Vichipedie furwiki https://fur.wikipedia.org/wiki/Pagjine_princip%C3%A2l MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Media Speciâl Discussion Utent Discussion utent Vichipedie Discussion Vichipedie Figure Discussion figure MediaWiki Discussion MediaWiki Model Discussion model Jutori Discussion jutori Categorie Discussion categorie TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Gjermanie 0 62 188029 185316 2026-09-12T09:09:28Z Santefoscje73 11500 188029 wikitext text/x-wiki {{Stât |noninglês=Germany |non=Gjermanie |paginestemma=&nbsp; |emblem=Coat of arms of Germany.svg |dit=Einigkeit und Recht und Freiheit (Unitât e Dirit e Libertât) |nonufiziâl=Bundesrepublik Deutschland |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |capitâlabitants=3.670.622 |capitâlabitantsan=2016 |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |ministri=[[Friedrich Merz]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |jentradeONU=[[18 di Setembar]] [[1973]] |superficietotâl=357.376 |superficieordin=61 |superficieaghe%=2,18 |popolaziontotâl=82.175.684 |popolazionan=2015 |popolazionordin=16 |popolaziondensitât=230 |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |monede=[[Euro]] |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=EU_location_GER |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] tfigv1yni5agaqmtwfev5a86xq3duh5 188030 188029 2026-09-12T09:10:36Z Santefoscje73 11500 188030 wikitext text/x-wiki {{Stât |noninglês=Germany |non=Gjermanie |paginestemma=File:Flag of Germany.svg |emblem=Coat of arms of Germany.svg |dit=Einigkeit und Recht und Freiheit (Unitât e Dirit e Libertât) |nonufiziâl=Bundesrepublik Deutschland |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |capitâlabitants=3.670.622 |capitâlabitantsan=2016 |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |ministri=[[Friedrich Merz]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |jentradeONU=[[18 di Setembar]] [[1973]] |superficietotâl=357.376 |superficieordin=61 |superficieaghe%=2,18 |popolaziontotâl=82.175.684 |popolazionan=2015 |popolazionordin=16 |popolaziondensitât=230 |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |monede=[[Euro]] |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=EU_location_GER |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] b23q67aszfgmc6pw31f3njvee8t0o1a 188031 188030 2026-09-12T09:10:50Z Santefoscje73 11500 188031 wikitext text/x-wiki {{Stât |noninglês=Germany |non=Gjermanie |paginestemma=Flag of Germany.svg |emblem=Coat of arms of Germany.svg |dit=Einigkeit und Recht und Freiheit (Unitât e Dirit e Libertât) |nonufiziâl=Bundesrepublik Deutschland |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |capitâlabitants=3.670.622 |capitâlabitantsan=2016 |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |ministri=[[Friedrich Merz]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |jentradeONU=[[18 di Setembar]] [[1973]] |superficietotâl=357.376 |superficieordin=61 |superficieaghe%=2,18 |popolaziontotâl=82.175.684 |popolazionan=2015 |popolazionordin=16 |popolaziondensitât=230 |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |monede=[[Euro]] |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=EU_location_GER |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] s7whbwrx6uup8tb742eoljyyxoliwpv 188032 188031 2026-09-12T09:11:36Z Santefoscje73 11500 188032 wikitext text/x-wiki {{Stât |noninglês=Germany |non=Gjermanie |paginestemma= |emblem=Flag of Germany.svg |dit=Einigkeit und Recht und Freiheit (Unitât