremst í teimum serligu vandabólkunum, t.d. bløðarar, sproytunarkomanar og børn hjá narkomanum. Tó eru myndugleikarnir við at fara burtur frá at tosa um vandabólkar, tí sjúkan nú er so útbreidd millum fólk sum ikki hoyra til nakran av so-nevndu vandabólkunum. Ein annar kendur amerikanari, sum doyði av eyðkvæmi er sangarin og tónleikarin [[Freddie Mercury]], sum doyði í 1991. Hann var forsangari í tónleikabólkinum [[Queen (tónleikabólkur)|Queen]].

=== Yvirgangsatsóknin 9/11 ===
''Høvuðsgrein: [[Yvirgangsálopið 9/11]]''
[[Mynd:National_Park_Service_9-11_Statue_of_Liberty_and_WTC_fire.jpg|thumb|right|250px|Atsóknirnar á 9/11 kravdu umleið 3000 mannalív.]]
[[Yvirgangsatsóknin 9/11]] kostaði uml. 3000 mannalív. Tað var 11 septembur í 2001, at 2 flogfør rendu í bygningarnar [[World Trade Center]], eisini nevnt, The Twin Towers (Tvíburðatórnini) á [[Manhattan]] í [[New York City]], [[New York]]. Hetta vóru yvirgangsmenn hjá [[Al-Qaeda]], sum høvdu yvirtikið flogfør og rendu á bygningarnar. Tvey teirra flugu inn í bæði World Trade Center tornini og gjørdust á tann hátt ímyndin um sjálvt álopið, men eitt annað flogfar rendi á Pentagon-bygningin í [[Arlington]], [[Virginia]] (nær við [[Washington, D.C.]]) &lt;ref&gt; http://www.nrk.no/skole/artikkeldetalj?article=oid:T258529616&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; http://snl.no/11._september_2001&lt;/ref&gt;. Líka síðan hevur verið leitað eftir [[Osama bin Laden]], fyrrverandi leiðari í bólkinum. Í eini beinleiðis røðu í Hvítu Húsunum greiddi [[Barack Obama]] forseti frá hvussu Osama bin Laden 2. mai 2011 varð dripin í Abbottabad, sum liggur norðanfyri Islamabad í [[Pakistan]]. 

Yvirgangsatsóknin 11. september var byrjanin til eina nýggja tíð. Amerikanar grundaðu Kríggið móti yvirgangi eftir hetta. USA vóru fast avgjørdur um at fara í herna móti yvirgangi og móti teimum, sum vardu yvirgang. Kríggið í [[Afganistan]] og [[Irak]] var grundað á álopini 9/11.

== Landafrøði ==
''Høvuðsgrein: [[Amerikonsk landafrøði]]''
[[Mynd:Skimboarder_at_hapuna_beach.jpg|thumb|left|220px|Í [[Kyrrahav]]i ræður USA fyri nøkrum oyggjaflokkum. Tann gitnasti av teimum er Hawai'i.{{byline|[[Kawaihae]], [[Hawaii]].}}]]
[[Mynd:USA-satellite.jpg|thumb|right|250px|Ein fotomynd av Sambandsríkinum Amerika tikin úr einum [[Fylgisveinur|fylgisveini]].]]
[[Mynd:Winter_Park.jpg|thumb|left|220px|Amerikamonnum dámar væl at standa á skíðum í [[Colorado]], og skíðbakkar eru í næstan øllum býum í statinum.]]
[[Mynd:Rainierreflect1.jpg|thumb|right|250px|Størsti parturin av statinum Washington er skógur, har fura, grann og bjørk vaksa.{{byline|[[Rainerfjøll]] í [[Washington]].}}]]
[[Mynd:Death_Valley_Mesquite_Flats_Sand_Dunes_2013.jpg|thumb|right|250px|Stór øki í [[Nevada]] og [[Arizona]] eru oyðimerkur.{{byline|[[Death Valley]].}}]]
USA er stórur partur á [[norðuramerika]]nska meginlandinum. USA er vestan úr [[Atlantshav]]i, eystur í [[Kyrrahav]], norðan úr [[Meksiko]] og suður úr [[Kanada]]. Tilsamans er USA 9,8 mió km² stórt, 7024 ferðir størri enn [[Føroyar]].
Í so stórum landi er stórur munur á veðurlagnum. Í [[Alaska|Norðuralaska]] er tað kaldasta, ið veðurfrøðingar hava mált, heilt niður á -62,2 °C (-80°[[Fahrenheit|F]]), meðan tað hinvegin í [[Death Valley]], [[Kalifornia]] er mált upp á 56,7 °C (134 °F), ið er tann næsthægsta hitamáting í øllum heiminum.

Fimmti lutstatir eru í sambandsríkinum, tá eru [[Alaska]], ið fer langt norður um pólkring, og [[Hawaii]], langt vesturi í [[Kyrrahav]]i, við. Tveir stórir fjallaryggir eru, [[Appalachiafjøll|Appalakkufjøll]] eystantil og [[Klettafjøll]] vestantil; stórur partur av landslagnum eru víðar grasfløtur. 

Landslagið og veðurlagið í vesturríkjunum í USA eru ógvuliga skiftandi. Ísur og kavi í [[Alaska]] og [[Colorado]], [[oyðimørk]] í [[Nevada]] og [[Arizona]] og lýsbeltisveðurlag í [[Hawaii]] og [[Guam]]. Í [[Kyrrahav]]sstrondini flyta stórbýir sum [[Seattle]], [[Portland]] og [[San Francisco]] út fisk, frukt og við um allan heim. Fyri vestan er eisini [[Hollywood]], háborgin hjá filmídnaðinum, og [[Silicon Valley]] í [[Kalifornia|Norðurkalifornia]], sum er miðdepil fyri hátøkniligari teldumenning. [[Sun Valley]] í [[Idaho]], har tú kanst sóla tær um summarið og standa á skíðum um veturin, er ein av kendastu frítíðarstaðunum í USA. 

Miðskeiðis í USA og [[Kanada]] eru [[Stóru Grasfløturnar]] ([[Enskt mál|enskt]]: ''Great Plains'') ella prerian, sum lendið eisini verður kallað. Á hesum óføra víða lendið er heitt og turt um summarið og kuldi og kavi um veturin. Trø vaksa bara við áir og vøtn. Fyrr, tá ið fløturnar vóru albeittar við síðum grasi, gingu fleiri milliónir visundar har. Nú eru fløturnar veltar. Mesta grøðin er hveiti og mais. 

Miðríkini í USA eru best kend fyri cowboylívið og stórar neytagarðar, men har er eisini besta kornlendið í USA og nógv stór oljureinsiverk. Her eru høg fjøll, fruktagóðar fløtur, og her renna [[Mississippiá|Mississippi]] og allar áirnar, sum renna í hana. Í [[Texas]] og [[Oklahoma]] er nógv [[olja]] og gass, og í [[Wyoming]] og [[Montana]] er nógv kol. Í [[Klettafjøll]]um eru stórir [[tjóðargarðar]], til dømis [[Yellowstone National Park]] og [[Glacier National Park]], og í fjøllunum eru mong steinsløg. Veðurlagið í miðríkjunum skiftir við árstíðunum; kalt um veturin og brennandi heitt um summarið, og har eru javnan melduródnir og heglingsstormar. 

Góðar havnir, fruktagóð jørð og nógv ráevni hava gjørt, eysturríkini er eitt hitt fjølbygdasta í landinum. Tað var á eysturstrondina, at niðursetufólkini úr [[Evropa]] komu í [[16. øld]]. Nú eru nakrir av størstu býunum í landinum her, m.a. [[New York City]] og [[Washington DC]], umframt teir áður so týdningarmiklu ídnaðardeplarnir [[Chicago]], [[Detroit]] og [[Cleveland]] við [[Stóruvøtn]]. 

Størstu fjallaryggirnir í USA, kavataktu [[Klettafjøll]] og skógarklæddu [[Appalachiafjøll|Appalakkufjøll]], eru ólíkir í útsjónd og í skapi. Atvoldin til tað er aldur. [[Klettafjøll]] eru ung fjøll, sum enn ikki eru brýnd niður og broytt í skapi. [[Appalachiafjøll|Appalakkufjøll]] eru ímillum elstu fjøll í heiminum, og vindur, regn og skriðísur í farnum ístíðum hava brýnt tey niður. 

=== Melduródnarbeltið ===
[[Mynd:A tornado near Anadarko, Oklahoma, on May 3, 1999.jpg|thumb|right|250px|Upprákið í ódnarsnyrlinum sýgur alt, sum fyri er, til sín. Upprákið í ódnarsnyrlinum dregur við sær t.d. vatn, dust og enntá bilar.]]
Fleiri hundrað melduródnir eru á hvørjum ári í melduródnarbeltinum, sum gongur ígjøgnum [[Kansas]], [[Oklahoma]] og [[Missouri]]. Melduódnirnar taka seg upp, har ið heit luft úr [[Meksikoflógvin|Meksikoflógva]] og turr, køld luft úr [[Kanada]] reka saman. Hørðu melduródnirnar slætta alt, sum fyri er, við jørðina. Melduródnir kunnu ganga upp í 180 km/t. Hvørt ár volda ódnir teimum, sum búgva fram við strondini við [[Meksikoflógvin|Meksikoflógva]] og [[Atlantshav]], stóran skaða. 

Nógvar melduródnir hava verið í USA í 2011. Amerikanska veðurstovan sigur, at 2011 kann enda sum tað ringasta meldurhvirluárið, sum fólk vita um at siga. Høvuðsorsøkin er verðurfyribrigdið ''La Nina'', sum ger vart við seg við jøvnum millumbilum. Veðurstovan sigur, at í apríl 2011 vóru meiri enn 900 meldurhvirlur, og at tann eina dagin vóru 164 meldurhvirlur í statunum [[Mississippi]] og [[Virginia]] &lt;ref&gt;http://www.reuters.com/article/2011/04/28/us-usa-weather-tornadoes-idUSTRE73R5QY20110428&lt;/ref&gt;.

