Wikipedia fowiki https://fo.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Miðil Serstakt Kjak Brúkari Brúkarakjak Wikipedia Wikipedia-kjak Mynd Myndakjak MediaWiki MediaWiki-kjak Fyrimynd Fyrimyndakjak Hjálp Hjálparkjak Bólkur Bólkakjak TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2246 388306 387720 2026-06-01T10:22:23Z ~2026-32465-62 34910 388306 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Edmund E. J. Joensen |birth_name = Edmund Esbern Johannes Joensen |image = MF Edmund Joensen og MF Doris Jacobsen.jpg |caption = |order = Føroya Løgmaður |deputy = |monarch = [[Margrethe II]] |term_start = 15. september 1994 |term_end = 15. mai 1998 |predecessor = [[Marita Petersen]] |successor = [[Anfinn Kallsberg]] |monarch1 = |term_start1 = |term_end1 = |deputy1 = |predecessor1 = |successor1 = |order2 = Formaður í [[Sambandsflokkurin]] |term_start2 = 1990 |term_end2 = 2001 |predecessor2 = [[Pauli Ellefsen]] |successor2 = [[Lisbeth L. Petersen]] |office3 = Fólkatingslimur fyri [[Sambandsflokkurin]] |term_start3 = 15. september 1994 |term_end3 = 15. mai 1998 |primeminister3 = |predecessor3 = |successor3 = |order4 = |primeminister4 = |term_start4 = 13. november 2007 |term_end4 = 18. juni 2015 |predecessor4 = |successor4 = |order5 = |primeminister5 = |term_start5 =5. juni 2019 |term_end5 =31. oktober 2022 |predecessor5 = |successor5 = |order6 = Løgtingslimur fyri [[Sambandsflokkurin]] |term_start6 = 17. november 1988 |term_end6 = 29. oktober 2011 |term_start7 = 1. september 2015 |term_end7 = 31. august 2019 |birth_date = {{Birth date and age|1944|9|19|df=y}} |birth_place = [[Oyri]], Føroyar |death_date = |death_place = |party = [[Sambandsflokkurin]] |spouse = |children = |parents = |honorific-suffix=[[Kommandør af dannebrog]]}} '''Edmund Esbern Johannes Joensen''' (føddur [[19. september]] [[1944]]) er føroyskur politikari. Hann var [[løgmaður]] í [[Føroyar|Føroyum]] [[1994]] - [[1998|98]], hann hevur verið løgtingsformaður, formaður [[Sambandsflokkurin|Sambandsflokksins]] og hevur í fleiri førum verið valdur inn á Fólkatingið í [[Danmark]], seinast á [[Fólkatingsvalið 2019|fólkatingsvalinum]] 5. juni 2019. Hann er stjóri í O.C. Joensen á [[Oyri]] og hevur verið virkin vinnulívsmaður, serliga innan [[fiskaaling]]. * [[1970]] - [[1980]] bygdaráðslimur í Sunda kommunu * [[1988]] - [[2002]] [[løgting]]slimur * [[1990]] - 1994 formaður í tingbólkinum hjá Sambandsflokkinum * [[1990]] - [[2001]] formaður [[Sambandsflokkurin|Sambandsflokksins]] * [[1994]] - [[1998]] fólkatingslimur * 1998-2002 formaður í tingbólkinum hjá Sambandsflokkinum * [[2002]] - [[2008]] løgtingsformaður * [[2007]] - [[2011]] fólkatingslimur * [[2011]] - [[2015]] fólkatingslimur * [[2019]] - fólkatingslimur == Heiður == Edmund Joensen er Riddari av Dannebrog í 1. stig og hevur móttikið kommandørkrossin frá Margrethu Drotning. * 1995 ''Ridder af Dannebrog'' * 1997 ''Ridder af Dannebrog af 1. grad'' * 2005 ''Kommandørkorset''<ref>[http://www.ft.dk/Folketinget/findMedlem/NAEDJO.aspx FT.dk]</ref> == Sí eisini == *[[Listi yvir fólkatingslimir úr Føroyum]] *[[Fólkatingslimir valdir í 2011]] == Keldur == <references/> * ''Løgtingið 150 - Hátíðarrit''. Tórshavn 2002, Bind 2, s. 299 ([http://logting.elektron.fo/Ymiskt/Løgtingssøgan%202.pdf#page=299 PDF-Download] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104002731/http://logting.elektron.fo/Ymiskt/L%C3%B8gtingss%C3%B8gan%202.pdf#page=299 |date=2014-01-04 }}) {{Løgmenn}} {{Løgtingslimir 2015-2019}} {{DEFAULTSORT:Joensen, Edmund E. J.}} [[Bólkur:Føroyskir politikarar]] [[Bólkur:Løgmenn í Føroyum]] [[Bólkur:Føðingar í 1944]] [[Bólkur:Løgtingsformenn í Føroyum]] [[Bólkur:Føroyskir fólkatingslimir]] [[Bólkur:Løgtingslimir]] [[Bólkur:Politikarar úr Sambandsflokkinum]] m8065qacddogca2a4c3x89mwz2n963a 388307 388306 2026-06-01T10:54:44Z ~2026-32465-62 34910 388307 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Edmund E. J. Joensen |birth_name = Edmund Esbern Johannes Joensen |image = MF Edmund Joensen og MF Doris Jacobsen.jpg |caption = |order = Føroya Løgmaður |deputy = |monarch = [[Margrethe II]] |term_start = 15. september 1994 |term_end = 15. mai 1998 |predecessor = [[Marita Petersen]] |successor = [[Anfinn Kallsberg]] |monarch1 = |term_start1 = |term_end1 = |deputy1 = |predecessor1 = |successor1 = |order2 = Formaður í [[Sambandsflokkurin]] |term_start2 = 1990 |term_end2 = 2001 |predecessor2 = [[Pauli Ellefsen]] |successor2 = [[Lisbeth L. Petersen]] |office3 = Fólkatingslimur fyri [[Sambandsflokkurin]] |term_start3 = 15. september 1994 |term_end3 = 15. mai 1998 |primeminister3 = |predecessor3 = |successor3 = |order4 = |primeminister4 = |term_start4 = 13. november 2007 |term_end4 = 18. juni 2015 |predecessor4 = |successor4 = |order5 = |primeminister5 = |term_start5 =5. juni 2019 |term_end5 =31. oktober 2022 |predecessor5 = |successor5 = |order6 = Løgtingslimur fyri [[Sambandsflokkurin]] |term_start6 = 17. november 1988 |term_end6 = 29. oktober 2011 |term_start7 = 1. september 2015 |term_end7 = 31. august 2019 |birth_date = {{Birth date and age|1944|9|19|df=y}} |birth_place = [[Oyri]], Føroyar |death_date = |death_place = |party = [[Sambandsflokkurin]] |spouse = |children = |parents = |honorific-suffix=[[Dannebrogsordenen|Kommandør af dannebrog]]}} '''Edmund Esbern Johannes Joensen''' (føddur [[19. september]] [[1944]]) er føroyskur politikari. Hann var [[løgmaður]] í [[Føroyar|Føroyum]] [[1994]] - [[1998|98]], hann hevur verið løgtingsformaður, formaður [[Sambandsflokkurin|Sambandsflokksins]] og hevur í fleiri førum verið valdur inn á Fólkatingið í [[Danmark]], seinast á [[Fólkatingsvalið 2019|fólkatingsvalinum]] 5. juni 2019. Hann er stjóri í O.C. Joensen á [[Oyri]] og hevur verið virkin vinnulívsmaður, serliga innan [[fiskaaling]]. * [[1970]] - [[1980]] bygdaráðslimur í Sunda kommunu * [[1988]] - [[2002]] [[løgting]]slimur * [[1990]] - 1994 formaður í tingbólkinum hjá Sambandsflokkinum * [[1990]] - [[2001]] formaður [[Sambandsflokkurin|Sambandsflokksins]] * [[1994]] - [[1998]] fólkatingslimur * 1998-2002 formaður í tingbólkinum hjá Sambandsflokkinum * [[2002]] - [[2008]] løgtingsformaður * [[2007]] - [[2011]] fólkatingslimur * [[2011]] - [[2015]] fólkatingslimur * [[2019]] - fólkatingslimur == Heiður == Edmund Joensen er Riddari av Dannebrog í 1. stig og hevur móttikið kommandørkrossin frá Margrethu Drotning. * 1995 ''Ridder af Dannebrog'' * 1997 ''Ridder af Dannebrog af 1. grad'' * 2005 ''Kommandørkorset''<ref>[http://www.ft.dk/Folketinget/findMedlem/NAEDJO.aspx FT.dk]</ref> == Sí eisini == *[[Listi yvir fólkatingslimir úr Føroyum]] *[[Fólkatingslimir valdir í 2011]] == Keldur == <references/> * ''Løgtingið 150 - Hátíðarrit''. Tórshavn 2002, Bind 2, s. 299 ([http://logting.elektron.fo/Ymiskt/Løgtingssøgan%202.pdf#page=299 PDF-Download] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104002731/http://logting.elektron.fo/Ymiskt/L%C3%B8gtingss%C3%B8gan%202.pdf#page=299 |date=2014-01-04 }}) {{Løgmenn}} {{Løgtingslimir 2015-2019}} {{DEFAULTSORT:Joensen, Edmund E. J.}} [[Bólkur:Føroyskir politikarar]] [[Bólkur:Løgmenn í Føroyum]] [[Bólkur:Føðingar í 1944]] [[Bólkur:Løgtingsformenn í Føroyum]] [[Bólkur:Føroyskir fólkatingslimir]] [[Bólkur:Løgtingslimir]] [[Bólkur:Politikarar úr Sambandsflokkinum]] ml8wy0lxyrlxr6t3nrg8cqh199eldxx 388308 388307 2026-06-01T10:55:09Z ~2026-32465-62 34910 388308 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Edmund E. J. Joensen |birth_name = Edmund Esbern Johannes Joensen |image = MF Edmund Joensen og MF Doris Jacobsen.jpg |caption = |order = Føroya Løgmaður |deputy = |monarch = [[Margrethe II]] |term_start = 15. september 1994 |term_end = 15. mai 1998 |predecessor = [[Marita Petersen]] |successor = [[Anfinn Kallsberg]] |monarch1 = |term_start1 = |term_end1 = |deputy1 = |predecessor1 = |successor1 = |order2 = Formaður í [[Sambandsflokkurin]] |term_start2 = 1990 |term_end2 = 2001 |predecessor2 = [[Pauli Ellefsen]] |successor2 = [[Lisbeth L. Petersen]] |office3 = Fólkatingslimur fyri [[Sambandsflokkurin]] |term_start3 = 15. september 1994 |term_end3 = 15. mai 1998 |primeminister3 = |predecessor3 = |successor3 = |order4 = |primeminister4 = |term_start4 = 13. november 2007 |term_end4 = 18. juni 2015 |predecessor4 = |successor4 = |order5 = |primeminister5 = |term_start5 =5. juni 2019 |term_end5 =31. oktober 2022 |predecessor5 = |successor5 = |order6 = Løgtingslimur fyri [[Sambandsflokkurin]] |term_start6 = 17. november 1988 |term_end6 = 29. oktober 2011 |term_start7 = 1. september 2015 |term_end7 = 31. august 2019 |birth_date = {{Birth date and age|1944|9|19|df=y}} |birth_place = [[Oyri]], Føroyar |death_date = |death_place = |party = [[Sambandsflokkurin]] |spouse = |children = |parents = |honorific-suffix=[[Dannebrogordenen|Kommandør af dannebrog]]}} '''Edmund Esbern Johannes Joensen''' (føddur [[19. september]] [[1944]]) er føroyskur politikari. Hann var [[løgmaður]] í [[Føroyar|Føroyum]] [[1994]] - [[1998|98]], hann hevur verið løgtingsformaður, formaður [[Sambandsflokkurin|Sambandsflokksins]] og hevur í fleiri førum verið valdur inn á Fólkatingið í [[Danmark]], seinast á [[Fólkatingsvalið 2019|fólkatingsvalinum]] 5. juni 2019. Hann er stjóri í O.C. Joensen á [[Oyri]] og hevur verið virkin vinnulívsmaður, serliga innan [[fiskaaling]]. * [[1970]] - [[1980]] bygdaráðslimur í Sunda kommunu * [[1988]] - [[2002]] [[løgting]]slimur * [[1990]] - 1994 formaður í tingbólkinum hjá Sambandsflokkinum * [[1990]] - [[2001]] formaður [[Sambandsflokkurin|Sambandsflokksins]] * [[1994]] - [[1998]] fólkatingslimur * 1998-2002 formaður í tingbólkinum hjá Sambandsflokkinum * [[2002]] - [[2008]] løgtingsformaður * [[2007]] - [[2011]] fólkatingslimur * [[2011]] - [[2015]] fólkatingslimur * [[2019]] - fólkatingslimur == Heiður == Edmund Joensen er Riddari av Dannebrog í 1. stig og hevur móttikið kommandørkrossin frá Margrethu Drotning. * 1995 ''Ridder af Dannebrog'' * 1997 ''Ridder af Dannebrog af 1. grad'' * 2005 ''Kommandørkorset''<ref>[http://www.ft.dk/Folketinget/findMedlem/NAEDJO.aspx FT.dk]</ref> == Sí eisini == *[[Listi yvir fólkatingslimir úr Føroyum]] *[[Fólkatingslimir valdir í 2011]] == Keldur == <references/> * ''Løgtingið 150 - Hátíðarrit''. Tórshavn 2002, Bind 2, s. 299 ([http://logting.elektron.fo/Ymiskt/Løgtingssøgan%202.pdf#page=299 PDF-Download] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104002731/http://logting.elektron.fo/Ymiskt/L%C3%B8gtingss%C3%B8gan%202.pdf#page=299 |date=2014-01-04 }}) {{Løgmenn}} {{Løgtingslimir 2015-2019}} {{DEFAULTSORT:Joensen, Edmund E. J.}} [[Bólkur:Føroyskir politikarar]] [[Bólkur:Løgmenn í Føroyum]] [[Bólkur:Føðingar í 1944]] [[Bólkur:Løgtingsformenn í Føroyum]] [[Bólkur:Føroyskir fólkatingslimir]] [[Bólkur:Løgtingslimir]] [[Bólkur:Politikarar úr Sambandsflokkinum]] ko8v2bgghkx2iqvcl7acgtiszkc17u0 388309 388308 2026-06-01T10:56:08Z ~2026-32465-62 34910 388309 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Edmund E. J. Joensen |birth_name = Edmund Esbern Johannes Joensen |image = MF Edmund Joensen og MF Doris Jacobsen.jpg |caption = |order = Føroya Løgmaður |deputy = |monarch = [[Margrethe II]] |term_start = 15. september 1994 |term_end = 15. mai 1998 |predecessor = [[Marita Petersen]] |successor = [[Anfinn Kallsberg]] |monarch1 = |term_start1 = |term_end1 = |deputy1 = |predecessor1 = |successor1 = |order2 = Formaður í [[Sambandsflokkurin]] |term_start2 = 1990 |term_end2 = 2001 |predecessor2 = [[Pauli Ellefsen]] |successor2 = [[Lisbeth L. Petersen]] |office3 = Fólkatingslimur fyri [[Sambandsflokkurin]] |term_start3 = 15. september 1994 |term_end3 = 15. mai 1998 |primeminister3 = |predecessor3 = |successor3 = |order4 = |primeminister4 = |term_start4 = 13. november 2007 |term_end4 = 18. juni 2015 |predecessor4 = |successor4 = |order5 = |primeminister5 = |term_start5 =5. juni 2019 |term_end5 =31. oktober 2022 |predecessor5 = |successor5 = |order6 = Løgtingslimur fyri [[Sambandsflokkurin]] |term_start6 = 17. november 1988 |term_end6 = 29. oktober 2011 |term_start7 = 1. september 2015 |term_end7 = 31. august 2019 |birth_date = {{Birth date and age|1944|9|19|df=y}} |birth_place = [[Oyri]], Føroyar |death_date = |death_place = |party = [[Sambandsflokkurin]] |spouse = |children = |parents = |honorific-suffix=[[Dannebrogordenen | Kommandør af dannebrog]]}} '''Edmund Esbern Johannes Joensen''' (føddur [[19. september]] [[1944]]) er føroyskur politikari. Hann var [[løgmaður]] í [[Føroyar|Føroyum]] [[1994]] - [[1998|98]], hann hevur verið løgtingsformaður, formaður [[Sambandsflokkurin|Sambandsflokksins]] og hevur í fleiri førum verið valdur inn á Fólkatingið í [[Danmark]], seinast á [[Fólkatingsvalið 2019|fólkatingsvalinum]] 5. juni 2019. Hann er stjóri í O.C. Joensen á [[Oyri]] og hevur verið virkin vinnulívsmaður, serliga innan [[fiskaaling]]. * [[1970]] - [[1980]] bygdaráðslimur í Sunda kommunu * [[1988]] - [[2002]] [[løgting]]slimur * [[1990]] - 1994 formaður í tingbólkinum hjá Sambandsflokkinum * [[1990]] - [[2001]] formaður [[Sambandsflokkurin|Sambandsflokksins]] * [[1994]] - [[1998]] fólkatingslimur * 1998-2002 formaður í tingbólkinum hjá Sambandsflokkinum * [[2002]] - [[2008]] løgtingsformaður * [[2007]] - [[2011]] fólkatingslimur * [[2011]] - [[2015]] fólkatingslimur * [[2019]] - fólkatingslimur == Heiður == Edmund Joensen er Riddari av Dannebrog í 1. stig og hevur móttikið kommandørkrossin frá Margrethu Drotning. * 1995 ''Ridder af Dannebrog'' * 1997 ''Ridder af Dannebrog af 1. grad'' * 2005 ''Kommandørkorset''<ref>[http://www.ft.dk/Folketinget/findMedlem/NAEDJO.aspx FT.dk]</ref> == Sí eisini == *[[Listi yvir fólkatingslimir úr Føroyum]] *[[Fólkatingslimir valdir í 2011]] == Keldur == <references/> * ''Løgtingið 150 - Hátíðarrit''. Tórshavn 2002, Bind 2, s. 299 ([http://logting.elektron.fo/Ymiskt/Løgtingssøgan%202.pdf#page=299 PDF-Download] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104002731/http://logting.elektron.fo/Ymiskt/L%C3%B8gtingss%C3%B8gan%202.pdf#page=299 |date=2014-01-04 }}) {{Løgmenn}} {{Løgtingslimir 2015-2019}} {{DEFAULTSORT:Joensen, Edmund E. J.}} [[Bólkur:Føroyskir politikarar]] [[Bólkur:Løgmenn í Føroyum]] [[Bólkur:Føðingar í 1944]] [[Bólkur:Løgtingsformenn í Føroyum]] [[Bólkur:Føroyskir fólkatingslimir]] [[Bólkur:Løgtingslimir]] [[Bólkur:Politikarar úr Sambandsflokkinum]] ovef7du2d6vvap28o7uk0tj81cncvps 388310 388309 2026-06-01T10:57:26Z ~2026-32465-62 34910 388310 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Edmund E. J. Joensen |birth_name = Edmund Esbern Johannes Joensen |image = MF Edmund Joensen og MF Doris Jacobsen.jpg |caption = |order = Føroya Løgmaður |deputy = |monarch = [[Margrethe II]] |term_start = 15. september 1994 |term_end = 15. mai 1998 |predecessor = [[Marita Petersen]] |successor = [[Anfinn Kallsberg]] |monarch1 = |term_start1 = |term_end1 = |deputy1 = |predecessor1 = |successor1 = |order2 = Formaður í [[Sambandsflokkurin]] |term_start2 = 1990 |term_end2 = 2001 |predecessor2 = [[Pauli Ellefsen]] |successor2 = [[Lisbeth L. Petersen]] |office3 = Fólkatingslimur fyri [[Sambandsflokkurin]] |term_start3 = 15. september 1994 |term_end3 = 15. mai 1998 |primeminister3 = |predecessor3 = |successor3 = |order4 = |primeminister4 = |term_start4 = 13. november 2007 |term_end4 = 18. juni 2015 |predecessor4 = |successor4 = |order5 = |primeminister5 = |term_start5 =5. juni 2019 |term_end5 =31. oktober 2022 |predecessor5 = |successor5 = |order6 = Løgtingslimur fyri [[Sambandsflokkurin]] |term_start6 = 17. november 1988 |term_end6 = 29. oktober 2011 |term_start7 = 1. september 2015 |term_end7 = 31. august 2019 |birth_date = {{Birth date and age|1944|9|19|df=y}} |birth_place = [[Oyri]], Føroyar |death_date = |death_place = |party = [[Sambandsflokkurin]] |spouse = |children = |parents = |honorific-suffix=[[Dannebrogordenen|Kommandør af dannebrog]]}} '''Edmund Esbern Johannes Joensen''' (føddur [[19. september]] [[1944]]) er føroyskur politikari. Hann var [[løgmaður]] í [[Føroyar|Føroyum]] [[1994]] - [[1998|98]], hann hevur verið løgtingsformaður, formaður [[Sambandsflokkurin|Sambandsflokksins]] og hevur í fleiri førum verið valdur inn á Fólkatingið í [[Danmark]], seinast á [[Fólkatingsvalið 2019|fólkatingsvalinum]] 5. juni 2019. Hann er stjóri í O.C. Joensen á [[Oyri]] og hevur verið virkin vinnulívsmaður, serliga innan [[fiskaaling]]. * [[1970]] - [[1980]] bygdaráðslimur í Sunda kommunu * [[1988]] - [[2002]] [[løgting]]slimur * [[1990]] - 1994 formaður í tingbólkinum hjá Sambandsflokkinum * [[1990]] - [[2001]] formaður [[Sambandsflokkurin|Sambandsflokksins]] * [[1994]] - [[1998]] fólkatingslimur * 1998-2002 formaður í tingbólkinum hjá Sambandsflokkinum * [[2002]] - [[2008]] løgtingsformaður * [[2007]] - [[2011]] fólkatingslimur * [[2011]] - [[2015]] fólkatingslimur * [[2019]] - fólkatingslimur == Heiður == Edmund Joensen er Riddari av Dannebrog í 1. stig og hevur móttikið kommandørkrossin frá Margrethu Drotning. * 1995 ''Ridder af Dannebrog'' * 1997 ''Ridder af Dannebrog af 1. grad'' * 2005 ''Kommandørkorset''<ref>[http://www.ft.dk/Folketinget/findMedlem/NAEDJO.aspx FT.dk]</ref> == Sí eisini == *[[Listi yvir fólkatingslimir úr Føroyum]] *[[Fólkatingslimir valdir í 2011]] == Keldur == <references/> * ''Løgtingið 150 - Hátíðarrit''. Tórshavn 2002, Bind 2, s. 299 ([http://logting.elektron.fo/Ymiskt/Løgtingssøgan%202.pdf#page=299 PDF-Download] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104002731/http://logting.elektron.fo/Ymiskt/L%C3%B8gtingss%C3%B8gan%202.pdf#page=299 |date=2014-01-04 }}) {{Løgmenn}} {{Løgtingslimir 2015-2019}} {{DEFAULTSORT:Joensen, Edmund E. J.}} [[Bólkur:Føroyskir politikarar]] [[Bólkur:Løgmenn í Føroyum]] [[Bólkur:Føðingar í 1944]] [[Bólkur:Løgtingsformenn í Føroyum]] [[Bólkur:Føroyskir fólkatingslimir]] [[Bólkur:Løgtingslimir]] [[Bólkur:Politikarar úr Sambandsflokkinum]] ko8v2bgghkx2iqvcl7acgtiszkc17u0 0 3574 388296 380122 2026-05-31T16:05:38Z JPPEDRA2 34911 388296 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Land| uppruna_navn=Magyar Köztársaság<br />Tjóðveldið Ungarn| mynd_flagg=Flag of Hungary.svg| mynd_skjald=Coat of Arms of Hungary.svg| navn=Ungarn| motto=onki| tjóðsangur=[[Himnusz]]| mynd_positión=EU_location_HUN.png| alment_mál=[[Ungarskt mál|Ungarskt]]| høvuðsstaður=[[Budapest]]| forseti_heitið=Forseti| forseti=[[:hu:Sulyok Tamás (köztársasági elnök)|Tamás Sulyok]]|| løgmaður_heitið=Forsætisráðharri| løgmaður=[[:hu:Magyar Péter|Péter Magyar]]| fullveldi=[[1000]]| vídd=93 036| vatn=0,74%| íbúgvar=9 580 000| íbúgvar_ár=2024| íbúgvar_km2=103| gjaldoyra=[[Forint]] (HUF)| tíðarzona=[[UTC]] +1| alnet_økisnavn=[[.hu]]| telefon_landakota=36| spenningur=230 V, 50 Hz| viðmerkingar= }} '''Ungarn, fyrr Húnaland,''' ([[Ungarskt mál|ungarskt]]: ''Magyarország'') er lýðveldi í [[Miðevropa]]. Í vestri hevur Ungarn mark við [[Eysturríki]], í norðri við [[Slovakia]], í eystri við [[Ukreina]] og [[Rumenia]] og í suðri við [[Serbia]], [[Kroatia]] og [[Slovenia]]. Høvuðsstaðurin er [[Budapest]]. [[Kommunisma|Kommunistarnir]] tóku ræðið eftir [[Seinni heimsbardagi|annan heimsbardaga]], og teir bardu eirindaleyst niður ein uppreistur í [[1956]]. Nú er [[fólkaræði]]. Í [[895]] var ungarskt landnám. Í [[10. øld]] taka ungarar við [[Kristindómur|kristindóminum]]. Frá [[1945]] til [[1989]] var Ungarn [[Kommunisma|kommunistiskt]]. [[1. mai]] [[2004]] gjørdist Ungarn limur í [[ES]]. == Søga == [[Seinni heimsbardagi|Annar veraldarbardagi]] fór illa við [[Sovjetsamveldið|Sovjetsamveldinum]], tað misti ógvuliga nógv fólk, og allur vestari partur lá í sorli. Sovjetisku ríkisovastarnir vórðu altráðir eftir at fáa ræðið yvir Eysturevropa, tí at teir óttaðust fyri nýggjum álopum vestaneftir, og tí at ríkinum tørvaði at endurreisa [[Ídnaður|ídnaðin]]. Við ávikavist politiskum trýsti og hermegi grundaðu teir fólkalýðveldi og settu fólk at stýra, sum tóku undir við sovjetiska stýrinum í [[Moskva]]. Í [[1956]] kravdu bæði Ungarn og [[Pólland]] sjálvræði. Í Póllandi eydnaðist at fáa tamarhald á viðurskiftunum við hernaðarhóttanum og lyftum um størri frælsi, men í Ungarn setti fólkið seg upp ímóti [[Kommunisma|kommunismuni]]. [[4. november]] [[1956]] tóku sovjetiskar herdeildir seg inn í [[Budapest]] og bardu uppreisturin niður við harðari hond. [[USA]] og [[NATO]]-londini fordømdu atgerðina, men løgdu ikki uppí. == Landafrøði == [[Mynd:Hortobágy.jpg|thumb|left|250px|Ungarn er ein fløta, alt sum tað er.]] Meginparturin av Ungarn er stórur, fláur og fruktagóður slætti, nevndur ''puszta'', men í vestara og norðara parti í landinum eru heyggjalendi og lág fjøll. Ungarn er syðsta landið í [[Miðevropa]]. Vestan fyri [[Donau]] ganga kortini høgir ryggir gjøgnum landið, men eystan fyri ánna er heilt slætt. Av tí landið er so slætt, renna áirnar ógvuliga makar og krókutar. Í móruni fram við áarbakkunum vaksa heilir skógir av sevi, og har er eitt útvalt tilhaldspláss hjá ymsum fuglasløgum. Tisza, sum kemur úr [[Karpatarfjøll]]unum, førir nógv vatn við sær um várarnar, tá ið kavin tiðnar har norðuri, og ikki var tað sjáldan, at hon leyp; nú hava teir gjørt byrgingar til at forða fyri hesum. Summastaðni hava teir eisini grivið gryvjur frá henni, so teir fáa veitt vatn á bøin um summarið. Landið er langt frá stórhøvunum, og summarið verður tí heitt og turt, men veturin kaldur. Fyrr var at kalla alt landið ein grasfløta - ''pusztain'' - men nú er fløtan undanvelt, og har er eitt tað besta kornlendið í [[Evropa]]. Eystasti parturin av fløtuni liggur kortini enn, sum hann lá, og har ganga stór neyta- og seyðafylgir. Vestast í landinum eru einstakir skógir, og nú eru teir farnir at seta nøgd av trøum niður í eystara parti eisini, mest fyri at hava tey sum skjólgarðar. == Mentan == == Ungarskur matur == Tjóðarrættur í Ungarn er ''gulasj'', ein kendur grýturættur við neytakjøti og grønmeti, sum eisini verður sopin sum tjúkk súpan. Sterk, reyð piparfrukt, nevnd paprika, gevur rættinum sín sterka, eyðkenda smakk. Aðrar máltíðir, sum liggja leingi á, eru karpa í paprikasós, livurpostei lagt í deiggi og glóðsteikt kjøtsneis við paprika. == Búskapur == Sum í hinum londunum í [[Miðevropa]] verður nógv korn velt. Bøndurnir dyrka eisini sólblómur, frukt, grønmeti og oljuber, fikur og vínber - ungarar gera nógv vín. Skiftið frá [[Kommunisma|kommunistiskum]] [[Búskapur|búskapi]] til [[Kapitalisma|kapitalistiskan]] hevur verið trupult. Ídnaðurin í Ungarn er fjølbroyttur, og teir gera metal, evnafrøðievni, akfør, klæði, amboð og ravmagnslutir. Eftir stjórnarskiftið í [[1990]] legði landið [[Búskapur|búskapin]] um til marknaðarbúskap. Mangar fyritøkur eru komnar á privatar hendur, og á summum økjum í ídnaðinum hevur verið afturgongd. Ungarska fólkið er væl útbúgvið, helst í gransking, tøkni og maskinframleiðslu, og tað hevur við sær, at útlendingar seta meiri pening í vinnulív í Ungarn enn í nøkrum øðrum landi í [[Miðevropa]]. == Fólkið == Høvuðsmálið er [[Ungarskt mál|ungarskt]]. == Ávisingar úteftir == *[https://www.budapest.com/hungary/about_hungary.en.html https://www.budapest.com/hungary/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401120006/https://www.budapest.com/hungary/about_hungary.en.html |date=2019-04-01 }} (Enskt) *[http://www.hungary.com/ Hungary.com] (Enskt, Týskt, Franskt, Ungarskt) {{Commonscat|Hungary}} {{Evropa}} {{ES_lond}} {{NATO}} [[Bólkur:Evropa]] [[Bólkur:ES]] [[Bólkur:Ungarn| ]] 9wat37gu46wxl31z2mt7vshhv1vjkbe 0 4584 388298 386096 2026-05-31T20:20:19Z RonTho 28927 388298 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = B36 Tórshavn | image = | fullname = Bóltfelagið 1936 | nickname = ''B36''<br/>''White Tigers''<br/>''Hvítir'' | shortname = B36 | founded = 28. mars 1936 | ground = [[Gundadalur|Gundadalur Stadium]],<br/>[[Tórshavn]], [[Faroe Islands]] | capacity = 5.000 | chairman = Edvard Heen | manager = Jákup Martin Joensen | league = [[Betrideildin]] | season = 2025 | position = 5. | website = http://b36.fo/ | current = | pattern_sh1=_adidasonwhite|pattern_b1=_derbyc1112h|pattern_so1=_color_3_stripes_black | leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=000000|socks1=FFFFFF | pattern_sh2=_adidaswhite|pattern_b2=_b3612a|pattern_so2=_color_3_stripes_white | leftarm2=80ff00|body2=80ff00|rightarm2=80ff00|shorts2=000000|socks2=000000| }} '''Bóltfelagið 1936''' ella '''B36''' er eitt fótbóltsfelag í [[Tórshavn|Havn]], sum varð stovnað [[28. mars]] [[1936]]. Síðan 2018 hevur felagið verið tað størsta fótbóltsfelagið í [[Føroyar|Føroyum]], verður roknað eftir limum. [[B36]] bleiv stovnað leygardagin tann 28. mars 1938 í kjallaranum hjá handlinum hjá Hansinu Johannesen, sum var har Reyði Krossur heldur til í dag. Onkur við tilknýti millum stovnararnar hjá B36 arbeiddi í handlinum hjá Hansinu og hevði fingið hølini til vega til stovnandi fundin. Nógvir av stovnarunum vóru arbeiðarar, sum komu vásaklæddir beint frá arbeiði til tann stovnandi aðalfundin. Tá var leygardagur gerandisdagur og vanligur arbeiðsdagur.