Vouiquipèdia
frpwiki
https://frp.wikipedia.org/wiki/Vouiquip%C3%A8dia:Re%C3%A7ua_princip%C3%A2la
MediaWiki 1.47.0-wmf.19
first-letter
Mèdia
Spèciâl
Discussion
Utilisator
Discussion utilisator
Vouiquipèdia
Discussion Vouiquipèdia
Fichiér
Discussion fichiér
MediaWiki
Discussion MediaWiki
Modèlo
Discussion modèlo
Éde
Discussion éde
Catègorie
Discussion catègorie
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Jius et judâismo en Arpetania
0
9011
232115
228434
2026-09-14T01:08:17Z
InternetArchiveBot
13257
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
232115
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia RèfB}}
O est un articllo sur los Jius et lo [[judâismo]] de l’ensemblo des tèrritouèros yô que l’arpetan est la lengoua du payis.
== Judâismo en Arpetania ==
{{Articllo dètalyê|Judâismo}}
Cen fât 2000 ans qu’ègziste na minoritât de [[Judâismo|Jius]] dedens los Payis arpetans. Por la [[Savouè]], la premiére mencion de Jius dâte de [[1254]]<ref>{{fr}} Castelnuovo, Guido [https://web.archive.org/web/20170121195223/http://www.savoie-archives.fr/archives73/dossiers_sabaudia/savoie1032-1536/public6.php LA SAVOIE AU MOYEN-AGE, 1032-1536].</ref>. Y at un mouél de [[Senagôga|senagôgues]], d’ècoules jiues et tot plen de rèstorants jius<ref>{{en}} Georges Levitte & David Weinberg [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0013_0_12918.html « Lyons »], dessus Jewish Virtual Library.</ref>. Dedens los cantons de [[Canton de Geneva|Geneva]] et de [[Canton de Vôd|Vôd]], lo [[yidich·e]] est considèrâ coment na lengoua du [[Suisse|payis]]<ref>{{fr}} CEFAN - [https://web.archive.org/web/20160606052846/http://www.axl.cefan.ulaval.ca/europe/suisse-1Intro.htm Confédération suisse - Les langues autochtones].</ref>.
En [[Vâl d’Aoûta]], y at gins de senagôgues, mas y avéve la comunôtât jiua d’Aoûta ({{lengoua|it|''comunità ebraica di Aosta''}} en étalien)<ref>{{it}} Kolòt - [http://www.kolot.it/2011/01/10/gli-ebrei-in-valle-daosta/ Gli ebrei in Valle d’Aosta].</ref> que lo partisan et historien [[Emanuele Artom]] ére un membro. Ora cela comunôtât est amôrta et pués est vêr raprochiêe de la comunôtât jiua de Turin ({{lengoua|it|''[[:it:Comunità ebraica di Torino|comunità ebraica di Torino]]''}} en étalien). Arriér-més la [[France]] et la [[Suisse]], los Jius étaliens ant jamés prègiê yidich·e, mas pletout rapondu de paroles de l’[[hèbrèo]] dedens la [[Étalien|lengoua étalièna]] et los difèrents dialèctos de les règ·ions<ref>{{it}} Anna Foa : [http://www.pacioli.net/ftp/shoah2/approfondimenti/anna_foa.htm Presenza ebraica in italia].</ref>. Y at un mouél de senagôgues en [[Piemont]], mas pas yona dedens les [[Valâdes arpetanes]]. Tot pariér por la règ·ion de la [[Poulye]], mas pas yona ni a [[Cèles de Sant Vuite]] ni a [[Fayéte]]. Y en at pas un mouél de ''judèo-arpetans''<ref group="Nota">'''Judèo-arpetan''' (''{{lengoua|he|ארפיטנית-יהודית}}'' en [[hèbrèo]]), parola en analogia avouéc l’adjèctif {{fr}} ''« [https://fr.wiktionary.org/wiki/jud%C3%A9o-allemand Judéo-allemand] »''.</ref> en Arpetania.
== Senagôgues ==
[[Fichiér:Carte postale 1908 - Syna Lyon.jpg|thumb|right|200px|Cârta postâla de la granta senagôga de Liyon en 1908.]]
Vê-que na lista a complètar de [[Senagôga|senagôgues]] dedens los difèrents [[Arpetania|payis de lengoua arpetana]].
