Wikipedia fowiki https://fo.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Miðil Serstakt Kjak Brúkari Brúkarakjak Wikipedia Wikipedia-kjak Mynd Myndakjak MediaWiki MediaWiki-kjak Fyrimynd Fyrimyndakjak Hjálp Hjálparkjak Bólkur Bólkakjak TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 8670 388969 373932 2026-08-04T15:52:29Z Martin Macha 2111 23177 /* */ 388969 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Land| uppruna_navn = ''República del Perú''<br />''Piruw Republika''<br />Lýðveldið Peru| navn = Peru| mynd_flagg = Flag of Peru.svg| mynd_skjald = Escudo nacional del Perú.svg| motto = Firme y feliz por la unión| mynd_positión = LocationPeru.svg| alment_mál = [[Spanskt (mál)|Spanskt]], [[Quechua (mál)|Quechua]] og [[Aymará (mál)|Aymará]]| høvuðsstaður = [[Lima]]| forseti_heitið = Forseti| forseti = [[Keiko Fujimori]]| løgmaður_heitið = Forsætisráðharri| løgmaður = [[Luis Galarreta]]| vídd = 1.285.216| vatn = 0,41 %| íbúgvar = 34 294 231| íbúgvar_ár = 2021| íbúgvar_km2 = 23| fullveldi = [[28. juli]] [[1821]]<br />(frá [[Spania]])| gjaldoyra = Sol (PEN)| tíðarzona = [[UTC]] -5| tjóðsangur = Somos libres, seámoslo siempre| alnet_økisnavn = [[.pe]]| telefon_landakota = 51| spenningur = | viðmerkingar = | }} '''Peru''', '''Perú''' ella '''Lýðveldið Peru''' ([[Spanskt (mál)|spanskt]]: ''República del Perú'') er eitt land í [[Suðuramerika]]. Í suðri hevur Peru mark við [[Bolivia]] og [[Kili]], í norðri við [[Ekvador]] og [[Kolumbia]], í vestri við [[Kyrrahav]]ið og eystri við [[Brasil]]. Peru hevur 28,6 mió. íbúgvar. Síðstu árini hava vinnuloysi, fátækradømi og aðrir samfelagsligir trupulleikar elvt til harðligt politiskt stríð og grovan harðskap. Tí hava útlendskar vinnufyritøkur aftrað seg við at seta pening í fyritøkur í Peru, og landið er eitt tað fátækasta í [[Suðuramerika]]. Næstan helvtin av fókinum í landinum er ættað av uppruna fólkinum frá [[Quechua]] og [[Aymara]], sum eru av teimum størstu fólkabólkum í landinum. Størsi býurin og høvuðsstaður er [[Lima]]. Tjóðardagur er [[28. juli]]. == Søga == [[Mynd:Expansion_Imperio_Inca-1-.JPG|thumb|left|126px|Kort yvir [[Inkaríki]]]] [[Mynd:IncaTupacAmaru.gif|thumb|left|126px|[[Tupac Amaru]] (d. [[1572]]]] [[Mynd:Víctor Raúl Haya de la Torre.jpg|right|thumb|230px|[[Víctor Raúl Haya de la Torre]] (1895-1979)]] [[Mynd:Lake_Titicaca_on_the_Andes_from_Bolivia.jpg|thumb|right|230px|Titicacavatnið á markinum millum Peru og [[Bolivia]] er 3.810 metrar yvir sjóvarmálanum. Vatnið er stórt, um leið seks ferðir so stórt sum [[Føroyar]].]] [[Mynd:Cuzco_Décembre_2007_-_Panorama_1.jpg|thumb|right|230px|Útsýnið yvir Cusco, gamla høvuðsstaðin í Inkaríkinum í [[Andesfjøll|Andesfjøllunum]].]] [[Mynd:Huacachina_Dunes.jpg|thumb|right|230px|Ein oasa í Huacachina.]] Longu fyri 8000 árum síðan búðu veiðifólk/savnarar í [[Andesfjøll|Andes]] í [[Suðuramerika]]. Um [[3500 f.Kr.]] vóru nógvar bygdir bygdar fram við strondini í Peru. Høvuðsvinnuvegurin var fiskiskapur. Longri inni í landinum vóru landbúnaðarsamfeløg, og fólk livdu sum bøndur og dyrkaðu [[bummull]] og seinni [[mais]], tey brutu eisini grót úr fjøllunum til húsabygging og prýðislutir. Tey veittu vatn út á velturnar og løgdu nógv inn av nýggjum. Um [[2000 f.Kr.]] vóru mangar stórar búsetingar í Andesfjøllum. Tey bygdu stórar bygningar til [[Átrúnaður|átrúnaðarlig]] hátíðarhald ella alment virksemi. Í [[El Paraiso]] tætt við [[Lima]] var í [[1800 f.Kr.]] bygd ein veldig pýrmida úr flaðaðum, høgdum gróti. Margbroytta [[paracas]]-mentanin stóð í hægsta blóma frá um [[500 f.Kr.]] til um [[200 e.Kr.]] á einum avbyrgdum, veðurbardum geira sunnan fyri [[Lima]]. Landbúnaðurin hjá paracas-fólkinum var fjølbroyttur, og tey dyrkaðu mais, bønir, jarðnøtir, epli og yucca. Tey dugdu sjáldsama væl at baldýra og veva, og tøkni og arbeiðsháttur teirra vóru ókend aðrastaðni. Á klæðum, sum eru stívliga 2000 ára gomul, eru funnin yvir 100 litir. Baldýraðu myndirnar eru av menniskjum, fuglum, køttum, revum og andum. Paraces-fólkið balsameraði tey deyðu og hevði hátíðarligar og drúgvar jarðarferðir. Líkini vóru helst roykt ella turkað, so at tey ikki skuldu rotna, og síðan løgd í gravkømur undir jørð; við sær fingu tey klæði, høvuðmyndir og lutir úr leiri. Fyri fýra hundrað árum síðan var Peru miðdepil í mikla [[Inkaríkinum]], sum rakk næstan suður ígjøgnum alt [[Suðuramerika]]. Eftirkomarar [[inkafólksins]] liva enn upp í hálendinum í Andesfjøllunum og eru um helvtin av fólkinum í Peru. Fyrsti veruligi uppreisturin ímóti [[Spania|spanska]] yvirvaldinum í [[Suðuramerika]] var í [[18. øld]]. Í Andesfjøllunum í Peru vóru [[Upprunafólk í Norður- og Suðuramerika|indiánar]] noyddir at arbeiða í námum og verksmiðjum hjá [[spania]]monnum. Arbeiðsumstøðurnar vóru ræðuligar, og í [[1780]] gjørdu indiánarnir uppreistur. Oddamaður teirra var [[José Gabriel Condorcanqui]] ([[19. mars]] [[1742]] - [[18. mai]] [[1781]]), ein múgvandi [[Spania|spanskur]] [[amerika]]nari, sum segði seg vera ættaðan frá inka-[[keisar]]anum [[Tupac Amaru]], ið ráddi í [[16. øld]]. [[José Gabriel Condorcanqui|José]] fekk sær sjálvur hetta navnið í [[1771]]. Uppreistrarmenninir tóku stórar partar av hálendinum og lupu á býin [[Cuzco]]. Í loyndum sendu teir viðhaldsmonnum í [[Bolivia]] boð um uppreisturin við knútastavraðum (''quipu''), sum inkar nýttu í gomlum døgum. Í [[mars]] [[1781]] fingu [[spania]]menn hendur á [[Tupac Amaru]] og píndu hann til deyða. Men uppreisturin helt fram, til hann var niðurbardur í [[1782]], tá ið uppreistrarliðini tvær reisur høvdu herjað á býin [[La Paz]] í [[Bolivia]]. Tá ið [[José de San Martín|San Martin]] hevði staðið á odda fyri [[Argentina|argentinskum]] frælsisherdeildum, legði hann ætlaninr um at vinna Peru frælsi. Í [[Kili]] læt hann búgva út ein herflota, og í [[1820]] gjørdi hann innrás í Peru bæði av sjónum og av landi. Fólkið í Peru stuðlaði honum, og hann tók upp samráðingar við [[Spania|spanska]] varakongin og bað hann geva seg undir. Varakongur legði frá sær, tá ið herdeildir [[José de San Martín|San Martins]] komu til [[Lima]] í [[1821]]. [[José de San Martín|San Martin]] gjørdist ríkisfyristøðumaður í Peru og lýsti landið at vera frælst ríki. Hann legði frá sær árið eftir, tí at hann vildi ikki fara upp í politiskt stríð ímillum oddamenninar í lýðveldisflokkinum. [[Kyrrahav|Kyrrahavskríggið]] ímillum Peru og [[Kili]] ([[1879]]-[[1884]]) tók Peru ógvuliga fast, og mong ár gingu, til landið kom fyri seg aftur. Í [[1920-árunum]] tók nýggj kollveltingarrørsla seg upp, oddamenn hannara vóru [[José