<ref>https://archive.ph/2016.03.31-233103/http://b36.fo/sogan/b36-sogan-i-oreum-og-myndum.html</ref> Stigtakarin til nýggja felagið var Niels Ejdesgaard. Hann var ættaður úr Oyndafirði, útlærdur prentari, men virkaði fyri tað mesta sum handilsmaður og íverkseti. Niels var ein maður við nógvum jørnum í eldinum, og hann skipaði m.a. fyri skjótikappingum. Í tí sambandi hevði hann eisini eina fótbóltsdeild (Skytteforeningens Boldklub). Nøkur ár frammanundan høvdu nakrir unglingar stovnað eitt fótbóltsfelag, sum kallaðist Fram. Fleiri persónar gingu aftur í báðum feløgum, og tí skeyt Niels upp at leggja feløgini saman, og stovna eitt nýtt fótbóltsfelag. Nakrir av stovnarunum høvdu verið aktivir í [[HB]]. Teir sluppu at venja við, men dystir sluppu teir ikki at spæla. Tí var tað ein løtt avgerð at taka seg burturúr, og vera við til at stovna eitt nýtt felag. Niels plagdi at taka til, at felagið byrjaði í 1935, tí onkrir dystir vórðu spældir tá. Men formliga stovnsetingin var ikki fyrr enn í 1936, og felagið hevur ongantíð havt nakað annað navn enn B36. Sum vera man vóru øll ikki líka fegin um, at nakrir arbeiðarar vóru so framligir, at teir bjóðaðu HB av. Tí sást av og á okkurt prik í bløðunum til tað nýggja felagið, men B36’arar hildu seg ikki aftur við at svara hesum.<ref>https://b36shop.fo/en/products/bokin-renni-dreingir</ref> B36 vann sítt fyrsta meistaraheiti í [[Meistaradeildin 1946|1946]], tá felagið fylti 10 ár, og endurtók hetta í [[Meistaradeildin 1948|1948]] og [[Meistaradeildin 1950|1950]]. HB vann ikki teirra fyrsta meistaraheiti fyrr enn í [[Meistaradeildin 1955|1955]], og hesi árini beint eftir kríggið var B36 greitt tað sterkasta liðið í Havnini. Tað sást m.a. aftur tá B36 í [[Meistaradeildin 1945|1945]] vann 10-0 í landskappingardysti móti HB.<ref>https://www.faroesoccer.com/match.php?matchID=2982&pid=792</ref> Í [[Meistaradeildin 1962|1962]] vann B36 sítt fimta meistaraheiti, og so kom ein turkur á heili 35 ár. Hetta tíðarskeiðið gjørdist HB tað bæði størsta og sterkasta felagið í Havnini, meðan B36 altsamt viknaði. Í 1986 komu Kjartan Mohr og Kristjan á Neystabø í leiðsluna í felagnum, sum ávíkavist kassameistari og formaður. Teir settu sær fyri at endurbyggja felagið, og í [[1. deild 1997|1997]], gjørdist B36 aftur føroyameistarar. Síðan tá hevur felagið verið partur av toppinum í føroyskum fótbólti, og vunnið 5 FM afturat ([[1. deild 2001|2001]], [[Effodeildin 2005|2005]], [[Effodeildin 2011|2011]], [[Effodeildin 2014|2014]], [[Effodeildin 2015|2015]]). Steypakappingin bleiv seinast vunnin í 2021. == Fótbóltshópur == [[Mynd:FC Suduroy - B36 Torshavn Vodafonedeildin 2010.JPG|thumb|right|B36 í dysti móti [[FC Suðuroy]], Vodafonedeildin 2010.]] {{updated|20. februar 2025}} {{Fs start}} {{Fs player|no=1|pos=GK|nat=FRO|name=Silas Eydsteinsson}} {{Fs player|no=3|pos=DF|nat=FRO|name=Bergur Poulsen}} {{Fs player|no=4|pos=DF|nat=FRO|name=Markus Hellisdal}} {{Fs player|no=6|pos=MF|nat=FRO|name=Eli Nielsen}} {{Fs player|no=7|pos=DF|nat=FRO|name=Símun Sólheim}} {{Fs player|no=8|pos=MF|nat=FRO|name=Ragnar Samuelsen}} {{Fs player|no=9|pos=MF|nat=FRO|name=Hannes Agnarsson}} {{Fs player|no=10|pos=FW|nat=SRB|name=Filip Djorgevic}} {{Fs player|no=11|pos=FW|nat=FRO|name=Brian Jacobsen}} {{Fs player|pos=MF|nat=FRO|name=Djóni Sivertsen}} {{Fs player|no=14|pos=MF|nat=FRO|name=Jógvan Gullfoss}} {{Fs player|no=15|pos=MF|nat=FRO|name=Emil Elmelund Hansen}} {{Fs player|no=16|pos=MF|nat=FRO|name=Carl A. Mikkelsen}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=17|pos=MF|nat=FRO|name=Jóhann H. Joensen}} {{Fs player|no=18|pos=MF|nat=FRO|name=Benjamin Heinesen}} {{Fs player|no=19|pos=MF|nat=FRO|name=Rani í Soylu}} {{Fs player|no=20|pos=MF|nat=FRO|name=Pætur Petersen}} {{Fs player|no=21|pos=FW|nat=DEN|name=Tobias Elmelund Hansen}} {{Fs player|no=22|pos=DF|nat=FRO|name=Bogi Reinert Petersen}} {{Fs player|no=23|pos=DF|nat=FRO|name=[[Heini Vatnsdal]]}} {{Fs player|no=24|pos=MF|nat=DEN|name=Marius Kryger Lindh}} {{Fs player|no=25|pos=GK|nat=FRO|name=Bjarti Vitalis Mørk}} {{Fs player|no=26|pos=DF|nat=FRO|name=Rói Hansen}} {{Fs player|no=27|pos=MF|nat=FRO|name=Tórur Eið Eliasen}} {{Fs player|no=28|pos=DF|nat=FRO|name=Mattias Weihe Joensen}} {{Fs player|no=30|pos=MF|nat=FRO|name=Mattias Hellisdal}} {{Fs end}} ==Heiður== * '''[[Betrideildin]]: 11''' ** [[Meistaradeildin 1946|1946]], [[Meistaradeildin 1948|1948]], [[Meistaradeildin 1950|1950]], [[Meistaradeildin 1959|1959]], [[Meistaradeildin 1962|1962]], [[1. deild 1997|1997]], [[1. deild 2001|2001]], [[Effodeildin 2005|2005]], [[Effodeildin 2011|2011]], [[Effodeildin 2014|2014]], [[Effodeildin 2015|2015]], * '''[[Løgmanssteypið]]: 6''' ** 1965, 1991, 2001, 2003, 2006, 2018, 2021. * '''[[Stórsteypadystur]]: 1''' ** 2007 * '''[[1. deild]]: 1''' ** 1985 == Luttøka í UEFA kappingum == {| class="wikitable" |- ! Kapping ! Dystir ! V ! J ! T ! VM ! TM |- | [[UEFA Champions League]] | <center>14 | <center>2 | <center>3 | <center>9 | <center>12 | <center>30 |- | [[UEFA Cup]] / [[UEFA Europa League]] | <center>29</center> | <center>3</center> | <center>6</center> | <center>20</center> | <center>23</center> | <center>65</center> |- | ''[[UEFA Cup Winners' Cup|European Cup Winners' Cup]]'' | <center>2 | <center>0 | <center>1 | <center>1 | <center>1 | <center>2 |- | ''[[UEFA Intertoto Cup]]'' | <center>4 | <center>0 | <center>0 | <center>4 | <center>2 | <center>15 |- | '''TOTAL''' | <center>'''49'''</center> | <center>'''5'''</center> | <center>'''10'''</center> | <center>'''34'''</center> | <center>'''38'''</center> | <center>'''112'''</center> |} === Dystir === {|class="wikitable" |- !Sesong !Kapping !Umfar !Mótstøðulið !Heima !Úti !Samanlagt |- | [[1992–93 European Cup Winners' Cup|1992–93]] | [[UEFA Cup Winners' Cup|European Cup Winners' Cup]] | [[1992–93 European Cup Winners' Cup#Qualifying round|QR]] | {{flagicon|LUX}} [[FC Avenir Beggen|Avenir Beggen]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–2''' |- | rowspan="4"| [[1997 UEFA Intertoto Cup|1997]] | rowspan="4"| [[UEFA Intertoto Cup]] | rowspan="4"| [[1997 UEFA Intertoto Cup#Group 5|Bólkur 5]] | {{flagicon|BEL}} [[K.R.C. Genk|Genk]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–5 | style="text-align:center;" {{n/a}} | bgcolor=#ffdddd rowspan=4 style="text-align:center;"| '''5.''' |- | {{flagicon|NOR}} [[Stabæk Fotball|Stabæk]] | style="text-align:center;" {{n/a}} | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–5 |- | {{flagicon|RUS}} [[FC Dynamo Moscow|Dynamo Moskva]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | style="text-align:center;" {{n/a}} |- | {{flagicon|GRE}} [[Panachaiki F.C.|Panachaiki]] | style="text-align:center;" {{n/a}} | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 2–4 |- | [[1998–99 UEFA Champions League|1998–99]] | [[UEFA Champions League]] | [[1998–99 UEFA Champions League#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|ISR}} [[Beitar Jerusalem]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–4 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–5''' |- | [[1999–2000 UEFA Cup|1999–2000]] | [[UEFA Europa League|UEFA Cup]] | [[1999–2000 UEFA Cup#Qualifying round|QR]] | {{flagicon|TUR}} [[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–2''' |- | [[2000–01 UEFA Cup|2000–01]] | [[UEFA Europa League|UEFA Cup]] | [[2000–01 UEFA Cup#Qualifying round|QR]] | {{flagicon|DEN}} [[Akademisk Boldklub|AB]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–8 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–9''' |- | [[2002–03 UEFA Champions League|2002–03]] | [[UEFA Champions League]] | [[2002–03 UEFA Champions League#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|GEO}} [[Torpedo Kutaisi]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 2–5 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–6''' |- | [[2004–05 UEFA Cup|2004–05]] | [[UEFA Europa League|UEFA Cup]] | [[2004–05 UEFA Cup#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|LVA}} [[Liepājas Metalurgs]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–8 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–11''' |- | rowspan="2"| [[2005–06 UEFA Cup|2005–06]] | rowspan="2"| [[UEFA Europa League|UEFA Cup]] | [[2005–06 UEFA Cup#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|ISL}} [[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2–1 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1–1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''3–2''' |- | [[2005–06 UEFA Cup#Second qualifying round|2Q]] | {{flagicon|DEN}} [[FC Midtjylland|Midtjylland]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 2–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''3–4''' |- | rowspan="2"| [[2006–07 UEFA Champions League|2006–07]] | rowspan="2"| [[UEFA Champions League]] | [[2006–07 UEFA Champions League#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|MLT}} [[Birkirkara F.C.|Birkirkara]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 2–2 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 3–0 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''5–2''' |- | [[2006–07 UEFA Champions League#Second qualifying round|2Q]] | {{flagicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K.|Fenerbahçe]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–5 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–4 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–9''' |- | [[2007–08 UEFA Cup|2007–08]] | [[UEFA Europa League|UEFA Cup]] | [[2007–08 UEFA Cup#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|LTU}} [[FK Ekranas|Ekranas]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 2–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''3–6''' |- | [[2008–09 UEFA Cup|2008–09]] | [[UEFA Europa League|UEFA Cup]] | [[2008–09 UEFA Cup#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|DEN}} [[Brøndby IF|Brøndby]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–3''' |- | [[2009–10 UEFA Europa League|2009–10]] | [[UEFA Europa League]] | [[2009–10 UEFA Europa League#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|GEO}} [[FC Metalurgi Rustavi|Olimpi Rustavi]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–4''' |- | [[2012–13 UEFA Champions League|2012–13]] | [[UEFA Champions League]] | [[2012–13 UEFA Champions League#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|NIR}} [[Linfield F.C.|Linfield]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 0–0 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 0–0 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–0''' (3–4 str.) |- | [[2014–15 UEFA Europa League|2014–15]] | [[UEFA Europa League]] | [[2014–15 UEFA Europa League#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|NIR}} [[Linfield F.C.|Linfield]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–3''' |- | [[2015–16 UEFA Champions League|2015–16]] | [[UEFA Champions League]] | [[2015–16 UEFA Champions League#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–4 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–6''' |- | [[2016–17 UEFA Champions League|2016–17]] | [[UEFA Champions League]] | [[2016–17 UEFA Champions League#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|Malta}} [[Valletta F.C.|Valletta]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|&nbsp;0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–2 ([[Away goals rule|a]])''' |- | [[UEFA Europa League 2017-18|2017–18]] | [[UEFA Europa League]] | [[UEFA Europa League 2017-18#Fyrsta innleiðandi umfar|1Q]] | {{flagicon|Estonia}} [[Nõmme Kalju FC|Nõmme Kalju]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–4''' |- | rowspan="3"| [[UEFA Europa League 2018-19|2018–19]] | rowspan="3"| [[UEFA Europa League]] | [[UEFA Europa League 2018-19#Preliminary round|PR]] | {{flagicon|GIB}} [[St Joseph's F.C.|St Joseph's]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1−1 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1−1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2–2''', 4–2 (br.kap.) |- | [[UEFA Europa League 2018-19#Fyrsta innleiðandi umfar|1Q]] | {{flagicon|MNE}} [[OFK Titograd Podgorica|OFK Titograd]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 0−0 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2–1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2–1''' |- | [[UEFA Europa League 2018-19#Annað innleiðandi umfar|2Q]] | {{flagicon|TUR}} [[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0−2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0−6 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0−8''' |- | [[UEFA Europa League 2019-20|2019–20]] | [[UEFA Europa League]] | [[UEFA Europa League 2019-20#Fyrsta innleiðandi umfar|1Q]] | {{flagicon|NIR}} [[Crusaders F.C.|Crusaders]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 2−3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0−2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–5''' |- | rowspan="4"| [[UEFA Europa League 2020-21|2020–21]] | rowspan="4"| [[UEFA Europa League]] | [[UEFA Europa League 2020-21#Præliminær runde|PR]] | {{flagicon|GIB}} [[St Joseph's F.C.|St Joseph's]] | {{n/a}} | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2–1''' | {{n/a}} |- | [[UEFA Europa League 2020-21#Fyrsta innleiðandi umfar|1K]] | {{flagicon|EST}} [[FCI Levadia Tallinn|FCI Levadia]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''4–3''' {{aet}} | {{n/a}} | {{n/a}} |- | [[UEFA Europa League 2020-21#Annað innleiðandi umfar|2K]] | {{flagicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2–2''' (5–4 br.) | {{n/a}} | {{n/a}} |- | [[UEFA Europa League 2020-21#Triðja innleiðandi umfar|3K]] | {{flagicon|BUL}} [[PFC CSKA Sofia|CSKA Sofia]] | {{n/a}} | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–3''' | {{n/a}} |- | rowspan=3|2022-23 | rowspan=3|[[UEFA Conference League]] |1K | {{flagicon|BIH}}[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 3–1 {{aet}} | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–2 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''3–3''' {{aet}} (4–3 [[Straffesparkskonkurrence|str.]]) |- |2K | {{flagicon|SMR}}[[SP Tre Fiori]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1–0 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 0–0 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1–0''' |- |3K | {{flagicon|DEN}} [[Viborg FF|Viborg]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–5''' |- | rowspan=3| [[UEFA Europa Conference League 2023-24|2023–24]] | rowspan=3| [[UEFA Europa Conference League]] | [[UEFA Europa Conference League 2023-24#Fyrsta innleiðandi umfar|1K]] | {{flagicon|EST}} [[Paide Linnameeskond]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 0–0 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2–0 {{aet}} | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2–0''' |- | [[UEFA Europa Conference League 2023-24#Annað innleiðandi umfar|2K]] | {{flagicon|WAL}} [[Haverfordwest County A.F.C.|Haverfordwest County]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2–1 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1–1 {{aet}} | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''3–2''' |- | [[UEFA Europa Conference League 2023-24#Triðja innleiðandi umfar|3K]] | {{flagicon|CRO}} [[HNK Rijeka|Rijeka]] | | | |} ;Viðmerkingar * '''KR''': Innleiðandi umfar * '''1K''': Fyrsta innleiðandi umfar * '''2K''': Annað innleiðandi umfar * '''3K''': Triðja innleiðandi umfar ==Venjarar== {{div col|colwidth=28em|small=yes}} *{{flagicon|Denmark}} Bengt Anemann (1965) *{{flagicon|Faroe Islands}} Jørleif Kúrberg (1966) *{{flagicon|Austria}} Walter Pfeiffer (1967) *{{flagicon|Faroe Islands}} Gunnleif Mouritsen (1968) *{{flagicon|Denmark}} Per From Egebjerg (1970) *{{flagicon|Iceland}} Eggert Jóhannesson (1974-75) *{{flagicon|Faroe Islands}} Árni Rein (1976-77) *{{flagicon|Faroe Islands}} Jacob Thomsen (1978) *{{flagicon|Faroe Islands}} Sólbjørn Mortensen (1979) *{{flagicon|Scotland}} Stan Mills (1980) *{{flagicon|Faroe Islands}} Jørleif Kúrberg (1980) *{{flagicon|Faroe Islands}} Jógvan Nordbúð (1981-82) *{{flagicon|Faroe Islands}} Jóhan Nielsen (1983-86) *{{flagicon|Faroe Islands}} Jógvan Nordbúð (1987-89) *{{flagicon|Faroe Islands}} Petur Simonsen (1990–92) *{{flagicon|Poland}} Jacek Burkhardt (1993–94) *{{flagicon|Iceland}} [[Páll Guðlaugsson]] (1994) *{{flagicon|Faroe Islands}} Petur Simonsen (1995) *{{flagicon|Faroe Islands}} Jógvan Nordbúð (1996) *{{flagicon|Serbia}} Tomislav Sivić (1997–99) *{{flagicon|Sweden}} Per Olov Andersson (2000) *{{flagicon|Poland}} Piotr Krakowski (2000–02) *{{flagicon|Romania}} Ion Geolgău (2002–03) *{{flagicon|Faroe Islands}} [[Jóannes Jakobsen]] (2004) *{{flagicon|Faroe Islands}} Sigfríður Clementsen (2005–06) *{{flagicon|Faroe Islands}} [[Kurt Mørkøre]] (2007) *{{flagicon|Faroe Islands}} Heðin Askham (2008) *{{flagicon|Faroe Islands}} [[Mikkjal Thomassen]] (2009) *{{flagicon|Serbia}} Milan Cimburović (2009) *{{flagicon|Faroe Islands}} Sigfríður Clementsen (2009–10) *{{flagicon|Faroe Islands}} Allan Mørkøre (2010) *{{flagicon|Faroe Islands}} [[John Petersen]] (2011) *{{flagicon|Faroe Islands}} [[Mikkjal Thomassen]] (2011–13) *{{flagicon|Faroe Islands}} Sámal Erik Hentze (2014) *{{flagicon|Faroe Islands}} Eyðun Klakstein (2015–16) *{{flagicon|Faroe Islands}} [[Jákup á Borg]] (2017–20) *{{flagicon|Faroe Islands}} Dan Brimsvík (2020–2024) *{{flagicon|Norway}} Magne Hoseth (2024) *{{flagicon|Faroe Islands}} Jákup Martin Joensen (2024-) {{div col end}} == Nakrir fyrrverandi B36 leikarar == *[[Torstein Magnussen]] *[[Tórður Holm]] *[[Tummas Eli Hansen]] *[[Sámal Ímundarson]] *[[Jákup á Borg]] *[[Jens Kristian Hansen]] *[[John Petersen (fótbóltsleikari)|John Petersen]] *[[Jens Martin Knudsen]] *[[Klæmint Matras]] *[[Mikkjal K. Thomassen]] *[[Róaldur Jakobsen]] ==Keldur== {{Reflist}} == Slóðir úteftir == {{commonscat|Players of B36 Tórshavn}} * [http://b36.fo/ B36.fo] * [http://www.whitetigers.fo White Tigers fjepparafelag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312014558/http://www.whitetigers.fo/ |date=2012-03-12 }} {{Føroyskur fótbóltur}} {{Commonscat|B36 Tórshavn}} [[Bólkur:Føroyskt fótbóltsfelag]] [[Bólkur:B36]] 1pgexgvk5j5bc9nui274ew20a6j7jm6 388299 388298 2026-05-31T20:20:54Z RonTho 28927 388299 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = B36 Tórshavn | image = | fullname = Bóltfelagið 1936 | nickname = ''B36''<br/>''White Tigers''<br/>''Hvítir'' | shortname = B36 | founded = 28. mars 1936 | ground = [[Gundadalur|Gundadalur Stadium]],<br/>[[Tórshavn]], [[Faroe Islands]] | capacity = 5.000 | chairman = Edvard Heen | manager = Jákup Martin Joensen | league = [[Betrideildin]] | season = 2025 | position = 5. | website = http://b36.fo/ | current = | pattern_sh1=_adidasonwhite|pattern_b1=_derbyc1112h|pattern_so1=_color_3_stripes_black | leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=000000|socks1=FFFFFF | pattern_sh2=_adidaswhite|pattern_b2=_b3612a|pattern_so2=_color_3_stripes_white | leftarm2=80ff00|body2=80ff00|rightarm2=80ff00|shorts2=000000|socks2=000000| }} '''Bóltfelagið 1936''' ella '''B36''' er eitt fótbóltsfelag í [[Tórshavn|Havn]], sum varð stovnað [[28. mars]] [[1936]]. Síðan 2018 hevur felagið verið tað størsta fótbóltsfelagið í [[Føroyar|Føroyum]], verður roknað eftir limum. [[B36]] bleiv stovnað leygardagin tann 28. mars 1936 í kjallaranum hjá handlinum hjá Hansinu Johannesen, sum var har Reyði Krossur heldur til í dag. Onkur við tilknýti millum stovnararnar hjá B36 arbeiddi í handlinum hjá Hansinu og hevði fingið hølini til vega til stovnandi fundin. Nógvir av stovnarunum vóru arbeiðarar, sum komu vásaklæddir beint frá arbeiði til tann stovnandi aðalfundin. Tá var leygardagur gerandisdagur og vanligur arbeiðsdagur.<ref>https://archive.ph/2016.03.31-233103/http://b36.fo/sogan/b36-sogan-i-oreum-og-myndum.html</ref> Stigtakarin til nýggja felagið var Niels Ejdesgaard. Hann var ættaður úr Oyndafirði, útlærdur prentari, men virkaði fyri tað mesta sum handilsmaður og íverkseti. Niels var ein maður við nógvum jørnum í eldinum, og hann skipaði m.a. fyri skjótikappingum. Í tí sambandi hevði hann eisini eina fótbóltsdeild (Skytteforeningens Boldklub). Nøkur ár frammanundan høvdu nakrir unglingar stovnað eitt fótbóltsfelag, sum kallaðist Fram. Fleiri persónar gingu aftur í báðum feløgum, og tí skeyt Niels upp at leggja feløgini saman, og stovna eitt nýtt fótbóltsfelag. Nakrir av stovnarunum høvdu verið aktivir í [[HB]]. Teir sluppu at venja við, men dystir sluppu teir ikki at spæla. Tí var tað ein løtt avgerð at taka seg burturúr, og vera við til at stovna eitt nýtt felag. Niels plagdi at taka til, at felagið byrjaði í 1935, tí onkrir dystir vórðu spældir tá. Men formliga stovnsetingin var ikki fyrr enn í 1936, og felagið hevur ongantíð havt nakað annað navn enn B36. Sum vera man vóru øll ikki líka fegin um, at nakrir arbeiðarar vóru so framligir, at teir bjóðaðu HB av. Tí sást av og á okkurt prik í bløðunum til tað nýggja felagið, men B36’arar hildu seg ikki aftur við at svara hesum.<ref>https://b36shop.fo/en/products/bokin-renni-dreingir</ref> B36 vann sítt fyrsta meistaraheiti í [[Meistaradeildin 1946|1946]], tá felagið fylti 10 ár, og endurtók hetta í [[Meistaradeildin 1948|1948]] og [[Meistaradeildin 1950|1950]]. HB vann ikki teirra fyrsta meistaraheiti fyrr enn í [[Meistaradeildin 1955|1955]], og hesi árini beint eftir kríggið var B36 greitt tað sterkasta liðið í Havnini. Tað sást m.a. aftur tá B36 í [[Meistaradeildin 1945|1945]] vann 10-0 í landskappingardysti móti HB.