Wikipedia fowiki https://fo.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Miðil Serstakt Kjak Brúkari Brúkarakjak Wikipedia Wikipedia-kjak Mynd Myndakjak MediaWiki MediaWiki-kjak Fyrimynd Fyrimyndakjak Hjálp Hjálparkjak Bólkur Bólkakjak TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1516 389577 385311 2026-10-14T09:58:50Z ~2026-55103-20 35787 Charles III er nú kongur. 389577 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Land| uppruna_navn = Shetland<br />''Sealtainn''| navn = Hetland| mynd_flagg = Flag of Shetland.svg| mynd_skjald = | motto = ''Með lögum skal land byggja''| mynd_positión = ScotlandShetlandIslands.png| alment_mál = [[Enskt mál|Enskt]]| høvuðsstaður = [[Lerwick]]| forseti_heitið = Kongur| forseti = [[Charles III]]| løgmaður_heitið = Stjórnarleiðari| løgmaður = [[Morgan H. Goodlad]]| vídd = 1 466| vatn = NA| íbúgvar = 23 210| íbúgvar_ár = 2012| íbúgvar_km2 = 15| fullveldi = Onki| gjaldoyra = [[Enskt pund]] GBP| tíðarzona = [[UTC]] +0| tjóðsangur = Ongin| alnet_økisnavn = Onki| telefon_landakota = 44| spenningur = 230 V, 50 Hz| viðmerkingar = }} '''Hetland''' ([[Enskt mál|enskt]] ''Shetland'', [[Skotskt gæliskt (mál)|skotskt gæliskt]]: ''Sealtainn'', [[Skotskt mál|skotskt]]: ''Ȝetland/Zetland'') er ein oyggjabólkur norður úr [[Skotland]]i. Formliga er Hetland partur av Skotlandi, sum formliga er partur av [[Stóra Bretland|Sameinda Kongaríkinum í Stórabretlandi]]. Hetland verður ofta roknað sum nærmasti granni hjá [[Føroyum]], men hetta er ikki rætt. Úr Sumbiarenda til vestastu oynna í Hetlandi, [[Foula]] (føroyskt: ''Fugloyggin''), eru 150 fjórðingar ella 282 km; men úr Sumbiarenda til [[North Rona]] í [[Suðuroyar|Hebridunum]] eru bara 260 km, sum sostatt er nærmasti granni hjá Føroyum. Av oyggjunum í Hetlandi, sum eru 117 í tali, er ein nógv tann størsta, [[Mainland, Hetland|Mainland]] (Meginlandið). Á henni eru størstu býirnir: [[Lerwick]], 350 ára gamal, og [[Scalloway]], gamli høvuðsstaðurin. Hetland var ogn hjá norsku krúnuni eins og Føroyar. Men [[28. mai]] [[1469]] var Hjaltland, sum tað æt tá, pantsett fyri 8000 rínskar gyllin til skotakong. Hetland hevur verið skotsk ogn síðani. == Søga == Hetland var í fornøld bygt av [[piktar|piktum]], sum annars vóru í Norðurskotlandi. Men tá norðbúgvar fóru at búseta seg har um [[800]], vóru piktarnir helst horvnir. Í Hetlandi og [[Orknoyggjar|Orknoyum]] fingu skotskir aðalsmenn jørð og vald, og í 1468-1469 vórðu hesar oyggjar latnar skotakongi í veð fyri heimanfylgju, sum [[Kristian I]] ikki hevði ráð at reiða út, tá ið dóttir hansara Margreta giftist við Skotlands kongi [[Jákupi III]]. Norðmonnum dámdi hesa veðseting illa, og tá ið Kristian I var deyður í 1481, samtykti norska ríkisráðið at Hetland og Orknoyar skuldu koma aftur undir ta norsku krúnuna, og eisini at ríkið skuldi fáa gjøldini fyri [[Mann]] og [[Suðuroyar]] eftir sáttmálanum frá 1266. Men meira hendi ikki. Kirkjan í Hetlandi og Orknoyum varð longu í 1472 tikin undan erkistólinum í [[Trondheim|Niðarósi]] og løgd undir St. Andrews í Skotlandi. Undir Stewart-jøllunum vóru lóg og rættur farin av lagi, og í 1611 gjørdi Lords of Secret Council av, at allar fremmandar lógir í Hetlandi og Orknoyum skuldu fara úr gildi, og at dómarar skuldu døma eftir skotskari lóg. Tó varð tann gamli norski óðalsrætturin verandi í gildi og er fyri ein part galdandi enn, nevndur Udal Law (Óðals Lóg). Tað seinasta varðveitta skjalið skrivað á norrønum í Orkoyum er frá 1426. Í Hetlandi er tað seinasta skrivað á norðurlandamáli frá 1607. Alla [[17. øld]] var talumálið hjá fólki yvirhøvur [[norn]], t.e. tann hetlendski-orknoyski formurin av [[Norrønt mál|norrønum]]. Eisini væl eftir 1700 vita prestar at siga, at almúgufólk enn talaðu norn, men minni og minni sum út líður á [[18. øld]]. Við lógfelagsskapinum í 1611 gjørdust oyggjarnar ríkisrættarliga ein partur av Skottlandi. Eins og í [[Føroyum]] var eitt [[Alting]], har allir frælsir menn