=== Býir ===
''Sjá eisini [[listi yvir amerikanskar býir eftir íbúgvatali]]''
[[Mynd:NYC-Skyline-1.jpg|thumb|right|250px|Í USA er [[New York City]], [[New York]] tann størsti býurin.]]
[[Mynd:LA_San_Gabriel_Mountains.jpg|thumb|right|250px|[[Los Angeles]], [[Kalifornia]] er næststørsti býur í [[Sameindu Statirnir|Sameindu Statunum]].]]
Heili 82 % av fólkinum búgva í býum &lt;ref&gt;http://www.guardian.co.uk/news/datablog/2009/aug/18/percentage-population-living-cities&lt;/ref&gt;, og USA verður eisini mett at vera eitt tað mest [[Urbanisering|urbaniseraða]] landið í heiminum. [[New York City]] í [[New York]] er størsti býur, har búgva 8 milliónir fólk, síðan eru tað [[Los Angeles]] í [[Kalifornia]] og [[Chicago]] í [[Illinois]]. Í teimum flestu býunum hevur fólkið ymsan uppruna og er nógv blandað, og fólk, ið eru úr sama landi, búgva ofta saman í býarpørtum, nevndir t.d. [[Little Italy]] ella [[Chinatown]]. Nú búgva flestir amerikanarar í býum, men fyri hundrað árum síðan búðu tveir fimtingar av fólkinum á bygd. Enn eru nógvar bygdir og nógvir smáir býir í USA, har færri enn 10 000 fólk búgva. Hesir býir eru mest í landbúnaðarøkinum, og fólk fara hagar til handils, í skúla ella í [[Kirkja|kirkju]]. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
!Býur, Stat
!Íbúgvar
|-
|1
|{{flagicon|New York}} [[New York City]], [[New York]]
|8 214 426
|-
|2
|{{flagicon|Kalifornia}} [[Los Angeles]], [[Kalifornia]]
|3 849 368
|-
|3
|{{flagicon|Illinois}} [[Chicago]], [[Illinois]]
|2 833 321
|-
|4
|{{flagicon|Texas}} [[Houston]], [[Texas]]
|2 144 491
|-
|5
|{{flagicon|Arizona}} [[Phoenix]], [[Arizona]]
|1 512 986
|-
|6
|{{flagicon|Pennsylvania}} [[Philadelphia]], [[Pennsylvania]]
|1 448 394
|-
|7
|{{flagicon|Texas}} [[San Antonio]], [[Texas]]
|1 296 682
|-
|8
|{{flagicon|Kalifornia}} [[San Diego]], [[Kalifornia]]
|1 256 951
|-
|9
|{{flagicon|Texas}} [[Dallas]], [[Texas]]
|1 232 940
|}

=== Landafrøðiligt sundurbýti ===
''Sjá eisini [[listi yvir økir og lutøkir í Sambandsríki Amerika]].''

Fimmti stakríki eru í sambandsríkjunum, tá eru Alaska, ið fer langt norður um pólkring, og Hawaii, langt vesturi í Kyrrahavi, við. Høvuðsstaðurin [[Washington DC|Washington]] er staddur í samveldisøkinum ''District of Columbia (DC)'', sum ikki er stakríki.

[[Mynd:USA-gr%C3%BCn.png|thumb|Kort yvir Sambandsríkinum Amerika (trýst á myndina)]]
[[Mynd:Usa counties large.svg|thumb|Landið er býtt sundur í 3 144 fylki (''counties'' á enskum; ''parishes'' í [[Louisiana]] og ''boroughs'' í [[Alaska]]) í 50 statir]]

{|
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Alabama]]
| [[Mynd:Flag of Alabama.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Alaska]]
| [[Mynd:Flag of Alaska.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Arizona]]
| [[Mynd:Flag of Arizona.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Arkansas]]
| [[Mynd:Flag of Arkansas.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 

|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Colorado]]
| [[Mynd:Flag of Colorado.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Connecticut]]
| [[Mynd:Flag of Connecticut.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Delaware]]
| [[Mynd:Flag of Delaware.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Florida]]
| [[Mynd:Flag of Florida.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Georgia (USA)|Georgia]]
| [[Mynd:Flag of Georgia (U.S. state).svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Hawaii]]
| [[Mynd:Flag of Hawaii.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
|}
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Idaho]]
| [[Mynd:Flag of Idaho.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Illinois]]
| [[Mynd:Flag of Illinois.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Indiana]]
| [[Mynd:Flag of Indiana.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Iowa]]
| [[Mynd:Flag of Iowa.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Kalifornia]]
| [[Mynd:Flag of California.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Kansas]]
| [[Mynd:Flag of Kansas.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Kentucky]]
| [[Mynd:Flag of Kentucky.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Louisiana]]
| [[Mynd:Flag of Louisiana.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Maine]]
| [[Mynd:Flag of Maine.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Maryland]]
| [[Mynd:Flag of Maryland.svg|border|33x22px]]
|}
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Massachusetts]]
| [[Mynd:Flag of Massachusetts.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Michigan]]
| [[Mynd:Flag of Michigan.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Minnesota]]
| [[Mynd:Flag of Minnesota.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Mississippi]]
| [[Mynd:Flag of Mississippi (1996–2020).svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Missouri]]
| [[Mynd:Flag of Missouri.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Montana]]
| [[Mynd:Flag of Montana.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Nebraska]]
| [[Mynd:Flag of Nebraska.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Nevada]]
| [[Mynd:Flag of Nevada.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| nowrap | [[New Hampshire]]
| [[Mynd:Flag of New Hampshire.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| nowrap |[[New Jersey]]
| [[Mynd:Flag of New Jersey.svg|border|33x22px]]
|}
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| nowrap |[[New Mexico]]
| [[Mynd:Flag of New Mexico.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[New York]]
| [[Mynd:Flag of New York.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| nowrap |[[North Carolina]]
| [[Mynd:Flag of North Carolina.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| nowrap |[[North Dakota]]
| [[Mynd:Flag of North Dakota.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Ohio]]
| [[Mynd:Flag of Ohio.svg|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Oklahoma]]
| [[Mynd:Flag of Oklahoma.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Oregon]]
| [[Mynd:Flag of Oregon.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Pennsylvania]]
| [[Mynd:Flag of Pennsylvania.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| nowrap |[[Rhode Island]]
| [[Mynd:Flag of Rhode Island.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| nowrap |[[South Carolina]]
| [[Mynd:Flag of South Carolina.svg|border|33x22px]]
|}
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| nowrap |[[South Dakota]]
| [[Mynd:Flag of South Dakota.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Tennessee]]
| [[Mynd:Flag of Tennessee.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Texas]]
| [[Mynd:Flag of Texas.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Utah]]
| [[Mynd:Flag of Utah.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Vermont]]
| [[Mynd:Flag of Vermont.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Virginia]]
| [[Mynd:Flag of Virginia.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Washington]]
| [[Mynd:Flag of Washington.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| nowrap |[[West Virginia]]
| [[Mynd:Flag of West Virginia.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Wisconsin]]
| [[Mynd:Flag of Wisconsin.svg|border|33x22px]]
|- style=&quot;height:32px&quot; 
| [[Wyoming]]
| [[Mynd:Flag of Wyoming.svg|border|33x22px]]
|-
|}
|}

{{location map start |USA |float=none|width=600}}
{{location map marker |USA |lat=30 |long=40 |label=&lt;small&gt;[[Texas]]|position=right}} 
{{location map marker |USA |lat=30 |long=14 |label=[[Louisiana]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=32 |long=-8 |label=[[Alabama]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=32 |long=-19 |label=[[Georgia (USA)|Georgia]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=32 |long=3 |label=[[Mississippi]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=40 |long=19 |label=[[Iowa]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=40 |long=39 |label=[[Nebraska]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=43 |long=40 |label=[[Suðurdakota]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=45 |long=23 |label=[[Minnesota]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=45 |long=40 |label=[[Norðurdakota]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=45 |long=69 |label=[[Montana]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=42 |long=66 |label=[[Wyoming]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=43 |long=87 |label=[[Idaho]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=44 |long=108 |label=[[Oregon]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=37 |long=112 |label=[[Kalifornia]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=39 |long=82 |label=[[Utah]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=39 |long=99 |label=[[Nevada]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=34 |long=86 |label=[[Arisona]]&lt;/small&gt;|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=34 |long=65 |label=[[Nýmeksiko]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=38 |long=63 |label=[[Kolorado]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=47 |long=103 |label=[[Washington]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=37 |long=37 |label=[[Kansas]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=26 |long=9 |label=[[Puerto Riko]]|position=left}}
{{location map marker |USA |lat=24.5 |long=9 |label=[[Amerikanska Sámoa|Sámoa]]|position=left}}
{{location map marker |USA |lat=24.5 |long=0 |label=[[Guam]]|position=right}}
{{location map marker |USA |lat=25.5 |long=-7 |label=[[Norðurmarianoyggjar]]|position=right}}
{{location map marker |USA |lat=26.5 |long=0 |label=[[Amerikonsku Jómfrúoyggjar|Jómfrúoyggjar]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=37 |long=16 |label=[[Missouri]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=33 |long=16 |label=[[Arkansas]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=34 |long=34 |label=[[Oklahoma]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=43 |long=8.5 |label=[[Wisconsin]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=39 |long=4.8 |label=[[Illinois]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=28.5 |long=103|label=[[Alaska]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=25 |long=69 |label=[[Hawaiioyggjar]]&lt;/small&gt;|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=28 |long=-30 |label=[[Florida]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=37 |long=-34 |label=[[Virginia]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=37.5 |long=-26 |label=[[Vesturvirginia]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=39 |long=-18 |label=[[Ohio]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=38.7 |long=-6 |label=[[Indiana]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=42 |long=-9 |label=[[Michigan]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=35 |long=-34 |label=[[Norðurcarolina]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=33 |long=-30.5 |label=[[Suðurcarolina]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=36.5 |long=-10 |label=[[Kentucky]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=34.9 |long=-6 |label=[[Tennessee]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=42.6 |long=-37 |label=[[New York]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=40 |long=-32 |label=[[Pennsylvania]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=39 |long=-35 |label=[[Washington DC|D.C.]]|position=left}}
{{location map marker |USA |lat=40 |long=-46 |label=[[New Jersey]]|position=right}}
{{location map marker |USA |lat=38.5 |long=-44 |label=[[Delaware]]|position=right}}
{{location map marker |USA |lat=37.5 |long=-46 |label=[[Maryland]]|position=right}}
{{location map marker |USA |lat=45 |long=-43 |label=[[Vermont]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=45.5 |long=-56 |label=[[Maine]]|position=top}}
{{location map marker |USA |lat=43.5 |long=-51.5 |label=[[New Hampshire]]|position=right}}
{{location map marker |USA |lat=41.6 |long=-51 |label=[[Connecticut]]|position=bottom}}
{{location map marker |USA |lat=41.8 |long=-54.8 |label=[[Rhode Island|Rhode I]]|position=right}}
{{location map marker |USA |lat=42.3 |long=-52 |label=[[Massachusetts]]|position=right}}
{{location map end |USA |caption= Økir í USA, yvirlit.}}