<ref>https://www.faroesoccer.com/match.php?matchID=2982&pid=792</ref> Í [[Meistaradeildin 1962|1962]] vann B36 sítt fimta meistaraheiti, og so kom ein turkur á heili 35 ár. Hetta tíðarskeiðið gjørdist HB tað bæði størsta og sterkasta felagið í Havnini, meðan B36 altsamt viknaði. Í 1986 komu Kjartan Mohr og Kristjan á Neystabø í leiðsluna í felagnum, sum ávíkavist kassameistari og formaður. Teir settu sær fyri at endurbyggja felagið, og í [[1. deild 1997|1997]], gjørdist B36 aftur føroyameistarar. Síðan tá hevur felagið verið partur av toppinum í føroyskum fótbólti, og vunnið 5 FM afturat ([[1. deild 2001|2001]], [[Effodeildin 2005|2005]], [[Effodeildin 2011|2011]], [[Effodeildin 2014|2014]], [[Effodeildin 2015|2015]]). Steypakappingin bleiv seinast vunnin í 2021. == Fótbóltshópur == [[Mynd:FC Suduroy - B36 Torshavn Vodafonedeildin 2010.JPG|thumb|right|B36 í dysti móti [[FC Suðuroy]], Vodafonedeildin 2010.]] {{updated|20. februar 2025}} {{Fs start}} {{Fs player|no=1|pos=GK|nat=FRO|name=Silas Eydsteinsson}} {{Fs player|no=3|pos=DF|nat=FRO|name=Bergur Poulsen}} {{Fs player|no=4|pos=DF|nat=FRO|name=Markus Hellisdal}} {{Fs player|no=6|pos=MF|nat=FRO|name=Eli Nielsen}} {{Fs player|no=7|pos=DF|nat=FRO|name=Símun Sólheim}} {{Fs player|no=8|pos=MF|nat=FRO|name=Ragnar Samuelsen}} {{Fs player|no=9|pos=MF|nat=FRO|name=Hannes Agnarsson}} {{Fs player|no=10|pos=FW|nat=SRB|name=Filip Djorgevic}} {{Fs player|no=11|pos=FW|nat=FRO|name=Brian Jacobsen}} {{Fs player|pos=MF|nat=FRO|name=Djóni Sivertsen}} {{Fs player|no=14|pos=MF|nat=FRO|name=Jógvan Gullfoss}} {{Fs player|no=15|pos=MF|nat=FRO|name=Emil Elmelund Hansen}} {{Fs player|no=16|pos=MF|nat=FRO|name=Carl A. Mikkelsen}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=17|pos=MF|nat=FRO|name=Jóhann H. Joensen}} {{Fs player|no=18|pos=MF|nat=FRO|name=Benjamin Heinesen}} {{Fs player|no=19|pos=MF|nat=FRO|name=Rani í Soylu}} {{Fs player|no=20|pos=MF|nat=FRO|name=Pætur Petersen}} {{Fs player|no=21|pos=FW|nat=DEN|name=Tobias Elmelund Hansen}} {{Fs player|no=22|pos=DF|nat=FRO|name=Bogi Reinert Petersen}} {{Fs player|no=23|pos=DF|nat=FRO|name=[[Heini Vatnsdal]]}} {{Fs player|no=24|pos=MF|nat=DEN|name=Marius Kryger Lindh}} {{Fs player|no=25|pos=GK|nat=FRO|name=Bjarti Vitalis Mørk}} {{Fs player|no=26|pos=DF|nat=FRO|name=Rói Hansen}} {{Fs player|no=27|pos=MF|nat=FRO|name=Tórur Eið Eliasen}} {{Fs player|no=28|pos=DF|nat=FRO|name=Mattias Weihe Joensen}} {{Fs player|no=30|pos=MF|nat=FRO|name=Mattias Hellisdal}} {{Fs end}} ==Heiður== * '''[[Betrideildin]]: 11''' ** [[Meistaradeildin 1946|1946]], [[Meistaradeildin 1948|1948]], [[Meistaradeildin 1950|1950]], [[Meistaradeildin 1959|1959]], [[Meistaradeildin 1962|1962]], [[1. deild 1997|1997]], [[1. deild 2001|2001]], [[Effodeildin 2005|2005]], [[Effodeildin 2011|2011]], [[Effodeildin 2014|2014]], [[Effodeildin 2015|2015]], * '''[[Løgmanssteypið]]: 6''' ** 1965, 1991, 2001, 2003, 2006, 2018, 2021. * '''[[Stórsteypadystur]]: 1''' ** 2007 * '''[[1. deild]]: 1''' ** 1985 == Luttøka í UEFA kappingum == {| class="wikitable" |- ! Kapping ! Dystir ! V ! J ! T ! VM ! TM |- | [[UEFA Champions League]] | <center>14 | <center>2 | <center>3 | <center>9 | <center>12 | <center>30 |- | [[UEFA Cup]] / [[UEFA Europa League]] | <center>29</center> | <center>3</center> | <center>6</center> | <center>20</center> | <center>23</center> | <center>65</center> |- | ''[[UEFA Cup Winners' Cup|European Cup Winners' Cup]]'' | <center>2 | <center>0 | <center>1 | <center>1 | <center>1 | <center>2 |- | ''[[UEFA Intertoto Cup]]'' | <center>4 | <center>0 | <center>0 | <center>4 | <center>2 | <center>15 |- | '''TOTAL''' | <center>'''49'''</center> | <center>'''5'''</center> | <center>'''10'''</center> | <center>'''34'''</center> | <center>'''38'''</center> | <center>'''112'''</center> |} === Dystir === {|class="wikitable" |- !Sesong !Kapping !Umfar !Mótstøðulið !Heima !Úti !Samanlagt |- | [[1992–93 European Cup Winners' Cup|1992–93]] | [[UEFA Cup Winners' Cup|European Cup Winners' Cup]] | [[1992–93 European Cup Winners' Cup#Qualifying round|QR]] | {{flagicon|LUX}} [[FC Avenir Beggen|Avenir Beggen]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–2''' |- | rowspan="4"| [[1997 UEFA Intertoto Cup|1997]] | rowspan="4"| [[UEFA Intertoto Cup]] | rowspan="4"| [[1997 UEFA Intertoto Cup#Group 5|Bólkur 5]] | {{flagicon|BEL}} [[K.R.C. Genk|Genk]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–5 | style="text-align:center;" {{n/a}} | bgcolor=#ffdddd rowspan=4 style="text-align:center;"| '''5.''' |- | {{flagicon|NOR}} [[Stabæk Fotball|Stabæk]] | style="text-align:center;" {{n/a}} | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–5 |- | {{flagicon|RUS}} [[FC Dynamo Moscow|Dynamo Moskva]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | style="text-align:center;" {{n/a}} |- | {{flagicon|GRE}} [[Panachaiki F.C.|Panachaiki]] | style="text-align:center;" {{n/a}} | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 2–4 |- | [[1998–99 UEFA Champions League|1998–99]] | [[UEFA Champions League]] | [[1998–99 UEFA Champions League#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|ISR}} [[Beitar Jerusalem]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–4 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–5''' |- | [[1999–2000 UEFA Cup|1999–2000]] | [[UEFA Europa League|UEFA Cup]] | [[1999–2000 UEFA Cup#Qualifying round|QR]] | {{flagicon|TUR}} [[MKE Ankaragücü|Ankaragücü]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–2''' |- | [[2000–01 UEFA Cup|2000–01]] | [[UEFA Europa League|UEFA Cup]] | [[2000–01 UEFA Cup#Qualifying round|QR]] | {{flagicon|DEN}} [[Akademisk Boldklub|AB]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–8 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–9''' |- | [[2002–03 UEFA Champions League|2002–03]] | [[UEFA Champions League]] | [[2002–03 UEFA Champions League#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|GEO}} [[Torpedo Kutaisi]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 2–5 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–6''' |- | [[2004–05 UEFA Cup|2004–05]] | [[UEFA Europa League|UEFA Cup]] | [[2004–05 UEFA Cup#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|LVA}} [[Liepājas Metalurgs]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–8 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–11''' |- | rowspan="2"| [[2005–06 UEFA Cup|2005–06]] | rowspan="2"| [[UEFA Europa League|UEFA Cup]] | [[2005–06 UEFA Cup#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|ISL}} [[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2–1 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1–1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''3–2''' |- | [[2005–06 UEFA Cup#Second qualifying round|2Q]] | {{flagicon|DEN}} [[FC Midtjylland|Midtjylland]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 2–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''3–4''' |- | rowspan="2"| [[2006–07 UEFA Champions League|2006–07]] | rowspan="2"| [[UEFA Champions League]] | [[2006–07 UEFA Champions League#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|MLT}} [[Birkirkara F.C.|Birkirkara]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 2–2 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 3–0 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''5–2''' |- | [[2006–07 UEFA Champions League#Second qualifying round|2Q]] | {{flagicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K.|Fenerbahçe]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–5 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–4 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–9''' |- | [[2007–08 UEFA Cup|2007–08]] | [[UEFA Europa League|UEFA Cup]] | [[2007–08 UEFA Cup#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|LTU}} [[FK Ekranas|Ekranas]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 2–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''3–6''' |- | [[2008–09 UEFA Cup|2008–09]] | [[UEFA Europa League|UEFA Cup]] | [[2008–09 UEFA Cup#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|DEN}} [[Brøndby IF|Brøndby]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–3''' |- | [[2009–10 UEFA Europa League|2009–10]] | [[UEFA Europa League]] | [[2009–10 UEFA Europa League#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|GEO}} [[FC Metalurgi Rustavi|Olimpi Rustavi]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–4''' |- | [[2012–13 UEFA Champions League|2012–13]] | [[UEFA Champions League]] | [[2012–13 UEFA Champions League#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|NIR}} [[Linfield F.C.|Linfield]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 0–0 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 0–0 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0–0''' (3–4 str.) |- | [[2014–15 UEFA Europa League|2014–15]] | [[UEFA Europa League]] | [[2014–15 UEFA Europa League#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|NIR}} [[Linfield F.C.|Linfield]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–3''' |- | [[2015–16 UEFA Champions League|2015–16]] | [[UEFA Champions League]] | [[2015–16 UEFA Champions League#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–4 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–6''' |- | [[2016–17 UEFA Champions League|2016–17]] | [[UEFA Champions League]] | [[2016–17 UEFA Champions League#First qualifying round|1Q]] | {{flagicon|Malta}} [[Valletta F.C.|Valletta]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|&nbsp;0–1 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–2 ([[Away goals rule|a]])''' |- | [[UEFA Europa League 2017-18|2017–18]] | [[UEFA Europa League]] | [[UEFA Europa League 2017-18#Fyrsta innleiðandi umfar|1Q]] | {{flagicon|Estonia}} [[Nõmme Kalju FC|Nõmme Kalju]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–4''' |- | rowspan="3"| [[UEFA Europa League 2018-19|2018–19]] | rowspan="3"| [[UEFA Europa League]] | [[UEFA Europa League 2018-19#Preliminary round|PR]] | {{flagicon|GIB}} [[St Joseph's F.C.|St Joseph's]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1−1 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1−1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2–2''', 4–2 (br.kap.) |- | [[UEFA Europa League 2018-19#Fyrsta innleiðandi umfar|1Q]] | {{flagicon|MNE}} [[OFK Titograd Podgorica|OFK Titograd]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 0−0 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2–1 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2–1''' |- | [[UEFA Europa League 2018-19#Annað innleiðandi umfar|2Q]] | {{flagicon|TUR}} [[Beşiktaş J.K.|Beşiktaş]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0−2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0−6 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''0−8''' |- | [[UEFA Europa League 2019-20|2019–20]] | [[UEFA Europa League]] | [[UEFA Europa League 2019-20#Fyrsta innleiðandi umfar|1Q]] | {{flagicon|NIR}} [[Crusaders F.C.|Crusaders]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 2−3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0−2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''2–5''' |- | rowspan="4"| [[UEFA Europa League 2020-21|2020–21]] | rowspan="4"| [[UEFA Europa League]] | [[UEFA Europa League 2020-21#Præliminær runde|PR]] | {{flagicon|GIB}} [[St Joseph's F.C.|St Joseph's]] | {{n/a}} | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2–1''' | {{n/a}} |- | [[UEFA Europa League 2020-21#Fyrsta innleiðandi umfar|1K]] | {{flagicon|EST}} [[FCI Levadia Tallinn|FCI Levadia]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''4–3''' {{aet}} | {{n/a}} | {{n/a}} |- | [[UEFA Europa League 2020-21#Annað innleiðandi umfar|2K]] | {{flagicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2–2''' (5–4 br.) | {{n/a}} | {{n/a}} |- | [[UEFA Europa League 2020-21#Triðja innleiðandi umfar|3K]] | {{flagicon|BUL}} [[PFC CSKA Sofia|CSKA Sofia]] | {{n/a}} | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–3''' | {{n/a}} |- | rowspan=3|2022-23 | rowspan=3|[[UEFA Conference League]] |1K | {{flagicon|BIH}}[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 3–1 {{aet}} | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–2 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''3–3''' {{aet}} (4–3 [[Straffesparkskonkurrence|str.]]) |- |2K | {{flagicon|SMR}}[[SP Tre Fiori]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1–0 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 0–0 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1–0''' |- |3K | {{flagicon|DEN}} [[Viborg FF|Viborg]] | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 1–2 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| 0–3 | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"| '''1–5''' |- | rowspan=3| [[UEFA Europa Conference League 2023-24|2023–24]] | rowspan=3| [[UEFA Europa Conference League]] | [[UEFA Europa Conference League 2023-24#Fyrsta innleiðandi umfar|1K]] | {{flagicon|EST}} [[Paide Linnameeskond]] | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 0–0 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2–0 {{aet}} | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2–0''' |- | [[UEFA Europa Conference League 2023-24#Annað innleiðandi umfar|2K]] | {{flagicon|WAL}} [[Haverfordwest County A.F.C.|Haverfordwest County]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2–1 | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| 1–1 {{aet}} | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''3–2''' |- | [[UEFA Europa Conference League 2023-24#Triðja innleiðandi umfar|3K]] | {{flagicon|CRO}} [[HNK Rijeka|Rijeka]] | | | |} ;Viðmerkingar * '''KR''': Innleiðandi umfar * '''1K''': Fyrsta innleiðandi umfar * '''2K''': Annað innleiðandi umfar * '''3K''': Triðja innleiðandi umfar ==Venjarar== {{div col|colwidth=28em|small=yes}} *{{flagicon|Denmark}} Bengt Anemann (1965) *{{flagicon|Faroe Islands}} Jørleif Kúrberg (1966) *{{flagicon|Austria}} Walter Pfeiffer (1967) *{{flagicon|Faroe Islands}} Gunnleif Mouritsen (1968) *{{flagicon|Denmark}} Per From Egebjerg (1970) *{{flagicon|Iceland}} Eggert Jóhannesson (1974-75) *{{flagicon|Faroe Islands}} Árni Rein (1976-77) *{{flagicon|Faroe Islands}} Jacob Thomsen (1978) *{{flagicon|Faroe Islands}} Sólbjørn Mortensen (1979) *{{flagicon|Scotland}} Stan Mills (1980) *{{flagicon|Faroe Islands}} Jørleif Kúrberg (1980) *{{flagicon|Faroe Islands}} Jógvan Nordbúð (1981-82) *{{flagicon|Faroe Islands}} Jóhan Nielsen (1983-86) *{{flagicon|Faroe Islands}} Jógvan Nordbúð (1987-89) *{{flagicon|Faroe Islands}} Petur Simonsen (1990–92) *{{flagicon|Poland}} Jacek Burkhardt (1993–94) *{{flagicon|Iceland}} [[Páll Guðlaugsson]] (1994) *{{flagicon|Faroe Islands}} Petur Simonsen (1995) *{{flagicon|Faroe Islands}} Jógvan Nordbúð (1996) *{{flagicon|Serbia}} Tomislav Sivić (1997–99) *{{flagicon|Sweden}} Per Olov Andersson (2000) *{{flagicon|Poland}} Piotr Krakowski (2000–02) *{{flagicon|Romania}} Ion Geolgău (2002–03) *{{flagicon|Faroe Islands}} [[Jóannes Jakobsen]] (2004) *{{flagicon|Faroe Islands}} Sigfríður Clementsen (2005–06) *{{flagicon|Faroe Islands}} [[Kurt Mørkøre]] (2007) *{{flagicon|Faroe Islands}} Heðin Askham (2008) *{{flagicon|Faroe Islands}} [[Mikkjal Thomassen]] (2009) *{{flagicon|Serbia}} Milan Cimburović (2009) *{{flagicon|Faroe Islands}} Sigfríður Clementsen (2009–10) *{{flagicon|Faroe Islands}} Allan Mørkøre (2010) *{{flagicon|Faroe Islands}} [[John Petersen]] (2011) *{{flagicon|Faroe Islands}} [[Mikkjal Thomassen]] (2011–13) *{{flagicon|Faroe Islands}} Sámal Erik Hentze (2014) *{{flagicon|Faroe Islands}} Eyðun Klakstein (2015–16) *{{flagicon|Faroe Islands}} [[Jákup á Borg]] (2017–20) *{{flagicon|Faroe Islands}} Dan Brimsvík (2020–2024) *{{flagicon|Norway}} Magne Hoseth (2024) *{{flagicon|Faroe Islands}} Jákup Martin Joensen (2024-) {{div col end}} == Nakrir fyrrverandi B36 leikarar == *[[Torstein Magnussen]] *[[Tórður Holm]] *[[Tummas Eli Hansen]] *[[Sámal Ímundarson]] *[[Jákup á Borg]] *[[Jens Kristian Hansen]] *[[John Petersen (fótbóltsleikari)|John Petersen]] *[[Jens Martin Knudsen]] *[[Klæmint Matras]] *[[Mikkjal K. Thomassen]] *[[Róaldur Jakobsen]] ==Keldur== {{Reflist}} == Slóðir úteftir == {{commonscat|Players of B36 Tórshavn}} * [http://b36.fo/ B36.fo] * [http://www.whitetigers.fo White Tigers fjepparafelag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312014558/http://www.whitetigers.fo/ |date=2012-03-12 }} {{Føroyskur fótbóltur}} {{Commonscat|B36 Tórshavn}} [[Bólkur:Føroyskt fótbóltsfelag]] [[Bólkur:B36]] 4s82qz8grs1ut8vrt072za611uchw6l 0 7923 388297 388281 2026-05-31T16:44:46Z InternetArchiveBot 24584 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 388297 wikitext text/x-wiki {{mánaðargrein}} {{Infoboks Land | uppruna_navn = United States of America<br />Sameindu Statirnir Í Amerika<br />Sambandsríki Amerika | navn = Sambandsríki Amerika | mynd_flagg = Flag of the United States.svg | mynd_skjald = US-GreatSeal-Obverse.svg | motto = "[[In God We Trust]]" | mynd_positión = United States (orthographic projection).svg | alment_mál = [[Enskt mál|Enskt]] (''de facto'') | høvuðsstaður = [[Washington DC]] | fullveldi = [[4. juli]] [[1776]] | løgmaður_heitið = Varaforseti | løgmaður = [[J.D. Vance]] | forseti_heitið = Forseti | forseti = [[Donald Trump]] | vídd = 9 826 675 | vatn = 6,76 | íbúgvar = 328 239 523 | íbúgvar_ár = 2019 | íbúgvar_km2 = 35 | gjaldoyra = [[Amerikanskur dollari]] (USD) | tíðarzona = [[UTC]] -4 til -10 | tjóðsangur = "[[The Star-Spangled Banner]]"<br /><center>[[File:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]</center> | alnet_økisnavn = [[.gov]], [[.mil]], [[.edu]], og [[.us]] | telefon_landakota = 1 | spenningur = | viðmerkingar = |}} '''Sameindu Statirnir í Amerika''' (stytt '''SSA;''' alment enskt heiti: ''United States of America'', stytt '''USA''', eisini ''America'' framborið {{IPA|/əˈmɛɹɪkə/}} <ref>http://dictionary.reference.com/browse/america</ref>) ella '''Sameindu Statirnir''' (á enskum United States, stytt '''U.S.''') er heimsins triðstørsta land, bæði í stødd (minni enn [[Kanada]] og [[Russland]]) og fólkatali (færri enn í [[India]] og í [[Kina]]). Landið er býtt í 50 lutstatir, eindardistriktið [[Washington DC]] (sum eisini er høvuðsstaður) og fleiri partar handan hav. Av teimum er oyggin [[Puerto Riko]] í [[Karibiahav|Karibiska havinum]] størsti parturin og har tað búgva flest fólk. Aðrar oyggjar, sum USA eigur, eru t. d. [[Amerikonsku Jómfrúoyggjar]], [[Amerikanska Sámoa]], [[Guam]], [[Norðurmarianoyggjar]] og nógvar oyggjar við ongum fólki (t. d. [[Midwayoyggjar]], [[Palmyraoyggj]], [[Johnstonoyggj]], [[Bakeroyggj]], [[Wakeoyggj]], [[Howlandoyggj]], v. fl.). Á mongum oyggjum eru amerikanskar hernaðarstøðir. Síðani 1898 hevur USA havt eina stóra marinustøð á [[Kuba]] – [[Guantánamo]]flógvi. Guantánamoflógvin hevur serligan leiklut og verður stýrdur av amerikonsku verjuni. USA er heimsins máttmiklasta <ref>http://www.urbandictionary.com/define.php?term=superpower</ref><ref>http://www.thehindu.com/news/article740679.ece</ref> og ríkasta land ([[BTÚ]]) <ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |title=Archive copy |accessdate=2010-03-28 |archive-date=2018-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227071047/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |dead-url=yes |archivedate=2018-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181227071047/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html }}</ref>. Stórt tilfeingi av kilo, [[Olja|olju]] og steinsløgum, umframt ógvisliga tilflytingin í [[19. øld|19.]] og [[20. øld]], hevur verið høvuðsatvoldin til bráða vøksturin í ídnaðinum og góðu lívskorini. Amerikonsk vøra og amerikonsk mentan eru nú á døgum kend um allan heimin. Markið ímillum USA og [[Kanada]] er heimsins longsta óvarda landamark <ref>{{Cite web |url=http://www.cbc.ca/canada/story/2009/05/15/f-vp-gillespie.html |title=Archive copy |accessdate=2009-05-17 |archive-date=2009-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090517234443/http://www.cbc.ca/canada/story/2009/05/15/f-vp-gillespie.html |dead-url=no }}</ref>. [[New York City]] í [[New York]] er størsti býur, har búgva 8 milliónir fólk, síðan eru tað [[Los Angeles]] í [[Kalifornia]] og [[Chicago]] í [[Illinois]]. Landslagið er fjølbroytt, her eru [[Oyðimørk|oyðimerkur]], skógir, slættlendi, grasfløtur og høg fjøll. Eftir at USA í 1776 fekk fullveldi frá [[Stóra Bretland|Bretlandi]], bleiv USA eitt av fyrstu modernaðu og umboðanarfólkaræðum í heiminum. Upprunaliga politiska skipanin var eitt samveldi millum statirnar. Eftir nógv kjak varð eitt miðsett stýri sett í staðin; hetta var í 1789. Í 19. øld vórðu fleiri nýggir statir tiknir uppí, antin av fríum vilja ella eftir kríggj, og USA vaks vestureftir og suðureftir (jørð í [[Meksiko]]) á [[Norðuramerika]]nska meginlandinum. Tvær stórar kreppur meðan hetta varð, vóru [[Amerikanska Borgarakríggið|borgarakríggið]] (1861-1865) og [[Heimskreppan|Depressiónin Mikla]] (1929-1939). Eftir [[Seinni heimsbardagi|Annað heimskríggj]] var USA onnur av tveimum risaveldum; hin var [[Sovjetsamveldið]]. Hesar báðar risaveldirnar stríddust nógv gjøgnum tað [[Kalda kríggið]]. Eftir at Kalda kríggið í 1991 endaði óavgjørt, upploystist Sovjetsamveldið og USA var einasta risaveldi eftir. == Søga == ''Høvuðsgrein: [[Amerikonsk søga]]'' === Indiánarnir === [[Mynd:Discovery_of_the_Mississippi.jpg|thumb|left|[[Upprunaamerikanarar|Indiánar]], ið búðu á háslættanum. Tá ið tey hvítu komu til USA, hittu tey indiánar.]] [[Mynd:William_Notman_studios_-_Sitting_Bull_and_Buffalo_Bill_(1895)_edit.jpg|thumb|right|Fólkið í hesum heimsparti var einaferð upprunafólk; [[Indiánar í USA|indiánar]], sum livdu av tí, náttúran gav.]] [[Mynd:E._Irving_Couse_-_Elk-Foot_of_the_Taos_Tribe_-_Smithsonian.jpg|thumb|right|[[Pueblofólkið|Puebloindiánar]] búgva í [[Arizona]]. Pueblo merkir bygd.]] [[Upprunaamerikanarar|Upprunafólkið]] í USA vóru indiánar. Í [[17. øld]] komu fólk úr ymsum heraðshornum at seta búgv. [[Stóra Bretland|Bretar]], [[Skotland|skotar]] og [[Írland|írar]] komu á eysturstrondina, [[Frakland|fraklendingar]] at teimum stóru vøtnunum, og [[Spania|spaniólar]] í útsynningslendið. Í [[18. øld]] misti Frakland síni [[Hjáland|hjálond]]. Hesi londini komu nú undir bretskt vald. Um sama mundið komu fyrstu [[Trælur|trælirnir]] til [[Amerika]]. Nakað upp í 18. øld, tá ið lítið lendi var eftir, vórðu viðurskiftini millum indiánar og hjálandafólkið ógvuliga ring. Hildið verður, at [[Beringssundið]] var ikki til fyri 20.000-30.000 árum síðani. Tað var landfast ímillum [[Ásia]] og Amerika. Veiðimenn og savnarar komu úr Ásia henda vegin. Hetta fólkaslagið fór um alt Amerika og var eyðkent. Slætt, svart hár og reyðbrúnan húðarlit. Tey vórðu kallað [[Upprunaamerikanarar|indiánar]], tí [[Kristoffur Kolumbus|Kolumbus]] helt, at hann var komin til [[India]]. Fyri 10.000 árum síðani komu onnur fólkasløg sama veg, og búsettust har norðuri í kuldalondunum í Amerika. Hetta eru forfedrarnir hjá [[inuit]]tum. Hildið verður, at einar 15-20 milliónir indiánar vóru í øllum Amerika, tá ið [[Kristoffur Kolumbus|Kolumbus]] kom hagar í 1492. Av teimum vóru bara 2 milliónir í USA. Í USA vóru einir 300 ættarbólkar, og teir talaðu 200 ymisk [[mál]]. Lendið vestan fyri [[Mississippi]] vestur ímóti [[Klettafjøll]]um var grasfløta. Vanliga verður hon kallað prerian, og har búði lítið fólk. Nakrir ættarbólkar búðu í útjaðaranum, teir livdu av jørðini og veiði. Tey flestu hildu lítið um indiánar. Júst sum um [[afrika]]nar. "Einasti góði indiánin er ein deyður indiáni". Soleiðis tók ein generalur til, hann hevði verið í fleiri bardøgum ímóti indiánum <ref>http://www.dickshovel.com/ind.html</ref>. Í skógarlendunum eystanfyri livdu indiánskir ættarbólkar, sum vit hava sæð í cowboyfilmum og lisið um í bókum: [[Mohikanar]], [[huronar]], [[Irokesarar|irokesar]] og [[shavahoar]]. Í skógunum vóru nógv [[rádjór]], [[bjarnir]], [[hjørtir]], [[Elgur|elgar]] og [[Bævur|bævrar]]. Eisini var ovmikið av [[Fuglur|fugli]] og [[Fiskur|fiski]]. Í hesum [[Filmur|filmunum]] og bókunum vóru fáir indiánar, sum nakar dugur var í. Nevnast kann, at ”Hjartarfótur” var ein av fáu hetjunum. Í flestu førum vóru teir lýstir sum blóðtystir ránsmenn bara við einum í huga – at skræða húðina av høvdinum á teimum hvítu. Heilt upp at okkara døgum hevur lítið verið skrivað um, hvussu teir hvítu tóku land teirra. Á mangan hátt vóru teir hvítu betur fyri, men indiánarnir stóðu ikki aftari, sum fleiri hildu. Ikki dugdu teir at gera jarn, men mentanarliga vóru teir ikki aftari. Teir yrktu, málaðu, høvdu sína egnu trúgv, og felagsskapurin var góður. Indiánarnir livdu so tætt upp at náttúruni og vistu, hvussu teir skuldu fáa gagn burtur úr henni. Fyrst í [[18. øld]] komu fleiri og fleiri indiánar út á grasfløtuna. [[Bisonneyt|Bisonin]] varð mest veiddur, tí av honum var ovmikið. Hildið verður, at umleið 70 milliónir bisonar vóru til á grasfløtuni í USA. Ein fullvaksin bisonur vigaði o.u. 1100 kilo, og av honum fingu indiánar alt tað, teimum nýttist. Kjøtið og avroðini vórðu etin. Skinnið varð nýtt til tjøld, klæði, mokkasinir og togverk. Spengurnar vórðu nýttar til tráð og bogastreingir. Beinið til knívar og ørvaroddar. Úr kleyvum og hornum gjørdu teir lím, og í vombini goymdu teir vatn. Myrkjuna turkaðu teir at brenna. Í góðum samstarvi millum [[ross]] og veiðimann bar til hjá 100 indiánum at fella 300-500 bisonoksar um tíman. Teir veiddu bara við boga og píli. Fór nakar á veiðiferð einsamallur, varð hann revsaður. Á veiðiferðum hild uteir saman. Indiánasamfeløgini í USA vóru smærri enn tey í [[Meksiko]] og [[Peru]]. Men fleiri ferðir varð roynt at ganga saman í størri eindir. Kendast man vera [[irokesasamgongan]], sum var sterkast um 1700. Fyri betur at kunna standa ímóti ágangi uttanífrá, vóru 5 ættarbólkar gingnir saman í eina