kundu møta og allar ósemjur vóru loystar. Lógirnar, sum hetlendska Altingið gjørdi í sínari tíð, eru ongantíð settar úr gildi. Hetta merkir, at Hetland verður stjórnað sambært gamlari norrønari lóg, hóast Altingið langt síðani er farið í søguna. == Politikkur == Av 22 limum í [[Hetlandsráðið|Hetlandsráðnum]], sum er hægsti myndugleiki í Hetlandi eftir fólkið, eru 5 valdir politiskt ([[liberal-demokratar]]). Í [[Skotska Tjóðartingið|Skotska Tjóðartinginum]] síggjast politiskir flokkar betur aftur. Ein liberal-demokratur er valdur at umboða Hetland beinleiðis við Hetlandi sum valdømi. Men [[Skotland]] hevur tvey sløg av valdømum, og Hetland er partur av einum teirra. Í ''Hálondunum og oyggjunum'', sum er eitt valdømi ið umfatar Hetland, eru tveir limir valdir umboðandi [[Konservativi flokkurin|Konservativa flokkin]], tveir fyri [[Labourflokkur|Labourflokkin]], ein fyri [[Grøni flokkur|Grøna flokkin]] og tveir fyri [[Scottish National Party]]. == Mentan == === Mál === Málið í Hetlandi er [[Skotskt mál|skotskt]], men skotska [[mál]]ið í Hetlandi er serstakt og hevur m.a. fleiri [[Norrønt|norrøn]] orð enn onnur skotskt málføri, men eisini nógv [[Niðurlendskt mál|hollendsk]] orð, sum úrslit av ovurstórari hollendskari hjáveru í Hetlandi síðan [[1540]] tá hollendski sildafiskiskapurin við Hetland tók seg upp. Serliga fólk í Lerwick, ið eisini bleiv róptur "Amsterdam of the North", dugdu ræðið hollendskt. Fyri tvey- trýhundrað árum síðani var norrøna málið [[Norn]] enn tosað av [[almúga|almúguni]] úti á bygd í Hetlandi, men tá kristna vekingin tók seg upp, fóru hesi at læra seg enskt fyri at kunna skilja [[bíblian|bíbliuna]], og tá almennur [[enskt mál|ensktmæltur]] skúli bleiv settur á stovn í Hetlandi, var síðsta stigið tikið til avtøkuna av norrøna málinum <ref>Geirr Wiggen: ''Norns død, især skolens rolle, 2002''</ref>, tey seinastu ið dugdu málið livdu í fjarskotnu oyggjunum [[Unst]] og [[Foula]]. Tað sum livir eftir í dag, er serliga staðarnøvn, og nøkur navnorð ið lýsa fuglar, fisk og gamla bóndasamfelagið. Sagt hevur verið at hetlendskir fiskimenn brúktu hetta málið til samskifti í Føroyum, men fleiri keldur vilja vera við, at hesir hetlendingar heldur høvdu lært føroyskt, sum við teirra serliga framburði kundi ljóða sum okkurt fremmant, men tó skiljandi. == Landafrøði == [[Mynd:Shetlandinseln (Landsat).jpg|thumb|right|250px|Hetland er skotski oyggjabólkurin, ið er líkastur [[Føroyum]], bæði í stødd, landslagi og til [[Fuglur|fugl]].]] Hetland er millum [[Føroyar]] og [[Skotland|skotska meginlandið]]. Landslagið líkist nakað aftur í tað í [[Føroyum]], men Hetland er betur vallað, og fjøllini eru ikki so høg, tað hægsta, [[Ronas Hill]], er bara 480 m. Veðurlagið er nakað sum í Føroyum, heldur eitt sindur lýggjari. Av teimum 117 oyggjunum eru 19 bygdar. Størsta oyggin er [[Mainland, Hetland|Mainland]]. Nakrar av hinum eru hesar: * Balta, Bigga, Bressay, Brother Isle, [[Burra]] * East Linga * [[Fetlar]] * Fish Holm * [[Foula]] * Gloup Holm, Gruney * Haaf Gruney, Hascosay, Hildasay, Huney * Lady's Holm, Lamba, Linga nær við Muckle Roe, Linga nær við Mainland, Linga nær við Yell, Little Roe, Lunna Holm * Moul of Eswick, Mousa, Muckle Flugga, Muckle Ossa, [[Muckle Roe]] * North Havra, [[Noss]] * Orfasay, Out Stack, Oxna * Papa, Papa Little, [[Papa Stour]] * Samphrey Sound Gruney, South Havra, South Isle of Gletness * [[Trondra]] * [[Unst]] * Urie Lingey, Uyea, Uynarey * [[Vaila]], Vementry * West Linga * [[Whalsay]] * [[Yell]]. [[Fair Isle]] er umleið mitt millum Hetland og [[Orknoyar]], men verður ofta roknað sum partur av Hetlandi og umsitin haðani. Outer Skerries eru eystan fyri oyggjabólkin. == Búskapur == === Høvuðsvinnurnar í Hetlandi eru === * Framleiðsla av ráðolju og náttúrugassi * [[Landbúnaður]] * [[Fiskivinna]] * [[Ferðavinna]] Brennivínsframleiðsla er ein nýggj og lovandi vinna í Hetlandi. == Keldur == <references/> == Sí eisini == == Bøkur == * [[Christian Pløyen]]: ''Erindringer fra en Reise til Shetlandsøerne, Ørkenøerne og Skotland i sommeren 1839.'' Vedbæk: Strandberg, 1999 (171 s.) * [[Jakob Jakobsen]]: ''The place-names of Shetland''. (reprinted) Kirkwall: The Orcadian, 1993. (273 s., myndir) * James R. Nicolson: ''Shetland''. David & Charles, 1972 (245 s., myndir, enskt) * Hance D. Smith: ''The making of modern Shetland''. Lerwick: The Shetland Times Ltd., 1977. (89 s., myndir) * Elizabeth Balneaves: ''The windswept isles : Shetland and its people''. London: Gifford, 1977. (328 s.) * James Robert Nicolson: ''Traditional life in Shetland''. London: Hale, 1978. (206 s.) * Alexander Fenton: ''The Northern isles : Orkney and Shetland''. Edinburgh: John Donald, 1978. (721 s., ill., kort) * Olov Isaksson: ''Öriken : en bok om Shetland och Orkney''; bild Sören Hallgren. - Stockholm: LT, 1980. (198 s. svenskt) * Hance D. Smith: ''Shetland life and trade 1550-1914''. Edinburgh: John Donald, 1984 (369 s.) * Liv Kjørsvik Schei: ''The Shetland story''; photographs by Gunnie Moberg; drawings by Kari Williamson. - London: Batsford, 1988. (273 s.) * Michael P. Barnes: ''The Norn Language of Orkney & Shetland''. Shetland Times 1998. ISBN 1-898852-29-4 (72 s.) * Geirr Wiggen: ''Norns død, især skolens rolle : kommentarer til en disputt om nedgangen for det nordiske språket på Orknøyene og Shetland''. Oslo: Novus, 2002 (88 s., norskt (bokmål)) * James Miller: ''The North Atlantic Front : Orkney, Shetland, Faroe and Iceland at war.'' Edinburgh: Birlinn, 2003. (175 s., myndir) == Ávísngar úteftir == * [http://www.shetland.gov.uk/ Shetland Islands Council] * [http://www.shetland-news.co.uk/ Shetland News] * [http://www.visitshetland.com/ Shetland Island Tourism] * [http://www.lerwick-harbour.co.uk/ Lerwick Harbour] * [http://www.shetlandwhisky.com/ Blackwood the Shetland Distillery] * [http://www.udallaw.com/ Shetland and Orkney Udal Law group] * [http://nornlanguage.x10.mx/ Shetland and Orkney Norn] {{Commonscat|Shetland}} [[Bólkur:Hetland]] 5zdm00k8ewziec1ce5z76zbdfgh6az7 389578 389577 2026-10-14T10:02:56Z ~2026-55103-20 35787 Morgan hevði sagt seg úr hesum starvinum í 2009. 389578 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Land| uppruna_navn = Shetland<br />''Sealtainn''| navn = Hetland| mynd_flagg = Flag of Shetland.svg| mynd_skjald = | motto = ''Með lögum skal land byggja''| mynd_positión = ScotlandShetlandIslands.png| alment_mál = [[Enskt mál|Enskt]]| høvuðsstaður = [[Lerwick]]| forseti_heitið = Kongur| forseti = [[Charles III]]| løgmaður_heitið = Stjórnarleiðari| løgmaður = [[Maggie Sandison]]| vídd = 1 466| vatn = NA| íbúgvar = 23 210| íbúgvar_ár = 2012| íbúgvar_km2 = 15| fullveldi = Onki| gjaldoyra = [[Enskt pund]] GBP| tíðarzona = [[UTC]] +0| tjóðsangur = Ongin| alnet_økisnavn = Onki| telefon_landakota = 44| spenningur = 230 V, 50 Hz| viðmerkingar = }} '''Hetland''' ([[Enskt mál|enskt]] ''Shetland'', [[Skotskt gæliskt (mál)|skotskt gæliskt]]: ''Sealtainn'', [[Skotskt mál|skotskt]]: ''Ȝetland/Zetland'') er ein oyggjabólkur norður úr [[Skotland]]i. Formliga er Hetland partur av Skotlandi, sum formliga er partur av [[Stóra Bretland|Sameinda Kongaríkinum í Stórabretlandi]]. Hetland verður ofta roknað sum nærmasti granni hjá [[Føroyum]], men hetta er ikki rætt. Úr Sumbiarenda til vestastu oynna í Hetlandi, [[Foula]] (føroyskt: ''Fugloyggin''), eru 150 fjórðingar ella 282 km; men úr Sumbiarenda til [[North Rona]] í [[Suðuroyar|Hebridunum]] eru bara 260 km, sum sostatt er nærmasti granni hjá Føroyum. Av oyggjunum í Hetlandi, sum eru 117 í tali, er ein nógv tann størsta, [[Mainland, Hetland|Mainland]] (Meginlandið). Á henni eru størstu býirnir: [[Lerwick]], 350 ára gamal, og [[Scalloway]], gamli høvuðsstaðurin. Hetland var ogn hjá norsku krúnuni eins og Føroyar. Men [[28. mai]] [[1469]] var Hjaltland, sum tað æt tá, pantsett fyri 8000 rínskar gyllin til skotakong. Hetland hevur verið skotsk ogn