e Dirit e Libertât) |nonufiziâl=Bundesrepublik Deutschland |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |capitâlabitants=3.670.622 |capitâlabitantsan=2016 |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |ministri=[[Friedrich Merz]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |jentradeONU=[[18 di Setembar]] [[1973]] |superficietotâl=357.376 |superficieordin=61 |superficieaghe%=2,18 |popolaziontotâl=82.175.684 |popolazionan=2015 |popolazionordin=16 |popolaziondensitât=230 |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |monede=[[Euro]] |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=EU_location_GER |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] aimt6enmg2hafzcrbih767w4ob39u10 188033 188032 2026-09-12T09:12:07Z Santefoscje73 11500 188033 wikitext text/x-wiki {{Stât |noninglês=Germany |non=Gjermanie |paginestemma= |emblem=File:Flag of Germany.svg |dit=Einigkeit und Recht und Freiheit (Unitât e Dirit e Libertât) |nonufiziâl=Bundesrepublik Deutschland |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |capitâlabitants=3.670.622 |capitâlabitantsan=2016 |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |ministri=[[Friedrich Merz]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |jentradeONU=[[18 di Setembar]] [[1973]] |superficietotâl=357.376 |superficieordin=61 |superficieaghe%=2,18 |popolaziontotâl=82.175.684 |popolazionan=2015 |popolazionordin=16 |popolaziondensitât=230 |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |monede=[[Euro]] |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=EU_location_GER |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] 2djl220us0l72u2ybh9k266yenxbdbt 188034 188033 2026-09-12T10:22:58Z Santefoscje73 11500 188034 wikitext text/x-wiki {{Stât |noninglês=Germany |non=Gjermanie |paginestemma= |emblem=File:Flag of Germany.svg |dit=Einigkeit und Recht und Freiheit (Unitât e Dirit e Libertât) |nonufiziâl=Bundesrepublik Deutschland |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |capitâlabitants=3.670.622 |capitâlabitantsan=2016 |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |ministri=[[Friedrich Merz]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |jentradeONU=[[18 di Setembar]] [[1973]] |superficietotâl=357.376 |superficieordin=61 |superficieaghe%=2,18 |popolaziontotâl=82.175.684 |popolazionan=2015 |popolazionordin=16 |popolaziondensitât=230 |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |monede=[[Euro]] |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} {{Stât |non= Gjermanie |nonufiziâl= Bundesrepublik Deutschland |bandiere=[[File:Flag of Germany.svg|120px|]] |emblem=[[Figure:Coat of arms of Germany.svg|80px]] |fotografie=[[Figure:Yosemite.JPG|250px|Il Parc Nazionâl di Yosemite]] |didascalie=La val di Yosemite te Californie |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Sacramento]] |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] jblqjcgtitgzoz6hpeqwi1jhytav4v4 188035 188034 2026-09-12T10:24:03Z Santefoscje73 11500 188035 wikitext text/x-wiki {{Stât |non=Gjermanie |paginestemma= |emblem=File:Flag of Germany.svg |nonufiziâl=Bundesrepublik Deutschland |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |capitâlabitants=3.670.622 |capitâlabitantsan=2016 |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |ministri=[[Friedrich Merz]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |jentradeONU=[[18 di Setembar]] [[1973]] |superficietotâl=357.376 |superficieordin=61 |superficieaghe%=2,18 |popolaziontotâl=82.175.684 |popolazionan=2015 |popolazionordin=16 |popolaziondensitât=230 |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |monede=[[Euro]] |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} {{Stât |non= Gjermanie |nonufiziâl= Bundesrepublik Deutschland |bandiere=[[File:Flag of Germany.svg|120px|]] |emblem=[[Figure:Coat of arms of Germany.svg|80px]] |fotografie=[[Figure:Yosemite.JPG|250px|Il Parc Nazionâl di Yosemite]] |didascalie=La val di Yosemite te Californie |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Sacramento]] |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] g1j9jxysq9b0fn2drkpr0f0vp0fojqx 188036 188035 2026-09-12T10:28:26Z Santefoscje73 11500 188036 wikitext text/x-wiki {{Stât |non= Gjermanie |nonufiziâl= Bundesrepublik Deutschland |bandiere=[[File:Flag of Germany.svg|120px|]] |emblem=[[Figure:Coat of arms of Germany.svg|80px]] |fotografie=[[File:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg]] |didascalie= Viodude dal alt de citât di berlin |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] 52oxckvn4nllmssousdypc2fzodk6oq 188037 188036 2026-09-12T10:28:51Z Santefoscje73 11500 188037 wikitext text/x-wiki {{Stât |non= Gjermanie |nonufiziâl= Bundesrepublik Deutschland |bandiere=[[File:Flag of Germany.svg|120px|]] |emblem=[[Figure:Coat of arms of Germany.svg|80px]] |fotografie=[[File:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg|200px]] |didascalie= Viodude dal alt de citât di berlin |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] rausy3qnw60got49wa6mpd237hseq23 188038 188037 2026-09-12T10:29:08Z Santefoscje73 11500 188038 wikitext text/x-wiki {{Stât |non= Gjermanie |nonufiziâl= Bundesrepublik Deutschland |bandiere=[[File:Flag of Germany.svg|120px|]] |emblem=[[Figure:Coat of arms of Germany.svg|80px]] |fotografie=[[File:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg|250px]] |didascalie= Viodude dal alt de citât di berlin |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] doq2ttyjrheem9fbjmgme82mqg4s2pr 188039 188038 2026-09-12T10:29:30Z Santefoscje73 11500 188039 wikitext text/x-wiki {{Stât |non= Gjermanie |nonufiziâl= Bundesrepublik Deutschland |bandiere=[[File:Flag of Germany.svg|120px|]] |emblem=[[Figure:Coat of arms of Germany.svg|80px]] |fotografie=[[File:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg|300px]] |didascalie= Viodude dal alt de citât di berlin |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] brtao5ai9pmuor952317m89frwxsr1k 188040 188039 2026-09-12T10:31:21Z Santefoscje73 11500 188040 wikitext text/x-wiki {{Stât |non= Gjermanie |nonufiziâl= Bundesrepublik Deutschland |bandiere=[[File:Flag of Germany.svg|120px|]] |emblem=[[Figure:Coat of arms of Germany.svg|120px]] |fotografie=[[File:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg|300px]] |didascalie= Viodude dal alt de citât di [[Berlin]] |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] 5i9ycp5c4krtyyl4pmzcm9yi6khl6si 188041 188040 2026-09-12T10:31:44Z Santefoscje73 11500 188041 wikitext text/x-wiki {{Stât |non= Gjermanie |nonufiziâl= Bundesrepublik Deutschland |bandiere=[[File:Flag of Germany.svg|300px|]] |emblem=[[Figure:Coat of arms of Germany.svg|120px]] |fotografie=[[File:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg|300px]] |didascalie= Viodude dal alt de citât di [[Berlin]] |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] lthjawm3yz3aj9co1gvif7ewj1xaf8o 188042 188041 2026-09-12T10:32:19Z Santefoscje73 11500 188042 wikitext text/x-wiki {{Stât |non= Gjermanie |nonufiziâl= Bundesrepublik