samgongu. Hvør ættarbólkur hevði egið sjálvstýri, men í serligum felagsmálum, og tá ið trupulleikar tóku seg upp við aðrar ættarbólkar, varð prátað saman til trupulleikarnir vóru loystir. [[Irokesarar|Irokesar]] høvdu stóra virðing fyri konufólki. Rætturin at arva var frá mammuni. Hon hevði eisini eitt orð at siga, tá ið høvdingar vórðu valdir ella vórðu settir frá. Vildi kona skiljast, gav hon manninum boð um at fara. Kortini varð maðurin verandi í grannalagnum. Konurnar vóru eisini uppi í friðarsamráðingum, og tá ið tey skuldu gera av, um farast skuldi í kríggj. Irokesar livdu mest av jørðini, men vóru eisini dúgligir veiðimenn. Í [[Arizona]], [[Utah]], [[Kalifornia]] og [[Nevada]] vóru eisini fleiri ættarbólkar, sum dyrkaðu jørðina. [[Pueblofólkið|Puebloindiánarnir]] høvdu byrgt áir og grivið veitir. Tá ið so turkur kom, veittu teir vatnið út á lendið. Puebloindiánarnir vóru friðarfólk, men teir ræddust at [[Apache|apasjarnar]] skuldu leypa á. Teir vóru grannar. === Niðursetufólkið === [[Mynd:MayflowerHarbor.jpg|thumb|left|250px|Í 1620 komu [[pílagrímarnir]]. [[Átrúnaður|Átrúnaðarlig]] viðurskifti høvdu noytt teir at rýma út [[Ongland]]i.]] [[Mynd:SlaveDanceand_Music.jpg|thumb|right|250px|Evropeiskir keypmenn ríkaðu seg av [[Trælur|trælahandlinum]].]] [[Mynd:Thirteen_Colonies_Original_Highlighted.svg|thumb|right|250px|Hjálond breta í USA í 1776; tey fyrstu 13 ríkini í USA vóru hesi: [[Delaware]], [[Pennsylvania]], [[New Jersey]], [[Georgia (USA)|Georgia]], [[Connecticut]], [[Massachusetts]], [[Maryland]], [[South Carolina]], [[New Hampshire]], [[Virginia]], [[New York]], [[North Carolina]] og [[Rhode Island]].]] Flestu niðursetufólkini í USA í [[17. øld|17.]] og [[18. øld]] komu úr [[Ongland]]i. Í Onglandi høvdu tey mist rættin til jørðina, og søkt varð at mongum fyri trúarsakir. Ikki bara fátækrafólk rýmdu heimanífrá. Eisini fólk, sum ikki vóru nøgd við lívið heima, fluttu til USA. Aðalsfólk fóru eisini og búsettust sunnanfyri. Har komu tær fyrstu gróðrarlundirnar. Norðanfyri, har umstøður ikki vóru fyri stórum gróðrarlundum, búsettust at kalla bara bøndur, fiskimenn og handverkarar. Í teimum [[puritansku]] samkomunum, sum vuksu í tali, var eingin stættarmunur, og fólkið livdi í friði og náðum. Niðursetufólkið og indiánarnir sótu væl um sátt í fyrstuni. Teir hvítu fingu góð ráð, hvussu teir skuldu veiða, hvar best var at velta; men í seinnu helvt av 18. øld, tá ið minni var at býta, gjørdust viðurskiftini ótrygg. [[Frakland|Fraklendingar]], sum mest hugsaðu um handil, høvdu gott samband við indiánarnar fyrstu tíðina. Í fyrstani var lívið strevið. Niðursetufólkið sunnanfyri visti lítið um landbúnað, og torført var at útvega mat. Mong doyðu av svongd fyrst í [[17. øld]], og søgur ganga um, at summi løgdust á lík. Niðursetufólkið, sum arbeiddi í gróðrarlundunum, hevði skrivað undir sáttmála, og tá ið so ein tíð var umliðin, suttust tey niður sum smábøndur. Niðursetufólkið visti, at tey svørtu úr [[Afrika]] vóru [[Trælur|trælir]] í [[Suðuramerika]] og á oyggjunum í [[Karibiahav]]i. Í [[17. øld]] vórðu [[Trælur|trælir]] tiknir at arbeiða í gróðrarlundunum. At byrja við vóru trælirnir í minniluta, men miðskeiðis í 18. øld vóru 170 000 [[Trælur|trælir]] í [[Virginia]]. Hetta var um helvtin av øllum fólkinum har. Trælirnir, sum komu livandi um havið, vóru illa fyri bæði til likams og sálar, tá ið teir at enda komu til [[Amerika]]. Tey hvítu virdu teir lítið og fóru við teimum, sum best bar til. Hesi neyðars fólk vórðu seld á uppboði og viðfarin sum [[djór]]. Tey, sum vóru best fyri, fóru fyri hægsta boð. Maður og kona vórðu atskild, og børn sóu ongantíð foreldrini aftur. Tá ið trælirnir komu hagar, teir skuldu vera, varð merki brent á kroppin á teimum. Fleiri konufólk vórðu sett til húsligt arbeiði, sum ikki var so strevið. Men ofta vórðu tey fyri kynsligum ágangi frá eigara og øðrum arbeiðismonnum í húsinum. Sum tíðin leið, lótu teir konufólk og mannfólk búgva saman. Tað ráddi um at vaksa um barnatalið, tí trotið á trælum vaks. Kortini arbeiddu flestu konufólkini í gróðrarlundunum. Tey høvdu eisini ábyrgdina av, at nóg mikið varð dyrkað til [[Matur|matna]]. Trælir, sum settu seg upp ímóti eigaranum ella royndu at rýma, vórðu harðliga revsaðir. Tað var ikki óvanligt, at slíkir trælir vórðu bukaðir til deyða. Í [[Maryland]] kom lóg í gildi, hon segði, at sló ein svartur ein hvítan, vórðu oyruni skorin av honum. Men í flestu førum fóru teir hampiliga við trælunum. Eigaranum tørvaði teir. Tí vildi hann hava teir so kropsliga væl fyri sum gjørligt. Stríggið var hjá teimum hvítu, sum settu búgv í [[Hjáland|hjálondunum]]. Men tey livdu í álitinum og vónini, at her høvdu øll ein møguleika at koma fram og gerast lukkulig. Um ikki eydnaðist so væl einastaðni, so var møguleiki at flyta vestureftir og royna eydnuna har. Tænastufólk, sum við sáttmála høvdu bundið seg at vera ávísa tíð, vóru verst fyri. Hesi fólkini vóru fátæk fólk úr [[Bretland]]i. Tey máttu binda seg í 5-7 ár, og so var ferðin goldin. Á ferðini vórðu tey innilæst, so at eingin møguleiki var at rýma, angraðu tey. Tey vórðu stúvað saman umborð á skipinum, og hetta minti nógv [[Trælur|trælaferðirnar]]. Í 1741 fór sluppin ”Seaflower” úr [[Belfast]] í [[Norðurírland]]i við 106 fólkum, sum høvdu bundið seg við sáttmála. Ferðin vardi 16 vikur, og tá ið tey komu til [[Boston]] í [[Massachusetts]], vóru 46 deyð í hungri. Tey fyrstu árini vóru fleiri mannfólk enn konufólk. Ofta vóru lýsingar at síggja, har søkt varð eftir konufólkum. Ferðin varð goldin, vildu tær gifta seg við niðursetumanninum. Tað bar eisini til at keypa sær arbeiðskonu, og í bløðunum stóð at lesa, hvat hon dugdi. Til dømis: ”Røsk genta, ið dugir væl at seyma. Drekkur ikki og er eitt satt konubrot”. Nógv konufólk arbeiddu ikki í teimum stóru lundunum sunnanfyri. Men hjá niðursetufólkunum norðanfyri var neyðugt, at konur og børn tóku hond í. Tey vórðu ofta sett at veva og spinna. Av tí at arbeiðsmegi treyt, fingu konufólk betri løn í [[Hjáland|hjálondunum]]. Meðan [[Amerika]] enn var saman við [[Ongland]]i, vóru somu javnstøðulógir galdandi í báðum londunum. Í [[Nýongland]]i, har nógvir [[puritanar]] búðu, skuldi konan laga seg eftir manninum. Maðurin kravdi, at konan skuldi vera lýðin, arbeiðssom og sparin. Gekk hon ikki undir hesar treytir, var vanlig, at tey skildust. Eisini var lættari hjá konufólkunum at fáa [[útbúgving]] í hjálondunum. Tey vóru í minniluta, og hetta gjørdi kanska, at virðingin fyri teimum var størri. === Hjálondini og Bretland === [[Mynd:Simon Legree and Uncle Tom - A scene from the abolitionist novel, Uncle Tom's Cabin.png|thumb|right|250px|Vit fáa helst aldri at vita, hvussu mong menniskju vórðu seld sum [[Trælur|trælir]], men hildið verður, at fleiri enn sjey milliónir [[afrika]]narar vórðu sendir til Amerika frá 1701 til 1810.]] [[Mynd:Major George Washington in the French and Indian War.jpg|thumb|right|250px|Bretski generalurin [[Charles Cornwallis]] fór í felluna í [[Yorktown]], [[Virginia]]. [[Frakland|Franski]] flotin lá og vardi fram við strondini, og [[George Washington]] kringsetti [[Stóra Bretland|bretsku]] herdeildirnar frá landi.]] [[Mynd:Declaration_independence.jpg|thumb|right|250px|Tey trettan hjálondini samtyktu uppskotið hjá [[Thomas Jefferson]] 4. juli 1776 í [[Philadelphia]], [[Pennsylvania]].]] [[Mynd:Inauguration of George Washington by Ramon Elorriaga.jpg|thumb|right|250px|[[George Washington]] heldur fyrstu røðuna sum forseti.]] [[Mynd:Washington_Crossing_the_Delaware_by_Emanuel_Leutze,_MMA-NYC,_1851.jpg|thumb|right|250px|George Washington siglir um Delaware-ánna jólanátt 1776.]] ''Les eisini greinina [[Amerikanska Kollveltingin]]'' Í [[18. øld]] høvdu [[Hjáland|hjálondini]] í USA minni samband við [[Bretland]] enn áður. Nýggj ættarlið vóru komin, og nú vóru flestu innflytararnir [[írland|írar]], [[skotland|skotar]], [[Týskland|týskarar]] og [[Frakland|fraklendingar]]. Hóast [[Hjáland|hjálondini]] enn vóru undir [[Bretland|bretskum]] harraveldi, hevði tjóðskaparrørslan ment seg. Hvítir ognarmenn valdu ting. Har varð peningur játtaður, skattur ásettur og lógir samtyktar. [[Bretland|Bretar]] vóru ikki sinnaðir at lata [[Hjáland|hjálondini]] gera og vinna sínar egnu vørur. Teir vildu hava ótilvirkaðar vørur úr hesum londum, helst [[bummull]]. Bretska tingið gjørdi av, at tollur skuldi verða lagdur á allar lidnar vørur, sum vórðu innfluttar, til dømis glas, pappír og vín. Men tingið kravdi eisini, at tær vørur, sum [[Vesturindia]] sendi hjálondunum, skuldu verða tollaðar. Tollurin fór til [[Bretland]]s. Niðursetufólkið var í ødini um hetta krav, og tað bøtti ikki um, at tingið samtykti lógir, sum skuldu galda í hjálondini, hóast tey høvdu ikki umboð í bretska tinginum. Dúgliga varð mótmælt, og at enda varð tollurin tikin av. Men kortini varð tollur lagdur á te, sum bretar fluttu inn og aftur seldu [[Hjáland|hjálondunum]]. Tollurin varð tískil standandi sum tekin um, at bretska tingið tók sær rættin at skatta hjálondini. Í 1773 fóru nakrir [[boston]]búgvar, ílatnir sum indánar, umborð á trý skip, sum vóru fermd við tei, og tveittu alt fyri borð. Viðurskiftini, millum niðursetufólkið og bretar, gjørdust nú sera álvarslig. Tvey ár seinni brast frælsiskríggið á, og [[4. juli]] [[1776]] samtykti tjóðartingið fyribils [[Amerikanska Frælsisyvirlýsingin|Amerikonsku Frælsisyvirlýsingina]]. Trettan hjálond høvdu tikið loysing frá [[Bretland]]i. Kríggið vardi í 5 ár. Ein triðingur av fólkinum stuðlaði bretum, ein triðingur var uttanveltaður, og ein triðingur var beinleiðis við í stríðnum fyri loysing. Tað vóru serliga handilsmenn, ið sóu fyri sær teir stóru fyrimunur at kvetta við [[Bretland]]. Flestu indiánsku ættarbólkarnir hjálptu bretum, og [[Frakland]], gamli fíggindi Bretlands, stuðlaði niðursetufólkinum. Bretar høvdu eisini leiguhermenn – 20 000 [[Týskland|týskarar]] vóru í ein góðseigari úr [[Virginia]], stóð á odda fyri [[hjáland]]aherinum. Skamt eftir, at [[Amerikanski Frælsisbardagin]] ímóti [[Bretland|bretum]] var brostin á, útnevndi tingið í [[Hjáland|hjálondunum]] herovastin [[George Washington]] úr [[Virginia]] sum hægstráðandi fyri herinum. Hann rak bretar úr [[Boston]], og fyri tingini var hetta tekin um formliga at loysa seg frá bretska yvirvaldsrættinum. Hin 4. juli góðtók [[Kongressin í USA|Kongressin]] [[Amerikanska Frælsisyvirlýsingin|Frælsisyvirlýsingina]], sum umboðsmenn fyri øll 13 hjálondini høvdu skrivað undir. Hon segði, at sameindu hjálondini vórðu og skuldu verða fræls og óheft ríki. Kríggið vardi í 5 ár, men [[George Washington|Washington]] og herlið hansara vunnu flestu bardagarnar. Ein gávuríkur, dugandi ungur tingmaður úr [[Virginia]], [[Thomas Jefferson]] (13. apríl 1743 – 4. juli 1826), skrivaði [[Amerikanska Frælsisyvirlýsingin|Frælsisyvirlýsingina]]. Sum fyrimynd hevði hann hugsanina hjá [[Ongland|enska]] [[heimspeki]]nginum [[John Locke]] (29. august 1632 – 28. oktober 1704), sum segði politiska valdið gera sáttmála við fólkið um tilverurætt teirra, frælsi og – skoytti [[Thomas Jefferson|Jefferson]] uppí – eydnu. Hann skrásetti misbrotini [[Bretland]]skongur hevði gjørt, og segði hann hava brotið sáttmálan við tegnar sínar í [[Hjáland|hjálondunum]]. Øll niðursetufólkini vildu ikki hava frælsi. Mong av teimum kongstrúgvu fluttu til [[Kanada]]. Hugsanin um, at øll skuldu vera fræls, fekk summi fólk at stríðast fyri, at trælirnir eisini skuldu gerast frælsir. Á eysturstrondini í USA varð [[Trælur|trælahaldið]] tikið av við lóg í 1804. Undir [[Frælsisbardaganum]] fingust konufólk í [[Hjáland|hjálondunum]] við arbeiði, sum fólk flest bara hildu vera mannfólkaarbeiði burturhav til dømis [[Molly Pitcher]] ið stríddist á vígvøllinum. Lond í [[Evropa]] nýttu amerikonsku grundlógina sum fyrimynd. Hesir tankar um frælsi og sjálvbjargni birtu nýggja vón hjá teimum, sum vildu hava einaveldiskongarnar settar frá. Men [[Amerikanska Kollveltingin]] broytti ikki stórvegis viðurskiftini hjá teim svørtu. Tey vóru enn [[Trælur|trælir]], og indiánar máttu framvegis lata lendi. Heldur ikki konufólkið hevði somu rættindi sum mannfólkið. Á vári 1781, eftir bardagan ímillum [[Bretland|bretsk]] og amerikansk herlið við Guilford Court House í [[North Carolina]], gav [[Corwallis herovasti]] hjá [[Bretland|bretsku]] herliðunum boð um at taka seg aftur til [[Yorktown]] í [[Virginia]]. Amerikanski herurin stongdi allar leiðir til [[Yorktown]], og bretsku herliðini fingu hvørki útgerð ella neyðsynjarvørur. Í oktober gav [[Cornwallis]] seg upp í hendurnar á [[George Washington|Washington]] herovasta, og kríggið var av. Í friðarsamráðingunum í [[París]] í 1783 vórðu hjálondini, ella USA, viðurkend sum frælst ríki. Mangir trupulleikar bíðaðu nýggja ríkinum. Samveldisstjórnin var veik. Í mai 1787 buðu tingini øllum sambandssríkjunum til fundar at evna til eina stýrisskipanarlóg. Á fundinum varð gjørd tann sterka stýrisskipanin, sum enn er galdandi í USA. === Borgarakríggj === ''Les eisini greinina [[Amerikanska Borgarakríggið]]'' [[Mynd:Confederate_States_of_America.svg|thumb|right|250px|11 ríki (grøn) søgdu seg úr samveldinum. 5 trælaríki (gul) fyri norðan vóru verandi í samveldinum, hóast partur av fólkinum stuðlaði [[Sameindu Amerikonsku Suðurríkjunum]] (CSA).]] Høvuðsvinnan í norðurríkjunum í USA var ídnaður, og [[Trælur|trælahaldið]] var avtikið. Í suðurríkjunum var [[landbúnaður]] høvuðsvinna og trælirnir gjørdu enn mesta arbeiðið á gørðunum. Í 1860 varð [[Abraham Lincoln]] (12. februar 1809 – 15. apríl 1865) valdur forseti. Hann sýttu fyri, at trælahald skuldi breiða seg í økjunum vestanfyri. Sjey suðurríki, sum stúrdu fyri, at [[Abraham Lincoln|Lincoln]] fór at geva øllum trælum í USA frælsi, tóku seg úr sambansríkinum og stovnaðu [[Sameindu Amerikonsku Suðurríkini]] (CSA). Í apríl 1861 var fyrsti samanbresturin við Fort Sumter í [[South Carolina]]. Fýra ríki afturat fóru í part við uppreistrarmonnunum, og kríggj brast á ímillum norður og suður. Í fyrstuni vunnu suðurríkin – til dømis við [[Stonewall Jackson]] (21. januar 1824 – 10. mai 1863) – á odda, men norðurríkini høvdu fleiri hermenn og vóru betur útgjørdir. Teir avbyrgdu havnirnar í suðurríkinum, og sum frá leið, máttu suðurríkini dvína og í 1865 legði herovasti teirra, [[Robert E. Lee]] (19. januar 1807 – 12. oktober 1870), vápnini. Fleiri enn 600 000 fólk lótu lív. Í 1865 tóku tingini undir við yvirlýsingini um, at allir trælir vóru frælsir. Grundarlagið undir [[Búskapur|búskapinum]] í suðurríkjunum var bummull, og teir, sum áttu bummullarlundirnar, høvdu harðliga brúk fyri [[Trælur|trælunum]]. Tey hvítu fyri sunnan tvíhildu um hesa samfelgsskipan, men sluppu ikki at varðveita hana, og tá ið borgarastríðið var av, varð trælahald bannað við lóg - Í januar 1863 varð trælahald bannað við "the Emancipation Proclamation". Frælsisloysingin gav teimum rætt til egið arbeiði og rættin til at eiga jørð, men tað vóru stórir trupulleikar knýttir at hesum frælsi, tey vóru ólærd og tey flestu vóru analfabetar. Frælsir trælir fingu jørð at velta í, men áttu hvørki amboð ella sáð, og kor teirra vóru lítið frægari enn frammanundan. [[Amerikanska Borgarakríggið|Borgarakríggið]] í USA var í mongum lutum líkt kríggjunum í [[20. øld]]: jarnbreytir og stálskip høvdu alstóran týdning, tá ið hermenn og útgerð skuldi verða flutt; báðir partar gjørdu stórar fangalegur, har mangir hermenn doyðu, helst av blóðsótt; heryvirmenninir sendu týðandi boð um fjarritaran; bløðini greiddu nágreiniliga frá krígnum, og myndir vórðu tiknar av ræðuleikunum á vígvøllinum. === Framgongd === [[Mynd:Wright_First_Flight_1903Dec17_(full_restore_115).jpg|thumb|right|250px|17. desember 1903 varð tann fyrsta flogferðin gjørd, og hon vardi í 13 sekund. Brøðurnir Wright í Norðurcarolina hevjaðu seg 1 meter upp frá jørðini í flogfarinum.]] [[Mynd:1902_Wright_glider_turns.jpeg|thumb|right|250px|Amerikumenninir [[Orville Wright|Orville]]- og [[Wilbur Wright]] smíðaðu fyrsta [[flogfar]]ið, sum fleyg við motori, og sum var undir ræði flogskiparans.]] Seinna helming í [[19. øld]] búsettu fleiri milliónir fátækir amerikanarar og innflytarar úr [[Evropa]] seg vestan fyri [[Mississippi]]. Vónríkir gullgravarar fóru til [[Kalifornia]], har gull varð funnið í 1848, og stórbøndur løgdu lendi inn á grasfløtunum og hildu stór neytafylgi. Tað var lógin [[Homestead Act]] frá 1862, sum eggjaði bóndunum at fara vestureftir. Bøndur fingu um 650 000 m² at velta, og tá ið teir høvdu dyrkað jørðina í 5 ár, áttu teir hana. Arbeiðarar løgdu jarnbreytir til [[Kyrrahav]], og við jarnbreytini enn fleiri arbeiðarar og grøðin varð flutt til markaðirnar. Stór framgongd var í ídnaðinum í USA ímillum 1900-1919. Hóast landið helt við [[Stóra Bretland|Bretlandi]] og [[Frakland]]i, fóru amerikanar ikki uppí [[Fyrri veraldarbardagi|Fyrra heimsbardaga]], fyrr enn [[Týskland|týska]] kavbátakríggið fekk so ilt í myndugleikarnar, at teir kendu seg noyddar upp í bardagan. Í [[Suðuramerika]] og [[Miðamerika]] gjørdust fleiri stjórnir ónøgdar við, at USA hevði so stóra ávirkan í land teirra. Í [[Argentina]] miseydnaðust fleiri nýskipanarætlanir av rotinskapi og dugnaloysi. Mongu jarnbreytirnar bundu longu teinarnar í USA saman. Í 1900 var alt jarnbreytakervið í USA 405.000 km langt. Um aldamótið var USA heimsins framkomnasta ídnaðarland, men tað prutlaði mangan undir lokinum á arbeiðsmarknaðinum, tí at lønirnar vóru lágar og arbeiðsumstøðurnar vánaligar. Í 1904 vóru komnir um ein millión innflytarir til USA um árið. Men nú vórðu [[Protestantisma|protestantiskir]] innflytarar við lutfalsliga høgari útbúgving úr [[Evropa|Norðurevropa]] fyri harðari kapping frá ólærdum [[Rómverska-katólska kirkjan|katolikkum]] og øðrum innflytarum úr [[Suðurevropa]], sum komu hagar at leita eftir amerikanska dreyminum – at sleppa burtur úr fátækradøminum og vinna sær ríkidømi og eydnu. Í 1903 taka [[brøðurnir Wright]] seg á flog í [[North Carolina]] og eru teir fyrstu, ið flúgva við motorriknum [[flogfar]]i. Fólk varnast ikki veruliga, hvønn týdning henda stórhending hevur, fyrr enn [[Fyrri veraldarbardagi|fyrri heimsbardagi]] brestur á í [[Evropa]] á sumri 1914. Hetta er fysta kríggj, har alt fólkið í landinum er partur í krígsførsluni ella krígsframleiðsluni. Flogfør, stríðsvognar, kavbátar og eiturvápn verða nýtt ímóti hermonnum og vanligum fólki í heimsumfatandi bardaga. === Ford setur heimin á hjól === [[Mynd:FordQuadricycle.jpg|thumb|right|250px|[[Henry Ford]] í sínum fyrsta bili, 1896.]] [[Mynd:1908_Ford_Model_T.jpg|thumb|right|270px|Ford Modell T í 1908.]] Amerikanski ídnaðarmaðurin [[Henry Ford]] (30. juli 1863 – 7. apríl 1947) fór at hópframleiða bilar, so at teir skuldu gerast bíligari. Bilarnir vórðu settir saman av lutum, sum komu til arbeiðaran á flutningsbandi. Lutirnir vóru so meinlíkir í útsjónd og sniði. Og so einfalt og eintáttað var hetta arbeiðið, at ófaklærdir arbeiðarar kundu gera tað. Hetta stytti nógv um framleiðslutíðina fyri hvønn bil, úr fleiri døgum niður í 12 tímar ella færri. Seinni hevur mannagongd hansara verið fyridømi í framleiðsluídnaðinum um allan heim. [[Henry Ford|Ford]] stovnaði bilverksmiðju sína í [[Detroit]] í [[Michigan]] í 1903. Fimm ár seinni kom hann á marknaðin við einum lítlum bíli, [[Ford Modell T|Modell T]]. Hann var sterkur, álítandi og bíligur. Bilurin var fyriboðan um eina mikla samferðslukollvelting. Í 1920 var annar hvør bilur í øllum heiminum Ford Modell T. Sum arbeiðsgevari var hann eisini slóðbrótari. Í 1914 setti hann í gildi minstuløn – 5 [[Amerikanskur dollari|dollarar]] – fyri at arbeiða 8 tímar, og hann hevði ætlanir um, at arbeiðarnir skuldu fáa burtur av vinningsýtinum. [[Henry Ford]] setti sær fyri at gera ”ein bil, sum skuldi verða hvørsmans ogn”. Í 1908 høvdu færri enn 200 000 amerikanarar bil, í 1930 vórðu seldir fleiri enn 15 milliónir bilar av slagnum [[Ford Modell T|Modell T]]. Fólk flest kundu koma skjótari fram enn tey allar ríkastu 50 ár frammanudan. === Heimskreppan === ''Høvuðsgrein: [[Heimskreppan 1929]]'' [[Mynd:Photos NewYork1 032.jpg|thumb|Í oktober í 1929 gjørdist brádliga ruðuleiki á virðisbrævamarknaðinum í [[Wall Street]] í [[New York City|New York]], tá ið fleiri milliónir virðisbrøv vórðu seld í einum]] [[Mynd:WPA - DPLA - dc275d7919d7ec87d7d83b780f1413d3.gif|thumb|Túsundtals fólk sluppu til arbeiðis, og allur [[Tennesseedalur]] gjørdist stór inntøkukeldu, bæði hvat landbúnaði og ravmagnsveiting viðvíkur]] Eftir [[Fyrri veraldarbardagi|fyrra heimsbardaga]] var búskaparlig framgongd í USA í nøkur fá ár, til kreppa í landbúnaðinum, sum stóðst av ov nógvum korni og øðrum búnaðarvørum, trýsti prísirnar niður. Virðisbrævamarknaðurin í [[New York City|New York]] rapaði í 1929, og tað elvdi til eina [[Heimskreppan 1929|búskaparkreppu]], sum breiddi seg um allan heimin. Lond í [[Latínamerika]], til dømis [[Meksiko]] og [[Peru]], royndu at fremja umfatandi búskaparligar og samfelagsligar nýskipanir. Í [[Brasil]] gjørdist álvarslig búskaparkreppa, tá ið prísurin fall á [[kaffi]] og gummi. Politisk kollvelting stóðst av hesum, og Getulio Vargas gjørdist einaræðisharri. Í 1920 varð bann sett fyri at gera og selja [[rúsdrekka]] í USA. Avleiðingarnar av tí vóru svartsøla og kríggj ímillum ránsmannliðini, sum skipaðu fyri søluni. Løgreglan læt eyguni aftur. Ránsmannaovastin [[Al Capone]] (17. januar 1899 – 25. januar 1947) hevði í mong ár eftirlit við rúsdrekkasøluni í [[Chicago]] í [[Illinois]], og myndugleikarnir gjørdu einki við tað. Í [[Heimskreppan 1929|kreppuni]] broyttist almenna hugsanin um ránsmenninar, og Al Capone varð settur í [[fongsul]]. Stóra heimskreppan hevði við sær, at milliónir fólk mistu hús og arbeiði. Í mongum stórbýum vóru stórir súpanarkøkar, ið góvu teimum, ið svøltaðu, mat ókeypis. [[Heimskreppan 1929|Búskaparkreppan]] ávirkaði allar samfelagsbólkar í USA, men serliga illa fyri vórðu bøndurnir. Landbúnaðurin hevði veriði illa fyri í [[1920-árini|1920-árunum]], og nú elvdi herviligur turkur til upp aftur størri trupulleikar. Mangir bøndur máttu rýma av garði. Støðan batnaði eitt sindur, tá ið nývaldi forsetin [[Franklin D. Roosevelt]] (30. januar 1882 – 12. apríl 1945) tók við í 1933. Hann setti í gildi ”[[New Deal]]” -máliskan er úr kortspæli- har miðað varð eftir at hava gomlu búskaparskipanina og samstundis seta í verk djúptøknar nýskipanir, sum skuldu varða í fleiri ár. [[New Deal]] skuldi skapa framgongd í ídnaðinum og stórar almennar byggiverkætlanir skuldu geva fleiri milliónum arbeiðsleysum arbeiði. Lagalig lán til bøndur skuldu eggja teimum til at fáa landbúnaðin á føtur aftur. Eisini uppskot vórðu gjør dum eftirløn og arbeiðsloysisstuðul og at rudda og endurreisa fátækrabýlingarnar í býnum. Arbeiðarar fingu størri ávirkan á arbeiðsviðurskiftini. Lykilin at loysa kreppuna var at økja eftirspurningin. Í miðvestri var so nógvur turkur, at akrarnir gjørdust [[Oyðimørk|oyðimerkur]], og túsundtals bøndur mistu garðar sínar og fóru til [[Kalifornia]] at sóknast eftir arbeiði. [[John Steinbeck]] (27. februar 1902 — 20. desember 1968) lýsir hørðu kor teirra í stóru skaldsøguni [[The Grapes Of Wrath]], ið varð gjørd til [[Filmur|film]]. Alt fyri eitt, [[Theodore Roosevelt|Roosevelt]] tók við, setti hann í verk ætlanir, sum skuldu minka um arbeiðsloysið. Í 1933 varð nýggj landbúnaðarlóg viðtikin. Bøndurnir fingu fíggjarligan stuðul at minka framleiðsluna. Lógir um samfelagsliga trygd og betri arbeiðsumstøður vórðu eisini viðtiknar. Hann setti eisini á stovn náttúrulið og friðingarlið, mannað við ungum monnum, ið gróðursettu trø og annað tílíkt arbeiði. Best eydnaða verkætlanin var [[Tennessee Valley Authority]]. Túsundtals fólk sluppu til arbeiðis, tá ið sett varð á í 1933, og allur [[Tennesseedalur]] gjørdist stór inntøkukeldu, bæði hvat landbúnaði og ravmagnsveiting viðvíkur. Endamálið við [[Tennessee Valley-ætlanini]] var at gera byrgingar til tess at temja ánna og sleppa undan vatnflóð, bøta um landbúnaðin, gera siglingarveitir og gera ravmagn. Fleiri enn 20 byrgingar vórðu gjørdar, og í [[1960-árini|1960-árunum]] veitti skipanin 6 prosent av allari ravmagnsnýtsluni í USA. [[Filmur|Talufilmarnir]] komu um somu tíð, sum heimskreppan tók seg upp. Hjá mongum gjørdust kykmyndirnar vøkkultur uggi at flýggja undan harða og gleðileysa gerandislívinum. Filmstríðarritini høvdu góðar dagar. Íspunnu, prangandi frásagnir teirra um marglætislív filmsleikaranna fingu lesararnar at halda, at teir eisini skuldu uppliva ”amerikanska dreymin”. === Seinni heimsbardagi og kalda kríggið === ''Les eisini [[Seinni heimsbardagi]] og [[Kalda kríggið]]'' [[Mynd:Deutschland Besatzungszonen - 1945 1946.svg|thumb|[[Týskland]] varð býtt í fýra hersetingarøki, og USA, [[Bretland]], [[Frakland]] og [[Sovjetsamveldið]] stýrdu hvør sínum øki]] [[Japan]] hevði ikki sent USA krígsavbjóðing, tá ið teir lupu á Pearl Harbor í [[Hawaii]], sum var týdningarmesta herflotahavnin hjá USA í [[Kyrrahav]]inum. Fimm amerikonsk slagskip og 15 onnur skip vórðu søkt ella oyðiløgd. Tíðliga í 1945 tóku amerikanarar japonsku oyggjarnar [[Iwojima]] og [[Okinawa]]. Hin 6. august tveitti eitt amerikanskt bumbuflogfar fyrstu kjarnorkubumbuna niður yvir japanska býin [[Hiroshima]], og 80 000 menniskju lótu lív. Tríggir dagar seinni var aftur ein kjarnorkubumba tveitt niður yvir [[Nagasaki]]. 