== Búskapur ==
[[Mynd:Map of world countries by GDP (nominal) in US$.png|thumb|right|Ríkastu lond í heiminum í 2012 eftir [[Bruttotjóðarúrtøka|BTÚ]] (sbrt. CIA World Factbook, Central Intelligence Agency) &lt;ref&gt;https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html&lt;/ref&gt;]]
[[Mynd:NYSE127.jpg|thumb|left|Børsurin í [[New York City]], sum hevur avgerandi týdning fyri heimshandilin]]
[[Mynd:ThousandOaksCA typical street.jpg|thumb|right|Ein gøta í [[Thousand Oaks]], [[Kalifornia]]]]
Amerikanski [[búskapur]]in er heimsins størsti búskapur, og tað ger, at broytist hesin í styrki, ella broyta amerikumenn atburð, so merkjast árinini kring allan heim. Amerikanski [[búskapur]]in er ikki lutfalsliga eins stórur nú, sum hann hevur verið. Men kemur búskaparligur stígur í, so fer tað merkist í [[Evropa]] og eisini í [[Føroyum]]. USA er heimsins ríkasta land, og amerikanarar eru ímillum teir fremstu at vinna úr jarni, stáli, viði, umframt at gera elektróniska útgerð, bilar og flogfør. Hesin ídnaður hevur nógv arbeiði; næstan helvtin av arbeiðsmegini í landinum er konufólk. Fíggjarstøðan í USA hevur støði í [[Kapitalisma|kapitalismu]], og dám av blandingsbúskapi. Landið er fremsta fíggjarliga stórmakt í heiminum, og amerikanarir hava yvirhøvur eitt høgt livistøði. Privati geirin hevur størsta partin av búskapinum um hendi. Uppileggingar frá statinum eru nakað færri enn í flest øðrum londum í [[Vesturheimurin|Vesturheiminum]].

Í nýggjari tíð hevur eingin tjóð verið í nánd av USA við atliti til búskaparstyrki, men kommunistiska [[Kina]] kann nú meta seg ájavnt. Í fleiri ár hevur Kina havt stóran búskaparvøkstur, og altjóða gjaldoyragrunnurin [[Altjóða Gjaldoyragrunnurin|International Monetary Fund]] (IMF) spáar nú, at í 2018 hevur landið lagt USA aftur um seg. Og lagnunnar speisemi má tað sigast vera, at tað júst eru amerikanskir borgarar, ið eru orsøk til, at [[Kina]] leggur seg á odda, tí eingin keypir fleiri vørur við merkinum &quot;Made in China&quot; enn júst amerikanar. Til samanberingar nevnir [[The Daily Mail]], at tá búskapurin í [[Sovjetsamveldið|Sovjetsamveldinum]] á sinni náddi tindinum, framleiddi landið bert triðingin av tí, sum USA megnaði. Og tá [[Japan]] náddi tindinum, var framleiðslan helvtina minni enn tann amerikanska. Fyri bert tíggju árum síðan var amerikanski búskapurin tríggjar ferðir so sterkur sum tann kinverski. Tí kemur metingin hjá [[Altjóða Gjaldoyragrunnurin|IMF]] óvart. Í metingum sínum leggja búskapargreinarar hjá [[Altjóða Gjaldoyragrunnurin|IMF]] seg serstakliga eftir inntøku og brúki hjá fólki í londunum, teir kanna búskapin hjá. 

Fura, grann og setrisviður vaksa væl í lýggja og slavna strandaveðurlagnum í ríkjunum [[Oregon]] og [[Washington]]. Í hesum báðum ríkjum er mesta skógarvinnan í USA. Trøini verða flutt heil til strondina við lastbili. Umhvørvisverndarfelagsskapir royna nú at verja partar í skógunum, har mong trø eru yvir 200 ára gomul. 

USA er tað land í heiminum, ið letur mest í [[menningarhjálp]], meiri enn 22,7 milliardir [[USA dollari|dollarar]] árliga &lt;ref&gt;http://www.ssb.no/uhjelpoecd/&lt;/ref&gt;.

=== Oljuvinna ===
[[Mynd:PlatformHolly.jpg|thumb|right|Amerikanskur oljuboripallur við Santa Barbara í [[Kalifornia]]. USA er vorðið heimsins størsti framleiðari av olju og gassi í 2014&lt;ref&gt;http://breakingenergy.com/2013/10/04/us-surpasses-russia-in-fuel-production/&lt;/ref&gt;.]]
USA er vorðið heimsins størsti framleiðari av olju og gassi í 2014 og hevur harvið yvirhálað bæði [[Russland]] og [[Saudiarábia]] &lt;ref&gt;http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303492504579111360245276476&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://breakingenergy.com/2013/10/04/us-surpasses-russia-in-fuel-production/ |access-date=2014-03-02 |archivedate=2014-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140218122306/http://breakingenergy.com/2013/10/04/us-surpasses-russia-in-fuel-production/ }}&lt;/ref&gt;. USA er tí størsta [[Olja|oljuland]] í heiminum, og einki annað land ger so nógvar oljuúrdráttir, til dømis bensin. Hetta var heilt óhugsandi fyri 10-20 árum síðani, nú [[Russland]] hevur ræði á nærum óavmarkaðum og risastórum olju- og gassgoymslum. Exxon Mobil metir, at um 40 ár er framleiðslan av olju í USA 11 faldað í mun til í dag. Í eini langtíðarprognosu, sum Exxon Mobil hevur kunngjørt í 2013, sigur forstjórin, Kenneth Cohen, at tíðin við oljutroti er farin. Hann grundgevur millum annað við skiferoljuni, sum er eitt serligt slag av olju sum liggur sera djúpt í undirgrundini, og sum higartil ikki hevur verið gjørligt at fingið hendur á &lt;ref&gt;http://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/05/14/exxon-mobil-ceo-says-oil-price-should-be-60-70-a-barrel/&lt;/ref&gt;. Amerikanska oljuframleiðslan fer framvegis at veksa í komandi tíðum, og sambært teimum seinastu metingunum hjá orkumálaráðnum (U.S. Energy Department) í [[District of Columbia]] kemur framleiðslan upp á 9,6 milliónir tunnur um dagin í 2016 &lt;ref&gt;http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/131216/us-oil-output-approach-96-mn-bd-2016&lt;/ref&gt;. Tað merkir, at amerikanska framleiðslan fer skjótt at nærkast metárunum í [[1970-árini|sjeytiárunum]]. Til sammetingar er framleiðslan í [[Kina]] 4,0 milliónir um dagin. Tann dagliga [[Noreg|norska]] framleiðslan er um tvær milliónir tunnur &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.norskoljeoggass.no/PageFiles/6527/OLF%20Milj%C3%B8rapport%202007.pdf |title=Archive copy |accessdate=2014-03-02 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306113612/http://norskoljeoggass.no/pagefiles/6527/olf%20milj%c3%b8rapport%202007.pdf |dead-url=yes |archivedate=2016-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306113612/http://norskoljeoggass.no/pagefiles/6527/olf%20milj%c3%b8rapport%202007.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.nrk.no/okonomi/2-mill.-fat-olje-per-dag-fra-norge-1.7091634&lt;/ref&gt;. Metingin hjá amerikanska orkumálaraðnum sigur, at oljuframleiðslan verður rættiliga støðug frá 2016 til 2020, men at hon so fer at minka eitt vet. Samstundis væntar orkumálaráðið, at framleiðslan av gassi fer at veksa í komandi árum, og at vøksturin hetta til 2040 verður um 55 prosent.

USA, sum leingi hevur verið heimsins størsti brúkari av orku, hevur seinastu árini økt munandi um framleiðsluna av olju og gassi fyri eitt nú at nøkta sín egna eftirspurning. Framleiðslan er vorðin so mikið stór, serstakliga orsakað nýggja skifurgassinum og skifuroljuni, at hetta hevur gjørt USA til útflytara av orku eisini. Um somu tíð er amerikanski innflutningurin av gassi og olju minkaður munandi seinastu árini; USA er í 2014 mestsum sjálvhjálpið við olju. Fyri fyrstu ferð síðani 1982 hevur USA í 2013 tikið meira gass upp úr undirgrundini enn Russland, vísa tøl frá International Energy Agency (IEA) &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://breakingenergy.com/2013/10/04/us-surpasses-russia-in-fuel-production/ |access-date=2014-03-02 |archivedate=2014-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140218122306/http://breakingenergy.com/2013/10/04/us-surpasses-russia-in-fuel-production/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303492504579111360245276476&lt;/ref&gt;. Olja varð fyrst funnin í [[Texas]] í [[19. øld]], og tað hevði við sær, at Texas gjørdist ógvuliga ríkt ríki. Nú er Texas næst [[Alaska]] at vinna út olju. Oljuprísurin í USA liggur væl undir prísinum á heimsmarknaðinum, tí USA í 40 ár hevur havt útflutningsforboð &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://e24.no/energi/energibyraa-venter-oljerevolusjon-i-usa/20298667 |access-date=2013-12-15 |archivedate=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305073523/http://e24.no/energi/energibyraa-venter-oljerevolusjon-i-usa/20298667 }}&lt;/ref&gt;. 