Deutschland |bandiere=[[File:Flag of Germany.svg|250px|]] |emblem=[[Figure:Coat of arms of Germany.svg|250px]] |fotografie=[[File:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg|300px]] |didascalie= Viodude dal alt de citât di [[Berlin]] |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] 7xjraotjmgbksobk2qcx95h7oyj8xho 188043 188042 2026-09-12T10:32:42Z Santefoscje73 11500 188043 wikitext text/x-wiki {{Stât |non= Gjermanie |nonufiziâl= Bundesrepublik Deutschland |bandiere=[[File:Flag of Germany.svg|250px|]] |emblem=[[Figure:Coat of arms of Germany.svg|180px]] |fotografie=[[File:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg|300px]] |didascalie= Viodude dal alt de citât di [[Berlin]] |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] q05zaptocdn01dbdmmo674eg9jo6ck7 188044 188043 2026-09-12T10:32:56Z Santefoscje73 11500 188044 wikitext text/x-wiki {{Stât |non= Gjermanie |nonufiziâl= Bundesrepublik Deutschland |bandiere=[[File:Flag of Germany.svg|250px|]] |emblem=[[Figure:Coat of arms of Germany.svg|100px]] |fotografie=[[File:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg|300px]] |didascalie= Viodude dal alt de citât di [[Berlin]] |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] gd5ng1ypkod7aa58jss3imz8d4yt57f 188045 188044 2026-09-12T10:33:26Z Santefoscje73 11500 188045 wikitext text/x-wiki {{Stât |non= Gjermanie |nonufiziâl= Bundesrepublik Deutschland |bandiere=[[File:Flag of Germany.svg|120px|]] |emblem=[[Figure:Coat of arms of Germany.svg|80px]] |fotografie=[[File:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg|300px]] |didascalie= Viodude dal alt de citât di [[Berlin]] |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] e1i2pn6ec6nb3h7geyy4qnkituq6tnh 188046 188045 2026-09-12T10:41:11Z Santefoscje73 11500 188046 wikitext text/x-wiki {{Stât |non= Gjermanie |nonufiziâl= Bundesrepublik Deutschland |bandiere=[[File:Flag of Germany.svg|120px|]] |emblem=[[Figure:Coat of arms of Germany.svg|80px]] |fotografie=[[File:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg|300px]] |didascalie= Viodude dal alt de citât di [[Berlin]] |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |ministri=-[[Friedrich Merz]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] gcodp35pl6nk5sgslz5qvu29fwmg07j 188047 188046 2026-09-12T10:41:40Z Santefoscje73 11500 188047 wikitext text/x-wiki {{Stât |non= Gjermanie |nonufiziâl= Bundesrepublik Deutschland |bandiere=[[File:Flag of Germany.svg|120px|]] |emblem=[[Figure:Coat of arms of Germany.svg|80px]] |fotografie=[[File:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg|300px]] |didascalie= Viodude dal alt de citât di [[Berlin]] |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |ministri= [[Friedrich Merz]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] dpbnaiqrykucgceu8nxxktcif6r18m4 188048 188047 2026-09-12T10:42:34Z Santefoscje73 11500 188048 wikitext text/x-wiki {{Stât |non= Gjermanie |nonufiziâl= Bundesrepublik Deutschland |bandiere=[[File:Flag of Germany.svg|120px|]] |emblem=[[Figure:Coat of arms of Germany.svg|80px]] |fotografie=[[File:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg|300px]] |didascalie= Viodude dal alt de citât di [[Berlin]] |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |ministri= [[Friedrich Merz]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] 4nx2ggrz1t7avixhobux3at5udd5km1 188049 188048 2026-09-12T10:43:07Z Santefoscje73 11500 188049 wikitext text/x-wiki {{Stât |non= Gjermanie |nonufiziâl= '''Bundesrepublik