síðani. == Søga == Hetland var í fornøld bygt av [[piktar|piktum]], sum annars vóru í Norðurskotlandi. Men tá norðbúgvar fóru at búseta seg har um [[800]], vóru piktarnir helst horvnir. Í Hetlandi og [[Orknoyggjar|Orknoyum]] fingu skotskir aðalsmenn jørð og vald, og í 1468-1469 vórðu hesar oyggjar latnar skotakongi í veð fyri heimanfylgju, sum [[Kristian I]] ikki hevði ráð at reiða út, tá ið dóttir hansara Margreta giftist við Skotlands kongi [[Jákupi III]]. Norðmonnum dámdi hesa veðseting illa, og tá ið Kristian I var deyður í 1481, samtykti norska ríkisráðið at Hetland og Orknoyar skuldu koma aftur undir ta norsku krúnuna, og eisini at ríkið skuldi fáa gjøldini fyri [[Mann]] og [[Suðuroyar]] eftir sáttmálanum frá 1266. Men meira hendi ikki. Kirkjan í Hetlandi og Orknoyum varð longu í 1472 tikin undan erkistólinum í [[Trondheim|Niðarósi]] og løgd undir St. Andrews í Skotlandi. Undir Stewart-jøllunum vóru lóg og rættur farin av lagi, og í 1611 gjørdi Lords of Secret Council av, at allar fremmandar lógir í Hetlandi og Orknoyum skuldu fara úr gildi, og at dómarar skuldu døma eftir skotskari lóg. Tó varð tann gamli norski óðalsrætturin verandi í gildi og er fyri ein part galdandi enn, nevndur Udal Law (Óðals Lóg). Tað seinasta varðveitta skjalið skrivað á norrønum í Orkoyum er frá 1426. Í Hetlandi er tað seinasta skrivað á norðurlandamáli frá 1607. Alla [[17. øld]] var talumálið hjá fólki yvirhøvur [[norn]], t.e. tann hetlendski-orknoyski formurin av [[Norrønt mál|norrønum]]. Eisini væl eftir 1700 vita prestar at siga, at almúgufólk enn talaðu norn, men minni og minni sum út líður á [[18. øld]]. Við lógfelagsskapinum í 1611 gjørdust oyggjarnar ríkisrættarliga ein partur av Skottlandi. Eins og í [[Føroyum]] var eitt [[Alting]], har allir frælsir menn kundu møta og allar ósemjur vóru loystar. Lógirnar, sum hetlendska Altingið gjørdi í sínari tíð, eru ongantíð settar úr gildi. Hetta merkir, at Hetland verður stjórnað sambært gamlari norrønari lóg, hóast Altingið langt síðani er farið í søguna. == Politikkur == Av 22 limum í [[Hetlandsráðið|Hetlandsráðnum]], sum er hægsti myndugleiki í Hetlandi eftir fólkið, eru 5 valdir politiskt ([[liberal-demokratar]]). Í [[Skotska Tjóðartingið|Skotska Tjóðartinginum]] síggjast politiskir flokkar betur aftur. Ein liberal-demokratur er valdur at umboða Hetland beinleiðis við Hetlandi sum valdømi. Men [[Skotland]] hevur tvey sløg av valdømum, og Hetland er partur av einum teirra. Í ''Hálondunum og oyggjunum'', sum er eitt valdømi ið umfatar Hetland, eru tveir limir valdir umboðandi [[Konservativi flokkurin|Konservativa flokkin]], tveir fyri [[Labourflokkur|Labourflokkin]], ein fyri [[Grøni flokkur|Grøna flokkin]] og tveir fyri [[Scottish National Party]]. == Mentan == === Mál === Málið í Hetlandi er [[Skotskt mál|skotskt]], men skotska [[mál]]ið í Hetlandi er serstakt og hevur m.a. fleiri [[Norrønt|norrøn]] orð enn onnur skotskt málføri, men eisini nógv [[Niðurlendskt mál|hollendsk]] orð, sum úrslit av ovurstórari hollendskari hjáveru í Hetlandi síðan [[1540]] tá hollendski sildafiskiskapurin við Hetland tók seg upp. Serliga fólk í Lerwick, ið eisini bleiv róptur "Amsterdam of the North", dugdu ræðið hollendskt. Fyri tvey- trýhundrað árum síðani var norrøna málið [[Norn]] enn tosað av [[almúga|almúguni]] úti á bygd í Hetlandi, men tá kristna vekingin tók seg upp, fóru hesi at læra seg enskt fyri at kunna skilja [[bíblian|bíbliuna]], og tá almennur [[enskt mál|ensktmæltur]] skúli bleiv settur á stovn í Hetlandi, var síðsta stigið tikið til avtøkuna av norrøna málinum <ref>Geirr Wiggen: ''Norns død, især skolens rolle, 2002''</ref>, tey seinastu ið dugdu málið livdu í fjarskotnu oyggjunum [[Unst]] og [[Foula]]. Tað sum livir eftir í dag, er serliga staðarnøvn, og nøkur navnorð ið lýsa fuglar, fisk og gamla bóndasamfelagið. Sagt hevur verið at hetlendskir fiskimenn brúktu hetta málið til samskifti í Føroyum, men fleiri keldur