15. august 1945 løgdu japanarar vápnini. [[Seinni heimsbardagi|Annar heimsbardagi]] var av. Tíðin eftir bardagan er ótrygg og spenningur stórur, tí tey bæði sterkastu sigursveldini – USA og [[Sovjetsamveldið]] – stríðast um at gerast sterkasta veldið í heiminum. Bæði stórveldini aldubba seg við kjarnorkuvápnum og øðrum vápnum og gera heimsumfatandi hernaðarligar og búskaparligar samgongur. Hárfína javnvágin ímillum teirra stendur við í yvir 40 ár og verður nevnd [[Kalda kríggið]], tí at ongantíð brestur kríggj á partanna millum. Men bæði stórveldini hjálpa hvør sínum parti í ymsum kríggjum, til dømis í [[Korea]], [[Vjetnam]], [[Miðeystur|Miðeystri]] og [[Afrika]]. Meðan londini í [[Latínamerika]] kannaðu sær útvegir at menna búskap sín, gjørdust USA ríkasta land í heiminum. Men ríkidømið varð ójavnt býtt: Svartir amerikanarar vórðu javnan fyri bæði fíggjarligum og samfelagsligum vanbýti. USA kappaðist við [[Sovjetsamveldið]] um at vinna sær vald og ávirkan í hvørjum króki í heiminum og nýtti mangar milliardir dollarar til vápn og búskaparhjálp til sameindu lond síni. === Javnrættindi === [[Mynd:Martin Luther King - March on Washington.jpg|thumb|right|[[Martin Luther King]] var prestur og gjørdist gitin fyri javnstøðu ímillum hvít og [[Afroamerikanarar|svørt]]]] Borgararættindastríðið í [[1950-árini|1950-árunum]] og [[1960-árini|60-árunum]] er ein av størstu hendingunum í amerikanskari søgu í [[20. øld]]. Rættindi og lívskor teirra [[Afroamerikanarar|svørtu]] samsvaraðu ikki lyftunum í Frælsisyvirlýsingini og Grundlógini. Tey svørtu vóru – 100 ár eftir at [[Trælur|trælahaldið]] varð avtikið – enn bundin av tí trældómi, ið teirra forfedrar í so mong ár, sum trælir hjá hvíta manninum, høvdu livað við. Í suðurstatunum var segregatión og tey svørtu í norðurstatunum vóru partvís integrerað í verðina hjá hvíta manninum. Í [[1950-árini|1950-árunum]] herdu svartir amerikanarar stríðið fyri samfelagsligum, fíggjarligum og politiskum javnrættindum. Fleiri milliónir fólk vóru við í friðarligu mótmælistiltøkunum ímóti rasuskilnaði. Til dømis noktaðu fólk í [[Alabama]] í eitt heilt ár (1955-56) at koyra við teimum bussum, sum høvdu serligar sessir til svørt og hvít. Fyri átakinum stóð baptistpresturin [[Martin Luther King]] (25. januar 1929 – 4. apríl 1968). Í 1963 gingu [[Martin Luther King|King]] og viðhaldsfólk hansara dag um dag mótmælisgongu til ráðhúsið í [[Birmingham]] í [[Alabama]], tó at myndugleikarnir í býnum beittu hundar eftir teimum og spulaðu tey við brandslangum. Seinni sama ár fóru nøkur 100 000 borgararættindafólk mótmælisgongu til [[Washington DC]]. Tingið gav eftir, og í 1964-65 viðtók tað lógirnar um borgararættindi, sum bannaðu, at mannamunur var gjørdur á [[Afroamerikanarar|svørtum]] og hvítum. Fleiri mió. svørt fólk fluttu til norðara og vestara part í USA í [[1950-árini|1950-]] og [[1960-árini|1960-árunum]]. Fá fingu gott arbeiði, og býarpartarnir, har tey búsettu seg, gjørdist fátækrabýlingar. Summi fóru í part við oddamonnum sum [[Malcom X]] (19. mai 1925 – 21. februar 1965), ið mælti til, at tey svørtu skuldu taka handlar og skúlar, har ið tey búðu, og seta hart í móti hørðum. Í nógvum býum varð ófriður ([[1965]]-[[1968]]), men lítið batti. Í USA hava vit nú havt 2 [[Afroamerikanarar|littar]] uttanríkisráðharrar undir [[George W. Bush]] ([[Republikanski Flokkurin|R]]), hin fyrri [[Colin Powell]] og síðan [[Condoleezza Rice]]. Og sjálvandi, so kulmineraði tað tann 20. januar í 2009, tá [[Barack Obama]], sum er littur, gjørdist tann 44. amerikanski [[Forseti Sambandsríki Amerika|forsetin]]. Borgararættindastríðið hjá teimum svørtu í [[1960-árini|1960-árunum]] eggjaði eisini øðrum til at stríðast ímóti órættvísi. Eftir at [[National Organization For Women]] varð stovnað í 1966, gingu konufólk saman í stríðnum fyri somu løn og somu arbeiðsmøguleikum, betri heilsuverki og rætti til fría [[Fosturtøka|fosturtøku]]. Nýggjar lógir bannaðu kynságangi á arbeiðsmarknaðinum, men javnarættindalógin varð ikki viðtikin í so mongum ríkjum, at hon varð tikin við í stjórnarskipanarlógina í USA. Seinast í [[1960-árini|1960-árunum]] fóru [[samkynd]] konufólk og mannfólk at stríðast fyri javnrættindum. Einkjan eftir [[Martin Luther King]], [[Coretta King]], arbeiðir enn fyri borgararættindum í USA. Hon sigur at [[Martin Luther King]] í síni dreymasjón eisini hevði [[samkynd]] við borðið. Hon samanber [[homofobi]] við [[Antisemitisma|antisemitismu]] og [[Rasisma|rasismu]] <ref>http://www.usatoday.com/news/nation/2004-03-24-king-marriage_x.htm</ref>. === Kubakreppan === [[Mynd:As11-40-5886%2C_uncropped.jpg|thumb|right|250px|21. juli 1969 fór [[Neil Armstrong]] (f. 5. august 1930) út úr mánalendingarfari sínum og steig fótin á [[Mánin|mánan]], meðan fleiri mió. sjónvarpssíggjarar hugdu at. "Eitt lítið stig fyri ein mann, men mannaættini eitt stórt stig", segði hann.]] Í 1945 tveitti USA kjarnorkubumbur niður yvir [[Hiroshima]] og [[Nagasaki]] í [[Japan]], báðir býir vórðu fullkomiliga lagdir í oyði. Hetta prógvaði, hvørja megi hesi nýggju vápn høvdu. [[Seinni heimsbardagi|Annar heimsbardagi]] endaði tí alt fyri eitt av hesi orsøk, men brátt var friðurin aftur í vanda av spentu støðuni ímillum USA og [[Sovjetsamveldið]]. Við ringum tannabiti sóu amerikanarar, hvussu [[Sovjetsamveldið]] tók sær harradømið í [[Eysturevropa]], og í 1947 gjørdi USA av at stuðla øllum londum, sum settu seg upp ímóti [[Sovjetsamveldið|sovjetiskum]] trýsti. Bæði stórveldini gjørdu nógv kjarnorkuvápn, ið vóru so sterk, at einki annað land vágaði sær at leypa á tey. Henda ”ræðslujavnvágin” var vernd fyri friði. Í 1959 tók [[Fidel Castro]] (f. 13. august 1926) ræðið í [[Kuba]]. Hann knýtti samband við Sovjetsamveldið og bað um sovjetiska verju, tá ið flýddir kubanar, hervandir í USA, royndu at gera innrás í 1961. Í 1962 varnaðist amerikanska fregnartænastan sovjetskar kjarnorkurakettir í Kuba. [[John F. Kennedy|Kennedy]] gav flotanum boð um at avbyrgja Kuba. Allur heimurin bivaði av ræðslu fyri kjarnorkukríggi, men Sovjetsamveldið slakaði og tók vápnini niðuraftur. Ríkisovastar um allan heim sóu, hvørjum vanda heimurin hevði verið í, og í 1963 skrivaðu teir undir at minka um kjarnorku-royndarspreingingarnar. === Rúmdarmenn á mánanum === Í øldir høvdu fólk droymt um at fara út í rúmdina. Síðan í [[17. øld]] høvdu vísindamenn eygleitt og granskað rúmdina við landkikara, men ikki fyrr enn eftir [[Seinni heimsbardagi|annan heimsbardaga]], tá ið ferð kom á rakettmenningina, bar til at granska rúmdina beinleiðis. Í 1957 sendi [[Sovjetsamveldið]] fyrsta gjørda fylgissveinin, [[Sputnik 1]], í ringrás um [[jørðin]]a. Amerikanarar vórðu ógvuliga illa við, og tað var ein dyggur smeitur fyri stoltleika teirra. Teir kvíddu fyri, at stóra rakettin, sum bar fylgissveinin, eisini kundi bera eina kjarnorkubumbu vestur um [[Atlantshav]]. ”Kappingin um rúmdina” ímillum stórveldini tók dik á seg. Sovjetiski rúmdarmaðurin [[Jurij Gagarin]] (9. mars 1934 – 27. mars 1968) var fyrsti maður, sum í rúmdarfari fór ringrás um [[jørðin]]a (1961), men í 1969 var amerikanski rúmdarmaðurin [[Neil Armstrong]] (f. 5. august 1930) fyrsti maður á [[Mánin|mánanum]]. Seinni hava amerikanskir vísindamenn lagt dent á at skjóta [[Fylgisveinur|fylgissveinar]] út í rúmdina, sum til dømis verða nýttir at granska verðurlagið, at eygleiða hernaðarvirksemi og til samskiftiskervið, til dømis [[sjónvarp]]. === Vælferðarsamfelagið === [[Mynd:Family_watching_television_1958.jpg|thumb|right|250px|Í 1990 áttu hundrað milliónir húski í USA litsjónvarp, og hvørt fólk hugdi í sjónvarp fýra tímar í miðal um dagin.]] [[Búskapur]]in í USA ferfaldaðist frá 1945-1970, og keypiorkan hjá einum amerikonskum miðalhúski meira enn tvífaldaðist. Amerikanarar fingu ráð til at keypa meira av øllum. Á hvørjum ári vórðu fleiri enn ein mió. hús bygd, mest í forstøðunum í stórbýunum. Bilsølan varð tvífaldað, og tingið játtaði, at túsundtals kilometrar av høvuðsvegi vórðu lagdir. Amerikanarar keyptu nýtsluvørur fyri milliardir dollarar, til dømis vaskimaskinur, sjónvarpstól, uppvaskimaskinur og myndatól. Men øll áttu ikki lut í vælferðini. Í hvørjum einasta býi vóru fátækrabýlingar, har fátæk og arbeiðsleys búðu, eins og lægri inntøkur í landbúnaðinum elvdu til fátækradømi í landbúnaðarøkjunum. Í 1990 áttu hundrað milliónir húski í USA litsjónvarp, og hvørt fólk hugdi í sjónvarp fýra tímar í miðal um dagin. Sjónvarpið gav síggjarum sínum høvi til við egnum eygum at fylgja við týðandi tilburðum, politikki, [[ítróttur|ítrótt]] og undirhaldi. Heimurin tyktist at vera minkaður, nú fólk kunnu kaga inn í øll herðashorn. Í [[1960-árini|1960-árunum]] noktaðu summi ungfólk at arbeiða sum foreldur síni at fáa sær pening til hús og bilar. [[Hippiarnir]], ið teir vórðu nevndir, løgdu dent á eitt lív í friði og kærleika, við [[drøgg]], virknum kynslívi og [[Tónleikur|tónleiki]]. Hesin lívsháttur ávirkað milliónir um allan heim. Aðrir ungdómar fóru upp í politiskar bólkar, til dømis Studentar Fyri Fólkaræðiligum Samfelagi, sum var ímóti, at USA kríggjaðist í [[Vjetnam]]. Ríkar fyritøkur í USA nýttu nógvar milliónir dollarar at menna nýggjar vørur. Í [[1970-árini|1970-árunum]] lærdu granskarar at brenna túsundtals elektróniskar ravrásir, sum kundu goyma og viðgera ógvuliga mangar upplýsingar inni í erflísum. Tær vórðu bíligar at gera og vórðu nýttar í tólum, sum kollveltu tilveruna heima og í arbeiðslívinum, til dømis teldur, ídnaðartólmenni og telefaks. === Eyðkvæmi === [[Mynd:AIDS_Deaths-US_1987-1997.png|thumb|right|250px|Í 2010 vórðu fleiri enn 583 298 fólk í USA deyð av [[eyðkvæmi]]. Í 2010 vóru tilsamans 1 106 400 tilburðir skrásettir í USA.]] Amerikanarar vórðu skelkaðir, tá ið granskarar gjørdu vart við í 1980, at ein nýggj sjúka hevði tikið seg upp í USA. Fólk, ið annars høvdu verið frísk og ferðig, fingu brádliga eina ávísa, ókenda krabbasjúku ella sjáldsamar ígerðarsjúkur, og í 1981 varð skrivað um nýggju sjúkuna í einum amerikonskum læknavísindariti. Í 1982 fekkð sjúkan navnið – ''Acquired Immune Deficiency Syndrome'' ([[Eyðkvæmi|AIDS]]), á [[Føroyskt mál|føroyskum]] nevnd [[eyðkvæmi]]. Sjúkan breiddi seg skjótt. Í 2010 vórðu fleiri enn 583 298 fólk í USA deyð av eyðkvæmi, alt fleiri fólk vórðu smittað um allan heim. Eyðkvæmi stendst av, at eitt virus, - ''Human Immunodeficiency Virus'' (HIV), oyðileggur mótstøðuføri í mannakroppinum. Læknar staðfestu fyrst eyðkvæmi ímillum [[samkynd]] og [[tvíkynd]] mannfólk. Skjótt kom fram, at bløðarar og tey, ið sprændu seg við [[drøgg]], og onnur, ið høvdu fingið blóð, eisini vórðu HIV-smittað. Síðan er staðfest, at HIV smittar við blóðflutningi og kynsligum sambandi. Enn vita granskarar ongan heilivág, sum kann lekja [[eyðkvæmi|eyðkvæmissmittað]], tó kunnu tey nú liva nógv longri við sjúkuni, enn tey kundu í fyrstani. Við røttu viðgerðini gongur eisini longri tíð, áðrenn AIDS sjúkan brýtur út hjá teimum sum hava fingið staðfest, at tey eru HIV-positiv. Átøk vóru gjørd og verða enn gjørd, fyri at fáa fólk at verja seg móti smittuni eitt nú við at nýta hít og við at lata vera við at brúka sproytur ella nálir, sum onnur hava brúkt áðrenn. Felagsskapir hjá samkyndum monnum tóku skjótt greiða støðu í spurninginum um eyðkvæmi og stovnaðu grunnar og vístu á, hvussu fólk kundu verja seg fyri smittuni. Kortini vórðu bæði fólk og miðlar í USA merkt av fordómum ímóti samkyndum. Stjórnin hjá [[Ronald Reagan]] (6. februar 1911 – 5. juni 2004) tók heldur ikki málið í álvara. Og ikki fyrr kenda filmstjørnan [[Rock Hudson]] (17. november 1925 – 2. oktober 1985) doyði av eyðkvæmi í 1985, og hann og vinfólk hansara tosaðu opið og ærliga um sjúkuna, kom broyting í. Í 2010 vóru í USA fráboðaðir 1 106 400 tilburðir av [[eyðkvæmi]], og av hesum vóru 25,2 % kvinnur, 583 298 vóru deyð <ref>http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5739a2.htm</ref>. Áhugavert er at vita, at av teimum AIDS-sjúku búgva 184 429 í [[Los Angeles]]-økinum, 92 669 í [[New York City]] og til dømis bara 40 í [[North Dakota]] <ref>http://img.thebody.com/legacyAssets/33/89/northdakota_2004.pdf</ref>. [[Samkynd]]ir menn fingu sjúkuna fyrst. Men nú eru eisini onnur enn samkyndir menn, ið fáa AIDS. Av hvørjum fýra tilburðum eru nú bert 2 samkyndir menn <ref>http://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/basic.htm</ref>. Hinir tilburðirnir fyrst og fremst í teimum serligu vandabólkunum, t.d. bløðarar, sproytunarkomanar og børn hjá narkomanum. Tó eru myndugleikarnir við at fara burtur frá at tosa um vandabólkar, tí sjúkan nú er so útbreidd millum fólk sum ikki hoyra til nakran av so-nevndu vandabólkunum. Ein annar kendur amerikanari, sum doyði av eyðkvæmi er sangarin og tónleikarin [[Freddie Mercury]], sum doyði í 1991. Hann var forsangari í tónleikabólkinum [[Queen (tónleikabólkur)|Queen]]. === Yvirgangsatsóknin 9/11 === ''Høvuðsgrein: [[Yvirgangsálopið 9/11]]'' [[Mynd:National_Park_Service_9-11_Statue_of_Liberty_and_WTC_fire.jpg|thumb|right|250px|Atsóknirnar á 9/11 kravdu umleið 3000 mannalív.]] [[Yvirgangsatsóknin 9/11]] kostaði uml. 3000 mannalív. Tað var 11 septembur í 2001, at 2 flogfør rendu í bygningarnar [[World Trade Center]], eisini nevnt, The Twin Towers (Tvíburðatórnini) á [[Manhattan]] í [[New York City]], [[New York]]. Hetta vóru yvirgangsmenn hjá [[Al-Qaeda]], sum høvdu yvirtikið flogfør og rendu á bygningarnar. Tvey teirra flugu inn í bæði World Trade Center tornini og gjørdust á tann hátt ímyndin um sjálvt álopið, men eitt annað flogfar rendi á Pentagon-bygningin í [[Arlington]], [[Virginia]] (nær við [[Washington, D.C.]]) <ref> http://www.nrk.no/skole/artikkeldetalj?article=oid:T258529616</ref><ref> http://snl.no/11._september_2001</ref>. Líka síðan hevur verið leitað eftir [[Osama bin Laden]], fyrrverandi leiðari í bólkinum. Í eini beinleiðis røðu í Hvítu Húsunum greiddi [[Barack Obama]] forseti frá hvussu Osama bin Laden 2. mai 2011 varð dripin í Abbottabad, sum liggur norðanfyri Islamabad í [[Pakistan]]. Yvirgangsatsóknin 11. september var byrjanin til eina nýggja tíð. Amerikanar grundaðu Kríggið móti yvirgangi eftir hetta. USA vóru fast avgjørdur um at fara í herna móti yvirgangi og móti teimum, sum vardu yvirgang. Kríggið í [[Afganistan]] og [[Irak]] var grundað á álopini 9/11. == Landafrøði == ''Høvuðsgrein: [[Amerikonsk landafrøði]]'' [[Mynd:Skimboarder_at_hapuna_beach.jpg|thumb|left|220px|Í [[Kyrrahav]]i ræður USA fyri nøkrum oyggjaflokkum. Tann gitnasti av teimum er Hawai'i.{{byline|[[Kawaihae]], [[Hawaii]].}}]] [[Mynd:USA-satellite.jpg|thumb|right|250px|Ein fotomynd av Sambandsríkinum Amerika tikin úr einum [[Fylgisveinur|fylgisveini]].]] [[Mynd:Winter_Park.jpg|thumb|left|220px|Amerikamonnum dámar væl at standa á skíðum í [[Colorado]], og skíðbakkar eru í næstan øllum býum í statinum.]] [[Mynd:Rainierreflect1.jpg|thumb|right|250px|Størsti parturin av statinum Washington er skógur, har fura, grann og bjørk vaksa.{{byline|[[Rainerfjøll]] í [[Washington]].}}]] [[Mynd:Death_Valley_Mesquite_Flats_Sand_Dunes_2013.jpg|thumb|right|250px|Stór øki í [[Nevada]] og [[Arizona]] eru oyðimerkur.{{byline|[[Death Valley]].}}]] USA er stórur partur á [[norðuramerika]]nska meginlandinum. USA er vestan úr [[Atlantshav]]i, eystur í [[Kyrrahav]], norðan úr [[Meksiko]] og suður úr [[Kanada]]. Tilsamans er USA 9,8 mió km² stórt, 7024 ferðir størri enn [[Føroyar]]. Í so stórum landi er stórur munur á veðurlagnum. Í [[Alaska|Norðuralaska]] er tað kaldasta, ið veðurfrøðingar hava mált, heilt niður á -62,2 °C (-80°[[Fahrenheit|F]]), meðan tað hinvegin í [[Death Valley]], [[Kalifornia]] er mált upp á 56,7 °C (134 °F), ið er tann næsthægsta hitamáting í øllum heiminum. Fimmti lutstatir eru í sambandsríkinum, tá eru [[Alaska]], ið fer langt norður um pólkring, og [[Hawaii]], langt vesturi í [[Kyrrahav]]i, við. Tveir stórir fjallaryggir eru, [[Appalachiafjøll|Appalakkufjøll]] eystantil og [[Klettafjøll]] vestantil; stórur partur av landslagnum eru víðar grasfløtur. Landslagið og veðurlagið í vesturríkjunum í USA eru ógvuliga skiftandi. Ísur og kavi í [[Alaska]] og [[Colorado]], [[oyðimørk]] í [[Nevada]] og [[Arizona]] og lýsbeltisveðurlag í [[Hawaii]] og [[Guam]]. Í [[Kyrrahav]]sstrondini flyta stórbýir sum [[Seattle]], [[Portland]] og [[San Francisco]] út fisk, frukt og við um allan heim. Fyri vestan er eisini [[Hollywood]], háborgin hjá filmídnaðinum, og [[Silicon Valley]] í [[Kalifornia|Norðurkalifornia]], sum er miðdepil fyri hátøkniligari teldumenning. [[Sun Valley]] í [[Idaho]], har tú kanst sóla tær um summarið og standa á skíðum um veturin, er ein av kendastu frítíðarstaðunum í USA. Miðskeiðis í USA og [[Kanada]] eru [[Stóru Grasfløturnar]] ([[Enskt mál|enskt]]: ''Great Plains'') ella prerian, sum lendið eisini verður kallað. Á hesum óføra víða lendið er heitt og turt um summarið og kuldi og kavi um veturin. Trø vaksa bara við áir og vøtn. Fyrr, tá ið fløturnar vóru albeittar við síðum grasi, gingu fleiri milliónir visundar har. Nú eru fløturnar veltar. Mesta grøðin er hveiti og mais. Miðríkini í USA eru best kend fyri cowboylívið og stórar neytagarðar, men har er eisini besta kornlendið í USA og nógv stór oljureinsiverk. Her eru høg fjøll, fruktagóðar fløtur, og her renna [[Mississippiá|Mississippi]] og allar áirnar, sum renna í hana. Í [[Texas]] og [[Oklahoma]] er nógv [[olja]] og gass, og í [[Wyoming]] og [[Montana]] er nógv kol. Í [[Klettafjøll]]um eru stórir [[tjóðargarðar]], til dømis [[Yellowstone National Park]] og [[Glacier National Park]], og í fjøllunum eru mong steinsløg. Veðurlagið í miðríkjunum skiftir við árstíðunum; kalt um veturin og brennandi heitt um summarið, og har eru javnan melduródnir og heglingsstormar. Góðar havnir, fruktagóð jørð og nógv ráevni hava gjørt, eysturríkini er eitt hitt fjølbygdasta í landinum. Tað var á eysturstrondina, at niðursetufólkini úr [[Evropa]] komu í [[16. øld]]. Nú eru nakrir av størstu býunum í landinum her, m.a. [[New York City]] og [[Washington DC]], umframt teir áður so týdningarmiklu ídnaðardeplarnir [[Chicago]], [[Detroit]] og [[Cleveland]] við [[Stóruvøtn]]. Størstu fjallaryggirnir í USA, kavataktu [[Klettafjøll]] og skógarklæddu [[Appalachiafjøll|Appalakkufjøll]], eru ólíkir í útsjónd og í skapi. Atvoldin til tað er aldur. [[Klettafjøll]] eru ung fjøll, sum enn ikki eru brýnd niður og broytt í skapi. [[Appalachiafjøll|Appalakkufjøll]] eru ímillum elstu fjøll í heiminum, og vindur, regn og skriðísur í farnum ístíðum hava brýnt tey niður. === Melduródnarbeltið === [[Mynd:A tornado near Anadarko, Oklahoma, on May 3, 1999.jpg|thumb|right|250px|Upprákið í ódnarsnyrlinum sýgur alt, sum fyri er, til sín. Upprákið í ódnarsnyrlinum dregur við sær t.d. vatn, dust og enntá bilar.]] Fleiri hundrað melduródnir eru á hvørjum ári í melduródnarbeltinum, sum gongur ígjøgnum [[Kansas]], [[Oklahoma]] og [[Missouri]]. Melduódnirnar taka seg upp, har ið heit luft úr [[Meksikoflógvin|Meksikoflógva]] og turr, køld luft úr [[Kanada]] reka saman. Hørðu melduródnirnar slætta alt, sum fyri er, við jørðina. Melduródnir kunnu ganga upp í 180 km/t. Hvørt ár volda ódnir teimum, sum búgva fram við strondini við [[Meksikoflógvin|Meksikoflógva]] og [[Atlantshav]], stóran skaða. Nógvar melduródnir hava verið í USA í 2011. Amerikanska veðurstovan sigur, at 2011 kann enda sum tað ringasta meldurhvirluárið, sum fólk vita um at siga. Høvuðsorsøkin er verðurfyribrigdið ''La Nina'', sum ger vart við seg við jøvnum millumbilum. Veðurstovan sigur, at í apríl 2011 vóru meiri enn 900 meldurhvirlur, og at tann eina dagin vóru 164 meldurhvirlur í statunum [[Mississippi]] og [[Virginia]] <ref>http://www.reuters.com/article/2011/04/28/us-usa-weather-tornadoes-idUSTRE73R5QY20110428</ref>. === Býir === ''Sjá eisini [[listi yvir amerikanskar býir eftir íbúgvatali]]'' [[Mynd:NYC-Skyline-1.jpg|thumb|right|250px|Í USA er [[New York City]], [[New York]] tann størsti býurin.]] [[Mynd:LA_San_Gabriel_Mountains.jpg|thumb|right|250px|[[Los Angeles]], [[Kalifornia]] er næststørsti býur í [[Sameindu Statirnir|Sameindu Statunum]].]] Heili 82 % av fólkinum búgva í býum <ref>http://www.guardian.co.uk/news/datablog/2009/aug/18/percentage-population-living-cities</ref>, og USA verður eisini mett at vera eitt tað mest [[Urbanisering|urbaniseraða]] landið í heiminum. [[New York City]] í [[New York]] er størsti býur, har búgva 8 milliónir fólk, síðan eru tað [[Los Angeles]] í [[Kalifornia]] og [[Chicago]] í [[Illinois]]. Í teimum flestu býunum hevur fólkið ymsan uppruna og er nógv blandað, og fólk, ið eru úr sama landi, búgva ofta saman í býarpørtum, nevndir t.d. [[Little Italy]] ella [[Chinatown]]. Nú búgva flestir amerikanarar í býum, men fyri hundrað árum síðan búðu tveir fimtingar av fólkinum á bygd. Enn eru nógvar bygdir og nógvir smáir býir í USA, har færri enn 10 000 fólk búgva. Hesir býir eru mest í landbúnaðarøkinum, og fólk fara hagar til handils, í skúla ella í [[Kirkja|kirkju]]. {| class="wikitable" ! !Býur, Stat !Íbúgvar |- |1 |{{flagicon|New York}} [[New York City]], [[New York]] |8 214 426 |- |2 |{{flagicon|Kalifornia}} [[Los Angeles]], [[Kalifornia]] |3 849 368 |- |3 |{{flagicon|Illinois}} [[Chicago]], [[Illinois]] |2 833 321 |- |4 |{{flagicon|Texas}} [[Houston]], [[Texas]] |2 144 491 |- |5 |{{flagicon|Arizona}} [[Phoenix]], [[Arizona]] |1 512 986 |- |6 |{{flagicon|Pennsylvania}} [[Philadelphia]], [[Pennsylvania]] |1 448 394 |- |7 |{{flagicon|Texas}} [[San Antonio]], [[Texas]] |1 296 682 |- |8 |{{flagicon|Kalifornia}} [[San Diego]], [[Kalifornia]] |1 256 951 |- |9 |{{flagicon|Texas}} [[Dallas]], [[Texas]] |1 232 940 |} === Landafrøðiligt sundurbýti === ''Sjá eisini [[listi yvir økir og lutøkir í Sambandsríki Amerika]].'' Fimmti stakríki eru í sambandsríkjunum, tá eru Alaska, ið fer langt norður um pólkring, og Hawaii, langt vesturi í Kyrrahavi, við. Høvuðsstaðurin [[Washington DC|Washington]] er staddur í samveldisøkinum ''District of Columbia (DC)'', sum ikki er stakríki. [[Mynd:USA-gr%C3%BCn.png|thumb|Kort yvir Sambandsríkinum Amerika (trýst á myndina)]] [[Mynd:Usa counties large.svg|thumb|Landið er býtt sundur í 3 144 fylki (''counties'' á enskum; ''parishes'' í [[Louisiana]] og ''boroughs'' í [[Alaska]]) í 50 statir]] {| {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Alabama]] | [[Mynd:Flag of Alabama.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Alaska]] | [[Mynd:Flag of Alaska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Arizona]] | [[Mynd:Flag of Arizona.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Arkansas]] | [[Mynd:Flag of Arkansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |- style="height:32px" | [[Colorado]] | [[Mynd:Flag of Colorado.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Connecticut]] | [[Mynd:Flag of Connecticut.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Delaware]] | [[Mynd:Flag of Delaware.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Florida]] | [[Mynd:Flag of Florida.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Georgia (USA)|Georgia]] | [[Mynd:Flag of Georgia (U.S. state).svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Hawaii]] | [[Mynd:Flag of Hawaii.