=== Landbúnaður ===
[[Mynd:California_Orange_Grove2.jpg|thumb|right|250px|Appelsinir, [[jarðber]], greypfrukt, sitrónir, o.a. vaksa t.d. væl í [[Suðurkalifornia]].]]
[[Mynd:Modern_John_Deere_Tractor_IMG_0401.JPG|thumb|right|250px|Landbúnaður er høvuðsvinna í [[Suðurdakota]]. Bøndurnir dyrka m.a. mais, hveiti, bummull og [[tubbak]].]]
Víðu fløturnar ímillum [[Klettafjøll]] og [[Mississippiá|Mississippi]], sum áður vóru beitilendi hjá millióntals visundum, eru næstan allar lagdar undir plógv; og har verða meiri hveiti og mais velt enn nakra aðrastaðni í heiminum. Landbúnaðurin er hámekaniseraður, og ógvuliga stórar maskinur heysta grøðina. Har turrast er, veksur bara, verður vatn veitt á markirnar. Nógvastaðni verður vatn pumpað upp úr jørðini at væta við.

Á grasfløtunum og vestur at [[Klettafjøll]]um er nógv neytahald. Fyrr róku cowboyar á rossabaki neytafylgini av einum belti á annað um summarið, og aftur á garðarnar um heystið; har vórðu sláturneytini seld á uppboði. [[Filmur|Filmar]] úr [[Hollywood]] lýstu cowboyar sum sannar hetjur, men lívið á rossabaki var alt annað enn lætt. Lønin var vánalig, og teir sótu javnan í saðlinum einum 15 tímar um samdøgrið, í nógvum hita ella oysregni. Nú á døgum eru garðarnar ikki so stórir, og lastbilar koyra nú cowboyar og [[ross]]ini á beitilendini.

Miðskeiðis í [[19. øld]] veltu suðurríkini 80 % av allari bummull í heiminum, og tey vunnu sær stórt ríkidømi av henni. Bummullin varð dyrkað í ovurstórum lundum, og tað vóru [[Trælur|trælir]] úr [[Afrika]], sum hentaðu hana við hond. Trælahaldið í USA varð avtikið í 1865. Bummull er enn týdningarmikil grøði; men nú gera maskinur alt tað tunga arbeiðið. Nú á døgum eru soyabønir týdningarmesta grøðin í suðurríkjunum. Tær verða mest fergdar til [[Olja|olju]].

Sunnanfyri verða dyrkað tubbak, bummull og ymsar oljuplantur. Bummull verður spunnin og vovin til klæði og til dømis nýtt til skjúrtur, buksur og handklæði.

=== Uttanlandshandil ===
Í hagtølum kalla vit innflutning og útflutning av vørum fyri uttanlandshandil. Inn- og útflutningurin av vørum, skift á ávikavist upprunaland og nýtsluland fyri 2012, sær soleiðis út sambært [[CIA World Factbook]]:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |title=Archive copy |accessdate=2008-06-17 |archive-date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |dead-url=yes |archivedate=2007-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 
! Útflutningur
! Innflutningur
|-
| 1.
| {{flagicon|Kanada}} [[Kanada]]  18,9 %
| {{flagicon|Kina}} [[Kina]]  19,0 %
|-
| 2.
| {{flagicon|Meksiko}} [[Meksiko]]  14,0 %
| {{flagicon|Kanada}} [[Kanada]] 14,1 %
|-
| 3.
| {{flagicon|Kina}} [[Kina]]  7,2 %
| {{flagicon|Meksiko}} [[Meksiko]]  12,0 %
|-
| 4.
| {{flagicon|Japan}} [[Japan]]  4,5 %
| {{flagicon|Japan}} [[Japan]]  6,4 %
|-
| 5.
| {{flagicon|Stóra Bretland}} [[Stóra Bretland]]  4,3 %
| {{flagicon|Týskland}} [[Týskland]]  4,7 %
|-
| 6.
| {{flagicon|Týskland}} [[Týskland]]  4,1 %
| {{flagicon|Suðurkorea}} [[Suðurkorea]] 3,0 %
|-
|}

=== Handilsviðurskiftini millum Føroyar og USA ===

USA er ein sera týdningarmikil marknaður fyri føroysku alivinnuna. Tann amerikanski marknaðurin er rættiliga týðnandi fyri [[Føroyar|føroyskan]] útflutning av aldum laksi &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.dimma.fo/Default.aspx?ID=16&amp;PID=16&amp;NewsID=1095&amp;M=NewsV2&amp;Action=1 |title=Archive copy |accessdate=2011-03-15 |archive-date=2011-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816195449/http://www.dimma.fo/Default.aspx?ID=16&amp;PID=16&amp;NewsID=1095&amp;M=NewsV2&amp;Action=1 |dead-url=yes |archivedate=2011-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110816195449/http://www.dimma.fo/Default.aspx?ID=16&amp;PID=16&amp;NewsID=1095&amp;M=NewsV2&amp;Action=1 }}&lt;/ref&gt;; í 2013 útflutti føroyska alivinnan [[Laksur|laks]] til USA fyri yvir 630 mió. kr., tvs. at fjórðihvør laksur endaði í USA. Av vørum, ið Føroyar útflyta til USA, telur laksurin heili 99 prosent av útflutninginum til USA, tvs. at bara 1% eru aðrar vørur.&lt;ref&gt;http://aktuelt.fo/utflutningurin+til+russland+nogv+vaksin.html{{Deyð leinkja|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Í USA fær føroyskur laksur eisini hægri prís enn annar laksur og á matstovum í USA er føroyskur laksur ofta á mátskránni - serliga á sushi matstovum har góðskan skal vera í hásæti. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://industry.fo/Default.aspx?ID=32&amp;Action=1&amp;NewsId=1166&amp;PID=4786 |title=Archive copy |accessdate=2014-03-26 |archive-date=2014-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723090915/http://industry.fo/Default.aspx?ID=32&amp;Action=1&amp;NewsId=1166&amp;PID=4786 |dead-url=yes |archivedate=2014-07-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140723090915/http://industry.fo/Default.aspx?ID=32&amp;Action=1&amp;NewsId=1166&amp;PID=4786 }}&lt;/ref&gt;

== Mentan ==
[[Mynd:I-80_Eastshore_Fwy.jpg|thumb|right|250px|Bilarnir eru fleiri og tættari á vegunum í USA enn í nøkrum øðrum landi. Myndin omanfyri er av einum høvuðsvegi í [[Berkeley]] í [[Kalifornia]], har bilferðslan elvir til ovurstóra [[Dálking|dálkan]].]]
Amerikonsk mentan ávirkar allan heimin. [[Snarføði]], sum burgari, hot dogs og kola, umframt fólk úr sjónvarpsraðsendingum og [[Filmur|filmum]], eru kend úr [[Berlin]] til [[Beijing]]. Fólk i øllum londum hoyra amerikanskan tónleik, og amerikanskir filmar verða sýndir um allan heim. Henda marknaðarførslan við amerikonskum lívsstíli gevur milliardir og er ógvuliga týdningarmikil fyri [[Búskapur|búskapin]] í USA. 

Nógvar [[Tónleikur|tónleikagreinar]], sum eru vældámdar kring heimin, koma upprunaliga úr USA. Serliga suðurstatirnir hava havt nógv við tónleik at gjørt. Tónleikagreinar sum [[blues]], [[Countrytónleikur|country]] og [[rock]] koma upprunaliga harfrá; [[jazz]]- og [[bluestónleikur]] eru spottnir úr arbeiðarasangum og andaligum sangum hjá svarta fólkinum. [[Countrytónleikur]] tók seg upp sum fólkatónleikur ímillum hvíta, fátæka fólkið í [[Kentucky]] og [[Tennessee]]. 

Best dámdu [[Ítróttur|ítróttir]] í USA eru [[amerikanskur fótbóltur]] ([[NFL]]), [[hornabóltur]] ([[MLB]]), [[kurvabóltur]] ([[NBA]]) og [[íshockey]] ([[NHL]]). Størsta ítróttarhendingin í USA er [[Super Bowl]], sum er finalan í [[Amerikanskur fótbóltur|amerikanskum fótbólti]]. Síðani [[Nevaleikur|boksing]] varð til eina [[ítróttur|ítróttargrein]], hevur USA altíð verið ein av bestu tjóðunum í boksing. Bæði innan amatør og professionella boksing.

== Fólkið ==
[[Miðallívsævi]]n í landinum er 80,51 ár, og 1 % av fólkinum eru ikki lesifør &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |title=Archive copy |accessdate=2008-06-17 |archive-date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |dead-url=yes |archivedate=2007-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html }}&lt;/ref&gt;. Arbeiðsloysið í USA var í januar mánað 2014 6,6 prosent, ið er tað lægsta, tað hevur verið í fimm ár - síðani 2008 &lt;ref&gt;http://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000&lt;/ref&gt;. Arbeiðsloysið er størst í [[Rhode Island]] (9,1 %)&lt;ref&gt;http://www.businessinsider.com/here-are-the-states-with-the-highest-and-lowest-unemployment-rates-2014-1&lt;/ref&gt;. Arbeiðsloysið er lægst í [[North Dakota]] (1,9 prosent) fylgt av [[Nebraska]] (3,6 prosent). 

Í 2013 vóru skrásett 630 000 heimsleys í USA &lt;ref&gt;http://www.guardian.co.uk/world/2013/apr/09/usa-homeless-numbers-spending-cuts&lt;/ref&gt;. 