{| class="wikitable"
|-
! Nom !! Vela !! Payis arpetan !! Bâti en
|-
| [[Granta senagôga de Liyon]] || [[Liyon]] || {{LYO-d}} [[Liyonês (payis)|Liyonês]] || [[1864]]
|-
| [[Senagôga de Liyon VII]]|| [[Liyon]] || {{LYO-d}} [[Liyonês (payis)|Liyonês]] || Dâta encognua
|-
| [[Senagôga de Liyon VIII]]|| [[Liyon]] || {{LYO-d}} [[Liyonês (payis)|Liyonês]] || Dâta encognua
|-
| [[Senagôga de Liyon IX]]|| [[Liyon]] || {{LYO-d}} [[Liyonês (payis)|Liyonês]] || Dâta encognua
|-
| [[Senagôga de Bron]] || [[Bron]] || {{LYO-d}} [[Liyonês (payis)|Liyonês]] || Dâta encognua
|-
| [[Senagôga d’Èneci]] || [[Èneci]] || {{GNV-d}} [[Genevês]] || Dâta encognua
|-
| [[Senagôga Beth-Yaacov de Geneva|Granta senagôga de Geneva]] || [[Geneva (vela)|Geneva]] || {{GEN-d}} [[Canton de Geneva|Geneva]] || [[1857]]
|-
| [[Senagôga du judâismo libèral de Geneva]] || [[Geneva]] || {{GEN-d}} [[Canton de Geneva|Geneva]] || [[2010]]
|-
| [[Senagôga d’Anemâsse]] || [[Anemâsse]] || {{SAV-d}} [[Fôcegni (province)|Fôcegni]] || Dâta encognua
|-
| [[Senagôga d’Èx-los-Bens|Senagôga d’Èx]] || [[Èx-los-Bens|Èx]] || {{SAV-d}} [[Savouè Propra]] || 1889
|-
| [[Senagôga de Grenoblo]] || [[Grenoblo]] || {{DÔF-d}} [[Dôfenât]] || Dâta encognua
|-
| [[Senagôga de L’Èvian]] || [[L’Èvian]] || {{SAV-d}} [[Chablès]] || Dâta encognua
|-
| [[Senagôga de Sant-Etiève]] || [[Sant-Etiève]] || {{FOR-d}} [[Forêz]] || Dâta encognua
|-
| [[Senagôga de Sant-Fons]] || [[Sant-Fons]] || {{LYO-d}} [[Liyonês (payis)|Liyonês]] || Dâta encognua
|-
| [[Senagôga de Rouana]] || [[Rouana]] || {{FOR-d}} [[Forêz]] || Dâta encognua
|-
| [[Senagôga de Losena]] || [[Losena]] || {{VÔD-d}} [[Canton de Vôd|Vôd]] || 1910
|-
| [[Senagôga de Venécié]] || [[Venécié]] || {{LYO-d}} [[Liyonês (payis)|Liyonês]] || Dâta encognua
|-
| [[Senagôga de Vilorbana]] || [[Vilorbana]] || {{LYO-d}} [[Liyonês (payis)|Liyonês]] || Dâta encognua
|-
| [[Granta senagôga consistouèrâle de Grenoblo (Bar Yohaï)]] || [[Grenoblo]] || {{DÂR-d}} [[Dârfénât]] ||Data encognua
|-
|}
== Toponimo ==
[[Fichiér:Rue Juiverie plaque.jpg|thumb|right|200px|Na placa de la ''Charriére Jiuveria'' a [[Chambèri]] (Savouè).]]
Ègziste un cârro « ''lèc des Jius'' » (''{{lengoua|fr|lac des Juifs}}'' en [[francês]]) vers [[Chambèri]] qu’est houé apelâ « ''Colombiér'' »<ref>{{fr}} [https://books.google.fr/books?id=JV-hg4Ul-iEC&pg=PA239&lpg=PA239&dq=noms+juifs+savoie&source=bl&ots=5GtV4pjkv2&sig=7H1hQZu289scjnuni8QVE6tJz8I&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwjCxqu2guzMAhXMAxoKHdB6AHIQ6AEIOzAF#v=onepage&q=noms%20juifs%20savoie&f=false JUIFS (Lac des)], dedens lo diccionèro de Dolfo Grôs.</ref>. ... (a fâre).