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Idaho]] | [[Mynd:Flag of Idaho.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Illinois]] | [[Mynd:Flag of Illinois.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Indiana]] | [[Mynd:Flag of Indiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Iowa]] | [[Mynd:Flag of Iowa.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Kalifornia]] | [[Mynd:Flag of California.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Kansas]] | [[Mynd:Flag of Kansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Kentucky]] | [[Mynd:Flag of Kentucky.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Louisiana]] | [[Mynd:Flag of Louisiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Maine]] | [[Mynd:Flag of Maine.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Maryland]] | [[Mynd:Flag of Maryland.svg|border|33x22px]] |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Massachusetts]] | [[Mynd:Flag of Massachusetts.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Michigan]] | [[Mynd:Flag of Michigan.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Minnesota]] | [[Mynd:Flag of Minnesota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Mississippi]] | [[Mynd:Flag of Mississippi (1996–2020).svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Missouri]] | [[Mynd:Flag of Missouri.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Montana]] | [[Mynd:Flag of Montana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Nebraska]] | [[Mynd:Flag of Nebraska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Nevada]] | [[Mynd:Flag of Nevada.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[New Hampshire]] | [[Mynd:Flag of New Hampshire.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[New Jersey]] | [[Mynd:Flag of New Jersey.svg|border|33x22px]] |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | nowrap |[[New Mexico]] | [[Mynd:Flag of New Mexico.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[New York]] | [[Mynd:Flag of New York.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[North Carolina]] | [[Mynd:Flag of North Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[North Dakota]] | [[Mynd:Flag of North Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Ohio]] | [[Mynd:Flag of Ohio.svg|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Oklahoma]] | [[Mynd:Flag of Oklahoma.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Oregon]] | [[Mynd:Flag of Oregon.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Pennsylvania]] | [[Mynd:Flag of Pennsylvania.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Rhode Island]] | [[Mynd:Flag of Rhode Island.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[South Carolina]] | [[Mynd:Flag of South Carolina.svg|border|33x22px]] |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | nowrap |[[South Dakota]] | [[Mynd:Flag of South Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Tennessee]] | [[Mynd:Flag of Tennessee.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Texas]] | [[Mynd:Flag of Texas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Utah]] | [[Mynd:Flag of Utah.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Vermont]] | [[Mynd:Flag of Vermont.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Virginia]] | [[Mynd:Flag of Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Washington]] | [[Mynd:Flag of Washington.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[West Virginia]] | [[Mynd:Flag of West Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Wisconsin]] | [[Mynd:Flag of Wisconsin.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Wyoming]] | [[Mynd:Flag of Wyoming.svg|border|33x22px]] |- |} |} {{location map start |USA |float=none|width=600}} {{location map marker |USA |lat=30 |long=40 |label=<small>[[Texas]]|position=right}} {{location map marker |USA |lat=30 |long=14 |label=[[Louisiana]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=32 |long=-8 |label=[[Alabama]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=32 |long=-19 |label=[[Georgia (USA)|Georgia]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=32 |long=3 |label=[[Mississippi]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=40 |long=19 |label=[[Iowa]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=40 |long=39 |label=[[Nebraska]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=43 |long=40 |label=[[Suðurdakota]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=45 |long=23 |label=[[Minnesota]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=45 |long=40 |label=[[Norðurdakota]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=45 |long=69 |label=[[Montana]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=42 |long=66 |label=[[Wyoming]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=43 |long=87 |label=[[Idaho]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=44 |long=108 |label=[[Oregon]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=37 |long=112 |label=[[Kalifornia]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=39 |long=82 |label=[[Utah]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=39 |long=99 |label=[[Nevada]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=34 |long=86 |label=[[Arisona]]</small>|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=34 |long=65 |label=[[Nýmeksiko]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=38 |long=63 |label=[[Kolorado]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=47 |long=103 |label=[[Washington]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=37 |long=37 |label=[[Kansas]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=26 |long=9 |label=[[Puerto Riko]]|position=left}} {{location map marker |USA |lat=24.5 |long=9 |label=[[Amerikanska Sámoa|Sámoa]]|position=left}} {{location map marker |USA |lat=24.5 |long=0 |label=[[Guam]]|position=right}} {{location map marker |USA |lat=25.5 |long=-7 |label=[[Norðurmarianoyggjar]]|position=right}} {{location map marker |USA |lat=26.5 |long=0 |label=[[Amerikonsku Jómfrúoyggjar|Jómfrúoyggjar]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=37 |long=16 |label=[[Missouri]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=33 |long=16 |label=[[Arkansas]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=34 |long=34 |label=[[Oklahoma]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=43 |long=8.5 |label=[[Wisconsin]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=39 |long=4.8 |label=[[Illinois]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=28.5 |long=103|label=[[Alaska]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=25 |long=69 |label=[[Hawaiioyggjar]]</small>|position=top}} {{location map marker |USA |lat=28 |long=-30 |label=[[Florida]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=37 |long=-34 |label=[[Virginia]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=37.5 |long=-26 |label=[[Vesturvirginia]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=39 |long=-18 |label=[[Ohio]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=38.7 |long=-6 |label=[[Indiana]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=42 |long=-9 |label=[[Michigan]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=35 |long=-34 |label=[[Norðurcarolina]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=33 |long=-30.5 |label=[[Suðurcarolina]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=36.5 |long=-10 |label=[[Kentucky]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=34.9 |long=-6 |label=[[Tennessee]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=42.6 |long=-37 |label=[[New York]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=40 |long=-32 |label=[[Pennsylvania]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=39 |long=-35 |label=[[Washington DC|D.C.]]|position=left}} {{location map marker |USA |lat=40 |long=-46 |label=[[New Jersey]]|position=right}} {{location map marker |USA |lat=38.5 |long=-44 |label=[[Delaware]]|position=right}} {{location map marker |USA |lat=37.5 |long=-46 |label=[[Maryland]]|position=right}} {{location map marker |USA |lat=45 |long=-43 |label=[[Vermont]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=45.5 |long=-56 |label=[[Maine]]|position=top}} {{location map marker |USA |lat=43.5 |long=-51.5 |label=[[New Hampshire]]|position=right}} {{location map marker |USA |lat=41.6 |long=-51 |label=[[Connecticut]]|position=bottom}} {{location map marker |USA |lat=41.8 |long=-54.8 |label=[[Rhode Island|Rhode I]]|position=right}} {{location map marker |USA |lat=42.3 |long=-52 |label=[[Massachusetts]]|position=right}} {{location map end |USA |caption= Økir í USA, yvirlit.}} == Búskapur == [[Mynd:Map of world countries by GDP (nominal) in US$.png|thumb|right|Ríkastu lond í heiminum í 2012 eftir [[Bruttotjóðarúrtøka|BTÚ]] (sbrt. CIA World Factbook, Central Intelligence Agency) <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |access-date=2010-03-28 |archivedate=2018-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181227071047/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html }}</ref>]] [[Mynd:NYSE127.jpg|thumb|left|Børsurin í [[New York City]], sum hevur avgerandi týdning fyri heimshandilin]] [[Mynd:ThousandOaksCA typical street.jpg|thumb|right|Ein gøta í [[Thousand Oaks]], [[Kalifornia]]]] Amerikanski [[búskapur]]in er heimsins størsti búskapur, og tað ger, at broytist hesin í styrki, ella broyta amerikumenn atburð, so merkjast árinini kring allan heim. Amerikanski [[búskapur]]in er ikki lutfalsliga eins stórur nú, sum hann hevur verið. Men kemur búskaparligur stígur í, so fer tað merkist í [[Evropa]] og eisini í [[Føroyum]]. USA er heimsins ríkasta land, og amerikanarar eru ímillum teir fremstu at vinna úr jarni, stáli, viði, umframt at gera elektróniska útgerð, bilar og flogfør. Hesin ídnaður hevur nógv arbeiði; næstan helvtin av arbeiðsmegini í landinum er konufólk. Fíggjarstøðan í USA hevur støði í [[Kapitalisma|kapitalismu]], og dám av blandingsbúskapi. Landið er fremsta fíggjarliga stórmakt í heiminum, og amerikanarir hava yvirhøvur eitt høgt livistøði. Privati geirin hevur størsta partin av búskapinum um hendi. Uppileggingar frá statinum eru nakað færri enn í flest øðrum londum í [[Vesturheimurin|Vesturheiminum]]. Í nýggjari tíð hevur eingin tjóð verið í nánd av USA við atliti til búskaparstyrki, men kommunistiska [[Kina]] kann nú meta seg ájavnt. Í fleiri ár hevur Kina havt stóran búskaparvøkstur, og altjóða gjaldoyragrunnurin [[Altjóða Gjaldoyragrunnurin|International Monetary Fund]] (IMF) spáar nú, at í 2018 hevur landið lagt USA aftur um seg. Og lagnunnar speisemi má tað sigast vera, at tað júst eru amerikanskir borgarar, ið eru orsøk til, at [[Kina]] leggur seg á odda, tí eingin keypir fleiri vørur við merkinum "Made in China" enn júst amerikanar. Til samanberingar nevnir [[The Daily Mail]], at tá búskapurin í [[Sovjetsamveldið|Sovjetsamveldinum]] á sinni náddi tindinum, framleiddi landið bert triðingin av tí, sum USA megnaði. Og tá [[Japan]] náddi tindinum, var framleiðslan helvtina minni enn tann amerikanska. Fyri bert tíggju árum síðan var amerikanski búskapurin tríggjar ferðir so sterkur sum tann kinverski. Tí kemur metingin hjá [[Altjóða Gjaldoyragrunnurin|IMF]] óvart. Í metingum sínum leggja búskapargreinarar hjá [[Altjóða Gjaldoyragrunnurin|IMF]] seg serstakliga eftir inntøku og brúki hjá fólki í londunum, teir kanna búskapin hjá. Fura, grann og setrisviður vaksa væl í lýggja og slavna strandaveðurlagnum í ríkjunum [[Oregon]] og [[Washington]]. Í hesum báðum ríkjum er mesta skógarvinnan í USA. Trøini verða flutt heil til strondina við lastbili. Umhvørvisverndarfelagsskapir royna nú at verja partar í skógunum, har mong trø eru yvir 200 ára gomul. USA er tað land í heiminum, ið letur mest í [[menningarhjálp]], meiri enn 22,7 milliardir [[USA dollari|dollarar]] árliga <ref>http://www.ssb.no/uhjelpoecd/</ref>. === Oljuvinna === [[Mynd:PlatformHolly.jpg|thumb|right|Amerikanskur oljuboripallur við Santa Barbara í [[Kalifornia]]. USA er vorðið heimsins størsti framleiðari av olju og gassi í 2014<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://breakingenergy.com/2013/10/04/us-surpasses-russia-in-fuel-production/ |access-date=2014-03-02 |archivedate=2014-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140218122306/http://breakingenergy.com/2013/10/04/us-surpasses-russia-in-fuel-production/ }}</ref>.]] USA er vorðið heimsins størsti framleiðari av olju og gassi í 2014 og hevur harvið yvirhálað bæði [[Russland]] og [[Saudiarábia]] <ref>http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303492504579111360245276476</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://breakingenergy.com/2013/10/04/us-surpasses-russia-in-fuel-production/ |access-date=2014-03-02 |archivedate=2014-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140218122306/http://breakingenergy.com/2013/10/04/us-surpasses-russia-in-fuel-production/ }}</ref>. USA er tí størsta [[Olja|oljuland]] í heiminum, og einki annað land ger so nógvar oljuúrdráttir, til dømis bensin. Hetta var heilt óhugsandi fyri 10-20 árum síðani, nú [[Russland]] hevur ræði á nærum óavmarkaðum og risastórum olju- og gassgoymslum. Exxon Mobil metir, at um 40 ár er framleiðslan av olju í USA 11 faldað í mun til í dag. Í eini langtíðarprognosu, sum Exxon Mobil hevur kunngjørt í 2013, sigur forstjórin, Kenneth Cohen, at tíðin við oljutroti er farin. Hann grundgevur millum annað við skiferoljuni, sum er eitt serligt slag av olju sum liggur sera djúpt í undirgrundini, og sum higartil ikki hevur verið gjørligt at fingið hendur á <ref>http://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/05/14/exxon-mobil-ceo-says-oil-price-should-be-60-70-a-barrel/</ref>. Amerikanska oljuframleiðslan fer framvegis at veksa í komandi tíðum, og sambært teimum seinastu metingunum hjá orkumálaráðnum (U.S. Energy Department) í [[District of Columbia]] kemur framleiðslan upp á 9,6 milliónir tunnur um dagin í 2016 <ref>http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/131216/us-oil-output-approach-96-mn-bd-2016</ref>. Tað merkir, at amerikanska framleiðslan fer skjótt at nærkast metárunum í [[1970-árini|sjeytiárunum]]. Til sammetingar er framleiðslan í [[Kina]] 4,0 milliónir um dagin. Tann dagliga [[Noreg|norska]] framleiðslan er um tvær milliónir tunnur <ref>{{Cite web |url=http://www.norskoljeoggass.no/PageFiles/6527/OLF%20Milj%C3%B8rapport%202007.pdf |title=Archive copy |accessdate=2014-03-02 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306113612/http://norskoljeoggass.no/pagefiles/6527/olf%20milj%c3%b8rapport%202007.pdf |dead-url=yes |archivedate=2016-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306113612/http://norskoljeoggass.no/pagefiles/6527/olf%20milj%c3%b8rapport%202007.pdf }}</ref><ref>http://www.nrk.no/okonomi/2-mill.-fat-olje-per-dag-fra-norge-1.7091634</ref>. Metingin hjá amerikanska orkumálaraðnum sigur, at oljuframleiðslan verður rættiliga støðug frá 2016 til 2020, men at hon so fer at minka eitt vet. Samstundis væntar orkumálaráðið, at framleiðslan av gassi fer at veksa í komandi árum, og at vøksturin hetta til 2040 verður um 55 prosent. USA, sum leingi hevur verið heimsins størsti brúkari av orku, hevur seinastu árini økt munandi um framleiðsluna av olju og gassi fyri eitt nú at nøkta sín egna eftirspurning. Framleiðslan er vorðin so mikið stór, serstakliga orsakað nýggja skifurgassinum og skifuroljuni, at hetta hevur gjørt USA til útflytara av orku eisini. Um somu tíð er amerikanski innflutningurin av gassi og olju minkaður munandi seinastu árini; USA er í 2014 mestsum sjálvhjálpið við olju. Fyri fyrstu ferð síðani 1982 hevur USA í 2013 tikið meira gass upp úr undirgrundini enn Russland, vísa tøl frá International Energy Agency (IEA) <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://breakingenergy.com/2013/10/04/us-surpasses-russia-in-fuel-production/ |access-date=2014-03-02 |archivedate=2014-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140218122306/http://breakingenergy.com/2013/10/04/us-surpasses-russia-in-fuel-production/ }}</ref><ref>http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303492504579111360245276476</ref>. Olja varð fyrst funnin í [[Texas]] í [[19. øld]], og tað hevði við sær, at Texas gjørdist ógvuliga ríkt ríki. Nú er Texas næst [[Alaska]] at vinna út olju. Oljuprísurin í USA liggur væl undir prísinum á heimsmarknaðinum, tí USA í 40 ár hevur havt útflutningsforboð <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://e24.no/energi/energibyraa-venter-oljerevolusjon-i-usa/20298667 |access-date=2013-12-15 |archivedate=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305073523/http://e24.no/energi/energibyraa-venter-oljerevolusjon-i-usa/20298667 }}</ref>. === Landbúnaður === [[Mynd:California_Orange_Grove2.jpg|thumb|right|250px|Appelsinir, [[jarðber]], greypfrukt, sitrónir, o.a. vaksa t.d. væl í [[Suðurkalifornia]].]] [[Mynd:Modern_John_Deere_Tractor_IMG_0401.JPG|thumb|right|250px|Landbúnaður er høvuðsvinna í [[Suðurdakota]]. Bøndurnir dyrka m.a. mais, hveiti, bummull og [[tubbak]].]] Víðu fløturnar ímillum [[Klettafjøll]] og [[Mississippiá|Mississippi]], sum áður vóru beitilendi hjá millióntals visundum, eru næstan allar lagdar undir plógv; og har verða meiri hveiti og mais velt enn nakra aðrastaðni í heiminum. Landbúnaðurin er hámekaniseraður, og ógvuliga stórar maskinur heysta grøðina. Har turrast er, veksur bara, verður vatn veitt á markirnar. Nógvastaðni verður vatn pumpað upp úr jørðini at væta við. Á grasfløtunum og vestur at [[Klettafjøll]]um er nógv neytahald. Fyrr róku cowboyar á rossabaki neytafylgini av einum belti á annað um summarið, og aftur á garðarnar um heystið; har vórðu sláturneytini seld á uppboði. [[Filmur|Filmar]] úr [[Hollywood]] lýstu cowboyar sum sannar hetjur, men lívið á rossabaki var alt annað enn lætt. Lønin var vánalig, og teir sótu javnan í saðlinum einum 15 tímar um samdøgrið, í nógvum hita ella oysregni. Nú á døgum eru garðarnar ikki so stórir, og lastbilar koyra nú cowboyar og [[ross]]ini á beitilendini. Miðskeiðis í [[19. øld]] veltu suðurríkini 80 % av allari bummull í heiminum, og tey vunnu sær stórt ríkidømi av henni. Bummullin varð dyrkað í ovurstórum lundum, og tað vóru [[Trælur|trælir]] úr [[Afrika]], sum hentaðu hana við hond. Trælahaldið í USA varð avtikið í 1865. Bummull er enn týdningarmikil grøði; men nú gera maskinur alt tað tunga arbeiðið. Nú á døgum eru soyabønir týdningarmesta grøðin í suðurríkjunum. Tær verða mest fergdar til [[Olja|olju]]. Sunnanfyri verða dyrkað tubbak, bummull og ymsar oljuplantur. Bummull verður spunnin og vovin til klæði og til dømis nýtt til skjúrtur, buksur og handklæði. === Uttanlandshandil === Í hagtølum kalla vit innflutning og útflutning av vørum fyri uttanlandshandil. Inn- og útflutningurin av vørum, skift á ávikavist upprunaland og nýtsluland fyri 2012, sær soleiðis út sambært [[CIA World Factbook]]:<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |title=Archive copy |accessdate=2008-06-17 |archive-date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |dead-url=yes |archivedate=2007-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html }}</ref> {| class="wikitable" |- ! ! Útflutningur ! Innflutningur |- | 1. | {{flagicon|Kanada}} [[Kanada]] 18,9 % | {{flagicon|Kina}} [[Kina]] 19,0 % |- | 2. | {{flagicon|Meksiko}} [[Meksiko]] 14,0 % | {{flagicon|Kanada}} [[Kanada]] 14,1 % |- | 3. | {{flagicon|Kina}} [[Kina]] 7,2 % | {{flagicon|Meksiko}} [[Meksiko]] 12,0 % |- | 4. | {{flagicon|Japan}} [[Japan]] 4,5 % | {{flagicon|Japan}} [[Japan]] 6,4 % |- | 5. | {{flagicon|Stóra Bretland}} [[Stóra Bretland]] 4,3 % | {{flagicon|Týskland}} [[Týskland]] 4,7 % |- | 6. | {{flagicon|Týskland}} [[Týskland]] 4,1 % | {{flagicon|Suðurkorea}} [[Suðurkorea]] 3,0 % |- |} === Handilsviðurskiftini millum Føroyar og USA === USA er ein sera týdningarmikil marknaður fyri føroysku alivinnuna. Tann amerikanski marknaðurin er rættiliga týðnandi fyri [[Føroyar|føroyskan]] útflutning av aldum laksi <ref>{{Cite web |url=http://www.dimma.fo/Default.aspx?ID=16&PID=16&NewsID=1095&M=NewsV2&Action=1 |title=Archive copy |accessdate=2011-03-15 |archive-date=2011-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816195449/http://www.dimma.fo/Default.aspx?ID=16&PID=16&NewsID=1095&M=NewsV2&Action=1 |dead-url=yes |archivedate=2011-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110816195449/http://www.dimma.fo/Default.aspx?ID=16&PID=16&NewsID=1095&M=NewsV2&Action=1 }}</ref>; í 2013 útflutti føroyska alivinnan [[Laksur|laks]] til USA fyri yvir 630 mió. kr., tvs. at fjórðihvør laksur endaði í USA. Av vørum, ið Føroyar útflyta til USA, telur laksurin heili 99 prosent av útflutninginum til USA, tvs. at bara 1% eru aðrar vørur.<ref>http://aktuelt.fo/utflutningurin+til+russland+nogv+vaksin.html{{Deyð leinkja|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Í USA fær føroyskur laksur eisini hægri prís enn annar laksur og á matstovum í USA er føroyskur laksur ofta á mátskránni - serliga á sushi matstovum har góðskan skal vera í hásæti. <ref>{{Cite web |url=http://industry.fo/Default.aspx?ID=32&Action=1&NewsId=1166&PID=4786 |title=Archive copy |accessdate=2014-03-26 |archive-date=2014-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723090915/http://industry.fo/Default.aspx?ID=32&Action=1&NewsId=1166&PID=4786 |dead-url=yes |archivedate=2014-07-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140723090915/http://industry.fo/Default.aspx?ID=32&Action=1&NewsId=1166&PID=4786 }}</ref> == Mentan == [[Mynd:I-80_Eastshore_Fwy.jpg|thumb|right|250px|Bilarnir eru fleiri og tættari á vegunum í USA enn í nøkrum øðrum landi. Myndin omanfyri er av einum høvuðsvegi í [[Berkeley]] í [[Kalifornia]], har bilferðslan elvir til ovurstóra [[Dálking|dálkan]].]] Amerikonsk mentan ávirkar allan heimin. [[Snarføði]], sum burgari, hot dogs og kola, umframt fólk úr sjónvarpsraðsendingum og [[Filmur|filmum]], eru kend úr [[Berlin]] til [[Beijing]]. Fólk i øllum londum hoyra amerikanskan tónleik, og amerikanskir filmar verða sýndir um allan heim. Henda marknaðarførslan við amerikonskum lívsstíli gevur milliardir og er ógvuliga týdningarmikil fyri [[Búskapur|búskapin]] í USA. Nógvar [[Tónleikur|tónleikagreinar]], sum eru vældámdar kring heimin, koma upprunaliga úr USA. Serliga suðurstatirnir hava havt nógv við tónleik at gjørt. Tónleikagreinar sum [[blues]], [[Countrytónleikur|country]] og [[rock]] koma upprunaliga harfrá; [[jazz]]- og [[bluestónleikur]] eru spottnir úr arbeiðarasangum og andaligum sangum hjá svarta fólkinum. [[Countrytónleikur]] tók seg upp sum fólkatónleikur ímillum hvíta, fátæka fólkið í [[Kentucky]] og [[Tennessee]]. Best dámdu [[Ítróttur|ítróttir]] í USA eru [[amerikanskur fótbóltur]] ([[NFL]]), [[hornabóltur]] ([[MLB]]), [[kurvabóltur]] ([[NBA]]) og [[íshockey]] ([[NHL]]). Størsta ítróttarhendingin í USA er [[Super Bowl]], sum er finalan í [[Amerikanskur fótbóltur|amerikanskum fótbólti]]. Síðani [[Nevaleikur|boksing]] varð til eina [[ítróttur|ítróttargrein]], hevur USA altíð verið ein av bestu tjóðunum í boksing. Bæði innan amatør og professionella boksing. == Fólkið == [[Miðallívsævi]]n í landinum er 80,51 ár, og 1 % av fólkinum eru ikki lesifør <ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |title=Archive copy |accessdate=2008-06-17 |archive-date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |dead-url=yes |archivedate=2007-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html }}</ref>. Arbeiðsloysið í USA var í januar mánað 2014 6,6 prosent, ið er tað lægsta, tað hevur verið í fimm ár - síðani 2008 <ref>http://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000</ref>. Arbeiðsloysið er størst í [[Rhode Island]] (9,1 %)<ref>http://www.businessinsider.com/here-are-the-states-with-the-highest-and-lowest-unemployment-rates-2014-1</ref>. Arbeiðsloysið er lægst í [[North Dakota]] (1,9 prosent) fylgt av [[Nebraska]] (3,6 prosent). Í 2013 vóru skrásett 630 000 heimsleys í USA <ref>http://www.guardian.co.uk/world/2013/apr/09/usa-homeless-numbers-spending-cuts</ref>. === Fólkasløg === {| class="wikitable" table style="border:1px #000000;" cellspacing="0" align="right" style="margin-left: 1em" ! style="background:#BA8888;" colspan="2"| Fólkasamansetning |- | Hvít || 72,4 % |- | [[Afroamerikanarar|Svørt]] || 12,6 % |- | Ásiatar || 4,8 % |- | [[Upprunaamerikanarar|Indiánar]] || 1,5 % |- | Onnur || 8,7 % |- |} {| class="wikitable" table style="border:1px #000000;" cellspacing="0" align="right" style="margin-left: 1em" ! style="background:#BA8888;" colspan="2"| Átrúnaðir |- | [[Protestantisma|Protestantiskar]] || 51,3 % |- | [[Rómverska-katólska kirkjan|Katolikkar]] || 23,9 % |- | [[Mormonarar|Mormonar]] || 1,7 % |- | [[Jødadómur|Jødar]] || 1,7 % |- | [[Buddisma|Buddistar]] || 0,7 % |- |} <br /> Fólkið í Sambandsríki Amerika er blandingur av ymsum fólkasløgum. Tey flestu eru eftirkomarar eftir tilflytarar - fólk, sum komu hagar aðrastaðni úr heiminum, til dømis úr [[Evropa]] og [[Asia|Ásia]]. Fleiri fólkasløg við egnum máli og serstakari mentan eru í USA. Málini eru fleiri, til dømis [[Cherokesiskt mál|cherokesiskt]] í [[Oklahoma]], [[Franskt mál|franskt]] í [[Louisiana]], [[Spanskt mál|spanskt]] í [[New Mexico]] og [[Týskt mál|týskt]] í [[Pennsylvania]]. [[Afroamerikanarar]], sum tey svørtu verða nevnd, fáa størri og størri ávirkan í [[norðuramerika]]nska samfelagnum. Mangir afroamerikanarar eru ættaðir frá [[Trælur|trælum]], sum vórðu seldir til USA í [[17. øld|17.]], [[18. øld|18.]] og [[19. øld]]. 