=== Fólkasløg ===
{| class=&quot;wikitable&quot; table style=&quot;border:1px #000000;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin-left: 1em&quot;
! style=&quot;background:#BA8888;&quot; colspan=&quot;2&quot;| Fólkasamansetning
|-
| Hvít  || 72,4 %
|-
| [[Afroamerikanarar|Svørt]]  ||  12,6 %
|-
| Ásiatar  ||  4,8 %
|-
| [[Upprunaamerikanarar|Indiánar]]  ||  1,5 %
|-
| Onnur  ||  8,7 %
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; table style=&quot;border:1px #000000;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin-left: 1em&quot;
! style=&quot;background:#BA8888;&quot; colspan=&quot;2&quot;| Átrúnaðir
|-
| [[Protestantisma|Protestantiskar]] || 51,3 %
|-
| [[Rómverska-katólska kirkjan|Katolikkar]] || 23,9 %
|-
| [[Mormonarar|Mormonar]] || 1,7 %
|-
| [[Jødadómur|Jødar]] || 1,7 %
|-
| [[Buddisma|Buddistar]] || 0,7 %
|-
|}

&lt;br /&gt;
Fólkið í Sambandsríki Amerika er blandingur av ymsum fólkasløgum. Tey flestu eru eftirkomarar eftir tilflytarar - fólk, sum komu hagar aðrastaðni úr heiminum, til dømis úr [[Evropa]] og [[Asia|Ásia]]. Fleiri fólkasløg við egnum máli og serstakari mentan eru í USA. Málini eru fleiri, til dømis [[Cherokesiskt mál|cherokesiskt]] í [[Oklahoma]], [[Franskt mál|franskt]] í [[Louisiana]], [[Spanskt mál|spanskt]] í [[New Mexico]] og [[Týskt mál|týskt]] í [[Pennsylvania]]. 

[[Afroamerikanarar]], sum tey svørtu verða nevnd, fáa størri og størri ávirkan í [[norðuramerika]]nska samfelagnum. Mangir afroamerikanarar eru ættaðir frá [[Trælur|trælum]], sum vórðu seldir til USA í [[17. øld|17.]], [[18. øld|18.]] og [[19. øld]]. 12 % av fólkinum eru afroamerikanarar. Flestu tilflytararnir, sum búgva í vesturríkjunum, eru úr [[Meksiko]]. Teir verða nevndir ''hispanics'' ([[latínoamerikanarar]]) og tala [[Spanskt mál|spansk]], tí at forfedrar teirra komu úr [[Spania]]. Mangir halda enn fast við gamlan sið og egna mentan. Hispanics eru eisini fluttir hagar úr [[Puerto Riko]], [[El Salvador]] og [[Kuba]]. 

{| class=&quot;wikitable&quot; table style=&quot;border:1px #000000;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin-left: 1em&quot;
! style=&quot;background:#AF9999;&quot; colspan=&quot;2&quot;| Tey størstu málini í 2007 &lt;ref&gt;https://www.census.gov/prod/2013pubs/acs-22.pdf&lt;/ref&gt;
|-
| Enskt || 82,1 %
|-
| Spanskt || 10,7 %
|-
| Kinesiskt || 0,8 %
|-
| Franskt ||  0,6 %
|-
| Týskt || 0,5 %
|-
| Tagalog || 0,5 %
|-
| Vjetnamesiskt || 0,4 %
|-
| Italienskt ||  0,4 %	
|-
| Koreanskt ||  0,3 %
|-
| Russiskt || 0,3 %
|-
| Ymisk indiánamál ||  0,2 %
|-
|}

Tað fólkið, ið talar spanskt, kemur úr [[Latínoamerikanarar|Latínamerika]]: Tey fjølgast skjótt, og somuleiðis afroamerikanarar og [[Asia|ásiatar]]. Fyri 2042 verða hesi fólk stív helvtin av fólkatalinum &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.america.gov/st/peopleplace-english/2008/August/20080815140005xlrennef0.1078106.html |title=Archive copy |accessdate=2009-04-17 |archive-date=2009-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417195925/http://www.america.gov/st/peopleplace-english/2008/August/20080815140005xlrennef0.1078106.html |dead-url=no |archivedate=2009-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090417195925/http://www.america.gov/st/peopleplace-english/2008/August/20080815140005xlrennef0.1078106.html }}&lt;/ref&gt;. Men sambært blaðnum [[Los Angeles Times]] vísa tøl, at tað eru ikki so nógvir [[latínamerika]]nar, sum hava hug at fara norður um markið longur &lt;ref&gt;http://articles.latimes.com/2011/nov/15/world/la-fg-mexico-migration-20111115&lt;/ref&gt;. Orsøkin er sambært blaðnum, at arbeiðsloysið er vorðið so stórt í USA, at tað er einki at fara hagar til. Nógvir av teimum ólógligu innflytarunum hava vanliga fingið arbeiði í byggivinnuni ella matstovuvinnuni, men júst í teimum vinnugreinunum er arbeiðsloysið vaksið nógv, skrivar blaðið. Keldurnar hjá Los Angeles Times siga, at tað er ikki bara arbeiðsloysið í USA, sum fær meksikanar og onnur í [[Meksiko]] at setast aftur. Ein onnur orsøk er, at vaktarhaldið við markið er styrkt nógv, og harafturat ræðast mong tey illa gitnu rúsevnaharkaliðini, sum ofta gera um seg á marknaleiðini.

==== Upprunafólkið ====

Enn liva [[Upprunaamerikanarar|indiánsk]] fólkasløg í USA. Upprunafólkið í Amerika og fyrsta fólk í tí, sum nú er USA, er nú bara uml. 1,5 % av øllum fólkinum. Síðan [[Evropa|evropeararnir]] komu í [[16. øld]], hava indiánsku fólkasløgini stríðst fyri lendi sínum. Hóast stóran mótgang hava mong teirra megnað at varðveitt mál sítt og gamlan sið. Nú á døgum er umleið ein fimtingur í friðingarøkjum - land - øki, sum amerikanska tingið hevur latið indiánunum aftur. 

==== Fjølmentastu fólkasløgini ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%&quot;
! colspan=&quot;8&quot; style=&quot;padding:0.3em 0; line-height:1.2em; background:#f5f5f5;&quot; | Upprunalond
|- style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; valign=&quot;top&quot;
! Pláss
! Upprunaland&lt;br/&gt;(etniskan uppruna)
! %&lt;br/&gt;(av fólkatalinum í USA)
! Fólkatal
! Pláss
! Upprunaland&lt;br/&gt;(etniskan uppruna)
! %&lt;br/&gt;(av fólkatalinum í USA)
! Fólkatal
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 1. || style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Týskland]]''' || 15,2 % || 42 885 162|| style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 13. || style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Upprunaamerikanarar|USA (indiánar)]]''' || 1,5 %|| 
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 2. || style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Írland]]''' || 11,9 % || 36 278 332|| style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 14. ||style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Puerto Riko]]''' || 1,4 %|| 4 411 604
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 3. || style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Meksiko]]''' || 10,0 % || 31 673 700||style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 15. ||style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Svøríki]]''' || 1,4 % || 3 998 310
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 4. || style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Ongland]]''' || 8,7 %|| 24 515 138||style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 16. ||style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Somalia]]''' || 1,3 % || 1 753 794
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 5. || style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Italia]]''' || 5,6 %|| 15 723 555|| style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 17. ||style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Grønhøvdaoyggjarnar]]''' || 1,1 % || 1 430 897
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 6. || style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Frakland]]''' || 3,9 % || 10 846 018||style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 18. ||style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[El Salvador]]''' || 1,1 % || 1 736 221
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 7. || style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Pólland]]''' || 3,2 %|| 8 977 444||style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 19. ||style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Kina]]''' || 1,0 %|| 2 432 585
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 8. || style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Nigeria]]''' || 3,1 %|| 8 309 666||style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 20. ||style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[India]]''' || 0, 9%|| 2 602 676
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 9. || style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Etiopia]]''' || 2,4 %|| 8 309 666||style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 21. ||style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Filipsoyggjar]]''' || 0,8 %|| 2 475 794
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 10. || style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Skotland]]''' || 1,7 %|| 4 890 581||style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 22. ||style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Kuba]]''' || 0,6 % || 1 677 158
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 11. || style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Niðurlond]]''' || 1,6 %|| 4 542 494 ||style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 23. ||style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Danmark]]'''|| 0,6 %|| 1 430 897
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 12. || style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Norskamerikanarar|Noreg]]''' || 1,6 %|| 4 477 725||style=&quot;background:#f0f0f0; text-align: center;&quot; | 24. ||style=&quot;text-align: left; padding-left: 10px;&quot; | '''[[Vjetnam]]''' || 0,6 %|| 1 481 513
|- valign=&quot;top&quot;
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background:#f5f5f5; text-align: center;&quot; | '''Kelda''': 2000 United States Census Bureau
|}

=== Býarlív ===
Nú búgva flestir amerikanarar í býum, men fyri hundrað árum síðan búðu tveir fimtingar av fólkinum á bygd. Enn eru nógvar bygdir og nógvir smáir býir í USA, har færri enn 10 000 fólk búgva. Hesir býir eru mest í landbúnaðarøkinum, og fólk fara hagar til handils, í skúla ella í [[Kirkja|kirkju]]. 

Meira enn 75 % av fólkinum í USA búgva í býum ella býarforstøðum. Tey flestu, ið búgva í forstøðum, hava síni egnu hús og koyra í bili til arbeiðis. Í teimum flestu býunum hevur fólkið ymsan uppruna og er nógv blandað, og fólk, ið hava røtur úr sama landi, búgva ofta saman í býarpørtum, nevndir til dømis [[Little Italy]] og [[Chinatown]]. Nógvar [[Kirkja|kirkjur]] eru í øllum stórbýum.

=== Átrúnaður ===
[[Mynd:Lightmatter_Hsi_Lai_Temple_4.jpg|thumb|right|250px|[[Buddisma|Buddistiskt]] tempul í [[Kalifornia]].]]
''Høvuðsgrein: [[Átrúnaður í USA]]''

Seks av 10 amerikanarum meina at [[Átrúnaður|religión]] er umráðandi í gerandisdegnum. 