vilja vera við, at hesir hetlendingar heldur høvdu lært føroyskt, sum við teirra serliga framburði kundi ljóða sum okkurt fremmant, men tó skiljandi. == Landafrøði == [[Mynd:Shetlandinseln (Landsat).jpg|thumb|right|250px|Hetland er skotski oyggjabólkurin, ið er líkastur [[Føroyum]], bæði í stødd, landslagi og til [[Fuglur|fugl]].]] Hetland er millum [[Føroyar]] og [[Skotland|skotska meginlandið]]. Landslagið líkist nakað aftur í tað í [[Føroyum]], men Hetland er betur vallað, og fjøllini eru ikki so høg, tað hægsta, [[Ronas Hill]], er bara 480 m. Veðurlagið er nakað sum í Føroyum, heldur eitt sindur lýggjari. Av teimum 117 oyggjunum eru 19 bygdar. Størsta oyggin er [[Mainland, Hetland|Mainland]]. Nakrar av hinum eru hesar: * Balta, Bigga, Bressay, Brother Isle, [[Burra]] * East Linga * [[Fetlar]] * Fish Holm * [[Foula]] * Gloup Holm, Gruney * Haaf Gruney, Hascosay, Hildasay, Huney * Lady's Holm, Lamba, Linga nær við Muckle Roe, Linga nær við Mainland, Linga nær við Yell, Little Roe, Lunna Holm * Moul of Eswick, Mousa, Muckle Flugga, Muckle Ossa, [[Muckle Roe]] * North Havra, [[Noss]] * Orfasay, Out Stack, Oxna * Papa, Papa Little, [[Papa Stour]] * Samphrey Sound Gruney, South Havra, South Isle of Gletness * [[Trondra]] * [[Unst]] * Urie Lingey, Uyea, Uynarey * [[Vaila]], Vementry * West Linga * [[Whalsay]] * [[Yell]]. [[Fair Isle]] er umleið mitt millum Hetland og [[Orknoyar]], men verður ofta roknað sum partur av Hetlandi og umsitin haðani. Outer Skerries eru eystan fyri oyggjabólkin. == Búskapur == === Høvuðsvinnurnar í Hetlandi eru === * Framleiðsla av ráðolju og náttúrugassi * [[Landbúnaður]] * [[Fiskivinna]] * [[Ferðavinna]] Brennivínsframleiðsla er ein nýggj og lovandi vinna í Hetlandi. == Keldur == <references/> == Sí eisini == == Bøkur == * [[Christian Pløyen]]: ''Erindringer fra en Reise til Shetlandsøerne, Ørkenøerne og Skotland i sommeren 1839.'' Vedbæk: Strandberg, 1999 (171 s.) * [[Jakob Jakobsen]]: ''The place-names of Shetland''. (reprinted) Kirkwall: The Orcadian, 1993. (273 s., myndir) * James R. Nicolson: ''Shetland''. David & Charles, 1972 (245 s., myndir, enskt) * Hance D. Smith: ''The making of modern Shetland''. Lerwick: The Shetland Times Ltd., 1977. (89 s., myndir) * Elizabeth Balneaves: ''The windswept isles : Shetland and its people''. London: Gifford, 1977. (328 s.) * James Robert Nicolson: ''Traditional life in Shetland''. London: Hale, 1978. (206 s.) * Alexander Fenton: ''The Northern isles : Orkney and Shetland''. Edinburgh: John Donald, 1978. (721 s., ill., kort) * Olov Isaksson: ''Öriken : en bok om Shetland och Orkney''; bild Sören Hallgren. - Stockholm: LT, 1980. (198 s. svenskt) * Hance D. Smith: ''Shetland life and trade 1550-1914''. Edinburgh: John Donald, 1984 (369 s.) * Liv Kjørsvik Schei: ''The Shetland story''; photographs by Gunnie Moberg; drawings by Kari Williamson. - London: Batsford, 1988. (273 s.) * Michael P. Barnes: ''The Norn Language of Orkney & Shetland''. Shetland Times 1998. ISBN 1-898852-29-4 (72 s.) * Geirr Wiggen: ''Norns død, især skolens rolle : kommentarer til en disputt om nedgangen for det nordiske språket på Orknøyene og Shetland''. Oslo: Novus, 2002 (88 s., norskt (bokmål)) * James Miller: ''The North Atlantic Front : Orkney, Shetland, Faroe and Iceland at war.'' Edinburgh: Birlinn, 2003. (175 s., myndir) == Ávísngar úteftir == * [http://www.shetland.gov.uk/ Shetland Islands Council] * [http://www.shetland-news.co.uk/ Shetland News] * [http://www.visitshetland.com/ Shetland Island Tourism] * [http://www.lerwick-harbour.co.uk/ Lerwick Harbour] * [http://www.shetlandwhisky.com/ Blackwood the Shetland Distillery] * [http://www.udallaw.com/ Shetland and Orkney Udal Law group] * [http://nornlanguage.x10.mx/ Shetland and Orkney Norn] {{Commonscat|Shetland}} [[Bólkur:Hetland]] 1j8w5hpnyhrbbhgho16eip3dj3vkta4 389579 389578 2026-10-14T10:09:10Z ~2026-55103-20 35787 Sambært heimasíðuni hjá landsstýrinum. 