Carlos Mariátegui]] ([[1895]]-[[1930]]) og [[Víctor Raúl Haya de la Torre]]. [[Víctor Raúl Haya de la Torre|Haya]] varð sendur í útlegd fyri virksemi sítt í [[1923]], og í [[1924]] stovnaði hann rørsluna [[Amerikonsku Fólkakollveltingarfylkingina]] ([[APRA]]), ið skuldi berjast ímóti hjálandapolitikki [[USA]] í [[Latínamerika]], tjóðartaka jørðina og ídnaðin og sameina indiánararnar í øllum [[Latínamerika]]. APRA-deildir vórðu settar á stovn í nógvum [[Suðuramerika|suðuramerikonskum]] londum, men tað var bara í Peru, at mong fólk tóku undir við fylkingini. [[Víctor Raúl Haya de la Torre|Haya]] kom aftur til Peru í [[1930]] og gjørdist forsetavalevni hjá APRA. Mótstøðumaður hansara [[Sanchez Cherro]] vann valið, men ein aprista (APRA-viðhaldsmaður) gjørdi av við hann í [[1933]]. Stríðið ímillum stjórnina og APRA stóð við í mong ár. Øll lond í [[Suðuramerika]] hava kríggjast við grannalond síni um, hvussu landamørkini skuldu vera, og enn eru ikki allar marknatrætur loystar. Í kríggjunum ímillum [[Ekvador]] og Peru í [[1940-árini|1940-árunum]] doyðu fleiri túsund fólk. Fólkið í [[Lima]], býur við breiðum og prýðiligum gøtum og borgum, atkvøddi fyri [[José Luis Bustamante]], valevni, sum APRA stuðlaði, á forsetavalinum í [[1945]]. Hann varð valdur. [[Victor Raul Haya de la Torre|Haya]] stýrdi óalment stjórnini í tvey ár, hóast hann ikki varð valdur, men nærri kom hann ikki forsetaembætinum tey mongu árini, hann var upp í politikki. Av fyrstantíð fekk APRA dygga undirtøku í Peru, men í mong ár varð rørslan bannað. Bæði herur og løgregla hildu hana mata støðið undan landsins trygd og bardust ímóti henni. Men hóast tað gjørdist rørslan tann politiski flokkurin, sum hevur verið longst í Peru. Í [[1980-árini|1980-árunum]] gjørdi [[Kommunisma|kommunistiski]] uppreistrarbólkurin, [[Lýsandi Gøtan]], nógv um seg í Peru. Endamálið var at seta á stovn [[Kommunisma|kommunistiskt]] stýri í landinum. Rørslan fór harðliga fram - flutti burtur og myrdi fólk og legði bumbur í býunum í Peru. Oddamaður rørslunnar, [[Abimael Guzman]] (f. [[3. desember]] [[1934]]), varð tikin og settur fastur í [[1993]]. == Búskapur == [[Mynd:QuechuaWoman.jpg|thumb|right|250px|Quechua-indiánarar við lamum í Cuzco, høgt uppi í [[Andesfjøll|Andesfjøllunum]].]] Nógv fólk býr á smáum gørðum í fjøllunum, og tey eru sera fátøk. Onnur arbeiða á stórgørðum og dyrka kaffi, sukur og bummull til útflutnings. Í undirgrundini er [[olja]] og annað náttúrutilfeingi, sum bøtir um gjaldføri landsins. Tað er so lítið dyrkilendi í [[Andesfjøll]]um, at hvør jarðarskeki verður veltur. Nógvastaðni í líðunum laða bøndurnir bríkar, at teir kunnu nýta alt lendið, teir eiga. Sáað verður, sum veðurlagið er. Niðri á sløttum er lýtt og slavið, men hægri upp tú kemur, kaldari verður. Á háslættunum í [[Andesfjøll]]um er einasta frukt, ið veksur væl, epli. Ógvuliga nógv æti er í tí kalda sjónum við Peru. Ætið er føðsla hjá ansjósum, makreli og sardinum, sum nógv er til av á hesum leiðum. Fiskamjøl úr ansjósum er stór útflutningsvøra hjá Peru. Níggjunda ella tíggjunda hvørt ár kemur flógvi havstreymurin, nevndur [[El Niño]], og órógvar tilgongdina av æti, og fiskurin fer aðrar leiðir at søkja sær føðslu. Í [[1992]] og aftur í [[1998]] elvdi hetta til svára kreppu í fiskivinnuni. Størstu fiskiveiðitjóðirnar eru Peru, [[Kina]] og [[Indonesia]]. [[Kina]] einsamalt fiskaði í [[2003]] næstan 10 miljardir tons, sum er 15 % av øllum heimsins fiskiskapi upp á 67 miljardir tons, næst teimum Peru, sum fiskaði 9 %. == Landafrøði == [[Mynd:Pe-map.png|thumb|right|300px|Kort yvir Peru]] [[Mynd:Peru_Machu_Picchu_Sunrise.jpg|thumb|right|250px|Skansabýurin [[Machu Picchu]] var 13 km² til víddar.]] Peru er eitt av teimum stóru londunum í [[Suðuramerika]]. Nógvastaðni er tættur [[regnskógur]]. [[Andesfjøll]]ini skilja landið í trýggjar partar: strandarøki, hálandið og [[Amasonas]]skógurin. Fram við strondini í Peru er fyri tað mesta slættlendi, men sum í norðara parti av [[Kili]] regnar tað sjáldan ella ongantíð, og tí ber ikki til at dyrka korn ella aðrar fruktir, uttan har sum áir koma oman úr fjøllunum. Slík pláss eru nógv fram við strondini, og har dyrka teir mais, rís, sukurrør, bummull og aðrar fruktir. Í [[hav]]inum vestanfyri er ørgrynni av [[Fiskur|fiski]] og [[Fuglur|fugli]]. Inni í landinum eru fleiri fjallaryggir og stórir háslættar og dalar millum teirra. Størsta fløtan er eystur móti [[Bolivia]]. Har er óføra stórt vatn, [[Titicacavatn]], 3.810 m yvir [[hav]]inum. Nógv nes skera seg út í vatnið, og í syðra endanum eru tvær fittliga stórar oyggjar, har toftir av fyrndargomlum templum eru at finna. Fleiri áir renna í vatnið, og ein stór rennur úr tí, og tí er vatnið ikki salt. Har á leið er býurin [[Cuzco]], sum einaferð var [[høvuðsstaður]] í einum stórum indianaríki. [[Høvuðsstaður]]in eitur [[Lima]], størsta skipahavnin er [[Callao]]. Peru eru býttar upp í 25 landslutir og eitt høvuðsstaðarøki: {| {{prettytable}} border="1" cellpadding="2" |bgcolor="lightblue"| '''Landslutur''' |bgcolor="lightblue"| '''Høvuðsstaður''' |bgcolor="lightblue"| '''Vídd''' |bgcolor="lightblue"| '''Íbúgvar''' |bgcolor="lightblue"| '''Kort''' |- |[[Amazonas, Peru|Amazonas]] |[[Chachapoyas]] |39,249 |389 700 |[[Mynd:Location_of_Amazonas_region.png|80px]] |- |[[Ancash]] |[[Huaraz]] |35,914 |1 039 415 |[[Mynd:Ancash_region_in_peru.png|80px]] |- |[[Apurímac]] |[[Abancay]] |20,896 |418 882 |[[Mynd:Location_of_Apurimac_region.png|80px]] |- |[[Arequipa]] |[[Arequipa]] |63,345 |1 140 810 |[[Mynd:Location_of_Arequipa_region.png|80px]] |- |[[Ayacucho]] |[[Ayacucho]] |43,815 |619 338 |[[Mynd:Location_of_Ayacucho_Region.png|80px]] |- |[[Cajamarca]] |[[Cajamarca]] |33,318 |1 359 023 |[[Mynd:Location_of_Cajamarca_Region.png|80px]] |- |[[Callao]] |[[Callao]] |147 |810 568 |[[Mynd:Location_of_Callao_region.png|80px]] |- |[[Cusco]] |[[Cusco]] |71,986 |1 171 503 |[[Mynd:Location_of_Cusco_region.png|80px]] |- |[[Huancavelica]] |[[Huancavelica]] |22,131 |447 054 |[[Mynd:Location_of_Huancavelica_Region.png|80px]] |- |[[Huánuco]] |[[Huánuco]] |36,849 |730 871 |[[Mynd:Location_of_Huanuco_region.png|80px]] |- |[[Ica]] |[[Ica]] |21,328 |665 592 |[[Mynd:Location_of_Ica_Region_in_Peru.png|80px]] |- |[[Junín]] |[[Huancayo]] |37,667 |1 091 619 |[[Mynd:Location_of_Junin_Region.png|80px]] |- |[[La Libertad]] |[[Trujillo]] |25,500 |1 539 774 |[[Mynd:Location_of_La_Libertad_region.png|80px]] |- |[[Lambayeque]] |[[Chiclayo]] |14,231 |1 091 535 |[[Mynd:Location_of_Lambayeque_region.png|80px]] |- |[[Lima]] |[[Huacho]] |34,802 |864 853 |[[Mynd:Location_of_Lima_Provincias_region.png|80px]] |- |[[Loreto]] |[[Iquitos]] |368,852 |884 144 |[[Mynd:Location_of_Loreto_region.png|80px]] |- |[[Madre de Dios]] |[[Puerto Maldonado]] |85,301 |92 024 |[[Mynd:Location_of_Madre_de_Dios_region.png|80px]] |- |[[Moquegua]] |[[Moquegua]] |15,734 |159 306 |[[Mynd:Location_of_Moquegua_Region.png|80px]] |- |[[Pasco]] |[[Cerro de Pasco]] |25,320 |266 764 |[[Mynd:Location_of_Pasco_region.png|80px]] |- |[[Piura]] |[[Piura]] |35,892 |1 630 772 |[[Mynd:Location_of_Piura_region.png|80px]] |- |[[Puno]] |[[Puno]] |66,997 |1 245 508 |[[Mynd:Location_of_Puno_region.png|80px]] |- |[[San Martín]] |[[Moyobamba]] |51,253 |669 973 |[[Mynd:Location_of_San_Martin_Region.png|80px]] |- |[[Tacna]] |[[Tacna]] |16,076 |274 496 |[[Mynd:Location_of_Tacna_region.png|80px]] |- |[[Tumbes]] |[[Tumbes]] |4,046 |191 713 |[[Mynd:Location_of_Tumbes_region.png|80px]] |- |[[Ucayali]] |[[Pucallpa]] |101,831 |402 445 |[[Mynd:Location_of_Ucayali_Region.png|80px]] |- |} == Myndasavn == <gallery> Mynd:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg Mynd:PalacioEjecutivodelPeru.jpg Mynd:Procesion del Señor de los Milagros.jpg Mynd:Callao.jpg Mynd:Quechuawomanandchild.jpg Mynd:Peru_Topography.png Mynd:Peru_pol91.jpg <</gallery> == Hygg eisini at == * [[Lima]] * [[Suðuramerika]] {{Suðuramerika}} {{Commonscat}} [[Bólkur:Peru| ]] [[Bólkur:Suðuramerika]] 9kca5sb0riy6x25z6vnu66upwkbbqzo 388970 388969 2026-08-04T15:53:44Z Martin Macha 2111 23177 /* */ 388970 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Land| uppruna_navn = ''República del Perú''<br />''Piruw Republika''<br />Lýðveldið Peru| navn = Peru| mynd_flagg = Flag of Peru.svg| mynd_skjald = Escudo nacional del Perú.svg| motto = Firme y feliz por la unión| mynd_positión = LocationPeru.svg| alment_mál = [[Spanskt (mál)|Spanskt]], [[Quechua (mál)|Quechua]] og [[Aymará (mál)|Aymará]]| høvuðsstaður = [[Lima]]| forseti_heitið = Forseti| forseti = [[Keiko Fujimori]]| løgmaður_heitið = Forsætisráðharri| løgmaður = [[Luis Galarreta]]| vídd = 1.285.216| vatn = 0,41 %| íbúgvar = 34 157 732| íbúgvar_ár = 2025| íbúgvar_km2 = 26,57| fullveldi = [[28. juli]] [[1821]]<br />(frá [[Spania]])| gjaldoyra = Sol (PEN)| tíðarzona = [[UTC]] -5| tjóðsangur = Somos libres, seámoslo siempre| alnet_økisnavn = [[.pe]]| telefon_landakota = 51| spenningur = | viðmerkingar = | }} '''Peru''', '''Perú''' ella '''Lýðveldið Peru''' ([[Spanskt (mál)|spanskt]]: ''República del Perú'') er eitt land í [[Suðuramerika]]. Í suðri hevur Peru mark við [[Bolivia]] og [[Kili]], í norðri við [[Ekvador]] og [[Kolumbia]], í vestri við [[Kyrrahav]]ið og eystri við [[Brasil]]. Peru hevur 28,6 mió. íbúgvar. Síðstu árini hava vinnuloysi, fátækradømi og aðrir samfelagsligir trupulleikar elvt til harðligt politiskt stríð og grovan harðskap. Tí hava útlendskar vinnufyritøkur aftrað seg við at seta pening í fyritøkur í Peru, og landið er eitt tað fátækasta í [[Suðuramerika]]. Næstan helvtin av fókinum í landinum er ættað av uppruna fólkinum frá [[Quechua]] og [[Aymara]], sum eru av teimum størstu fólkabólkum í landinum. Størsi býurin og høvuðsstaður er [[Lima]]. Tjóðardagur er [[28. juli]]. == Søga == [[Mynd:Expansion_Imperio_Inca-1-.JPG|thumb|left|126px|Kort yvir [[Inkaríki]]]] [[Mynd:IncaTupacAmaru.gif|thumb|left|126px|[[Tupac Amaru]] (d. [[1572]]]] [[Mynd:Víctor Raúl Haya de la Torre.jpg|right|thumb|230px|[[Víctor Raúl Haya de la Torre]] (1895-1979)]] [[Mynd:Lake_Titicaca_on_the_Andes_from_Bolivia.jpg|thumb|right|230px|Titicacavatnið á markinum millum Peru og [[Bolivia]] er 3.810 metrar yvir sjóvarmálanum. Vatnið er stórt, um leið seks ferðir so stórt sum [[Føroyar]].]] [[Mynd:Cuzco_Décembre_2007_-_Panorama_1.jpg|thumb|right|230px|Útsýnið yvir Cusco, gamla høvuðsstaðin í Inkaríkinum í [[Andesfjøll|Andesfjøllunum]].]] [[Mynd:Huacachina_Dunes.jpg|thumb|right|230px|Ein oasa í Huacachina.]] Longu fyri 8000 árum síðan búðu veiðifólk/savnarar í [[Andesfjøll|Andes]] í [[Suðuramerika]]. Um [[3500 f.Kr.]] vóru nógvar bygdir bygdar fram við strondini í Peru. Høvuðsvinnuvegurin var fiskiskapur. Longri inni í landinum vóru landbúnaðarsamfeløg, og fólk livdu sum bøndur og dyrkaðu [[bummull]] og seinni [[mais]], tey brutu eisini grót úr fjøllunum til húsabygging og prýðislutir. Tey veittu vatn út á velturnar og løgdu nógv inn av nýggjum. Um [[2000 f.Kr.]] vóru mangar stórar búsetingar í Andesfjøllum. Tey bygdu stórar bygningar til [[Átrúnaður|átrúnaðarlig]] hátíðarhald ella alment virksemi. Í [[El Paraiso]] tætt við [[Lima]] var í [[1800 f.Kr.]] bygd ein veldig pýrmida úr flaðaðum, høgdum gróti. Margbroytta [[paracas]]-mentanin stóð í hægsta blóma frá um [[500 f.Kr.]] til um [[200 e.Kr.]] á einum avbyrgdum, veðurbardum geira sunnan fyri [[Lima]]. Landbúnaðurin hjá paracas-fólkinum var fjølbroyttur, og tey dyrkaðu mais, bønir, jarðnøtir, epli og yucca. Tey dugdu sjáldsama væl at baldýra og veva, og tøkni og arbeiðsháttur teirra vóru ókend aðrastaðni. Á klæðum, sum eru stívliga 2000 ára gomul, eru funnin yvir 100 litir. Baldýraðu myndirnar eru av menniskjum, fuglum, køttum, revum og andum. Paraces-fólkið balsameraði tey deyðu og hevði hátíðarligar og drúgvar jarðarferðir. Líkini vóru helst roykt ella turkað, so at tey ikki skuldu rotna, og síðan løgd í gravkømur undir jørð; við sær fingu tey klæði, høvuðmyndir og lutir úr leiri. Fyri fýra hundrað árum síðan var Peru miðdepil í mikla [[Inkaríkinum]], sum rakk næstan suður ígjøgnum alt [[Suðuramerika]]. Eftirkomarar [[inkafólksins]] liva enn upp í hálendinum í Andesfjøllunum og eru um helvtin av fólkinum í Peru. Fyrsti veruligi uppreisturin ímóti [[Spania|spanska]] yvirvaldinum í [[Suðuramerika]] var í [[18. øld]]. Í Andesfjøllunum í Peru vóru [[Upprunafólk í Norður- og Suðuramerika|indiánar]] noyddir at arbeiða í námum og verksmiðjum hjá [[spania]]monnum. Arbeiðsumstøðurnar vóru ræðuligar, og í [[1780]] gjørdu indiánarnir uppreistur. Oddamaður teirra var [[José Gabriel Condorcanqui]] ([[19. mars]] [[1742]] - [[18. mai]] [[1781]]), ein múgvandi [[Spania|spanskur]] [[amerika]]nari, sum segði seg vera ættaðan frá inka-[[keisar]]anum [[Tupac Amaru]], ið ráddi í [[16. øld]]. [[José Gabriel Condorcanqui|José]] fekk sær sjálvur hetta navnið í [[1771]]. Uppreistrarmenninir tóku stórar partar av hálendinum og lupu á býin [[Cuzco]]. Í loyndum sendu teir viðhaldsmonnum í [[Bolivia]] boð um uppreisturin við knútastavraðum (''quipu''), sum inkar nýttu í gomlum døgum. Í [[mars]] [[1781]] fingu [[spania]]menn hendur á [[Tupac Amaru]] og píndu