[[Kirkja]]n hevur stóra ávirkan á gerandisdag fólksins. Næstan allir amerikanar eru [[Kristindómur|kristnar]]. 1 % av teimum hoyra til tað grikskt-ortodoksu kirkjuna, og yvir 23 % eru katolikkar. Tað eru 51,3 prosent protestantar. Í USA eru eisini umleið sjey miljónir [[muslimar]] og hvør einasti statur hevur minst eina mosku. Í USA eru statur og [[kirkja]] skild sundur. 

Sambært Katólska Bíbliufelagnum lósu 75 prosent av íbúgvunum í Sambandsríki Amerika í [[Bíblian|Bíbliuni]] í 2007. Einans 20 prosent av [[Spania|spaniólum]] hava gjørt tað sama, meðan 21 prosent av [[Frakland|franskmonnum]] lósu í henni í 2007. Kanningin, ið umfataði 9 lond – USA, [[Stóra Bretland]], [[Pólland]], [[Týskland]], [[Spania]], [[Frakland]], [[Niðurlond|Holland]], [[Russland]], og [[Italia]] - vísir harafturat, at amerikanarar eisini biðja meira enn íbúgvarnir í hinum londunum. 87 prosent søgdu seg hava biðið í 2007, meðan 47 prosent av [[Frakland|franskmonnum]] bóðu í 2007.&lt;ref&gt;http://www.123.fo/default.aspx?articleid=5289{{Deyð leinkja|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Skúlaskapur ===
USA er kent fyri sínar góðu útbúgvingar. Sum sæst á m.a. stuðulsskipanum, leggur USA stóran dent á, at fólkið útbúgvir seg. Hvørt ríki skipar fyri sínum skúlaskapi, og kommunur (''municipalities'') ella einstøk fólk ella feløg eiga nógvar av skúlunum. Tað kann tí vera rættiliga ymiskt, hvussu skúlaskipanin er í teimum ymsu plássunum. Men vanliga eru børnini í barnagarði, frá tí at tey eru 4 til 6 ár, frá 6 til 14 ár í fólkaskúlanum (''elementary school''), og framhildið kann so verða frá 14 til 18 ár í hægri skúla (''junior high school'' og ''high school'') og síðani 18 til 22 ár í ''college'' og eftir tað á ''universiteti''. Tey gitnastu av hesum eru [[Harvard University]] í [[Boston]], [[Massachusetts|MA]] og [[Columbia University]] í [[New York City]], [[New York|NY]].

== Politikkur ==
''Sjá eisini [[lista yvir forsetarnar í Sambandsríki Amerika]] og [[forseti Sambandsríki Amerika]].''
[[Mynd:United_States_Capitol_-_west_front.jpg|thumb|right|250px|[[Kongressin í USA|Kongressin]] er lóggevandi valdið. Kongressin hevur tvey kømur: [[Umboðsmannatingið í USA|Umboðsmannatingið]] og [[Senatið í USA|Senatið]].]]
[[Mynd:Texas_State_Capitol_building-front_left_front_oblique_view.JPG|thumb|right|250px|[[Austin]] er høvuðsstaður í statinum [[Texas]]. Í hesum húsinum í býnum heldur ríkisstjórnin í [[Texas]] til.]]
Amerikanskir politikarar taka avgerðir, sum ávirka allan heimin. Hvør statur hevur egið lóggávuvald og senda umboð til [[Kongressin í USA|Kongressina]] (á [[Enskt mál|enskum]] ''Congress''), so at øll kunnu verða við at gera av, hvussu landið skal verða stýrt. Kongressin er býtt í tvey: [[Senatið í USA|Senatið]] og [[Umboðsmannatingið í USA|Umboðsmannatingið]] (á [[Enskt mál|enskum]] ''House of Representatives''). Hvør statur velur tveir limir í Senatið, men til Umboðsmannatingið verður valt eftir íbúgvatali. Onkuntíð er ósemja ímillum summir statir og kongressina. Í USA er [[fólkaræði]] og [[talufrælsi]]. Amerikanskur politikkur er mest tveir flokkar, [[Republikanski Flokkurin]] (GOP) og [[Demokratiski Flokkurin]]. Hesir báðir flokkar hava allir hugsjónir í landinum, men lokalt stilla uttanveltað ofta upp. Yvirhøvur eru Republikanarar [[Konservatisma|afturhaldssinnaðir]] og Demokratar tað, sum amerikanarir kalla «[[Liberalisma|liberalir]]» (vinstrahallir). Liberali vongurin og afturhaldssinnaði vongurin eru polariseraðir. Sjónvarpsrásirnar senda valfundir hjá flokkunum, skipaðar dystir millum valevni umframt lýsingar. Tað er tíðuligt at [[MSNBC]] er sera [[Demokratiski Flokkurin|Demokratiskt]] litað &lt;ref&gt;http://www.nytimes.com/2007/11/06/business/media/06msnb.html?_r=2&amp;oref=slogin&amp;pagewanted=print&amp;oref=slogin&lt;/ref&gt;, meðan til dømis [[Fox News]] hellur meira til [[Republikanski Flokkurin|Republikanarnar]] &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mediamatters.org/research/200407210007 |title=Archive copy |accessdate=2011-05-20 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514024623/http://mediamatters.org/research/200407210007 |dead-url=yes |archivedate=2011-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514024623/http://mediamatters.org/research/200407210007 }}&lt;/ref&gt;. Annars eru strandastatirnir í vestri og [[New England]] meira Demokratiskir, meðan miðstatirnir og suðurstatirnir stuðla Republikanarnum.

Vallutøkan í USA er lág í mun til onnur [[Vesturheimurin|Vestanlond]]; valluttøkan hevur verið minkandi síðani valið í 1964, tá 61,9 % av amerikanarum atkvøddu.&lt;ref&gt;http://uselectionatlas.org/RESULTS/index.html&lt;/ref&gt; Vit kunnu á løgtingsvalum fegnast um, at valluttøkan í [[Føroyum]] er sera høg. Fleiri enn 90 % av veljarunum velja at luttaka. Í 2012 atkvøddi 58,2 % prosent í USA, meðan tað í 2008 vóru 61,6 % prosent av øllum veljarum, ið fóru á val.&lt;ref&gt;http://www.huffingtonpost.com/michael-p-mcdonald/turnout-in-the-2012-presi_b_2663122.html&lt;/ref&gt; Hægsta valluttøka var í [[Minnesota]], har fleiri enn 75 % vóru á vali. Lægst var valluttøkan í [[Utah]], nevniliga 52 %.&lt;ref&gt;https://www.census.gov/newsroom/releases/archives/voting/cb09-110.html&lt;/ref&gt; Hægsta valluttøka í USA var til forsetavalið í 1860 tá 81,2 % greiddu atkvøðu.&lt;ref&gt;http://www.presidency.ucsb.edu/data/turnout.php&lt;/ref&gt;

[[Stríðið Ímóti Yvirgangi]] kostar amerikansku skattgjaldarunum nógv. 

=== Stjórnarskipan ===
[[Mynd:January 2025 Official Presidential Portrait of Donald J. Trump.jpg|thumb|right|250px|[[Donald Trump]] er nummar 47 í røðini av [[Forseti Sambandsríki Amerika|forsetum]], ið hava verið í USA. Hann bleiv valdur til forseta tann 5. nov. 2024.]]
Valdið í USA kann býtast í tríggjar partar: lóggevandi, útinnandi og dømandi vald. Hetta [[Valdstríbýti|tríbýtið]] av valdinum hevði stóra ávirkan á amerikanska grund­lógarsmíðið við [[James Madison]] á odda. Hugsanirnar hjá Montesquieu (1689-1755) og John Locke (1632-1704) vóru týdningarmikil íblást­rarkelda hjá amerikansku grundlógarsmiðunum. Amerikanska grundlógin staðfestir í Grein 1 tríbýtið av valdinum: ''All legislative Powers herein granted shall be vested in a Congress of the United States, which shall consist of a Senate and House of Representatives''. Lóggevandi valdið hevur tí [[Kongressin í USA|Kongressin]] við [[Umboðsmannatingið í USA|Umboðsmannatingið]] og [[Senatið í USA|Senatið]], útinnandi valdið er í hondunum á [[Forseti Sambandsríki Amerika|forsetanum]], og dømandi valdið liggur hjá dómstólunum. Harumframt hevur amerikanska stjórnarskipanin eitt íborið vatnrætt valdsbýti millum samveldið og londini. Forsetin er ikki bundin av einum meiriluta í Kongressini. Tí er tað eisini ofta vanligt, at t.d. [[Republikanski Flokkurin|republikanarar]] hava meiriluta í Umboðsmannatinginum ella/og í Senatinum, meðan forsetin er [[Demokratiski Flokkurin|demokratur]]. Lóggevandi valdið, Kongressin, og útinnandi valdið, forsetin, eru beinleiðis vald av fólkinum, tí hava vøldini bæði sjálvstøðugan fólkaræðiligan legitimitet. Í Umboðsmannatinginum sita 435 umboð, og eru hesi deild út á statirnar í mun til fólkatalið í statinum. Valskeiðið í Umboðsmannatinginum er einans 2 ár, og verður alt Umboðsmannatingið endurvalt samstundis. Í Senatinum eru 100 umboð, har hvør av teimum 50 statunum hevur 2 umboð í part. Valskeiðið í Senatinum er 6 ár, men ein triðingur av hesum umboðum standa fyri vali 2. hvørt ár.
[[Mynd:United_States_Capitol_west_front_edit2.jpg|thumb|right|250px|Lóggávuvaldið er soleiðis háttað, at tað er deilt í tvey kømur: eitt Umboðsmannating og eitt Senat. Saman verða hesi kallað Kongressin.]]
Stýrismátin í USA er [[sambandslýðveldi]] við einum [[Forseti Sambandsríki Amerika|forseta]] á odda. USA er eitt ríki samansett av fleiri ríkjum sum hvørt hevur ávíst sjálvræði í innanlandsmálum. Í USA ráða ríkini sjálv í sermálum, tey eru til dømis [[løgregla]], sjúkrahúsfyrisiting og vegakervi. Á odda fyri stýrinum í hvørjum ríki stendur ein guvernørur. Statirnir hava heimastýri við egnari stjórn og egnum [[Høvuðsstaður|høvuðsstaði]]. Fyrr vóru statirnir at kalla sjálvstøðugir, men síðan er meiri vald lagt undir samveldisstjórnina við forsetanum á odda. Felagsmál, sum sambandsstjórnin ræður fyri, eru til dømis uttanríkispolitikkur, verjumál og [[gjaldoyra]]. Á odda fyri stjórnini stendur ein forseti, sum verður valdur av øllum fólkinum. Stjórnin heldur til í [[Washington DC]], har forsetin og húski hansara búgva í [[Hvíta Húsið|Hvítu Húsunum]]. Forsetin er hægsti myndugleiki landsins, og hann verður valdur fjórða hvørt ár. [[Donald Trump]] úr [[Florida]] er 47. og núverandi forseti í USA. Hann hevur nógv persónligt vald, til dømis uttanríkisviðurskiftum viðvíkjandi. Í USA verður ikki valt eins og í [[Føroyum]], har fólk atkvøða fyri hvør sínum valevni. Amerikanarar hava tveir kandidatar at velja ímillum: umboðið hjá [[Demokratiski Flokkurin|Demokratiska flokkinum]] og umboðið hjá [[Republikanski Flokkurin|Republikanska flokkinum]]. 