12 % av fólkinum eru afroamerikanarar. Flestu tilflytararnir, sum búgva í vesturríkjunum, eru úr [[Meksiko]]. Teir verða nevndir ''hispanics'' ([[latínoamerikanarar]]) og tala [[Spanskt mál|spansk]], tí at forfedrar teirra komu úr [[Spania]]. Mangir halda enn fast við gamlan sið og egna mentan. Hispanics eru eisini fluttir hagar úr [[Puerto Riko]], [[El Salvador]] og [[Kuba]]. {| class="wikitable" table style="border:1px #000000;" cellspacing="0" align="right" style="margin-left: 1em" ! style="background:#AF9999;" colspan="2"| Tey størstu málini í 2007 <ref>https://www.census.gov/prod/2013pubs/acs-22.pdf</ref> |- | Enskt || 82,1 % |- | Spanskt || 10,7 % |- | Kinesiskt || 0,8 % |- | Franskt || 0,6 % |- | Týskt || 0,5 % |- | Tagalog || 0,5 % |- | Vjetnamesiskt || 0,4 % |- | Italienskt || 0,4 % |- | Koreanskt || 0,3 % |- | Russiskt || 0,3 % |- | Ymisk indiánamál || 0,2 % |- |} Tað fólkið, ið talar spanskt, kemur úr [[Latínoamerikanarar|Latínamerika]]: Tey fjølgast skjótt, og somuleiðis afroamerikanarar og [[Asia|ásiatar]]. Fyri 2042 verða hesi fólk stív helvtin av fólkatalinum <ref>{{Cite web |url=http://www.america.gov/st/peopleplace-english/2008/August/20080815140005xlrennef0.1078106.html |title=Archive copy |accessdate=2009-04-17 |archive-date=2009-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417195925/http://www.america.gov/st/peopleplace-english/2008/August/20080815140005xlrennef0.1078106.html |dead-url=no |archivedate=2009-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090417195925/http://www.america.gov/st/peopleplace-english/2008/August/20080815140005xlrennef0.1078106.html }}</ref>. Men sambært blaðnum [[Los Angeles Times]] vísa tøl, at tað eru ikki so nógvir [[latínamerika]]nar, sum hava hug at fara norður um markið longur <ref>http://articles.latimes.com/2011/nov/15/world/la-fg-mexico-migration-20111115</ref>. Orsøkin er sambært blaðnum, at arbeiðsloysið er vorðið so stórt í USA, at tað er einki at fara hagar til. Nógvir av teimum ólógligu innflytarunum hava vanliga fingið arbeiði í byggivinnuni ella matstovuvinnuni, men júst í teimum vinnugreinunum er arbeiðsloysið vaksið nógv, skrivar blaðið. Keldurnar hjá Los Angeles Times siga, at tað er ikki bara arbeiðsloysið í USA, sum fær meksikanar og onnur í [[Meksiko]] at setast aftur. Ein onnur orsøk er, at vaktarhaldið við markið er styrkt nógv, og harafturat ræðast mong tey illa gitnu rúsevnaharkaliðini, sum ofta gera um seg á marknaleiðini. ==== Upprunafólkið ==== Enn liva [[Upprunaamerikanarar|indiánsk]] fólkasløg í USA. Upprunafólkið í Amerika og fyrsta fólk í tí, sum nú er USA, er nú bara uml. 1,5 % av øllum fólkinum. Síðan [[Evropa|evropeararnir]] komu í [[16. øld]], hava indiánsku fólkasløgini stríðst fyri lendi sínum. Hóast stóran mótgang hava mong teirra megnað at varðveitt mál sítt og gamlan sið. Nú á døgum er umleið ein fimtingur í friðingarøkjum - land - øki, sum amerikanska tingið hevur latið indiánunum aftur. ==== Fjølmentastu fólkasløgini ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! colspan="8" style="padding:0.3em 0; line-height:1.2em; background:#f5f5f5;" | Upprunalond |- style="background:#f5f5f5;" valign="top" ! Pláss ! Upprunaland<br/>(etniskan uppruna) ! %<br/>(av fólkatalinum í USA) ! Fólkatal ! Pláss ! Upprunaland<br/>(etniskan uppruna) ! %<br/>(av fólkatalinum í USA) ! Fólkatal |- valign="top" | style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 1. || style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Týskland]]''' || 15,2 % || 42 885 162|| style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 13. || style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Upprunaamerikanarar|USA (indiánar)]]''' || 1,5 %|| |- valign="top" | style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 2. || style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Írland]]''' || 11,9 % || 36 278 332|| style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 14. ||style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Puerto Riko]]''' || 1,4 %|| 4 411 604 |- valign="top" | style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 3. || style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Meksiko]]''' || 10,0 % || 31 673 700||style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 15. ||style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Svøríki]]''' || 1,4 % || 3 998 310 |- valign="top" | style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 4. || style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Ongland]]''' || 8,7 %|| 24 515 138||style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 16. ||style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Somalia]]''' || 1,3 % || 1 753 794 |- valign="top" | style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 5. || style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Italia]]''' || 5,6 %|| 15 723 555|| style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 17. ||style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Grønhøvdaoyggjarnar]]''' || 1,1 % || 1 430 897 |- valign="top" | style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 6. || style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Frakland]]''' || 3,9 % || 10 846 018||style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 18. ||style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[El Salvador]]''' || 1,1 % || 1 736 221 |- valign="top" | style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 7. || style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Pólland]]''' || 3,2 %|| 8 977 444||style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 19. ||style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Kina]]''' || 1,0 %|| 2 432 585 |- valign="top" | style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 8. || style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Nigeria]]''' || 3,1 %|| 8 309 666||style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 20. ||style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[India]]''' || 0, 9%|| 2 602 676 |- valign="top" | style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 9. || style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Etiopia]]''' || 2,4 %|| 8 309 666||style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 21. ||style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Filipsoyggjar]]''' || 0,8 %|| 2 475 794 |- valign="top" | style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 10. || style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Skotland]]''' || 1,7 %|| 4 890 581||style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 22. ||style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Kuba]]''' || 0,6 % || 1 677 158 |- valign="top" | style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 11. || style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Niðurlond]]''' || 1,6 %|| 4 542 494 ||style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 23. ||style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Danmark]]'''|| 0,6 %|| 1 430 897 |- valign="top" | style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 12. || style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Norskamerikanarar|Noreg]]''' || 1,6 %|| 4 477 725||style="background:#f0f0f0; text-align: center;" | 24. ||style="text-align: left; padding-left: 10px;" | '''[[Vjetnam]]''' || 0,6 %|| 1 481 513 |- valign="top" | colspan="8" style="background:#f5f5f5; text-align: center;" | '''Kelda''': 2000 United States Census Bureau |} === Býarlív === Nú búgva flestir amerikanarar í býum, men fyri hundrað árum síðan búðu tveir fimtingar av fólkinum á bygd. Enn eru nógvar bygdir og nógvir smáir býir í USA, har færri enn 10 000 fólk búgva. Hesir býir eru mest í landbúnaðarøkinum, og fólk fara hagar til handils, í skúla ella í [[Kirkja|kirkju]]. Meira enn 75 % av fólkinum í USA búgva í býum ella býarforstøðum. Tey flestu, ið búgva í forstøðum, hava síni egnu hús og koyra í bili til arbeiðis. Í teimum flestu býunum hevur fólkið ymsan uppruna og er nógv blandað, og fólk, ið hava røtur úr sama landi, búgva ofta saman í býarpørtum, nevndir til dømis [[Little Italy]] og [[Chinatown]]. Nógvar [[Kirkja|kirkjur]] eru í øllum stórbýum. === Átrúnaður === [[Mynd:Lightmatter_Hsi_Lai_Temple_4.jpg|thumb|right|250px|[[Buddisma|Buddistiskt]] tempul í [[Kalifornia]].]] ''Høvuðsgrein: [[Átrúnaður í USA]]'' Seks av 10 amerikanarum meina at [[Átrúnaður|religión]] er umráðandi í gerandisdegnum. [[Kirkja]]n hevur stóra ávirkan á gerandisdag fólksins. Næstan allir amerikanar eru [[Kristindómur|kristnar]]. 1 % av teimum hoyra til tað grikskt-ortodoksu kirkjuna, og yvir 23 % eru katolikkar. Tað eru 51,3 prosent protestantar. Í USA eru eisini umleið sjey miljónir [[muslimar]] og hvør einasti statur hevur minst eina mosku. Í USA eru statur og [[kirkja]] skild sundur. Sambært Katólska Bíbliufelagnum lósu 75 prosent av íbúgvunum í Sambandsríki Amerika í [[Bíblian|Bíbliuni]] í 2007. Einans 20 prosent av [[Spania|spaniólum]] hava gjørt tað sama, meðan 21 prosent av [[Frakland|franskmonnum]] lósu í henni í 2007. Kanningin, ið umfataði 9 lond – USA, [[Stóra Bretland]], [[Pólland]], [[Týskland]], [[Spania]], [[Frakland]], [[Niðurlond|Holland]], [[Russland]], og [[Italia]] - vísir harafturat, at amerikanarar eisini biðja meira enn íbúgvarnir í hinum londunum. 87 prosent søgdu seg hava biðið í 2007, meðan 47 prosent av [[Frakland|franskmonnum]] bóðu í 2007.<ref>http://www.123.fo/default.aspx?articleid=5289{{Deyð leinkja|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Skúlaskapur === USA er kent fyri sínar góðu útbúgvingar. Sum sæst á m.a. stuðulsskipanum, leggur USA stóran dent á, at fólkið útbúgvir seg. Hvørt ríki skipar fyri sínum skúlaskapi, og kommunur (''municipalities'') ella einstøk fólk ella feløg eiga nógvar av skúlunum. Tað kann tí vera rættiliga ymiskt, hvussu skúlaskipanin er í teimum ymsu plássunum. Men vanliga eru børnini í barnagarði, frá tí at tey eru 4 til 6 ár, frá 6 til 14 ár í fólkaskúlanum (''elementary school''), og framhildið kann so verða frá 14 til 18 ár í hægri skúla (''junior high school'' og ''high school'') og síðani 18 til 22 ár í ''college'' og eftir tað á ''universiteti''. Tey gitnastu av hesum eru [[Harvard University]] í [[Boston]], [[Massachusetts|MA]] og [[Columbia University]] í [[New York City]], [[New York|NY]]. == Politikkur == ''Sjá eisini [[lista yvir forsetarnar í Sambandsríki Amerika]] og [[forseti Sambandsríki Amerika]].'' [[Mynd:United_States_Capitol_-_west_front.jpg|thumb|right|250px|[[Kongressin í USA|Kongressin]] er lóggevandi valdið. Kongressin hevur tvey kømur: [[Umboðsmannatingið í USA|Umboðsmannatingið]] og [[Senatið í USA|Senatið]].]] [[Mynd:Texas_State_Capitol_building-front_left_front_oblique_view.JPG|thumb|right|250px|[[Austin]] er høvuðsstaður í statinum [[Texas]]. Í hesum húsinum í býnum heldur ríkisstjórnin í [[Texas]] til.]] Amerikanskir politikarar taka avgerðir, sum ávirka allan heimin. Hvør statur hevur egið lóggávuvald og senda umboð til [[Kongressin í USA|Kongressina]] (á [[Enskt mál|enskum]] ''Congress''), so at øll kunnu verða við at gera av, hvussu landið skal verða stýrt. Kongressin er býtt í tvey: [[Senatið í USA|Senatið]] og [[Umboðsmannatingið í USA|Umboðsmannatingið]] (á [[Enskt mál|enskum]] ''House of Representatives''). Hvør statur velur tveir limir í Senatið, men til Umboðsmannatingið verður valt eftir íbúgvatali. Onkuntíð er ósemja ímillum summir statir og kongressina. Í USA er [[fólkaræði]] og [[talufrælsi]]. Amerikanskur politikkur er mest tveir flokkar, [[Republikanski Flokkurin]] (GOP) og [[Demokratiski Flokkurin]]. Hesir báðir flokkar hava allir hugsjónir í landinum, men lokalt stilla uttanveltað ofta upp. Yvirhøvur eru Republikanarar [[Konservatisma|afturhaldssinnaðir]] og Demokratar tað, sum amerikanarir kalla «[[Liberalisma|liberalir]]» (vinstrahallir). Liberali vongurin og afturhaldssinnaði vongurin eru polariseraðir. Sjónvarpsrásirnar senda valfundir hjá flokkunum, skipaðar dystir millum valevni umframt lýsingar. Tað er tíðuligt at [[MSNBC]] er sera [[Demokratiski Flokkurin|Demokratiskt]] litað <ref>http://www.nytimes.com/2007/11/06/business/media/06msnb.html?_r=2&oref=slogin&pagewanted=print&oref=slogin</ref>, meðan til dømis [[Fox News]] hellur meira til [[Republikanski Flokkurin|Republikanarnar]] <ref>{{Cite web |url=http://mediamatters.org/research/200407210007 |title=Archive copy |accessdate=2011-05-20 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514024623/http://mediamatters.org/research/200407210007 |dead-url=yes |archivedate=2011-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514024623/http://mediamatters.org/research/200407210007 }}</ref>. Annars eru strandastatirnir í vestri og [[New England]] meira Demokratiskir, meðan miðstatirnir og suðurstatirnir stuðla Republikanarnum. Vallutøkan í USA er lág í mun til onnur [[Vesturheimurin|Vestanlond]]; valluttøkan hevur verið minkandi síðani valið í 1964, tá 61,9 % av amerikanarum atkvøddu.<ref>http://uselectionatlas.org/RESULTS/index.html</ref> Vit kunnu á løgtingsvalum fegnast um, at valluttøkan í [[Føroyum]] er sera høg. Fleiri enn 90 % av veljarunum velja at luttaka. Í 2012 atkvøddi 58,2 % prosent í USA, meðan tað í 2008 vóru 61,6 % prosent av øllum veljarum, ið fóru á val.<ref>http://www.huffingtonpost.com/michael-p-mcdonald/turnout-in-the-2012-presi_b_2663122.html</ref> Hægsta valluttøka var í [[Minnesota]], har fleiri enn 75 % vóru á vali. Lægst var valluttøkan í [[Utah]], nevniliga 52 %.<ref>https://www.census.gov/newsroom/releases/archives/voting/cb09-110.html</ref> Hægsta valluttøka í USA var til forsetavalið í 1860 tá 81,2 % greiddu atkvøðu.<ref>http://www.presidency.ucsb.edu/data/turnout.php</ref> [[Stríðið Ímóti Yvirgangi]] kostar amerikansku skattgjaldarunum nógv. === Stjórnarskipan === [[Mynd:January 2025 Official Presidential Portrait of Donald J. Trump.jpg|thumb|right|250px|[[Donald Trump]] er nummar 47 í røðini av [[Forseti Sambandsríki Amerika|forsetum]], ið hava verið í USA. Hann bleiv valdur til forseta tann 5. nov. 2024.]] Valdið í USA kann býtast í tríggjar partar: lóggevandi, útinnandi og dømandi vald. Hetta [[Valdstríbýti|tríbýtið]] av valdinum hevði stóra ávirkan á amerikanska grund­lógarsmíðið við [[James Madison]] á odda. Hugsanirnar hjá Montesquieu (1689-1755) og John Locke (1632-1704) vóru týdningarmikil íblást­rarkelda hjá amerikansku grundlógarsmiðunum. Amerikanska grundlógin staðfestir í Grein 1 tríbýtið av valdinum: ''All legislative Powers herein granted shall be vested in a Congress of the United States, which shall consist of a Senate and House of Representatives''. Lóggevandi valdið hevur tí [[Kongressin í USA|Kongressin]] við [[Umboðsmannatingið í USA|Umboðsmannatingið]] og [[Senatið í USA|Senatið]], útinnandi valdið er í hondunum á [[Forseti Sambandsríki Amerika|forsetanum]], og dømandi valdið liggur hjá dómstólunum. Harumframt hevur amerikanska stjórnarskipanin eitt íborið vatnrætt valdsbýti millum samveldið og londini. Forsetin er ikki bundin av einum meiriluta í Kongressini. Tí er tað eisini ofta vanligt, at t.d. [[Republikanski Flokkurin|republikanarar]] hava meiriluta í Umboðsmannatinginum ella/og í Senatinum, meðan forsetin er [[Demokratiski Flokkurin|demokratur]]. Lóggevandi valdið, Kongressin, og útinnandi valdið, forsetin, eru beinleiðis vald av fólkinum, tí hava vøldini bæði sjálvstøðugan fólkaræðiligan legitimitet. Í Umboðsmannatinginum sita 435 umboð, og eru hesi deild út á statirnar í mun til fólkatalið í statinum. Valskeiðið í Umboðsmannatinginum er einans 2 ár, og verður alt Umboðsmannatingið endurvalt samstundis. Í Senatinum eru 100 umboð, har hvør av teimum 50 statunum hevur 2 umboð í part. Valskeiðið í Senatinum er 6 ár, men ein triðingur av hesum umboðum standa fyri vali 2. hvørt ár. [[Mynd:United_States_Capitol_west_front_edit2.jpg|thumb|right|250px|Lóggávuvaldið er soleiðis háttað, at tað er deilt í tvey kømur: eitt Umboðsmannating og eitt Senat. Saman verða hesi kallað Kongressin.]] Stýrismátin í USA er [[sambandslýðveldi]] við einum [[Forseti Sambandsríki Amerika|forseta]] á odda. USA er eitt ríki samansett av fleiri ríkjum sum hvørt hevur ávíst sjálvræði í innanlandsmálum. Í USA ráða ríkini sjálv í sermálum, tey eru til dømis [[løgregla]], sjúkrahúsfyrisiting og vegakervi. Á odda fyri stýrinum í hvørjum ríki stendur ein guvernørur. Statirnir hava heimastýri við egnari stjórn og egnum [[Høvuðsstaður|høvuðsstaði]]. Fyrr vóru statirnir at kalla sjálvstøðugir, men síðan er meiri vald lagt undir samveldisstjórnina við forsetanum á odda. Felagsmál, sum sambandsstjórnin ræður fyri, eru til dømis uttanríkispolitikkur, verjumál og [[gjaldoyra]]. Á odda fyri stjórnini stendur ein forseti, sum verður valdur av øllum fólkinum. Stjórnin heldur til í [[Washington DC]], har forsetin og húski hansara búgva í [[Hvíta Húsið|Hvítu Húsunum]]. Forsetin er hægsti myndugleiki landsins, og hann verður valdur fjórða hvørt ár. [[Donald Trump]] úr [[Florida]] er 47. og núverandi forseti í USA. Hann hevur nógv persónligt vald, til dømis uttanríkisviðurskiftum viðvíkjandi. Í USA verður ikki valt eins og í [[Føroyum]], har fólk atkvøða fyri hvør sínum valevni. Amerikanarar hava tveir kandidatar at velja ímillum: umboðið hjá [[Demokratiski Flokkurin|Demokratiska flokkinum]] og umboðið hjá [[Republikanski Flokkurin|Republikanska flokkinum]]. Í USA verður ikki talað um einkultatkvøður, men heldur um samlaðu atkvøðurnar hjá hvørjum stati. Hvør statur hevur nevniliga eitt ávíst tal av valmonnum (á [[Enskt mál|enskum]] "'Electoral college'"), alt eftir hvussu nógvir íbúgvar eru í statinum – jú fleiri íbúgvar, jú fleiri valmenn. Tan lítli staturin, [[Vermont]], har 626 000 fólk búgva, hevur til dømis bara 3 valmenn, meðan tann fólkaríkasta staturin, [[Kalifornia]], hevur 55. Og gandatalið fyri at vinna valið er 270 atkvøður av teimum samlaðu 538. Klárar annað av valevnunum at koma uppá hetta talið, so er valið avgjørt. Tá so funnið er fram til, hvønn meirilutin í statinum atkvøðir fyri, hava hesir valmenninir skyldu til at atkvøða fyri tí valevninum á valdegnum. Hetta kann kallast fleirtalsval. Tað vil altso siga, at í øllum statum verða atkvøðurnar taldar saman, og tað forsetavaldømið, sum hevur fingið flest valmenn, vinnur so allar valmenninar í tí statinum. Um eitt forsetavalevni altso fær meirilutan (t.d. 50,1 %) av teimum 55 valmonnunum í [[Kalifornia]], so vinnur hann allar tær 55 atkvøðurnar. Í USA hevur verið forsetaval sum t.d. í 2000, [[George W. Bush]] ([[Republikanski Flokkurin|R]]) vann (271 valmonnum, 47,9 % atkvøðum), meðan [[Al Gore]] ([[Demokratiski Flokkurin|D]]) fekk samanlagt fleiri atkvøður enn Bush (266 valmonnum, 48,4 % atkvøðum). Íalt eru 538 valmenn, so 270 skulu til fyri at vinna. <gallery> Mynd:ElectoralCollege2016.svg|Forsetavalið 2016<br/>{{legend|#0066FF|[[Hillary Clinton|Clinton]] ([[Demokratiski Flokkurin|D]])}} 232 valmenn ('''48,0 %''')<br/>'''{{legend|#e73e21|[[Donald Trump|Trump]] ([[Republikanski Flokkurin|R]])}}''' '''306 valmenn''' (46,1 %) Mynd:ElectoralCollege2012.svg|Forsetavalið 2012<br/>'''{{legend|#0066FF|[[Barack Obama|Obama]] ([[Demokratiski Flokkurin|D]])}}''' 332 valmenn (51,1 %)<br/>{{legend|#e73e21|[[Mitt Romney|Romney]] ([[Republikanski Flokkurin|R]])}} 206 valmenn (47,2 %) Mynd:ElectoralCollege2008.svg|Forsetavalið 2008<br/>'''{{legend|#0066FF|[[Barack Obama|Obama]] ([[Demokratiski Flokkurin|D]])}}''' 365 valmenn (52,9 %)<br/>{{legend|#e73e21|[[John McCain|McCain]] ([[Republikanski Flokkurin|R]])}} 173 valmenn (45,7 %) Mynd:ElectoralCollege2004.svg|Forsetavalið 2004<br/>{{legend|#0066FF|[[John Kerry|Kerry]] ([[Demokratiski Flokkurin|D]])}} 251 valmenn (48,3 %)<br/>'''{{legend|#e73e21|[[George W. Bush|Bush]] ([[Republikanski Flokkurin|R]])}}''' 286 valmenn (50,7 %) Mynd:ElectoralCollege2000.svg|Forsetavalið 2000<br/>{{legend|#0066FF|[[Al Gore|Gore]] ([[Demokratiski Flokkurin|D]])}} 266 valmenn ('''48,4 %''')<br/>'''{{legend|#e73e21|[[George W. Bush|Bush]] ([[Republikanski Flokkurin|R]])}}''' '''271 valmenn''' (47,9 %) </gallery> === Fongsul === Ein av hvørjum hundrað sita [[Fongsul|fongslaði]] í USA í 2008. Talið á fangum er 1,6 milliónir fólk. Umframt hetta sita 723 000 í smærri brummum kring landið. Hetta er hægsta talið nakrantíð í USA og tað hægsta í heiminum. Merkisverdur er eisini stóri munurin millum samfelagsbólkar. Av latínamerikanarum situr 1 av 36 inni, meðan talið fyri afroamerikanarar er 1 av 15. Verður so hugt at aldursbólkum, so er talið fyri afroamerikanarar millum 20 og 34 ár 1 av 9 <ref>http://www.123.fo/default.aspx?articleid=4770{{Deyð leinkja|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Deyðadómur === [[Mynd:Old_Sparky.jpg|thumb|right|250px|Ravmagnsstólurin verður enn nýttur í m.a. [[Tennessee]] og [[Nebraska]].]] Í USA er [[Deyðarevsing|deyðadómur]]; USA er einasta landi á [[Amerika|amerikanska meginlandinum]], ið hevur avrættað sínar borgarar síðani 2003. Í 1972 varð deyðarevsing forbjóðað í øllum USA eftir at Hægstrirættur hevði staðfest, at hon stríddi ímóti stýrisskipanini <ref>http://supreme.justia.com/us/408/238/case.html</ref>. Men eftir eina nýggja hægstarættaravgerð varð revsingin aftur loyvd í 1976. Síðan tá eru 1303 fólk avrættað í USA - av teimum umleið triðingurin í [[Texas]] <ref>http://www.deathpenaltyinfo.org/number-executions-state-and-region-1976</ref>. [[Texas]] er tann lutstaturin í USA, har flest deyðadømd verða tikin av døgum <ref>{{Cite web |url=http://www.123.fo/default.aspx?articleid=5286 |title=Archive copy |accessdate=2008-06-17 |archive-date=2008-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080505003851/http://www.123.fo/Default.aspx?articleid=5286 |dead-url=yes |archivedate=2008-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505003851/http://www.123.fo/Default.aspx?articleid=5286 }}</ref>. Tær 53 avrættingarnar, ið vórðu framdar í 2006 í USA, eru lægsta talið av avrættingum síðani mitt í [[1990-árini|1990-unum]] <ref>http://www.amnesty.fo/00402/00793/{{Deyð leinkja|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Tveir triðingar av amerikanska fólkinum halda, at tað er rætt at hava [[deyðarevsing]], og meiri enn annar hvør amerikanari heldur, at ov fá verða dømd til deyða. Í einari meiningakanning hjá Gallup í 2006 siga 65 prosent, at tey eru fyri deyðarevsing, og 31 prosent halda, at uppaftur fleiri skuldu fingið deyðadóm. Tað eru serliga [[Republikanski Flokkurin|republikanskir]] veljarar, sum eru fyri deyðarevsing. 