== Notes et rèferences ==
=== Notes ===
{{Rèferences|groupo=Nota}}
=== Rèferences ===
<references />
[[Catègorie:Judâismo]]
[[Catègorie:Arpetania]]
28ky8hrx8kicnx2s1xc2gw8wiatpya8
Yidich·e
0
9012
232116
229483
2026-09-14T01:59:20Z
InternetArchiveBot
13257
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
232116
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia RèfB}}{{Enfocajon Lengoua
| nom = Yidich·e
| nomnatif = yidish {{yi}} {{lengoua|yi|ייִדיש}}
| payis = [[Ètats-Unis d’Amèrica|Ètats-Unis]], [[Israyèl|Israèl]], [[Brèsil|Brâsil]], [[Bèlg·ique|Bèlg·ica]], [[Hongrie|Hongries]], [[Ucrayena|Ucrèna]], [[Bièlorussie|Bièlorussia]], [[Russie|Russia]], [[Canada|Canadâ]], [[France]], [[Argentina]], etc.
| règ·ion = [[Israyèl|Israèl]] et [[diaspora jiua]]. Fôrtes concentracions de locutors a [[New York]] ([[Ètats-Unis d’Amèrica|Ètats-Unis]]), [[Bnei Brak]] (Israèl) et [[Anvèrs]] ([[Bèlg·ique|Bèlg·ica]]).
| locutors = vers los 1,5 milyons en 2015<ref>{{en}} Lo [http://www.ethnologue.com/language/yid yidich·e] ([http://www.ethnologue.com/language/ydd yidich·e levantenc] & [http://www.ethnologue.com/language/yih yidich·e cuchientenc]) dessus Ethnologue.com.</ref>
| tipologia = {{V2}}, {{Lengoua flèccionâla}}, {{Lengoua acusativa}}, {{Lengoua accentuâla}}
| colorfamelye = mediumseagreen
| famelye = {{Èchiéla|hôt-alemand|yidich·e}}
| lengouaoficièla = {{BIH}} <br> {{Israèl}} <br> {{Payis-Bâs}} <br> {{POL}} <br> {{ROM}} <br> {{Suède}} <br> {{UKR}} <br> {{YEV}}
| acadèmia = nion ; [[YIVO]] de fêt
| iso1 = yi
| iso2 = yid
| iso3 = yid
| iso5 =
| ietf = yi
| lingua = 52-ACB-g
| tipo = viva
| ètendua = groupo
| mapa = Yiddish.png
| lègenda mapa = Mapa des dialèctos yidich·e entre-mié lo {{s mini-|XV|o}} et lo {{s-|XIX|o}}.
| èchantelyon = Articllo premiér de la [http://www.un.org/fr/documents/udhr/ Dècllaracion univèrsâla des drêts de l’homo]
'''Articllo 1{{ér}}''' (alfabèt latin)</br>''Yeder mentsh vert geboyrn fray un glaykh in koved un rekht. Yeder vert bashonkn mit farshtand un gevisn; yeder zol zikh firn mit a tsveytn in a gemit fun brudershaft.''
'''Articllo 1{{ér}}''' (alfabèt hèbrèo)</br>''עדער מענטש װערט געבױרן פֿרײַ און גלײַך אין כּבֿוד און רעכט. יעדער װערט באַשאָנקן מיט פֿאַרשטאַנד און געװיסן; יעדער זאָל זיך פֿירן מיט אַ צװײטן אין אַ געמיט פֿון ברודערשאַפֿט''
}}
Lo '''yidich·e''' (''{{lengoua|yi|ייִדיש}}'' ([[Alfabèt fonètico entèrnacionâl|AFE]] : [ˈjɪdɪʃ] ou ben [ˈjiːdɪʃ]) en yidich·e) est na [[Lengoues gèrmaniques|lengoua gèrmanica]] dèrivâye de l’[[hôt alemand]], avouéc un apôrt de vocabulèro [[hèbrèo]] et [[Lengoues slaves|slavo]], qu’at sèrvi de [[lengoua vèrnaculèra]] a les comunôtâts jiues d’Eropa centrâla et levantenche (''[[ach·equènâzos]]'') dês lo Moyen Âjo. Des côps, il est asse-ben apelâ '''judèo-alemand''' (yidish-daytsh {{yi}} ''{{lengoua|yi|ייִדיש-דײַטש}}'').