Deutschland''' |bandiere=[[File:Flag of Germany.svg|120px|]] |emblem=[[Figure:Coat of arms of Germany.svg|80px]] |fotografie=[[File:Aerial view of Berlin (32881394137).jpg|300px]] |didascalie= Viodude dal alt de citât di [[Berlin]] |lenghe=[[Lenghe todescje|Todesc]] |capitâl=[[Berlin]] |guviêr=[[Republiche federâl]] |president=[[Frank-Walter Steinmeier]] |ministri= [[Friedrich Merz]] |indipendence=[[18 di Zenâr]] [[1871]] |continent=[[Europe]] |orari=[[UTC]] +1 |energie=&nbsp; |tld=.de |telefon=+49 |mapedalstât=[[File:EU-Germany.svg|250px]] |plache=D ||imni=[[Das Lied der Deutschen]] ||fieste=[[3 di Otubar]] ||notis=&nbsp; }} La '''Gjermanie''' e je un stât de [[Europe]] centrâl che e je stade un dai fondadôrs de [[Union Europeane]]. Vuê al è al stât plui popolât e indi un dai plui impuartants de Union, soredut tal ambit economic. E confine a ovest cun [[France]], [[Lussemburc]], [[Olande]] e [[Belgjiche]], a sud cun [[Svuizare]] e [[Austrie]], a est cun [[Polonie]] e [[Republiche Ceche]] e a nord cun [[Danimarcje]]. == Gjeografie == La Gjermanie si slargje dal [[Mâr dal Nord]] e dal [[Mâr Baltic]] fin tes [[Alps]], dulà che si cjate la cime plui alte (Zugspitze, 2.962 metris). A Jevât il confin al è segnât de confluence dai flums [[Oder]] e [[Neisse]], mintri che a Bonât il limit nazionâl al è la valade dal [[Ren]]. La zone setentrionâl e centrâl dal paîs si cjate la [[bassure gjermaniche]], che si slargje viers Jevât inte [[planure Sarmatiche]]. La part centri-orientâl a si cjatin rilêfs di altece no superiôr a 1.600 metris, clamâts ''Mittelgebirge''. Il flum plui lunc al è il [[Ren]], che con i sôs 1.320 km (la risultive e i prins chilometris a son logadis in [[Svuizare]]) al travierse la intiere nazion di Sud a Nord. == Storie == La Gjermanie, tal sens di stât nazionâl e je nassude intal [[1871]], cuant che i paîs de '''Confederazion todescje''' si unirin intal [[Imperi Gjermanic]], terminât cu la fin de [[Prime Vuere Mondiâl]] e cul [[Tratât di Versailles]] dal 1919. La [[Republiche di Weimar]] e fo fondade subit daspò de vuere come tentatîf di stabilî un paîs liberâl e democratic; intal [[1923]], purpûr, si combinà une iperinflazion e un grant declini economic, che consintì la montade al podè di [[Adolf Hitler]] cirche dîs agns plui tart. Intal [[1949]] il paîs e fo dividût in dôs nazions, la '''Republiche Federâl Todescje''' a Bonât e la '''Republiche Democratiche Todescje''' a Jevât, cheste ultime inte zone di ocupazion russe. A sô volte, la citât di [[Berlin]] e fo dividude a mitât, cu la bande ocidentâl che deventà di pertinence de Republiche Federâl e la bande orientâl de Republiche Democratiche. Cu la fin de Vuere Frede e l'abatiment dal [[Mûr di Berlin]], la riunificazion dal paîs e fo acelerade: intal [[3 di Otubar]] dal [[1990]], difat, il teritori de Republiche Democratiche e fo anetût inte Republiche Federâl. == Popolazion == La popolazion di marilenghe todescje e je cirche l'85% dal totâl. Il grup forest plui grant al è chê [[turc]] (di plui di 2 milions di personis), seguît dai grups talian, serbian, grec, polac e crauat. == Ordenament dal stât == La nazion e je dividude in 16 stâts federâts (''tod. '''Länder'''''); Berlin e Amburc a son '''citâts-stât''', mintri che il [[Stât di Breme|Breme (stât)]] e comprent ancje la citât di [[Bremerhaven]]. Tabele dai stâts federâi todescs<ref>[http://www.destatis.de/presse/deutsch/pm2006/p2920021.htm Istitût di statistiche todesc: dâts dai abitants al 