81 prosent av teimum republikonsku veljarunum styðja deyðarevsing, meðan 49 prosent av teimum demokratisku veljarunum hava somu hugsan. [[Maryland]] avtók deyðarevsing í 2013, og sostatt eru nú 18 amerikanskir statir, har deyðarevsing ikki er ein møguleiki. Roknað verður við, at 3 aðrir statir – [[New Hampshire]], [[Delaware]], og [[Colorado]] – komandi ár fara at taka deyðarevsingina upp til politiska viðgerð og møguliga avtaka hana. Seinastu seks árini hava seks statir – ein um árið – avtikið deyðarevsingina, sum nú er galdandi í 32 av teimum 50 amerikansku statunum. Í 2013 vórðu 80 fólk deyðadømd í USA, og hóast tað er eitt vet fleiri enn í 2012, er tað væl færri enn miðskeiðis í [[1990-árini|1990-unum]], tá tað var vanligt, at fleiri enn 300 fólk vórðu dømd til deyðan um árið. === Samkynd === [[Mynd:Castro_Rainbow_Flag.jpg|thumb|right|185px|Í 1987 gekk ein hálv mió. fólk til [[Washington DC]] at mótmæla, at ov lítið varð gjørt at vissa [[samkynd]]um betri umstøður.]] Harðskapur orsakað av kynsligu orienteringini hjá offrinum verður bólkaður sum hatursbrotsverk í USA, og fer at hava við sær herda revsing. Hetta er úrslit av einari søguligari nýggjari lóg, sum [[Senatið í USA|Senatið]] hóast stóru mótstøðu fekk góðkent í [[2010]]. Uppskotið kom fyri [[Senatið í USA|Senatið]], eftir at 237 [[Demokratiski Flokkurin|demokratar]] og 44 [[Republikanski Flokkurin|republikanarar]] í [[Kongressin í USA|Kongressini]] høvdu stuðla uppskotinum; 131 republikanarar og 15 demokratar vóru ímóti. Við nýggju lógini verður skilmarkingin av ''hatursbrotsverki'' frá [[1960-árini|1960unum]], sum higartil hevur umfatað rasu, húðalit, [[Átrúnaður|religión]] og uppruna, víðkað við kynsligari orientering, kyn, kynssamleika og brek. Felagskapir fyri borgararættindir hava stríðst fyri hesari víðkan í nógv ár, og hava minni víðgongd uppskot áður verið feld í [[Kongressin í USA|Kongressini]]. [[Konservatisma|Afturhaldsinnaðir]] bólkar hava tó protestera móti lógini, sum teir meta, er brot á talifrælsi, og vilja hesir bólkar vera við, at hendan lógin er bert eitt stig á leiðini fyri fleiri rættindum til [[samkynd]]. Lógin er uppkallað eftir tveimum offrum fyri hatursbrotsverk: [[Matthew Shephard]], ein 21 ára gamal samkyndur lesandi, sum í 1998 bleiv dripin í [[Wyoming]], og [[James Byrd]], ein littur maður, sum doyði í [[Texas]] í 1998, eftir at tríggir hvítir menn høvdu bundið eina ketu um bein hansara og drigið hann eftir teirra pickupbili fleiri kilometrar. Við nýggju lógini verður eisini meir almennur peningur fluttur til lokalar myndugleikar, soleiðis at teir kunna granska hatursbrotsverk, meðan landsmyndugleikarnir fáa møguleika at blanda seg, um teir ikki halda, at lokala løgreglan ger nokk við at basa haturbrotsverkum. Amerikanski hægstirætturin hevur avgjørt í juni 2015, at samkynd sleppa at giftast í øllum 50 statunum. Av teimum níggju hægstarættardómarunum í Amerika atkvøddu fimm fyri og fýra ímóti eini boyting av hjúnabandslógini. Áðrenn vóru homohjúnabond bert loyvd í 36 statum. "Avgerðin um homo-hjúnabond er eitt stórt stig móti javnrættindum", skrivar amerikanski forsetin, [[Barack Obama]], á [[Twitter]]. Í juni mánaða 2013 avgjørdi amerikanski hægstirættur, at ein ikki kann definera hjúnabandið sum bara verandi ímillum mann og kvinnu. Hetta viðførdi, at samkynd kundu fáa somu rættindi sum hinkynd. Tó var tað upp til hvønn einstakan stat, um hjúnaband millum samkynd var lógligt. Men í 2015 er avgjørt, at øll samkynd sleppa at giftast. Í USA hava samkynd loyvi at ættleiða í [[Hawaii]], [[Connecticut]], [[Minnesota]], [[Indiana]], [[Oregon]], [[Florida]], [[Arkansas]], [[Iowa]], [[Illinois]], [[Vermont]], [[New Hampshire]], [[Rhode Island]], [[Maine]], [[Kolorado]], [[Nevada]], [[Kalifornia]], [[Massachusetts]], [[Delaware]], [[New Jersey]], [[New Mexico]], [[New York]], [[Ohio]], [[Washington]], [[Wisconsin]], [[Maryland]], [[Washington DC]], [[Guam]], [[Pennsylvania]], og ein samkyndur partnari kann ættleiða børnini hjá hinum partnaranum í [[Montana]] og [[Idaho]]. === Heilsuskipanin === Heilsuskipanin, sum varð samtykt 21. mars í 2010, er størsta og umfatandi heilsuskipan í USA síðani [[Lyndon B. Johnson]] í 1965 fekk sínar heilsuskipanir ígjøgnum. Síðani hava fleiri [[Forseti Sambandsríki Amerika|forsetar]] roynt at endurnýggja skipanina, uttan at tað hevur eydnast. Heilsuskipanin var eitt størstu vallyftunum hjá [[Barack Obama|Obama]] í valstríðnum upp undir forsetavalið í 2008. Nýggja heilsuskipanin hevur við sær, at allir amerikanskir borgarar fyri fyrstu ferð í søgu landsins nú hava eina almenna sjúkratrygging. Higartil hava okkurt um 32 milliónir amerikanarar ikki verið umfataðir av sjúkratrygging. "Hetta er ein stórur sigur fyri alt tað amerikanska fólkið", segði [[Barack Obama]], forseti, í røðu sínari, tá [[Umboðsmannatingið í USA|Umboðsmannatingið]] í mars 2010 samtykti heiluskipanina við 219 atkvøðum fyri og 212 ímóti. == Landsverja == [[Mynd:Inbound_Choppers_in_Afghanistan_2008.jpg|thumb|right|250px|Amerikanskir hermenn í [[Afghanistan]] í 2008.]] USA er [[Hernaðarliga verjan|hernaðarliga]] sterkasta ríkið í heiminum <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1217752.stm</ref>. Amerikanska verjan telur 1,4 miljónir fólk í virknari tænastu, og haraftrat fleiri hundrað túsund í Tjóðargarduni og í trygdarherinum. USA hevur heimins bestu verju, og landið er heimins einasta risaveldi. Amerikanska verjan eigur meir enn 700 støðir runt um í heiminum og virka kring heimin. Annars eigur landið ellivu hangarskip í nýtslu og ein stóran flota við strategiskum kavbátum, eitt, sum ger verjuna sera fleksibla. Í 1949 var USA við til at stovna [[NATO]]. Aftrat londunum í NATO eru trý onnur lond, ið eru sameind við USA, umráðandi hjá USA: [[Ísrael]], [[Japan]] og [[Avstralia]]. Av NATO-londunum hevur [[Stóra Bretland]] inniligasta samband við USA, og londini samstarva væl á verjuøkinum. 20.000 kvinnur eru í amerikanska herinum, og tað er umleið 15 % av samlaða talinum. Síðan 20. september 2001, tá [[Kríggið Móti Yvirgangi]] brast á, hava 41.000 kvinnur verið við herinum í [[Afghanistan]] og í [[Irak]]. Meðalaldurin er 23 ár og flestallar eru giftar og eiga børn. Fyri ikki at tær skulu koma sær í óneyðugan vanda, skulu tær sambært amerikanskari lóg ikki sendast til hermóti ella arbeiða í servandum deildum, men í dag er tað ein stórur spurningur, hvar hermótið í grundini er. Í mars í 2016 gav fyrrverandi amerikanski forsetin, [[Barack Obama]], kvinnum atgongd at røkja øll størv og embæti innan amerikanska herin. Í 2011 førir USA heimsumfatandi [[Kríggið Móti Yvirgangi]], serliga í [[Afghanistan]] og [[Irak]]. Hesi átta árini, USA hevur havt herfólk í [[Irak]], hava 4 432 latið lív <ref>http://www.defense.gov/news/casualty.pdf</ref>. [[Yvirgangsálopið 9/11|Álopið á World Trade Center]] í [[New York City|New York]] í 2001 og Kríggið Móti Yvirgangi hevur havt við sær eina nýggja trygdarstrategi, sum sigur, at USA skal vera størsta hernaðarveldið í heiminum, og ein og hvør sum kemur í nánd av USA á hesum økinum, verður mettur at vera fíggindi. == Myndasavn == <gallery> Mynd:WhiteHouseSouthFacade.JPG|[[Tað hvíta húsið]] í [[Washington DC]]. Mynd:Statue_of_Liberty,_NY.jpg|[[Frælsisgudinnan]] í [[New York City]], [[New York]]. Mynd:Mount Rushmore Closeup 2017.jpg|[[Mount Rushmore]] í [[South Dakota]]. Mynd:USA_09847_Grand_Canyon_Luca_Galuzzi_2007.jpg|[[Grand Canyon]] í [[Arizona]]. Mynd:PB050006.JPG|[[Hollywood]] í [[Los Angeles]], [[Kalifornia]]. Mynd:First_flight2.jpg|Í 1903 taka brøðurnir Wright seg á flog í [[North Carolina]] og eru teir fyrstu, ið flúgva við motorriknum [[flogfar]]i. Mynd:Buzz_salutes_the_U.S._Flag.jpg|[[Neil Armstrong]] og [[Edwin Aldrin]] tóku dust og grót, ið skuldi verða kannað, og settu [[Flagg Sambandsríki Amerika|amerikanska flaggið]] á [[Mánin|mánan]], áðrenn teir fóru inn í aftur far sítt. Mynd:Martin_Luther_King_-_March_on_Washington.jpg|[[Martin Luther King]] var prestur í [[Georgia (USA)|Georgia]] og gjørdist gitin fyri røður sínar til frama fyri javnstøðu ímillum hvít og svørt. Mynd:US Census Population Graph from 1790.svg|Fólkatalsfrøði, 1790 til 2010. Mynd:US insular areas.svg|Kort. </gallery> == Sí eisini == * [[Djóralívið í USA]] * [[Listi yvir økir og lutøkir í Sambandsríki Amerika]] * [[Listi yvir amerikanskar býir eftir íbúgvatali]] * [[Listi yvir forsetarnar í USA]] * [[Átrúnaður í USA]] * [[Forseti Sambandsríki Amerika]] * [[Tjóðardagur USA]] * [[Norðuramerika]] * [[Washington DC]] * [[Tjóðarlundir í USA]] {{Commonscat|United States}} == Keldur == <references/> {{Sambandsríki Amerika}} {{Norðuramerika}} {{NATO}} [[Bólkur:USA|*]] [[Bólkur:Amerika]] 6tjsruzynf152dxdchisc87uzhjrhid 0 8427 388300 383443 2026-06-01T10:09:26Z ~2026-32436-15 34917 /* Skaldsøgur */ 388300 wikitext text/x-wiki '''Marianna Debes Dahl''' (fødd [[24. november]] [[1947]] í [[Vestmanna]]) er [[Føroyar|føroyskur]] rithøvundur. Hon hevur útbúgving sum lærari, men hevur starvast sum rithøvundur burturav nú í nøkur ár. Hon hevur verið virkin á vinstravonginum og var partur av lítla blaðbólkinum, sum frá [[1983]] til [[1993|1993 gav út blaðið]] [[Fríu Føroyar]], hvørs undirheiti var "Friður - umhvørvisvernd - sosialistiskt tjóðveldi. Hon hevur umframt at skriva bøkur eisini framleitt ein hóp av sendingum til [[Útvarp Føroya]]. Fyrsta bók hennara var ''Burtur á heiði'', ein barnabók, ið vann fyrstu virðisløn í kapping um at skriva barnabók. Marianna er dóttir ''gamla landslæknan'' [[Hanus Debes Joensen]] (1913-1995). Hon fór 12 ára gomul til [[Danmark]]ar at ganga í skúla. Í [[1971]] kom hon heim aftur og fór í [[Læraraskúlan]], haðani hon tók læraraprógv. Hon starvaðist í mong ár sum lærari, men hevur seinni roynt seg í øðrum størvum eisini. Marianna hevur verið virkin á mongum økjum, t.d. í [[Rithøvundafelag Føroya]], [[Listafólkasambandinum]] (LISA), innan friðarrørsluna og í rørsluni ímóti rasuskilnaði ([[apartheid]]). Hon hevur verið sera virkin høvundur innan mong tekstasløg. Hon hevur skrivað smábarna- og barnabøkur, bøkur fyri ung, stuttsøgur, skaldsøgur, ferðafrásagnir, leikir, hevur týtt og ummælt, skrivað, týtt og lagt til rættis nógvar ljóðmyndir, sum [[Útvarp Føroya]] hevur sent. Hon er gift við [[Árni Dahl|Árna Dahl]], tey eiga tvey børn: Tóta Árnadóttir, (fødd 1970) og Teitur Árnason, (føddur 1972). == Ritverk == ===Skaldsøgur=== *Blá Mascara 19676767 *Lokkalogi, Forlagið Fannir, [[1984]] *Onglalag, [[1986]] *Faldalín [[1988]] *Vívil [[1992]] ===Ævisøgur=== *Úti á leysum oyggjum, [[1997]] ===Stuttsøgusøvn=== *Lepar, [[1980]] *Millumleikur, [[1978]] *Fløkjan, [[1978]] *Síðsta skúlaárið, [[1980]] ===Barnabøkur=== *Burtur á heiði, [[1975]] *Dirdri, [[1979]] *Skilnaður, [[1981]] *Prikkut vár, [[1989]] (ikki útkomin enn) ===Smábarnabøkur=== *Bjarta og snigilin, [[1983]] *Døgg er dottin, [[1984]] *Hanna og Hóri, [[1984]] *Hóri letur upp, [[1986]] *Sturli súkklar, [[1985]] *Alvi er og ferðast, [[1986]] *Tunnuflakin, [[1990]] *Flosi fer í føðingardag, [[1990]] (ikki útkomin enn) ===Myndabøkur=== *Sonurin, [[1990]] (La Filo á esperanto) ===Lesibøkur=== *Ása fer í skúla, [[1983]] ===Ferðafrásagnir=== *Latið altíð sólina skína, [[1982]] ===Leikir=== *Skálatoftir, [[1979]] (saman við [[J.S. Hansen]]) *Bardagabørn, [[1990]] ===Týðingar=== *Uppreisnin, [[1982]], søgur úr [[Suðurafrika]] ===Týtt og lagt til rættis ljóðmyndir til útvarpið=== *Victor (um sangaran [[Jara]] úr [[Kili]]) *Monir (úr [[Iran]]) *Chico Mendes (úr [[Brasil]]ia) *Miriam Makeba (úr [[Suðurafrika]]) *Menn undir sól (úr [[Palestina]]) *Zosia ([[Sovjetsamveldið|sovjetisk]] [[søga]] úr [[Seinni heimsbardagi|2. heimsbardaga]]) *Tað langa brævið (úr [[Senegal]]) *Edith Piaf (úr [[Frakland]]i) == Heiðurslønir == * [[Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs|Barnabókavirðisløn Tórshavnar Býráðs]], [[1978]] ==Keldur== *[http://www.rit.fo/members_blogg/default.asp?from=memberlist&memberid=1124| Rithøvundafelagi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305205829/http://www.rit.fo/members_blogg/default.asp?from=memberlist&memberid=1124%7C |date=2016-03-05 }} {{rað|Dahl, Marianna Debes}} [[Bólkur:Føroyskir rithøvundar]] [[Bólkur:Føroyskir skaldsøguhøvundar]] [[Bólkur:Føðingar í 1947]] [[Bólkur:Føroyskir kvinnuligir rithøvundar]] [[Bólkur:Føroyskir barnabókahøvundar]] [[Bólkur:Føroyskir týðarar]] hhea1w2iyyhcq07q22e5ber9o8bnegb 388301 388300 2026-06-01T10:09:35Z Fehufanga 26244 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-32436-15|~2026-32436-15]] ([[User talk:~2026-32436-15|talk]]) to last version by 81.18.237.34: reverting vandalism 383443 wikitext text/x-wiki '''Marianna Debes Dahl''' (fødd [[24. november]] [[1947]] í [[Vestmanna]]) er [[Føroyar|føroyskur]] rithøvundur. Hon hevur útbúgving sum lærari, men hevur starvast sum rithøvundur burturav nú í nøkur ár. Hon hevur verið virkin á vinstravonginum og var partur av lítla blaðbólkinum, sum frá [[1983]] til [[1993|1993 gav út blaðið]] [[Fríu Føroyar]], hvørs undirheiti var "Friður - umhvørvisvernd - sosialistiskt tjóðveldi. Hon hevur umframt at skriva bøkur eisini framleitt ein hóp av sendingum til [[Útvarp Føroya]]. Fyrsta bók hennara var ''Burtur á heiði'', ein barnabók, ið vann fyrstu virðisløn í kapping um at skriva barnabók. Marianna er dóttir ''gamla landslæknan'' [[Hanus Debes Joensen]] (1913-1995). Hon fór 12 ára gomul til [[Danmark]]ar at ganga í skúla. Í [[1971]] kom hon heim aftur og fór í [[Læraraskúlan]], haðani hon tók læraraprógv. Hon starvaðist í mong ár sum lærari, men hevur seinni roynt seg í øðrum størvum eisini. Marianna hevur verið virkin á mongum økjum, t.d. í [[Rithøvundafelag Føroya]], [[Listafólkasambandinum]] (LISA), innan friðarrørsluna og í rørsluni ímóti rasuskilnaði ([[apartheid]]). Hon hevur verið sera virkin høvundur innan mong tekstasløg. Hon hevur skrivað smábarna- og barnabøkur, bøkur fyri ung, stuttsøgur, skaldsøgur, ferðafrásagnir, leikir, hevur týtt og ummælt, skrivað, týtt og lagt til rættis nógvar ljóðmyndir, sum [[Útvarp Føroya]] hevur sent. Hon er gift við [[Árni Dahl|Árna Dahl]], tey eiga tvey børn: Tóta Árnadóttir, (fødd 1970) og Teitur Árnason, (føddur 1972). == Ritverk == ===Skaldsøgur=== *Blá Mascara 1980 *Lokkalogi, Forlagið Fannir, [[1984]] *Onglalag, [[1986]] *Faldalín [[1988]] *Vívil [[1992]] ===Ævisøgur=== *Úti á leysum oyggjum, [[1997]] ===Stuttsøgusøvn=== *Lepar, [[1980]] *Millumleikur, [[1978]] *Fløkjan, [[1978]] *Síðsta skúlaárið, [[1980]] ===Barnabøkur=== *Burtur á heiði, [[1975]] *Dirdri, [[1979]] *Skilnaður, [[1981]] *Prikkut vár, [[1989]] (ikki útkomin enn) ===Smábarnabøkur=== *Bjarta og snigilin, [[1983]] *Døgg er dottin, [[1984]] *Hanna og Hóri, [[1984]] *Hóri letur upp, [[1986]] *Sturli súkklar, [[1985]] *Alvi er og ferðast, [[1986]] *Tunnuflakin, [[1990]] *Flosi fer í føðingardag, [[1990]] (ikki útkomin enn) ===Myndabøkur=== *Sonurin, [[1990]] (La Filo á esperanto) ===Lesibøkur=== *Ása fer í skúla, [[1983]] ===Ferðafrásagnir=== *Latið altíð sólina skína, [[1982]] ===Leikir=== *Skálatoftir, [[1979]] (saman við [[J.S. Hansen]]) *Bardagabørn, [[1990]] ===Týðingar=== *Uppreisnin, [[1982]], søgur úr [[Suðurafrika]] ===Týtt og lagt til rættis ljóðmyndir til útvarpið=== *Victor (um sangaran [[Jara]] úr [[Kili]]) *Monir (úr [[Iran]]) *Chico Mendes (úr [[Brasil]]ia) *Miriam Makeba (úr [[Suðurafrika]]) *Menn undir sól (úr [[Palestina]]) *Zosia ([[Sovjetsamveldið|sovjetisk]] [[søga]] úr [[Seinni heimsbardagi|2. heimsbardaga]]) *Tað langa brævið (úr [[Senegal]]) *Edith Piaf (úr [[Frakland]]i) == Heiðurslønir == * [[Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs|Barnabókavirðisløn Tórshavnar Býráðs]], [[1978]] ==Keldur== *[http://www.rit.fo/members_blogg/default.asp?from=memberlist&memberid=1124| Rithøvundafelagi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305205829/http://www.rit.fo/members_blogg/default.asp?from=memberlist&memberid=1124%7C |date=2016-03-05 }} {{rað|Dahl, Marianna Debes}} [[Bólkur:Føroyskir rithøvundar]] [[Bólkur:Føroyskir skaldsøguhøvundar]] [[Bólkur:Føðingar í 1947]] [[Bólkur:Føroyskir kvinnuligir rithøvundar]] [[Bólkur:Føroyskir barnabókahøvundar]] [[Bólkur:Føroyskir týðarar]] qeqohidpjjd24dl8dpw4jt5zpsyq0ck 388302 388301 2026-06-01T10:11:43Z ~2026-32436-15 34917 /* Skaldsøgur */ 388302 wikitext text/x-wiki '''Marianna Debes Dahl''' (fødd [[24. november]] [[1947]] í [[Vestmanna]]) er [[Føroyar|føroyskur]] rithøvundur. Hon hevur útbúgving sum lærari, men hevur starvast sum rithøvundur burturav nú í nøkur ár. Hon hevur verið virkin á vinstravonginum og var partur av lítla blaðbólkinum, sum frá [[1983]] til [[1993|1993 gav út blaðið]] [[Fríu Føroyar]], hvørs undirheiti var "Friður - umhvørvisvernd - sosialistiskt tjóðveldi. Hon hevur umframt at skriva bøkur eisini framleitt ein hóp av sendingum til [[Útvarp Føroya]]. Fyrsta bók hennara var ''Burtur á heiði'', ein barnabók, ið vann fyrstu virðisløn í kapping um at skriva barnabók. Marianna er dóttir ''gamla landslæknan'' [[Hanus Debes Joensen]] (1913-1995). Hon fór 12 ára gomul til [[Danmark]]ar at ganga í skúla. Í [[1971]] kom hon heim aftur og fór í [[Læraraskúlan]], haðani hon tók læraraprógv. Hon starvaðist í mong ár sum lærari, men hevur seinni roynt seg í øðrum størvum eisini. Marianna hevur verið virkin á mongum økjum, t.d. í [[Rithøvundafelag Føroya]], [[Listafólkasambandinum]] (LISA), innan friðarrørsluna og í rørsluni ímóti rasuskilnaði ([[apartheid]]). Hon hevur verið sera virkin høvundur innan mong tekstasløg. Hon hevur skrivað smábarna- og barnabøkur, bøkur fyri ung, stuttsøgur, skaldsøgur, ferðafrásagnir, leikir, hevur týtt og ummælt, skrivað, týtt og lagt til rættis nógvar ljóðmyndir, sum [[Útvarp Føroya]] hevur sent. Hon er gift við [[Árni Dahl|Árna Dahl]], tey eiga tvey børn: Tóta Árnadóttir, (fødd 1970) og Teitur Árnason, (føddur 1972). == Ritverk == ===Skaldsøgur=== *Blá Mascara 1967 *Lokkalogi, Forlagið Fannir, [[1984]] *Onglalag, [[1986]] *Faldalín [[1988]] *Vívil [[1992]] ===Ævisøgur=== *Úti á leysum oyggjum, [[1997]] ===Stuttsøgusøvn=== *Lepar, [[1980]] *Millumleikur, [[1978]] *Fløkjan, [[1978]] *Síðsta skúlaárið, [[1980]] ===Barnabøkur=== *Burtur á heiði, [[1975]] *Dirdri, [[1979]] *Skilnaður, [[1981]] *Prikkut vár, [[1989]] (ikki útkomin enn) ===Smábarnabøkur=== *Bjarta og snigilin, [[1983]] *Døgg er dottin, [[1984]] *Hanna og Hóri, [[1984]] *Hóri letur upp, [[1986]] *Sturli súkklar, [[1985]] *Alvi er og ferðast, [[1986]] *Tunnuflakin, [[1990]] *Flosi fer í føðingardag, [[1990]] (ikki útkomin enn) ===Myndabøkur=== *Sonurin, [[1990]] (La Filo á esperanto) ===Lesibøkur=== *Ása fer í skúla, [[1983]] ===Ferðafrásagnir=== *Latið altíð sólina skína, [[1982]] ===Leikir=== *Skálatoftir, [[1979]] (saman við [[J.S. Hansen]]) *Bardagabørn, [[1990]] ===Týðingar=== *Uppreisnin, [[1982]], søgur úr [[Suðurafrika]] ===Týtt og lagt til rættis ljóðmyndir til útvarpið=== *Victor (um sangaran [[Jara]] úr [[Kili]]) *Monir (úr [[Iran]]) *Chico Mendes (úr [[Brasil]]ia) *Miriam Makeba (úr [[Suðurafrika]]) *Menn undir sól (úr [[Palestina]]) *Zosia ([[Sovjetsamveldið|sovjetisk]] [[søga]] úr [[Seinni heimsbardagi|2. heimsbardaga]]) *Tað langa brævið (úr [[Senegal]]) *Edith Piaf (úr [[Frakland]]i) == Heiðurslønir == * [[Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs|Barnabókavirðisløn Tórshavnar Býráðs]], [[1978]] ==Keldur== *[http://www.rit.fo/members_blogg/default.asp?from=memberlist&memberid=1124| Rithøvundafelagi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305205829/http://www.rit.fo/members_blogg/default.asp?from=memberlist&memberid=1124%7C |date=2016-03-05 }} {{rað|Dahl, Marianna Debes}} [[Bólkur:Føroyskir rithøvundar]] [[Bólkur:Føroyskir skaldsøguhøvundar]] [[Bólkur:Føðingar í 1947]] [[Bólkur:Føroyskir kvinnuligir rithøvundar]] [[Bólkur:Føroyskir barnabókahøvundar]] [[Bólkur:Føroyskir týðarar]] dgz23v1mw5ppafyubdvx4g6lpkq2qtx 388303 388302 2026-06-01T10:12:16Z Fehufanga 26244 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-32436-15|~2026-32436-15]] ([[User talk:~2026-32436-15|talk]]) to last version by Fehufanga: reverting vandalism 383443 wikitext text/x-wiki '''Marianna Debes Dahl''' (fødd [[24. november]] [[1947]] í [[Vestmanna]]) er [[Føroyar|føroyskur]] rithøvundur. Hon hevur útbúgving sum lærari, men hevur starvast sum rithøvundur burturav nú í nøkur ár. Hon hevur verið virkin á vinstravonginum og var partur av lítla blaðbólkinum, sum frá [[1983]] til [[1993|1993 gav út blaðið]] [[Fríu Føroyar]], hvørs undirheiti var "Friður - umhvørvisvernd - sosialistiskt tjóðveldi. Hon hevur umframt at skriva bøkur eisini framleitt ein hóp av sendingum til [[Útvarp Føroya]]. Fyrsta bók hennara var ''Burtur á heiði'', ein barnabók, ið vann fyrstu virðisløn í kapping um at skriva barnabók. Marianna er dóttir ''gamla landslæknan'' [[Hanus Debes Joensen]] (1913-1995). Hon fór 12 ára gomul til [[Danmark]]ar at ganga í skúla. Í [[1971]] kom hon heim aftur og fór í [[Læraraskúlan]], haðani hon tók læraraprógv. Hon starvaðist í mong ár sum lærari, men hevur seinni roynt seg í øðrum størvum eisini. Marianna hevur verið virkin á mongum økjum, t.d. í [[Rithøvundafelag Føroya]], [[Listafólkasambandinum]] (LISA), innan friðarrørsluna og í rørsluni ímóti rasuskilnaði ([[apartheid]]). Hon hevur verið sera virkin høvundur innan mong tekstasløg. Hon hevur skrivað smábarna- og barnabøkur, bøkur fyri ung, stuttsøgur, skaldsøgur, ferðafrásagnir, leikir, hevur týtt og ummælt, skrivað, týtt og lagt til rættis nógvar ljóðmyndir, sum [[Útvarp Føroya]] hevur sent. Hon er gift við [[Árni Dahl|Árna Dahl]], tey eiga tvey børn: Tóta Árnadóttir, (fødd 1970) og Teitur Árnason, (føddur 1972). == Ritverk == ===Skaldsøgur=== *Blá Mascara 1980 *Lokkalogi, Forlagið Fannir, [[1984]] *Onglalag, [[1986]] *Faldalín [[1988]] *Vívil [[1992]] ===Ævisøgur=== *Úti á leysum oyggjum, [[1997]] ===Stuttsøgusøvn=== *Lepar, [[1980]] *Millumleikur, [[1978]] *Fløkjan, [[1978]] *Síðsta skúlaárið, [[1980]] ===Barnabøkur=== *Burtur á heiði, [[1975]] *Dirdri, [[1979]] *Skilnaður, [[1981]] *Prikkut vár, [[1989]] (ikki útkomin enn) ===Smábarnabøkur=== *Bjarta og snigilin, [[1983]] *Døgg er dottin, [[1984]] *Hanna og Hóri, [[1984]] *Hóri letur upp, [[1986]] *Sturli súkklar, [[1985]] *Alvi er og ferðast, [[1986]] *Tunnuflakin, [[1990]] *Flosi fer í føðingardag, [[1990]] (ikki útkomin enn) ===Myndabøkur=== *Sonurin, [[1990]] (La Filo á esperanto) ===Lesibøkur=== *Ása fer í skúla, [[1983]] ===Ferðafrásagnir=== *Latið altíð sólina skína, [[1982]] ===Leikir=== *Skálatoftir, [[1979]] (saman við [[J.S. Hansen]]) *Bardagabørn, [[1990]] ===Týðingar=== *Uppreisnin, [[1982]], søgur úr [[Suðurafrika]] ===Týtt og lagt til rættis ljóðmyndir til útvarpið=== *Victor (um sangaran [[Jara]] úr [[Kili]]) *Monir (úr [[Iran]]) *Chico Mendes (úr [[Brasil]]ia) *Miriam Makeba (úr [[Suðurafrika]]) *Menn undir sól (úr [[Palestina]]) *Zosia ([[Sovjetsamveldið|sovjetisk]] [[søga]] úr [[Seinni heimsbardagi|2. heimsbardaga]]) *Tað langa brævið (úr [[Senegal]]) *Edith Piaf (úr [[Frakland]]i) == Heiðurslønir == * [[Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs|Barnabókavirðisløn Tórshavnar Býráðs]], [[1978]] ==Keldur== *[http://www.rit.fo/members_blogg/default.asp?from=memberlist&memberid=1124| Rithøvundafelagi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305205829/http://www.rit.fo/members_blogg/default.asp?from=memberlist&memberid=1124%7C |date=2016-03-05 }} {{rað|Dahl, Marianna Debes}} [[Bólkur:Føroyskir rithøvundar]] [[Bólkur:Føroyskir skaldsøguhøvundar]] [[Bólkur:Føðingar í 1947]] [[Bólkur:Føroyskir kvinnuligir rithøvundar]] [[Bólkur:Føroyskir barnabókahøvundar]] [[Bólkur:Føroyskir týðarar]] qeqohidpjjd24dl8dpw4jt5zpsyq0ck 0 46596 388304 2026-06-01T10:15:06Z ~2026-32436-15 34917 Stovnaði síðu við "sigma, pávin í føroyum" 388304 wikitext text/x-wiki sigma, pávin í føroyum g6r75v2rv37khx0e4c9umc2znjl00q6 388305 388304 2026-06-01T10:15:13Z Quinlan83 24702 Requesting deletion 388305 wikitext text/x-wiki {{delete|Test page}}sigma, pávin í føroyum sukhiaxaopgymdg23wpkhzghpdhpmr6