hann til deyða. Men uppreisturin helt fram, til hann var niðurbardur í [[1782]], tá ið uppreistrarliðini tvær reisur høvdu herjað á býin [[La Paz]] í [[Bolivia]]. Tá ið [[José de San Martín|San Martin]] hevði staðið á odda fyri [[Argentina|argentinskum]] frælsisherdeildum, legði hann ætlaninr um at vinna Peru frælsi. Í [[Kili]] læt hann búgva út ein herflota, og í [[1820]] gjørdi hann innrás í Peru bæði av sjónum og av landi. Fólkið í Peru stuðlaði honum, og hann tók upp samráðingar við [[Spania|spanska]] varakongin og bað hann geva seg undir. Varakongur legði frá sær, tá ið herdeildir [[José de San Martín|San Martins]] komu til [[Lima]] í [[1821]]. [[José de San Martín|San Martin]] gjørdist ríkisfyristøðumaður í Peru og lýsti landið at vera frælst ríki. Hann legði frá sær árið eftir, tí at hann vildi ikki fara upp í politiskt stríð ímillum oddamenninar í lýðveldisflokkinum. [[Kyrrahav|Kyrrahavskríggið]] ímillum Peru og [[Kili]] ([[1879]]-[[1884]]) tók Peru ógvuliga fast, og mong ár gingu, til landið kom fyri seg aftur. Í [[1920-árunum]] tók nýggj kollveltingarrørsla seg upp, oddamenn hannara vóru [[José Carlos Mariátegui]] ([[1895]]-[[1930]]) og [[Víctor Raúl Haya de la Torre]]. [[Víctor Raúl Haya de la Torre|Haya]] varð sendur í útlegd fyri virksemi sítt í [[1923]], og í [[1924]] stovnaði hann rørsluna [[Amerikonsku Fólkakollveltingarfylkingina]] ([[APRA]]), ið skuldi berjast ímóti hjálandapolitikki [[USA]] í [[Latínamerika]], tjóðartaka jørðina og ídnaðin og sameina indiánararnar í øllum [[Latínamerika]]. APRA-deildir vórðu settar á stovn í nógvum [[Suðuramerika|suðuramerikonskum]] londum, men tað var bara í Peru, at mong fólk tóku undir við fylkingini. [[Víctor Raúl Haya de la Torre|Haya]] kom aftur til Peru í [[1930]] og gjørdist forsetavalevni hjá APRA. Mótstøðumaður hansara [[Sanchez Cherro]] vann valið, men ein aprista (APRA-viðhaldsmaður) gjørdi av við hann í [[1933]]. Stríðið ímillum stjórnina og APRA stóð við í mong ár. Øll lond í [[Suðuramerika]] hava kríggjast við grannalond síni um, hvussu landamørkini skuldu vera, og enn eru ikki allar marknatrætur loystar. Í kríggjunum ímillum [[Ekvador]] og Peru í [[1940-árini|1940-árunum]] doyðu fleiri túsund fólk. Fólkið í [[Lima]], býur við breiðum og prýðiligum gøtum og borgum, atkvøddi fyri [[José Luis Bustamante]], valevni, sum APRA stuðlaði, á forsetavalinum í [[1945]]. Hann varð valdur. [[Victor Raul Haya de la Torre|Haya]] stýrdi óalment stjórnini í tvey ár, hóast hann ikki varð valdur, men nærri kom hann ikki forsetaembætinum tey mongu árini, hann var upp í politikki. Av fyrstantíð fekk APRA dygga undirtøku í Peru, men í mong ár varð rørslan bannað. Bæði herur og løgregla hildu hana mata støðið undan landsins trygd og bardust ímóti henni. Men hóast tað gjørdist rørslan tann politiski flokkurin, sum hevur verið longst í Peru. Í [[1980-árini|1980-árunum]] gjørdi [[Kommunisma|kommunistiski]] uppreistrarbólkurin, [[Lýsandi Gøtan]], nógv um seg í Peru. Endamálið var at seta á stovn [[Kommunisma|kommunistiskt]] stýri í landinum. Rørslan fór harðliga fram - flutti burtur og myrdi fólk og legði bumbur í býunum í Peru. Oddamaður rørslunnar, [[Abimael Guzman]] (f. [[3. desember]] [[1934]]), varð tikin og settur fastur í [[1993]]. == Búskapur == [[Mynd:QuechuaWoman.jpg|thumb|right|250px|Quechua-indiánarar við lamum í Cuzco, høgt uppi í [[Andesfjøll|Andesfjøllunum]].]] Nógv fólk býr á smáum gørðum í fjøllunum, og tey eru sera fátøk. Onnur arbeiða á stórgørðum og dyrka kaffi, sukur og bummull til útflutnings. Í undirgrundini er [[olja]] og annað náttúrutilfeingi, sum bøtir um gjaldføri landsins. Tað er so lítið dyrkilendi í [[Andesfjøll]]um, at hvør jarðarskeki verður veltur. Nógvastaðni í líðunum laða bøndurnir bríkar, at teir kunnu nýta alt lendið, teir eiga. Sáað verður, sum veðurlagið er. Niðri á sløttum er lýtt og slavið, men hægri upp tú kemur, kaldari verður. Á háslættunum í [[Andesfjøll]]um er einasta frukt, ið veksur væl, epli. Ógvuliga nógv æti er í tí kalda sjónum við Peru. Ætið er føðsla hjá ansjósum, makreli og sardinum, sum nógv er til av á hesum leiðum. Fiskamjøl úr ansjósum er stór útflutningsvøra hjá Peru. Níggjunda ella tíggjunda hvørt ár kemur flógvi havstreymurin, nevndur [[El Niño]], og órógvar tilgongdina av æti, og fiskurin fer aðrar leiðir at søkja sær føðslu. Í [[1992]] og aftur í [[1998]] elvdi hetta til svára kreppu í fiskivinnuni. Størstu fiskiveiðitjóðirnar eru Peru, [[Kina]] og [[Indonesia]]. [[Kina]] einsamalt fiskaði í [[2003]] næstan 10 miljardir tons, sum er 15 % av øllum heimsins fiskiskapi upp á 67 miljardir tons, næst teimum Peru, sum fiskaði 9 %. == Landafrøði == [[Mynd:Pe-map.png|thumb|right|300px|Kort yvir Peru]] [[Mynd:Peru_Machu_Picchu_Sunrise.jpg|thumb|right|250px|Skansabýurin [[Machu Picchu]] var 13 km² til víddar.]] Peru er eitt av teimum stóru londunum í [[Suðuramerika]]. Nógvastaðni er tættur [[regnskógur]]. [[Andesfjøll]]ini skilja landið í trýggjar partar: strandarøki, hálandið og [[Amasonas]]skógurin. Fram við strondini í Peru er fyri tað mesta slættlendi, men sum í norðara parti av [[Kili]] regnar tað sjáldan ella ongantíð, og tí ber ikki til at dyrka korn ella aðrar fruktir, uttan har sum áir koma oman úr fjøllunum. Slík pláss eru nógv fram við strondini, og har dyrka teir mais, rís, sukurrør, bummull og aðrar fruktir. Í [[hav]]inum vestanfyri er ørgrynni av [[Fiskur|fiski]] og [[Fuglur|fugli]]. Inni í landinum eru fleiri fjallaryggir og stórir háslættar og dalar millum teirra. Størsta fløtan er eystur móti [[Bolivia]]. Har er óføra stórt vatn, [[Titicacavatn]], 3.810 m yvir [[hav]]inum. Nógv nes skera seg út í vatnið, og í syðra endanum eru tvær fittliga stórar oyggjar, har toftir av fyrndargomlum templum eru at finna. Fleiri áir renna í vatnið, og ein stór rennur úr tí, og tí er vatnið ikki salt. Har á leið er býurin [[Cuzco]], sum einaferð var [[høvuðsstaður]] í einum stórum indianaríki. [[Høvuðsstaður]]in eitur [[Lima]], størsta skipahavnin er [[Callao]]. Peru eru býttar upp í 25 landslutir og eitt høvuðsstaðarøki: {| {{prettytable}} border="1" cellpadding="2" |bgcolor="lightblue"| '''Landslutur''' |bgcolor="lightblue"| '''Høvuðsstaður''' |bgcolor="lightblue"| '''Vídd''' |bgcolor="lightblue"| '''Íbúgvar''' |bgcolor="lightblue"| '''Kort''' |- |[[Amazonas, Peru|Amazonas]] |[[Chachapoyas]] |39,249 |389 700 |[[Mynd:Location_of_Amazonas_region.png|80px]] |- |[[Ancash]] |[[Huaraz]] |35,914 |1 039 415 |[[Mynd:Ancash_region_in_peru.png|80px]] |- |[[Apurímac]] |[[Abancay]] |20,896 |418 882 |[[Mynd:Location_of_Apurimac_region.png|80px]] |- |[[Arequipa]] |[[Arequipa]] |63,345 |1 140 810 |[[Mynd:Location_of_Arequipa_region.png|80px]] |- |[[Ayacucho]] |[[Ayacucho]] |43,815 |619 338 |[[Mynd:Location_of_Ayacucho_Region.png|80px]] |- |[[Cajamarca]] |[[Cajamarca]] |33,318 |1 359 023 |[[Mynd:Location_of_Cajamarca_Region.png|80px]] |- |[[Callao]] |[[Callao]] |147 |810 568 |[[Mynd:Location_of_Callao_region.png|80px]] |- |[[Cusco]] |[[Cusco]] |71,986 |1 171 503 |[[Mynd:Location_of_Cusco_region.png|80px]] |- |[[Huancavelica]] |[[Huancavelica]] |22,131 |447 054 |[[Mynd:Location_of_Huancavelica_Region.png|80px]] |- |[[Huánuco]] |[[Huánuco]] |36,849 |730 871 |[[Mynd:Location_of_Huanuco_region.png|80px]] |- |[[Ica]] |[[Ica]] |21,328 |665 592 |[[Mynd:Location_of_Ica_Region_in_Peru.png|80px]] |- |[[Junín]] |[[Huancayo]] |37,667 |1 091 619 |[[Mynd:Location_of_Junin_Region.png|80px]] |- |[[La Libertad]] |[[Trujillo]] |25,500 |1 539 774 |[[Mynd:Location_of_La_Libertad_region.png|80px]] |- |[[Lambayeque]] |[[Chiclayo]] |14,231 |1 091 535 |[[Mynd:Location_of_Lambayeque_region.png|80px]] |- |[[Lima]] |[[Huacho]] |34,802 |864 853 |[[Mynd:Location_of_Lima_Provincias_region.png|80px]] |- |[[Loreto]] |[[Iquitos]] |368,852 |884 144 |[[Mynd:Location_of_Loreto_region.png|80px]] |- |[[Madre de Dios]] |[[Puerto Maldonado]] |85,301 |92 024 |[[Mynd:Location_of_Madre_de_Dios_region.png|80px]] |- |[[Moquegua]] |[[Moquegua]] |15,734 |159 306 |[[Mynd:Location_of_Moquegua_Region.png|80px]] |- |[[Pasco]] |[[Cerro de Pasco]] |25,320 |266 764 |[[Mynd:Location_of_Pasco_region.png|80px]] |- |[[Piura]] |[[Piura]] |35,892 |1 630 772 |[[Mynd:Location_of_Piura_region.png|80px]] |- |[[Puno]] |[[Puno]] |66,997 |1 245 508 |[[Mynd:Location_of_Puno_region.png|80px]] |- |[[San Martín]] |[[Moyobamba]] |51,253 |669 973 |[[Mynd:Location_of_San_Martin_Region.png|80px]] |- |[[Tacna]] |[[Tacna]] |16,076 |274 496 |[[Mynd:Location_of_Tacna_region.png|80px]] |- |[[Tumbes]] |[[Tumbes]] |4,046 |191 713 |[[Mynd:Location_of_Tumbes_region.png|80px]] |- |[[Ucayali]] |[[Pucallpa]] |101,831 |402 445 |[[Mynd:Location_of_Ucayali_Region.png|80px]] |- |} == Myndasavn == <gallery> Mynd:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg Mynd:PalacioEjecutivodelPeru.jpg Mynd:Procesion del Señor de los Milagros.jpg Mynd:Callao.jpg Mynd:Quechuawomanandchild.jpg Mynd:Peru_Topography.png Mynd:Peru_pol91.jpg <</gallery> == Hygg eisini at == * [[Lima]] * [[Suðuramerika]] {{Suðuramerika}} {{Commonscat}} [[Bólkur:Peru| ]] [[Bólkur:Suðuramerika]] 4nu3eynuarxxqbl1plbw7ybvbdzqk1t 0 8844 388971 386405 2026-08-04T20:21:42Z Benadikt 1805 388971 wikitext text/x-wiki '''Eik Banki''' ella bara '''Eik''' er eitt [[Føroyar|føroyskt]] partafelag, sum rekur bankavirksemi í [[Føroyar|Føroyum]]. Eik Banki varð stovnaður í [[1832]] undir navninum ''Færø Amts Sparekasse''. Í [[1963]] fekk Færø Amts Sparekasse nýtt navn og varð kallaður ''Føroya Sparikassi''. Hetta navnið helt fram til [[18. desember]] [[2006]], tá ið bankin fekk navnið Eik Banki<ref>''Eikirøtur'', s.374.</ref>. Eik hevði í [[2007]] 354 fulltíðarstarvsfólk og 16 deildir kring landið. Í 2012 hevur Eik 210 fulltíðarstarvsfólk og 9 privatdeildir kring landið. Eik Banki, og serliga danski parturin av Eik Banka, varð hart raktur av fíggjarkreppuni, sum rakti í september 2008. Tvey ár seinni mátti bankin ásanna, at ikki bar til at halda fram í verandi líki. Eik Banki læt Eik Bank Danmark fara, og varð yvirtikin av Finansiel Stabilitet A/S. Finansiel Stabilitet A/S, sum hevði skotið 2 milliardir krónur í Eik Banka í nýggjum partapeningi, seldi 6. apríl 2011 70 prosent av partapeninginum til TF Holding P/F. Tey seinastu 30% eigur Finansiel Stabilitet enn, men TF Holding hevur møguleika fyri at keypa henda partin seinni. == Virksemi == Eik Banki eigur dóttirfelagið [[P/f Inni]]. Harumframt hevur Eik fyrr keypt, men hesi feløg eru ikki longur partur av Eik: * [[SkandiaBanken]], ið var størsti internetbanki í [[Danmark]] (í [[mai]] [[2007]]) * [[Privestor Fondsmæglerselskab]] (í [[august]] [[2007]]) * [[FinansNyt]] (í [[august]] [[2007]]) * [[Føroyar|Føroysku]] deildini hjá [[Kaupthing Bank hf.]] (í [[desember]] [[2007]]) Harumframt hevur Eik verið stórpartaeigari í [[Investea A/S]] og [[Spron]]. ==Sí eisini== [[Listi yvir stjórar í peningastovnum í Føroyum#Stjórar í Eik Banka (fyrr Føroya Sparikassi og Færø Amts Sparekasse)|Stjórar og stjórnarlimir í Eik Banka/Føroya Sparikassa/ Færø Amts Sparekasse]] ==Keldur== <references/> == Ávísing úteftir == [http://www.eik.fo Heimasíðan hjá Eik Banka] [[Bólkur:Føroyskar fyritøkur]] [[Bólkur:Føroyskir peningastovnar]] d2in3lc4witoxooktdtpueu5pcvsrnk 0 22790 388972 388202 2026-08-05T00:45:13Z ~2026-43015-70 35334 /* Tannlæknar */ strika tannlæknar sum av ymsum áðum ikki longur eru virknir 388972 wikitext text/x-wiki Í Føroyum eru skúlatannlæknar og privatir [[tannlæknar]]. Skúlatannlæknar taka sær av tannrøktini hjá børnum í skúlaaldri og undir skúlaaldri, hesir eru kommunalir, og so eru tað privatir tannlæknar til tey vaksnu. Summar kommunir hava útveitt barnatannrøktina til privatar tannlæknastovur í økinum. Í 2014 vann ein føroyskur tannlækni heiðurin sum Ársins Megnarkvinna. Tað er blaðið Kvinna og [[Íverksetarahúsið]], ið lata virðislønina. Vinnarin gjørdist Joan Petri Olsen, sum eigur tannlæknastovuna Petri Tannklinikk í Havn.<ref>{{Cite web |url=http://www.in.fo/news-detail/news/megnarprisur-til-joan-petri-olsen/ |title=in.fo, Megnarprísur til Joan Petri Olsen |accessdate=2014-02-22 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309175956/http://www.in.fo/news-detail/news/megnarprisur-til-joan-petri-olsen/ |dead-url=yes |archivedate=2016-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309175956/http://www.in.fo/news-detail/news/megnarprisur-til-joan-petri-olsen/ }}</ref> == Listi yvir tannlæknar í Føroyum == <ref>[http://www.heilsutrygd.fo/Default.aspx?pageid=15679/ Heilsutrygd, Tannlæknar]{{Deyð leinkja|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Tannlæknar === * Joan Petri Olsen * Sam Al Weshali * Eyðbjørn Gaard * Tróndur Joensen * Jonna Sjúrðaberg * Annika Næs Johannesen * Rudie Thomsen * Eirikur Hofgaard * Teitur Herup * Sigga í Garðastovu * Margreth Holm * Halla við Høgadalsá * Unnur Jensen * Sólvá Eystberg * Eyvør Patursson * Mortan í Hamrabyrgi * Marjun Vang * Markus Hvannastein * Lív Lenvig * Rutt Jensen * Kristina Bjartursdóttir Dalsgarð * Gunnhild Bjørk * Beinta Vatnsdal * Heidi Joensen * Maria Hansdóttir Tausen * Kirstin Jacobsen * Jenny Høgnesen * Bjørk Herup Olsen * Helena Dahl Wardum * Rakul Mikkjalsdóttir * Katrin Wardum Petersen * Jeanni Petersen * Marita Mortensen === Sertannlæknar === * Halldis á Grønastøð, Ortodonti == Listi yvir privatar tannlæknastovur í Føroyum == <ref>[http://www.heilsutrygd.fo/Default.aspx?pageid=15679/ Heilsutrygd, Tannlæknar]{{Deyð leinkja|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Privatar tannklinikkir === * PETRI Tannklinikk, [[Tórshavn]] * Tannlæknamiðstøðin [[Tórshavn]] * Tannlæknastovan Lützenstrøð, [[Tórshavn]] * Tannlæknastovan í Berjabrekku, [[Tórshavn]] * Tannlæknastovan í Dalatúni, [[Tórshavn]] * Tannstovan, [[Hvalvík]] * Tannlæknastovan í Sandavági, [[Sandavágur]] * Tannspenn, [[Klaksvík]] * Tannlæknastovan í Saltangará, [[Saltangará]] * Tannarøkt, [[Tvøroyri]] == Listi yvir kommunalar tannlæknastovur í Føroyum == <ref>[http://www.heilsutrygd.fo/Default.aspx?pageid=15679/ Heilsutrygd, Tannlæknar]{{Deyð leinkja|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Kommunalar tannklinikkir til børn & ung === * Barnatannrøktin í Tórshavn, [[Tórshavn]] * Skúlatannlæknastovan í Sørvági, [[Sørvágur]] * Skúlatannlæknastovan í Vestmanna, [[Vestmanna]] * Skúlatannlæknastovan í Leirvík, [[Leirvík]] * Barnatannrøktin hjá Fuglafjarðar kommunu, [[Fuglafjørður]] * Skúlatannlæknastovan í Klaksvík, [[Klaksvík]] * Skúlatannlæknastovan í Heilsumiðstøðini, [[Vágur|Vági]] * Barnatannarøktin í Tvøroyrar Kommunu, [[Tvøroyri]] * Barnatannrøktin á Skála, [[Skála]] === Kommunir sum hava útveitt barna- og ungdómstannrøktina til privatar tannklinikkir === Allar kommunir hava skyldu at veita ókeypis barna- og ungdómstannrøkt til egnar borgarar. Hevur kommunan ikki gjørt íløgu í egna tannlæknastovu og sett ein tannlæknastjóra, útveitur kommunan eftir siðvenju barnatannrøktina til fyrst staðsettu privatu tannklinikk í økinum. * Eiðis kommuna, Tannstovan, [[Hvalvík]] <ref>{{Cite web |url=https://www.eidi.fo/borgari/heilsa/tannlaekni/ |title=Eiðis kommuna, Barnatannrøktin |accessdate=2018-02-15 |archive-date=2019-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211123353/https://www.eidi.fo/borgari/heilsa/tannlaekni/ |dead-url=yes |archivedate=2019-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211123353/https://www.eidi.fo/borgari/heilsa/tannlaekni/ }}</ref> * Sunda kommuna, Tannstovan, [[Hvalvík]] <ref>[http://www.sunda.fo/index.php/borgarin/heilsutaenastur/barna-og-ungdomstannrokt Sunda Kommuna, Barnatannrøktin]</ref> * Vága kommuna, Tannlæknastovan í Sandavági, [[Sandavágur]] <ref>{{Cite web |url=http://www.vaga.fo/borgari/trivnadur/tannlaekni/ |title=Vága kommuna, Barnatannrøktin |accessdate=2018-02-15 |archive-date=2018-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127060653/http://www.vaga.fo/borgari/trivnadur/tannlaekni/ |dead-url=yes |archivedate=2018-01-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180127060653/http://www.vaga.fo/borgari/trivnadur/tannlaekni/ }}</ref> * Runavíkar kommuna, Tannlæknastovan í Saltangará, [[Saltangará]] <ref>{{Cite web |url=http://runavik.fo/barnatannroktin-i-runavik/?menuid=4555 |title=Runavíkar kommuna, Barnatannrøktin |accessdate=2018-02-15 |archive-date=2018-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180207185008/http://runavik.fo/barnatannroktin-i-runavik/?menuid=4555 |dead-url=yes |archivedate=2018-02-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207185008/http://runavik.fo/barnatannroktin-i-runavik/?menuid=4555 }}</ref> == Tannlæknavaktin == <ref>[http://www.heilsutrygd.fo/Default.aspx?pageid=17733/ Heilsutrygd, Tannlæknavaktin]{{Deyð leinkja|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Í Føroyum eru flest allir privatvirkandi tannlæknar skipaðir í eina tannlæknavakt, har tað ber til at fáa bráðfeingis hjálp uttan fyri vanliga arbeiðstíð. Privatvirkandi tannlæknanir arbeiða tá út frá egnari tannklinikk. Undantikið hesi vaktarskipan eru tannlæknar í Suðuroynni. Fólk í Suðuroynni skulu tískil venda sær til egnan tannlækna. Tannlæknavaktin hevur telefon 314544, har tú verður umstillaður til vakthavandi tannlækna. Vakttelefonin svarar bert leygardag, sunnudag, & halgidagar: kl. 10-11. Eitt vaktargjald verður tikið umframt kostnaðurin fyri sjálva viðgerðina. == Summarferiuvaktin == Í Føroyum eru nakrir privatvirkandi tannlæknar skipaðir í eina summarferiuvakt, har tað ber til at fáa bráðfeingis hjálp í vanligari arbeiðstíð um summarið, sum oftast í viku 29-32. Privatvirkandi tannlæknanir arbeiða tá út frá egnari tannklinikk. Undantikið hesi vaktarskipan eru tannlæknar í Suðuroynni. Fólk í suðri skulu seta seg í samband við egnan tannlækna. Summarferiuvaktin hevur telefon 314544, har tú verður umstillaður til vakthavandi tannlækna. Vakttelefonin svarar gerandisdagar ímeðan hon er virkin millum kl. 9-15. Vaktargjald verður tikið, tað verður goldið fyri sjálva viðgerðina sum vanligt. Í kommunum við egnari tannlæknastovu skulu foreldur venda sær beinleiðis til barnatannrøktina. Barnatannlæknar í hesum kommunum luttaka ikki í vaktarskipanini. Barnatannlæknar í Sørvági, Hvalvík og Sandavági luttaka í summarferiuvaktini og skulu hesi foreldur tískil venda sær til summarferiuvaktina. == Keldur == <references/> [[Bólkur:Tannlæknar]] [[Bólkur:Føroyingar eftir yrki]] [[Bólkur:Listar]] eambfdk3mjt5zcp07zo2vrp3o70gp2q 388973 388972 2026-08-05T00:47:11Z ~2026-43015-70 35334 /* Sertannlæknar */ lagt ein afturat 388973 wikitext text/x-wiki Í Føroyum eru skúlatannlæknar og privatir [[tannlæknar]]. Skúlatannlæknar taka sær av tannrøktini hjá børnum í skúlaaldri og undir skúlaaldri, hesir eru kommunalir, og so eru tað privatir tannlæknar til tey vaksnu. Summar kommunir hava útveitt barnatannrøktina til privatar tannlæknastovur í økinum. Í 2014 vann ein føroyskur tannlækni heiðurin sum Ársins Megnarkvinna. Tað er blaðið Kvinna og [[Íverksetarahúsið]], ið lata virðislønina. Vinnarin gjørdist Joan Petri Olsen, sum eigur tannlæknastovuna Petri Tannklinikk í Havn.