Í USA verður ikki talað um einkultatkvøður, men heldur um samlaðu atkvøðurnar hjá hvørjum stati. Hvør statur hevur nevniliga eitt ávíst tal av valmonnum (á [[Enskt mál|enskum]] &quot;'Electoral college'&quot;), alt eftir hvussu nógvir íbúgvar eru í statinum – jú fleiri íbúgvar, jú fleiri valmenn. Tan lítli staturin, [[Vermont]], har 626 000 fólk búgva, hevur til dømis bara 3 valmenn, meðan tann fólkaríkasta staturin, [[Kalifornia]], hevur 55. Og gandatalið fyri at vinna valið er 270 atkvøður av teimum samlaðu 538. Klárar annað av valevnunum at koma uppá hetta talið, so er valið avgjørt. Tá so funnið er fram til, hvønn meirilutin í statinum atkvøðir fyri, hava hesir valmenninir skyldu til at atkvøða fyri tí valevninum á valdegnum. Hetta kann kallast fleirtalsval. Tað vil altso siga, at í øllum statum verða atkvøðurnar taldar saman, og tað forsetavaldømið, sum hevur fingið flest valmenn, vinnur so allar valmenninar í tí statinum. Um eitt forsetavalevni altso fær meirilutan (t.d. 50,1 %) av teimum 55 valmonnunum í [[Kalifornia]], so vinnur hann allar tær 55 atkvøðurnar. Í USA hevur verið forsetaval sum t.d. í 2000, [[George W. Bush]] ([[Republikanski Flokkurin|R]]) vann (271 valmonnum, 47,9 % atkvøðum), meðan [[Al Gore]] ([[Demokratiski Flokkurin|D]]) fekk samanlagt fleiri atkvøður enn Bush (266 valmonnum, 48,4 % atkvøðum). Íalt eru 538 valmenn, so 270 skulu til fyri at vinna. 

&lt;gallery&gt;
Mynd:ElectoralCollege2016.svg|Forsetavalið 2016&lt;br/&gt;{{legend|#0066FF|[[Hillary Clinton|Clinton]] ([[Demokratiski Flokkurin|D]])}} 232 valmenn ('''48,0 %''')&lt;br/&gt;'''{{legend|#e73e21|[[Donald Trump|Trump]] ([[Republikanski Flokkurin|R]])}}''' '''306 valmenn''' (46,1 %)
Mynd:ElectoralCollege2012.svg|Forsetavalið 2012&lt;br/&gt;'''{{legend|#0066FF|[[Barack Obama|Obama]] ([[Demokratiski Flokkurin|D]])}}''' 332 valmenn (51,1 %)&lt;br/&gt;{{legend|#e73e21|[[Mitt Romney|Romney]] ([[Republikanski Flokkurin|R]])}} 206 valmenn (47,2 %)
Mynd:ElectoralCollege2008.svg|Forsetavalið 2008&lt;br/&gt;'''{{legend|#0066FF|[[Barack Obama|Obama]] ([[Demokratiski Flokkurin|D]])}}''' 365 valmenn (52,9 %)&lt;br/&gt;{{legend|#e73e21|[[John McCain|McCain]] ([[Republikanski Flokkurin|R]])}} 173 valmenn (45,7 %)
Mynd:ElectoralCollege2004.svg|Forsetavalið 2004&lt;br/&gt;{{legend|#0066FF|[[John Kerry|Kerry]] ([[Demokratiski Flokkurin|D]])}} 251 valmenn (48,3 %)&lt;br/&gt;'''{{legend|#e73e21|[[George W. Bush|Bush]] ([[Republikanski Flokkurin|R]])}}''' 286 valmenn (50,7 %)
Mynd:ElectoralCollege2000.svg|Forsetavalið 2000&lt;br/&gt;{{legend|#0066FF|[[Al Gore|Gore]] ([[Demokratiski Flokkurin|D]])}} 266 valmenn ('''48,4 %''')&lt;br/&gt;'''{{legend|#e73e21|[[George W. Bush|Bush]] ([[Republikanski Flokkurin|R]])}}''' '''271 valmenn''' (47,9 %)
&lt;/gallery&gt;

=== Fongsul ===

Ein av hvørjum hundrað sita [[Fongsul|fongslaði]] í USA í 2008. Talið á fangum er 1,6 milliónir fólk. Umframt hetta sita 723 000 í smærri brummum kring landið. Hetta er hægsta talið nakrantíð í USA og tað hægsta í heiminum. Merkisverdur er eisini stóri munurin millum samfelagsbólkar. Av latínamerikanarum situr 1 av 36 inni, meðan talið fyri afroamerikanarar er 1 av 15. Verður so hugt at aldursbólkum, so er talið fyri afroamerikanarar millum 20 og 34 ár 1 av 9 &lt;ref&gt;http://www.123.fo/default.aspx?articleid=4770{{Deyð leinkja|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

=== Deyðadómur ===
[[Mynd:Old_Sparky.jpg|thumb|right|250px|Ravmagnsstólurin verður enn nýttur í m.a. [[Tennessee]] og [[Nebraska]].]]
Í USA er [[Deyðarevsing|deyðadómur]]; USA er einasta landi á [[Amerika|amerikanska meginlandinum]], ið hevur avrættað sínar borgarar síðani 2003. Í 1972 varð deyðarevsing forbjóðað í øllum USA eftir at Hægstrirættur hevði staðfest, at hon stríddi ímóti stýrisskipanini &lt;ref&gt;http://supreme.justia.com/us/408/238/case.html&lt;/ref&gt;. Men eftir eina nýggja hægstarættaravgerð varð revsingin aftur loyvd í 1976. Síðan tá eru 1303 fólk avrættað í USA - av teimum umleið triðingurin í [[Texas]] &lt;ref&gt;http://www.deathpenaltyinfo.org/number-executions-state-and-region-1976&lt;/ref&gt;. [[Texas]] er tann lutstaturin í USA, har flest deyðadømd verða tikin av døgum &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.123.fo/default.aspx?articleid=5286 |title=Archive copy |accessdate=2008-06-17 |archive-date=2008-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080505003851/http://www.123.fo/Default.aspx?articleid=5286 |dead-url=yes |archivedate=2008-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505003851/http://www.123.fo/Default.aspx?articleid=5286 }}&lt;/ref&gt;. Tær 53 avrættingarnar, ið vórðu framdar í 2006 í USA, eru lægsta talið av avrættingum síðani mitt í [[1990-árini|1990-unum]] &lt;ref&gt;http://www.amnesty.fo/00402/00793/{{Deyð leinkja|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Tveir triðingar av amerikanska fólkinum halda, at tað er rætt at hava [[deyðarevsing]], og meiri enn annar hvør amerikanari heldur, at ov fá verða dømd til deyða. Í einari meiningakanning hjá Gallup í 2006 siga 65 prosent, at tey eru fyri deyðarevsing, og 31 prosent halda, at uppaftur fleiri skuldu fingið deyðadóm. Tað eru serliga [[Republikanski Flokkurin|republikanskir]] veljarar, sum eru fyri deyðarevsing. 81 prosent av teimum republikonsku veljarunum styðja deyðarevsing, meðan 49 prosent av teimum demokratisku veljarunum hava somu hugsan. 

[[Maryland]] avtók deyðarevsing í 2013, og sostatt eru nú 18 amerikanskir statir, har deyðarevsing ikki er ein møguleiki. Roknað verður við, at 3 aðrir statir – [[New Hampshire]], [[Delaware]], og [[Colorado]] – komandi ár fara at taka deyðarevsingina upp til politiska viðgerð og møguliga avtaka hana. Seinastu seks árini hava seks statir – ein um árið – avtikið deyðarevsingina, sum nú er galdandi í 32 av teimum 50 amerikansku statunum. Í 2013 vórðu 80 fólk deyðadømd í USA, og hóast tað er eitt vet fleiri enn í 2012, er tað væl færri enn miðskeiðis í [[1990-árini|1990-unum]], tá tað var vanligt, at fleiri enn 300 fólk vórðu dømd til deyðan um árið.

=== Samkynd ===
[[Mynd:Castro_Rainbow_Flag.jpg|thumb|right|185px|Í 1987 gekk ein hálv mió. fólk til [[Washington DC]] at mótmæla, at ov lítið varð gjørt at vissa [[samkynd]]um betri umstøður.]]
Harðskapur orsakað av kynsligu orienteringini hjá offrinum verður bólkaður sum hatursbrotsverk í USA, og fer at hava við sær herda revsing. Hetta er úrslit av einari søguligari nýggjari lóg, sum [[Senatið í USA|Senatið]] hóast stóru mótstøðu fekk góðkent í [[2010]]. Uppskotið kom fyri [[Senatið í USA|Senatið]], eftir at 237 [[Demokratiski Flokkurin|demokratar]] og 44 [[Republikanski Flokkurin|republikanarar]] í [[Kongressin í USA|Kongressini]] høvdu stuðla uppskotinum; 131 republikanarar og 15 demokratar vóru ímóti. 