31/12/2005]</ref> {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:95%" |- style="font-size:100%; text-align:left" !width="200px"| [[Stât]] !!width="150px"| [[Capitâl]] !!width="130px"| [[Aree]] !!width="150px"| [[Popolazion]] </tr> |- | colspan="2" | [[Amburc]] (''Hamburg'') ||style="text-align:right"|755 km²|| style="text-align:right"|1.787.408 |- | [[Assie]] (''Hessen'') || [[Wiesbaden]] || style="text-align:right"|21.115 km²|| style="text-align:right"|6.176.172 |- | [[Baden-Württemberg]] || [[Stocarde]] (''Stuttgart'') || style="text-align:right"|35.751 km²|| style="text-align:right"|10.879.618 |- | [[Basse Sassonie]] (''Niedersachsen'') || [[Hannover]] || style="text-align:right"|47.616 km²|| style="text-align:right"|7.926.599 |- | [[Baviere]] (''Bayern'') || [[Munic]] (''München'') || style="text-align:right"|70.550 km²|| style="text-align:right"|12.843.514 |- | colspan="2" | [[Berlin]] ||style="text-align:right"|892 km²|| style="text-align:right"|3.520.031 |- | [[Brandeburc]] (''Brandenburg'') || [[Potsdam]] || style="text-align:right"|29.654 km²|| style="text-align:right"|2.484.826 |- | [[Bremen (stât)|Breme]] (''Bremen'') || [[Breme]] (''Bremen'') || style="text-align:right"|419 km²|| style="text-align:right"|671.489 |- | [[Mecklenburg-Pomeranie]] (''Mecklenburg-Vorpommern'') || [[Schwerin]] || style="text-align:right"|23.213 km²|| style="text-align:right"|1.612.362 |- | [[Nord Ren-Vestfalie]] (''Nordrhein-Westfalen'') || [[Düsseldorf]] || style="text-align:right"|34.113 km²|| style="text-align:right"|17.865.516 |- | [[Renanie-Palatinât]] || [[Magonze]] (''Mainz'') || style="text-align:right"|19.854 km²|| style="text-align:right"|4.052.803 |- | [[Saarland]] || [[Saarbrücken]] || style="text-align:right"|2.569 km²|| style="text-align:right"|995.597 |- | [[Sassonie]] (''Sachsen'') || [[Dresde]] (''Dresden'') || style="text-align:right"|18.449 km²|| style="text-align:right"|4.084.851 |- | [[Sassonie-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'') || [[Magdeburg]] || style="text-align:right"|20.452 km²|| style="text-align:right"|2.245.470 |- | [[Slesie-Holstein]] (''Schleswig-Holstein'') || [[Kiel]] || style="text-align:right"|15.802 km²|| style="text-align:right"|2.858.714 |- | [[Turingje]] (''Thüringen'') || [[Erfurt]] || style="text-align:right"|16.202 km²|| style="text-align:right"|2.170.714 |- | '''TOTÂL''' || '''[[Berlin]]''' || style="text-align:right"|'''357.376 km²'''|| style="text-align:right"|'''82.175.684''' |} | |} == Economie == La Gjermanie e je la plui grande potence economiche de Europe, la cuarte al mont par PIL e la cuinte par PIL a paritât di podê di acuist. * <!-- == Viôt ancje == --> ==Leams== {{Union Europeane}} <references /> [[Categorie:Stâts dal mont]] [[Categorie:Gjermanie| ]] [[Categorie:Stâts in Europe]] olnbz2xbkf3ljd6jbx6u9pr2y2adhak Euro 0 72 188019 182292 2026-09-12T07:33:14Z Santefoscje73 11500 188019 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Euro |Figure = Euro symbol.svg |Didascalie = Simbol dal euro (€) |Sottitul = Monede uficiâl de Zone dal Euro e de Union Europeane |Nazionalitât = |DateNassite = 1 di Zenâr 1999 (finanziari) / 1 di Zenâr 2002 (monedis) |LucNassite = Union Europeane |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Europe |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = 20 Stâts de UE + altris teritorîs |Oparis = |Note = Aministrât de Bancje Centrâl Europeane (BCE) }} L''''Euro''' (simbol: '''€'''; codiç ISO: '''EUR''') je le [[Monede|monede]] uficiâl de [[Zone dal Euro]] (o ''Eurozone''), comforme di 