389579 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Land| uppruna_navn = Shetland<br />''Sealtainn''| navn = Hetland| mynd_flagg = Flag of Shetland.svg| mynd_skjald = | motto = ''Með lögum skal land byggja''| mynd_positión = ScotlandShetlandIslands.png| alment_mál = [[Enskt mál|Enskt]]| høvuðsstaður = [[Lerwick]]| forseti_heitið = Kongur| forseti = [[Charles III]]| løgmaður_heitið = Stjórnarleiðari| løgmaður = [[Maggie Sandison]]| vídd = 1 466| vatn = NA| íbúgvar = 23 190| íbúgvar_ár = 2024| íbúgvar_km2 = 15| fullveldi = Onki| gjaldoyra = [[Enskt pund]] GBP| tíðarzona = [[UTC]] +0| tjóðsangur = Ongin| alnet_økisnavn = Onki| telefon_landakota = 44| spenningur = 230 V, 50 Hz| viðmerkingar = }} '''Hetland''' ([[Enskt mál|enskt]] ''Shetland'', [[Skotskt gæliskt (mál)|skotskt gæliskt]]: ''Sealtainn'', [[Skotskt mál|skotskt]]: ''Ȝetland/Zetland'') er ein oyggjabólkur norður úr [[Skotland]]i. Formliga er Hetland partur av Skotlandi, sum formliga er partur av [[Stóra Bretland|Sameinda Kongaríkinum í Stórabretlandi]]. Hetland verður ofta roknað sum nærmasti granni hjá [[Føroyum]], men hetta er ikki rætt. Úr Sumbiarenda til vestastu oynna í Hetlandi, [[Foula]] (føroyskt: ''Fugloyggin''), eru 150 fjórðingar ella 282 km; men úr Sumbiarenda til [[North Rona]] í [[Suðuroyar|Hebridunum]] eru bara 260 km, sum sostatt er nærmasti granni hjá Føroyum. Av oyggjunum í Hetlandi, sum eru 117 í tali, er ein nógv tann størsta, [[Mainland, Hetland|Mainland]] (Meginlandið). Á henni eru størstu býirnir: [[Lerwick]], 350 ára gamal, og [[Scalloway]], gamli høvuðsstaðurin. Hetland var ogn hjá norsku krúnuni eins og Føroyar. Men [[28. mai]] [[1469]] var Hjaltland, sum tað æt tá, pantsett fyri 8000 rínskar gyllin til skotakong. Hetland hevur verið skotsk ogn síðani. == Søga == Hetland var í fornøld bygt av [[piktar|piktum]], sum annars vóru í Norðurskotlandi. Men tá norðbúgvar fóru at búseta seg har um [[800]], vóru piktarnir helst horvnir. Í Hetlandi og [[Orknoyggjar|Orknoyum]] fingu skotskir aðalsmenn jørð og vald, og í 1468-1469 vórðu hesar oyggjar latnar skotakongi í veð fyri heimanfylgju, sum [[Kristian I]] ikki hevði ráð at reiða út, tá ið dóttir hansara Margreta giftist við Skotlands kongi [[Jákupi III]]. Norðmonnum dámdi hesa veðseting illa, og tá ið Kristian I var deyður í 1481, samtykti norska ríkisráðið at Hetland og Orknoyar skuldu koma aftur undir ta norsku krúnuna, og eisini at ríkið skuldi fáa gjøldini fyri [[Mann]] og [[Suðuroyar]] eftir sáttmálanum frá 1266. Men meira hendi ikki. Kirkjan í Hetlandi og Orknoyum varð longu í 1472 tikin undan erkistólinum í [[Trondheim|Niðarósi]] og løgd undir St. Andrews í Skotlandi. Undir Stewart-jøllunum vóru lóg og rættur farin av lagi, og í 1611 gjørdi Lords of Secret Council av, at allar fremmandar lógir í Hetlandi og Orknoyum skuldu fara úr gildi, og at dómarar skuldu døma eftir skotskari lóg. Tó varð tann gamli norski óðalsrætturin verandi í gildi og er fyri ein part galdandi enn, nevndur Udal Law (Óðals Lóg). Tað seinasta varðveitta skjalið skrivað á norrønum í Orkoyum er frá 1426. Í Hetlandi er tað seinasta skrivað á norðurlandamáli frá 1607. Alla [[17. øld]] var talumálið hjá fólki yvirhøvur [[norn]], t.e. tann hetlendski-orknoyski formurin av [[Norrønt mál|norrønum]]. Eisini væl eftir 1700 vita prestar at siga, at almúgufólk enn talaðu norn, men minni og minni sum út líður á [[18. øld]]. Við lógfelagsskapinum í 1611 gjørdust oyggjarnar ríkisrættarliga ein partur av Skottlandi. Eins og í [[Føroyum]] var eitt [[Alting]], har allir frælsir menn kundu møta og allar ósemjur vóru loystar. Lógirnar, sum hetlendska Altingið gjørdi í sínari tíð, eru ongantíð settar úr gildi. Hetta merkir, at Hetland verður stjórnað sambært gamlari norrønari lóg, hóast Altingið langt síðani er farið í søguna. == Politikkur == Av 22 limum í [[Hetlandsráðið|Hetlandsráðnum]], sum er hægsti myndugleiki í Hetlandi eftir fólkið, eru 5 valdir politiskt ([[liberal-demokratar]]). Í [[Skotska Tjóðartingið|Skotska Tjóðartinginum]] síggjast politiskir flokkar betur aftur. Ein liberal-demokratur er valdur at umboða Hetland beinleiðis við Hetlandi sum valdømi. Men [[Skotland]] hevur tvey sløg av valdømum, og Hetland er partur av einum teirra. Í ''Hálondunum og oyggjunum'', sum er eitt valdømi ið umfatar Hetland, eru tveir limir valdir umboðandi [[Konservativi flokkurin|Konservativa flokkin]], tveir fyri [[Labourflokkur|Labourflokkin]], ein fyri [[Grøni flokkur|Grøna flokkin]] og tveir fyri [[Scottish National Party]]. == Mentan == === Mál === Málið í Hetlandi er [[Skotskt mál|skotskt]], men skotska [[mál]]ið í Hetlandi er serstakt og hevur m.a. fleiri [[Norrønt|norrøn]] orð enn onnur skotskt málføri, men eisini nógv [[Niðurlendskt mál|hollendsk]] orð, sum úrslit av ovurstórari hollendskari hjáveru í Hetlandi síðan [[1540]] tá hollendski sildafiskiskapurin við Hetland tók seg upp. Serliga fólk í Lerwick, ið eisini bleiv róptur "Amsterdam of the North", dugdu ræðið hollendskt. Fyri tvey- trýhundrað árum síðani var norrøna málið [[Norn]] enn tosað av [[almúga|almúguni]] úti á bygd í Hetlandi, men tá kristna vekingin tók seg upp, fóru hesi at læra seg enskt fyri at kunna skilja [[bíblian|bíbliuna]], og tá almennur [[enskt mál|ensktmæltur]] skúli bleiv settur á stovn í Hetlandi, var síðsta stigið tikið til avtøkuna av norrøna málinum <ref>Geirr Wiggen: ''Norns død, især skolens rolle, 2002''</ref>, tey seinastu ið dugdu málið livdu í fjarskotnu oyggjunum [[Unst]] og [[Foula]]. Tað sum livir eftir í dag, er serliga staðarnøvn, og nøkur navnorð ið lýsa fuglar, fisk og gamla bóndasamfelagið. Sagt hevur verið at hetlendskir fiskimenn brúktu hetta málið til samskifti í Føroyum, men fleiri keldur vilja vera við, at hesir hetlendingar heldur høvdu lært føroyskt, sum við teirra serliga framburði kundi ljóða sum okkurt fremmant, men tó skiljandi. == Landafrøði == [[Mynd:Shetlandinseln (Landsat).jpg|thumb|right|250px|Hetland er skotski oyggjabólkurin, ið er líkastur [[Føroyum]], bæði í stødd, landslagi og til [[Fuglur|fugl]].]] Hetland er millum [[Føroyar]] og [[Skotland|skotska meginlandið]]. Landslagið líkist nakað aftur í tað í [[Føroyum]], men Hetland er betur vallað, og fjøllini eru ikki so høg, tað hægsta, [[Ronas Hill]], er bara 480 m. Veðurlagið er nakað sum í Føroyum, heldur eitt sindur lýggjari. Av teimum 117 oyggjunum eru 19 bygdar. Størsta oyggin er [[Mainland, Hetland|Mainland]]. Nakrar av hinum eru hesar: * Balta, Bigga, Bressay, Brother Isle, [[Burra]] * East Linga * [[Fetlar]] * Fish Holm * [[Foula]] * Gloup Holm, Gruney * Haaf Gruney, Hascosay, Hildasay, Huney * Lady's Holm, Lamba, Linga nær við Muckle Roe, Linga nær við Mainland, Linga nær við Yell, Little Roe, Lunna Holm * Moul of Eswick, Mousa, Muckle Flugga, Muckle Ossa, [[Muckle Roe]] * North Havra, [[Noss]] * Orfasay, Out Stack, Oxna * Papa, Papa Little, [[Papa Stour]] * Samphrey Sound Gruney, South Havra, South Isle of Gletness * [[Trondra]] * [[Unst]] * Urie Lingey, Uyea, Uynarey * [[Vaila]], Vementry * West Linga * [[Whalsay]] * [[Yell]]. [[Fair Isle]] er umleið mitt millum Hetland og [[Orknoyar]], men verður ofta roknað sum partur av Hetlandi og umsitin haðani. Outer Skerries eru eystan fyri oyggjabólkin. == Búskapur == === Høvuðsvinnurnar í Hetlandi eru === * Framleiðsla av ráðolju og náttúrugassi * [[Landbúnaður]] * [[Fiskivinna]] * [[Ferðavinna]] Brennivínsframleiðsla er ein nýggj og lovandi vinna í Hetlandi. == Keldur == <references/> == Sí eisini == == Bøkur == * [[Christian Pløyen]]: ''Erindringer fra en Reise til Shetlandsøerne, Ørkenøerne og Skotland i sommeren 1839.'' Vedbæk: Strandberg, 1999 (171 s.) * [[Jakob Jakobsen]]: ''The place-names of Shetland''. (reprinted) Kirkwall: The Orcadian, 1993. (273 s., myndir) * James R. Nicolson: ''Shetland''. David & Charles, 1972 (245 s., myndir, enskt) * Hance D. Smith: ''The making of modern