Við nýggju lógini verður skilmarkingin av ''hatursbrotsverki'' frá [[1960-árini|1960unum]], sum higartil hevur umfatað rasu, húðalit, [[Átrúnaður|religión]] og uppruna, víðkað við kynsligari orientering, kyn, kynssamleika og brek. Felagskapir fyri borgararættindir hava stríðst fyri hesari víðkan í nógv ár, og hava minni víðgongd uppskot áður verið feld í [[Kongressin í USA|Kongressini]]. [[Konservatisma|Afturhaldsinnaðir]] bólkar hava tó protestera móti lógini, sum teir meta, er brot á talifrælsi, og vilja hesir bólkar vera við, at hendan lógin er bert eitt stig á leiðini fyri fleiri rættindum til [[samkynd]]. Lógin er uppkallað eftir tveimum offrum fyri hatursbrotsverk: [[Matthew Shephard]], ein 21 ára gamal samkyndur lesandi, sum í 1998 bleiv dripin í [[Wyoming]], og [[James Byrd]], ein littur maður, sum doyði í [[Texas]] í 1998, eftir at tríggir hvítir menn høvdu bundið eina ketu um bein hansara og drigið hann eftir teirra pickupbili fleiri kilometrar. 

Við nýggju lógini verður eisini meir almennur peningur fluttur til lokalar myndugleikar, soleiðis at teir kunna granska hatursbrotsverk, meðan landsmyndugleikarnir fáa møguleika at blanda seg, um teir ikki halda, at lokala løgreglan ger nokk við at basa haturbrotsverkum. Amerikanski hægstirætturin hevur avgjørt í juni 2015, at samkynd sleppa at giftast í øllum 50 statunum. Av teimum níggju hægstarættardómarunum í Amerika atkvøddu fimm fyri og fýra ímóti eini boyting av hjúnabandslógini. Áðrenn vóru homohjúnabond bert loyvd í 36 statum. &quot;Avgerðin um homo-hjúnabond er eitt stórt stig móti javnrættindum&quot;, skrivar amerikanski forsetin, [[Barack Obama]], á [[Twitter]]. Í juni mánaða 2013 avgjørdi amerikanski hægstirættur, at ein ikki kann definera hjúnabandið sum bara verandi ímillum mann og kvinnu. Hetta viðførdi, at samkynd kundu fáa somu rættindi sum hinkynd. Tó var tað upp til hvønn einstakan stat, um hjúnaband millum samkynd var lógligt. Men í 2015 er avgjørt, at øll samkynd sleppa at giftast.

Í USA hava samkynd loyvi at ættleiða í [[Hawaii]], [[Connecticut]], [[Minnesota]], [[Indiana]], [[Oregon]], [[Florida]], [[Arkansas]], [[Iowa]], [[Illinois]], [[Vermont]], [[New Hampshire]], [[Rhode Island]], [[Maine]], [[Kolorado]], [[Nevada]], [[Kalifornia]], [[Massachusetts]], [[Delaware]], [[New Jersey]], [[New Mexico]], [[New York]], [[Ohio]], [[Washington]], [[Wisconsin]], [[Maryland]], [[Washington DC]], [[Guam]], [[Pennsylvania]], og ein samkyndur partnari kann ættleiða børnini hjá hinum partnaranum í [[Montana]] og [[Idaho]].

=== Heilsuskipanin ===

Heilsuskipanin, sum varð samtykt 21. mars í 2010, er størsta og umfatandi heilsuskipan í USA síðani [[Lyndon B. Johnson]] í 1965 fekk sínar heilsuskipanir ígjøgnum. Síðani hava fleiri [[Forseti Sambandsríki Amerika|forsetar]] roynt at endurnýggja skipanina, uttan at tað hevur eydnast. Heilsuskipanin var eitt størstu vallyftunum hjá [[Barack Obama|Obama]] í valstríðnum upp undir forsetavalið í 2008. Nýggja heilsuskipanin hevur við sær, at allir amerikanskir borgarar fyri fyrstu ferð í søgu landsins nú hava eina almenna sjúkratrygging. Higartil hava okkurt um 32 milliónir amerikanarar ikki verið umfataðir av sjúkratrygging. &quot;Hetta er ein stórur sigur fyri alt tað amerikanska fólkið&quot;, segði [[Barack Obama]], forseti, í røðu sínari, tá [[Umboðsmannatingið í USA|Umboðsmannatingið]] í mars 2010 samtykti heiluskipanina við 219 atkvøðum fyri og 212 ímóti.

== Landsverja ==
[[Mynd:Inbound_Choppers_in_Afghanistan_2008.jpg|thumb|right|250px|Amerikanskir hermenn í [[Afghanistan]] í 2008.]]
USA er [[Hernaðarliga verjan|hernaðarliga]] sterkasta ríkið í heiminum &lt;ref&gt;http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1217752.stm&lt;/ref&gt;. Amerikanska verjan telur 1,4 miljónir fólk í virknari tænastu, og haraftrat fleiri hundrað túsund í Tjóðargarduni og í trygdarherinum. USA hevur heimins bestu verju, og landið er heimins einasta risaveldi. Amerikanska verjan eigur meir enn 700 støðir runt um í heiminum og virka kring heimin. Annars eigur landið ellivu hangarskip í nýtslu og ein stóran flota við strategiskum kavbátum, eitt, sum ger verjuna sera fleksibla.

Í 1949 var USA við til at stovna [[NATO]]. Aftrat londunum í NATO eru trý onnur lond, ið eru sameind við USA, umráðandi hjá USA: [[Ísrael]], [[Japan]] og [[Avstralia]]. Av NATO-londunum hevur [[Stóra Bretland]] inniligasta samband við USA, og londini samstarva væl á verjuøkinum.

20.000 kvinnur eru í amerikanska herinum, og tað er umleið 15 % av samlaða talinum. Síðan 20. september 2001, tá [[Kríggið Móti Yvirgangi]] brast á, hava 41.000 kvinnur verið við herinum í [[Afghanistan]] og í [[Irak]]. Meðalaldurin er 23 ár og flestallar eru giftar og eiga børn. Fyri ikki at tær skulu koma sær í óneyðugan vanda, skulu tær sambært amerikanskari lóg ikki sendast til hermóti ella arbeiða í servandum deildum, men í dag er tað ein stórur spurningur, hvar hermótið í grundini er. Í mars í 2016 gav fyrrverandi amerikanski forsetin, [[Barack Obama]], kvinnum atgongd at røkja øll størv og embæti innan amerikanska herin. 

Í 2011 førir USA heimsumfatandi [[Kríggið Móti Yvirgangi]], serliga í [[Afghanistan]] og [[Irak]]. Hesi átta árini, USA hevur havt herfólk í [[Irak]], hava 4 432 latið lív &lt;ref&gt;http://www.defense.gov/news/casualty.pdf&lt;/ref&gt;. [[Yvirgangsálopið 9/11|Álopið á World Trade Center]] í [[New York City|New York]] í 2001 og Kríggið Móti Yvirgangi hevur havt við sær eina nýggja trygdarstrategi, sum sigur, at USA skal vera størsta hernaðarveldið í heiminum, og ein og hvør sum kemur í nánd av USA á hesum økinum, verður mettur at vera fíggindi.

== Myndasavn ==

&lt;gallery&gt;
Mynd:WhiteHouseSouthFacade.JPG|[[Tað hvíta húsið]] í [[Washington DC]].
Mynd:Statue_of_Liberty,_NY.jpg|[[Frælsisgudinnan]] í [[New York City]], [[New York]].
Mynd:Mount Rushmore Closeup 2017.jpg|[[Mount Rushmore]] í [[South Dakota]].
Mynd:USA_09847_Grand_Canyon_Luca_Galuzzi_2007.jpg|[[Grand Canyon]] í [[Arizona]].
Mynd:PB050006.JPG|[[Hollywood]] í [[Los Angeles]], [[Kalifornia]].
Mynd:First_flight2.jpg|Í 1903 taka brøðurnir Wright seg á flog í [[North Carolina]] og eru teir fyrstu, ið flúgva við motorriknum [[flogfar]]i. 
Mynd:Buzz_salutes_the_U.S._Flag.jpg|[[Neil Armstrong]] og [[Edwin Aldrin]] tóku dust og grót, ið skuldi verða kannað, og settu [[Flagg Sambandsríki Amerika|amerikanska flaggið]] á [[Mánin|mánan]], áðrenn teir fóru inn í aftur far sítt.
Mynd:Martin_Luther_King_-_March_on_Washington.jpg|[[Martin Luther King]] var prestur í [[Georgia (USA)|Georgia]] og gjørdist gitin fyri røður sínar til frama fyri javnstøðu ímillum hvít og svørt.
Mynd:US Census Population Graph from 1790.svg|Fólkatalsfrøði, 1790 til 2010.
Mynd:US insular areas.svg|Kort.
&lt;/gallery&gt;

== Sí eisini ==

* [[Djóralívið í USA]]
* [[Listi yvir økir og lutøkir í Sambandsríki Amerika]]
* [[Listi yvir amerikanskar býir eftir íbúgvatali]]
* [[Listi yvir forsetarnar í USA]]
* [[Átrúnaður í USA]]
* [[Forseti Sambandsríki Amerika]]
* [[Tjóðardagur USA]]
* [[Norðuramerika]]
* [[Washington DC]]
* [[Tjóðarlundir í USA]]

{{Commonscat|United States}}

== Keldur ==
&lt;references/&gt;

{{Sambandsríki Amerika}}

{{Norðuramerika}}

{{NATO}}

[[Bólkur:USA|*]]
[[Bólkur:Amerika]]</text>
      <sha1>mjetx2sw77gsws84m8npipwya792700</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>