<ref>{{Cite web |url=http://www.in.fo/news-detail/news/megnarprisur-til-joan-petri-olsen/ |title=in.fo, Megnarprísur til Joan Petri Olsen |accessdate=2014-02-22 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309175956/http://www.in.fo/news-detail/news/megnarprisur-til-joan-petri-olsen/ |dead-url=yes |archivedate=2016-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309175956/http://www.in.fo/news-detail/news/megnarprisur-til-joan-petri-olsen/ }}</ref> == Listi yvir tannlæknar í Føroyum == <ref>[http://www.heilsutrygd.fo/Default.aspx?pageid=15679/ Heilsutrygd, Tannlæknar]{{Deyð leinkja|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Tannlæknar === * Joan Petri Olsen * Sam Al Weshali * Eyðbjørn Gaard * Tróndur Joensen * Jonna Sjúrðaberg * Annika Næs Johannesen * Rudie Thomsen * Eirikur Hofgaard * Teitur Herup * Sigga í Garðastovu * Margreth Holm * Halla við Høgadalsá * Unnur Jensen * Sólvá Eystberg * Eyvør Patursson * Mortan í Hamrabyrgi * Marjun Vang * Markus Hvannastein * Lív Lenvig * Rutt Jensen * Kristina Bjartursdóttir Dalsgarð * Gunnhild Bjørk * Beinta Vatnsdal * Heidi Joensen * Maria Hansdóttir Tausen * Kirstin Jacobsen * Jenny Høgnesen * Bjørk Herup Olsen * Helena Dahl Wardum * Rakul Mikkjalsdóttir * Katrin Wardum Petersen * Jeanni Petersen * Marita Mortensen === Sertannlæknar === * Halldis á Grønastøð, Ortodonti * Rakul Mikkjalsdóttir, Ortodonti == Listi yvir privatar tannlæknastovur í Føroyum == <ref>[http://www.heilsutrygd.fo/Default.aspx?pageid=15679/ Heilsutrygd, Tannlæknar]{{Deyð leinkja|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Privatar tannklinikkir === * PETRI Tannklinikk, [[Tórshavn]] * Tannlæknamiðstøðin [[Tórshavn]] * Tannlæknastovan Lützenstrøð, [[Tórshavn]] * Tannlæknastovan í Berjabrekku, [[Tórshavn]] * Tannlæknastovan í Dalatúni, [[Tórshavn]] * Tannstovan, [[Hvalvík]] * Tannlæknastovan í Sandavági, [[Sandavágur]] * Tannspenn, [[Klaksvík]] * Tannlæknastovan í Saltangará, [[Saltangará]] * Tannarøkt, [[Tvøroyri]] == Listi yvir kommunalar tannlæknastovur í Føroyum == <ref>[http://www.heilsutrygd.fo/Default.aspx?pageid=15679/ Heilsutrygd, Tannlæknar]{{Deyð leinkja|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Kommunalar tannklinikkir til børn & ung === * Barnatannrøktin í Tórshavn, [[Tórshavn]] * Skúlatannlæknastovan í Sørvági, [[Sørvágur]] * Skúlatannlæknastovan í Vestmanna, [[Vestmanna]] * Skúlatannlæknastovan í Leirvík, [[Leirvík]] * Barnatannrøktin hjá Fuglafjarðar kommunu, [[Fuglafjørður]] * Skúlatannlæknastovan í Klaksvík, [[Klaksvík]] * Skúlatannlæknastovan í Heilsumiðstøðini, [[Vágur|Vági]] * Barnatannarøktin í Tvøroyrar Kommunu, [[Tvøroyri]] * Barnatannrøktin á Skála, [[Skála]] === Kommunir sum hava útveitt barna- og ungdómstannrøktina til privatar tannklinikkir === Allar kommunir hava skyldu at veita ókeypis barna- og ungdómstannrøkt til egnar borgarar. Hevur kommunan ikki gjørt íløgu í egna tannlæknastovu og sett ein tannlæknastjóra, útveitur kommunan eftir siðvenju barnatannrøktina til fyrst staðsettu privatu tannklinikk í økinum. * Eiðis kommuna, Tannstovan, [[Hvalvík]] <ref>{{Cite web |url=https://www.eidi.fo/borgari/heilsa/tannlaekni/ |title=Eiðis kommuna, Barnatannrøktin |accessdate=2018-02-15 |archive-date=2019-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211123353/https://www.eidi.fo/borgari/heilsa/tannlaekni/ |dead-url=yes |archivedate=2019-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211123353/https://www.eidi.fo/borgari/heilsa/tannlaekni/ }}</ref> * Sunda kommuna, Tannstovan, [[Hvalvík]] <ref>[http://www.sunda.fo/index.php/borgarin/heilsutaenastur/barna-og-ungdomstannrokt Sunda Kommuna, Barnatannrøktin]</ref> * Vága kommuna, Tannlæknastovan í Sandavági, [[Sandavágur]] <ref>{{Cite web |url=http://www.vaga.fo/borgari/trivnadur/tannlaekni/ |title=Vága kommuna, Barnatannrøktin |accessdate=2018-02-15 |archive-date=2018-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127060653/http://www.vaga.fo/borgari/trivnadur/tannlaekni/ |dead-url=yes |archivedate=2018-01-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180127060653/http://www.vaga.fo/borgari/trivnadur/tannlaekni/ }}</ref> * Runavíkar kommuna, Tannlæknastovan í Saltangará, [[Saltangará]] <ref>{{Cite web |url=http://runavik.fo/barnatannroktin-i-runavik/?menuid=4555 |title=Runavíkar kommuna, Barnatannrøktin |accessdate=2018-02-15 |archive-date=2018-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180207185008/http://runavik.fo/barnatannroktin-i-runavik/?menuid=4555 |dead-url=yes |archivedate=2018-02-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207185008/http://runavik.fo/barnatannroktin-i-runavik/?menuid=4555 }}</ref> == Tannlæknavaktin == <ref>[http://www.heilsutrygd.fo/Default.aspx?pageid=17733/ Heilsutrygd, Tannlæknavaktin]{{Deyð leinkja|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Í Føroyum eru flest allir privatvirkandi tannlæknar skipaðir í eina tannlæknavakt, har tað ber til at fáa bráðfeingis hjálp uttan fyri vanliga arbeiðstíð. Privatvirkandi tannlæknanir arbeiða tá út frá egnari tannklinikk. Undantikið hesi vaktarskipan eru tannlæknar í Suðuroynni. Fólk í Suðuroynni skulu tískil venda sær til egnan tannlækna. Tannlæknavaktin hevur telefon 314544, har tú verður umstillaður til vakthavandi tannlækna. Vakttelefonin svarar bert leygardag, sunnudag, & halgidagar: kl. 10-11. Eitt vaktargjald verður tikið umframt kostnaðurin fyri sjálva viðgerðina. == Summarferiuvaktin == Í Føroyum eru nakrir privatvirkandi tannlæknar skipaðir í eina summarferiuvakt, har tað ber til at fáa bráðfeingis hjálp í vanligari arbeiðstíð um summarið, sum oftast í viku 29-32. Privatvirkandi tannlæknanir arbeiða tá út frá egnari tannklinikk. Undantikið hesi vaktarskipan eru tannlæknar í Suðuroynni. Fólk í suðri skulu seta seg í samband við egnan tannlækna. Summarferiuvaktin hevur telefon 314544, har tú verður umstillaður til vakthavandi tannlækna. Vakttelefonin svarar gerandisdagar ímeðan hon er virkin millum kl. 9-15. Vaktargjald verður tikið, tað verður goldið fyri sjálva viðgerðina sum vanligt. Í kommunum við egnari tannlæknastovu skulu foreldur venda sær beinleiðis til barnatannrøktina. Barnatannlæknar í hesum kommunum luttaka ikki í vaktarskipanini. Barnatannlæknar í Sørvági, Hvalvík og Sandavági luttaka í summarferiuvaktini og skulu hesi foreldur tískil venda sær til summarferiuvaktina. == Keldur == <references/> [[Bólkur:Tannlæknar]] [[Bólkur:Føroyingar eftir yrki]] [[Bólkur:Listar]] ls2jxlnu6gn1xw5y9lvk6jdunofw0yh 388974 388973 2026-08-05T00:48:12Z ~2026-43015-70 35334 /* Privatar tannklinikkir */ broytt navn 388974 wikitext text/x-wiki Í Føroyum eru skúlatannlæknar og privatir [[tannlæknar]]. Skúlatannlæknar taka sær av tannrøktini hjá børnum í skúlaaldri og undir skúlaaldri, hesir eru kommunalir, og so eru tað privatir tannlæknar til tey vaksnu. Summar kommunir hava útveitt barnatannrøktina til privatar tannlæknastovur í økinum. Í 2014 vann ein føroyskur tannlækni heiðurin sum Ársins Megnarkvinna. Tað er blaðið Kvinna og [[Íverksetarahúsið]], ið lata virðislønina. Vinnarin gjørdist Joan Petri Olsen, sum eigur tannlæknastovuna Petri Tannklinikk í Havn.