Shetland''. Lerwick: The Shetland Times Ltd., 1977. (89 s., myndir) * Elizabeth Balneaves: ''The windswept isles : Shetland and its people''. London: Gifford, 1977. (328 s.) * James Robert Nicolson: ''Traditional life in Shetland''. London: Hale, 1978. (206 s.) * Alexander Fenton: ''The Northern isles : Orkney and Shetland''. Edinburgh: John Donald, 1978. (721 s., ill., kort) * Olov Isaksson: ''Öriken : en bok om Shetland och Orkney''; bild Sören Hallgren. - Stockholm: LT, 1980. (198 s. svenskt) * Hance D. Smith: ''Shetland life and trade 1550-1914''. Edinburgh: John Donald, 1984 (369 s.) * Liv Kjørsvik Schei: ''The Shetland story''; photographs by Gunnie Moberg; drawings by Kari Williamson. - London: Batsford, 1988. (273 s.) * Michael P. Barnes: ''The Norn Language of Orkney & Shetland''. Shetland Times 1998. ISBN 1-898852-29-4 (72 s.) * Geirr Wiggen: ''Norns død, især skolens rolle : kommentarer til en disputt om nedgangen for det nordiske språket på Orknøyene og Shetland''. Oslo: Novus, 2002 (88 s., norskt (bokmål)) * James Miller: ''The North Atlantic Front : Orkney, Shetland, Faroe and Iceland at war.'' Edinburgh: Birlinn, 2003. (175 s., myndir) == Ávísngar úteftir == * [http://www.shetland.gov.uk/ Shetland Islands Council] * [http://www.shetland-news.co.uk/ Shetland News] * [http://www.visitshetland.com/ Shetland Island Tourism] * [http://www.lerwick-harbour.co.uk/ Lerwick Harbour] * [http://www.shetlandwhisky.com/ Blackwood the Shetland Distillery] * [http://www.udallaw.com/ Shetland and Orkney Udal Law group] * [http://nornlanguage.x10.mx/ Shetland and Orkney Norn] {{Commonscat|Shetland}} [[Bólkur:Hetland]] 5u7d7l3xxs076hm23k26jdxeqjrwz1q 0 46349 389576 384804 2026-10-13T19:35:06Z ~2026-54906-75 35784 389576 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Múte_Bourup_Egede_-_2024_%28P064386-932290%29_%28cropped%29.jpg|200px|thumbnail|Múte B. Egede í 2024.]] '''Múte Inequnaaluk Bourup Egede''' (føddur [[11. mars]] [[1987]] í [[Nuuk]]) er ein [[Grønland|grønlend]]skur politikari ([[Inuit Ataqatigiit]]).<ref>[https://lex.dk/M%C3%BAte_B._Egede Múte B. Egede], lex.dk</ref> Hann er formaður fyri flokkin ''Inuit Ataqatigiit'' síðan 1. desember 2018. Hann var landsstýrisformaður Grønlands í tíðarskeiðnum frá 2021 til 2025.<ref>[https://knr.gl/da/nyheder/mute-b-egede-er-ny-ia-formand Múte B. Egede er ny IA-formand], knr.gl. 1. december 2018</ref><ref>[https://www.dimma.fo/grein/val-til-gronlendska-landsstyrid-ia-gjordist-stori-vinnarin/ Val til grønlendska landsstýrið: IA gjørdist stóri vinnarin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250107172832/https://www.dimma.fo/grein/val-til-gronlendska-landsstyrid-ia-gjordist-stori-vinnarin/ |date=2025-01-07 }}, dimma.fo, 7. apríl 2021</ref> == Slóðir úteftir == *[https://naalakkersuisut.gl/-/media/naalakkersuisut/mute-b-egede/cv/mute.pdf Múte Bourup Egede], naalakkersuisut.gl *[https://naalakkersuisut.gl/Naalakkersuisut/Mute-Bourup-Egede?sc_lang=da Formanden for Naalakkersuisut - Múte Bourup Egede] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250118053325/https://naalakkersuisut.gl/Naalakkersuisut/Mute-Bourup-Egede?sc_lang=da |date=2025-01-18 }}, naalakkersuisut.gl *[https://www.in.fo/news-detail/mute-b-egede-syrgir-papa-sin Múte B. Egede syrgir pápa sín], in.fo, 22.12.2021 *[https://www.in.fo/news-detail/sjalvstoedugt-groenland-kann-gerast-grundarlag-fyri-nyggjum-samstarvi Sjálvstøðugt Grønland kann gerast grundarlag fyri nýggjum samstarvi], in.fo, 5.01.2025 *[https://www.altinget.dk/arktis/artikel/múte-b-egede-med-den-danske-grundlov-kan-der-ikke-skabes-et-ligevaerdigt-samarbejde Grønlands landsstyreformand i nytårstale: Den danske grundlov står i vejen for et ligeværdigt samarbejde], altinget.dk, 6. januar 2025 == Keldur == <references/> {{Commonscat|Múte Bourup Egede}} [[Bólkur:Grønlendskir politikarar]] [[Bólkur:Stjórnarleiðarar]] [[Bólkur:Føðingar í 1987]] 6ipgzvwv48ocwobzce2rss84i5gsnyl