[[File:WIKITONGUES- Suri speaking Yiddish.webm|thumb|Yidich·e]]
== Cârro lengouistico ==
Lo nom ''[[Yiddishland]]'' (''{{lengoua|yi|ייִדישלאַנד}}'' en yidich·e) est empleyê por l’ensemblo des tèrritouèros yô que lo yidich·e est prègiê, desot l’una l’ôtra de ses fôrmes dialèctâles<ref>{{fr}} Liliana Ruth Feierstein, [https://web.archive.org/web/20230421222450/http://www.morim-madrichim.org/fr/GetFile/r/5289 « Les territoires de la mémoire : Séfarade et Ashkénaze comme des lieux de floraison, de destruction et d’identité »], dessus Morim-Madrichim, 2005 (viu lo 29 de mârs 2013).</ref>.
== En Arpetania ==
[[Fichiér:KJ bus stop sign.jpg|thumb|left|200px|Banche endiquiosa bilengoua angllès-yidich·e.]]
Dens los cantons de [[Canton de Geneva|Geneva]] et de [[Canton de Vôd|Vôd]], en [[Suisse]], lo yidich·e est considèrâ coment na lengoua du payis<ref>{{fr}} CEFAN - [https://web.archive.org/web/20160606052846/http://www.axl.cefan.ulaval.ca/europe/suisse-1Intro.htm Confédération suisse - Les langues autochtones].</ref>.
En [[France]], y at ora vers les {{formatnum:60000}} a {{formatnum:80000}} gens qu’emplèyont lo yidich·e coment lengoua vèrnaculèra et pués {{formatnum:150000}} coment lengoua matèrnâla<ref name="Maison de la Culture">{{fr}} Maison de la Culture, Grenoble, [https://web.archive.org/web/20160404085624/http://www.cbl-grenoble.org/6-cbl-grenoble-1-action-1-page-0.html#b « Journées de la culture yiddish »], viu lo 21 d’avril 2008.</ref>. Cognessont pas lo nombro de locutors dedens los difèrents [[Payis arpetans]], mas la vela de [[Grenoblo]] semble étre un endrêt yô que la lengoua yidich·e sè fât asse-ben vêre per des animacions culturâles<ref name="Maison de la Culture"></ref><ref>{{fr}} {{en}} Yves Markowicz - [https://web.archive.org/web/20160324185223/http://www.diasporim-zinger.com/chorale.html Diasporim Zinger].</ref>.
=== Paroles arpetanes que vegnont du yidich·e ===
Y at de paroles dedens la lengoua arpetana de tôs los jorns que vegnont du yidich·e. Vê-que doux-três ègzemplos :
{| class="wikitable"
|-
! [[Fichiér:Drapeau arpitan.svg|20px|border|Lo drapél arpetan]] Mot [[arpetan]] !! Significacion en arpetan !! Mot yidich·e !! Significacion en yidich·e
|-
| '''[[baguèl]]''' || ''Un tipo de pan roulâ en fôrma d’anél.'' || '''בײגל / beygl''' || ''Un tipo de pan roulâ en fôrma d’anél.''
|-
| '''capot''' || ''Mâlfiét, étre crevâ.'' || '''קאַפּוט / kaput''' || ''Fotu, môrt.''
|-
| '''[[spritz]]''' || ''Lo nom d’una bouèsson alcolisâye.'' || '''שפּריץ / shpritz''' || ''Égouar, arrosar.''
|}
== Vêre avouéc ==
{{Commons|Category:Yiddish language|lo yidich·e}}
* [[Lengoues en Suisse]]
== Notes et rèferences ==
<references />
[[Catègorie:Lengoua yidich·e]]
[[Catègorie:Lengoua gèrmanica]]
[[Catègorie:Lengoua de Bièlorussia]]
[[Catègorie:Lengoua de Pologne]]
[[Catègorie:Lengoua de Russia]]
[[Catègorie:Lengoua de Suisse]]
[[Catègorie:Lengoua d’Ucrèna]]
[[Catègorie:Enventèro de lengoues]]
c8746qdum9o64xiuxgpbfuv2kirbwiw