<ref>{{Cite web |url=http://www.in.fo/news-detail/news/megnarprisur-til-joan-petri-olsen/ |title=in.fo, Megnarprísur til Joan Petri Olsen |accessdate=2014-02-22 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309175956/http://www.in.fo/news-detail/news/megnarprisur-til-joan-petri-olsen/ |dead-url=yes |archivedate=2016-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309175956/http://www.in.fo/news-detail/news/megnarprisur-til-joan-petri-olsen/ }}</ref> == Listi yvir tannlæknar í Føroyum == <ref>[http://www.heilsutrygd.fo/Default.aspx?pageid=15679/ Heilsutrygd, Tannlæknar]{{Deyð leinkja|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Tannlæknar === * Joan Petri Olsen * Sam Al Weshali * Eyðbjørn Gaard * Tróndur Joensen * Jonna Sjúrðaberg * Annika Næs Johannesen * Rudie Thomsen * Eirikur Hofgaard * Teitur Herup * Sigga í Garðastovu * Margreth Holm * Halla við Høgadalsá * Unnur Jensen * Sólvá Eystberg * Eyvør Patursson * Mortan í Hamrabyrgi * Marjun Vang * Markus Hvannastein * Lív Lenvig * Rutt Jensen * Kristina Bjartursdóttir Dalsgarð * Gunnhild Bjørk * Beinta Vatnsdal * Heidi Joensen * Maria Hansdóttir Tausen * Kirstin Jacobsen * Jenny Høgnesen * Bjørk Herup Olsen * Helena Dahl Wardum * Rakul Mikkjalsdóttir * Katrin Wardum Petersen * Jeanni Petersen * Marita Mortensen === Sertannlæknar === * Halldis á Grønastøð, Ortodonti * Rakul Mikkjalsdóttir, Ortodonti == Listi yvir privatar tannlæknastovur í Føroyum == <ref>[http://www.heilsutrygd.fo/Default.aspx?pageid=15679/ Heilsutrygd, Tannlæknar]{{Deyð leinkja|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Privatar tannklinikkir === * PETRI Tannklinikk, [[Tórshavn]] * Tannlæknamiðstøðin [[Tórshavn]] * Tannlæknastovan Lützenstrøð, [[Tórshavn]] * Tannlæknastovan í Berjabrekku, [[Tórshavn]] * Tannlæknastovan í Dalatúni, [[Tórshavn]] * Tannstovan, [[Hvalvík]] * Tannlæknastovan í Sandavági, [[Sandavágur]] * Norðtonn, [[Klaksvík]] * Tannlæknastovan í Saltangará, [[Saltangará]] * Tannarøkt, [[Tvøroyri]] == Listi yvir kommunalar tannlæknastovur í Føroyum == <ref>[http://www.heilsutrygd.fo/Default.aspx?pageid=15679/ Heilsutrygd, Tannlæknar]{{Deyð leinkja|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Kommunalar tannklinikkir til børn & ung === * Barnatannrøktin í Tórshavn, [[Tórshavn]] * Skúlatannlæknastovan í Sørvági, [[Sørvágur]] * Skúlatannlæknastovan í Vestmanna, [[Vestmanna]] * Skúlatannlæknastovan í Leirvík, [[Leirvík]] * Barnatannrøktin hjá Fuglafjarðar kommunu, [[Fuglafjørður]] * Skúlatannlæknastovan í Klaksvík, [[Klaksvík]] * Skúlatannlæknastovan í Heilsumiðstøðini, [[Vágur|Vági]] * Barnatannarøktin í Tvøroyrar Kommunu, [[Tvøroyri]] * Barnatannrøktin á Skála, [[Skála]] === Kommunir sum hava útveitt barna- og ungdómstannrøktina til privatar tannklinikkir === Allar kommunir hava skyldu at veita ókeypis barna- og ungdómstannrøkt til egnar borgarar. Hevur kommunan ikki gjørt íløgu í egna tannlæknastovu og sett ein tannlæknastjóra, útveitur kommunan eftir siðvenju barnatannrøktina til fyrst staðsettu privatu tannklinikk í økinum. * Eiðis kommuna, Tannstovan, [[Hvalvík]] <ref>{{Cite web |url=https://www.eidi.fo/borgari/heilsa/tannlaekni/ |title=Eiðis kommuna, Barnatannrøktin |accessdate=2018-02-15 |archive-date=2019-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211123353/https://www.eidi.fo/borgari/heilsa/tannlaekni/ |dead-url=yes |archivedate=2019-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211123353/https://www.eidi.fo/borgari/heilsa/tannlaekni/ }}</ref> * Sunda kommuna, Tannstovan, [[Hvalvík]] <ref>[http://www.sunda.fo/index.php/borgarin/heilsutaenastur/barna-og-ungdomstannrokt Sunda Kommuna, Barnatannrøktin]</ref> * Vága kommuna, Tannlæknastovan í Sandavági, [[Sandavágur]] <ref>{{Cite web |url=http://www.vaga.fo/borgari/trivnadur/tannlaekni/ |title=Vága kommuna, Barnatannrøktin |accessdate=2018-02-15 |archive-date=2018-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127060653/http://www.vaga.fo/borgari/trivnadur/tannlaekni/ |dead-url=yes |archivedate=2018-01-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180127060653/http://www.vaga.fo/borgari/trivnadur/tannlaekni/ }}</ref> * Runavíkar kommuna, Tannlæknastovan í Saltangará, [[Saltangará]] <ref>{{Cite web |url=http://runavik.fo/barnatannroktin-i-runavik/?menuid=4555 |title=Runavíkar kommuna, Barnatannrøktin |accessdate=2018-02-15 |archive-date=2018-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180207185008/http://runavik.fo/barnatannroktin-i-runavik/?menuid=4555 |dead-url=yes |archivedate=2018-02-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207185008/http://runavik.fo/barnatannroktin-i-runavik/?menuid=4555 }}</ref> == Tannlæknavaktin == <ref>[http://www.heilsutrygd.fo/Default.aspx?pageid=17733/ Heilsutrygd, Tannlæknavaktin]{{Deyð leinkja|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Í Føroyum eru flest allir privatvirkandi tannlæknar skipaðir í eina tannlæknavakt, har tað ber til at fáa bráðfeingis hjálp uttan fyri vanliga arbeiðstíð. Privatvirkandi tannlæknanir arbeiða tá út frá egnari tannklinikk. Undantikið hesi vaktarskipan eru tannlæknar í Suðuroynni. Fólk í Suðuroynni skulu tískil venda sær til egnan tannlækna. Tannlæknavaktin hevur telefon 314544, har tú verður umstillaður til vakthavandi tannlækna. Vakttelefonin svarar bert leygardag, sunnudag, & halgidagar: kl. 10-11. Eitt vaktargjald verður tikið umframt kostnaðurin fyri sjálva viðgerðina. == Summarferiuvaktin == Í Føroyum eru nakrir privatvirkandi tannlæknar skipaðir í eina summarferiuvakt, har tað ber til at fáa bráðfeingis hjálp í vanligari arbeiðstíð um summarið, sum oftast í viku 29-32. Privatvirkandi tannlæknanir arbeiða tá út frá egnari tannklinikk. Undantikið hesi vaktarskipan eru tannlæknar í Suðuroynni. Fólk í suðri skulu seta seg í samband við egnan tannlækna. Summarferiuvaktin hevur telefon 314544, har tú verður umstillaður til vakthavandi tannlækna. Vakttelefonin svarar gerandisdagar ímeðan hon er virkin millum kl. 9-15. Vaktargjald verður tikið, tað verður goldið fyri sjálva viðgerðina sum vanligt. Í kommunum við egnari tannlæknastovu skulu foreldur venda sær beinleiðis til barnatannrøktina. Barnatannlæknar í hesum kommunum luttaka ikki í vaktarskipanini. Barnatannlæknar í Sørvági, Hvalvík og Sandavági luttaka í summarferiuvaktini og skulu hesi foreldur tískil venda sær til summarferiuvaktina. == Keldur == <references/> [[Bólkur:Tannlæknar]] [[Bólkur:Føroyingar eftir yrki]] [[Bólkur:Listar]] itnkepqxhw3awr4db5gpk3659mrr1bx