20 dai 27 Stâts membris de [[Union Europeane]]. Al è aministrât de [[Bancje Centrâl Europeane]] (BCE) cun sede a [[Francofuart tal Meno]] e dal Sisteme European des Bancjis Centrâls. L'euro al è le seconde valuta plui doprade e scambiade al mont par volum di transazions, daspò dal [[Dolar merecan]]. == Storie == L'euro al è stât introdusû par la prin volte ai '''[[1 di Zenâr]] dal [[1999]]''' come monede virtuâl par i mercjâts finanziarîs e i paiaments no monetaris. I bêçs di cjarte e lis monedis metalichis son jentrâts in circolazion reâl cun valôr legâl dome ai '''[[1 di Zenâr]] dal [[2002]]''', sostituint lis monedis nazionâls storichis dei paîs aderents (come le [[Lire taliane]], il [[Franc francês|franc francês]] o il [[Marc todesc|Marc todesc]]). == Monedis e cjartis di bancanota == Il sisteme al è dividût in centesims (''cent'' o ''minûts''): 1 euro = 100 centesims. * '''Monedis metalichis''': A son tal taj di 1, 2, 5, 10, 20 e 50 centesims, 1 e 2 euros. Ogni monede e à une bande comun par dutis lis nazions e une bande nazionâl specifiche scolpide dal Stât di emission. * '''Bancanotis (cjartis)''': A son tal taj di 5, 10, 20, 50, 100 e 200 euros. Le bancanote di 500 euros e je stade ritirade de produzion tal 2019, ma mantèn il sô valôr di cambi. == Paîs de Zone dal Euro == Vuê a son **20 Stâts membris** de Union Europeane che a doprin l'euro: {| class="wikitable" ! Stât !! An di jentrade |- | [[Austrie]], [[Belgjiche]], [[Finlandie]], [[France]], [[Gjermanie]], [[Grecie]], [[Irlande]], [[Italie]], [[Lussemburc]], [[Paîs Bas]], [[Portugal]], [[Spagne]] || 1999 / 2002 |- | [[Slovenie]] || 2007 |- | [[Cipri]], [[Malte]] || 2008 |- | [[Slovachie]] || 2009 |- | [[Estonie]] || 2011 |- | [[Letonie]] || 2014 |- | [[Lituanie]] || 2015 |- | [[Cravuazie]] || 2023 |} === Altris paîs che a doprin l'euro === L'euro al è doprât uficialmentri par mieç di acords monetaris ancje di piciuls Stâts no-UE: * [[Andore]] * [[Citât dal Vatican]] * [[Principât di Monaco]] * [[San Marin]] In plui, al è la monede doprade "de facto" o unilateralmentri cençs acôrts formâl in tai paîs dai [[Balcans]]: * [[Kosovo]] * [[Montenegro]] == Simbol == Il simbul dal Euro ('''€''') al è stât ispirât de letare greche epsilon (ϵ) par il lis origjinis de civilitât europeane e a le prin letare de peraule ''Europe''. Lis dôs liniis orizontâls e paralelis a simbolizin le stabilitât de valute. == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Bancje Centrâl Europeane]] * [[Union Europeane]] * [[Dolar merecan]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Union Europeane]] [[Categorie:Finanze]] sj3xrkdtaihxgfll2bdb20skh8opuw7 188020 188019 2026-09-12T07:35:40Z Santefoscje73 11500 188020 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Euro |Figure = Euro symbol.svg |Didascalie = Simbol dal euro (€) |Sottitul = Monede uficiâl de Zone dal Euro e de Union Europeane |Nazionalitât = |DateNassite = [[1 di Zenâr]] [[1999]] (finanziari) / [[1 di Zenâr]] [[2002]] (monedis) |LucNassite = [[Union Europeane]] |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = [[Europe]] |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = 20 Stâts de UE + altris teritorîs |Oparis = |Note = Aministrât de Bancje Centrâl Europeane (BCE) }} L''''Euro''' (simbol: '''€'''; codiç ISO: '''EUR''') je le [[Monede|monede]] uficiâl de [[Zone dal Euro]] (o ''Eurozone''), comforme di 20 dai 27 Stâts membris de [[Union Europeane]]. Al è aministrât de [[Bancje Centrâl Europeane]] (BCE) cun sede a [[Francofuart tal Meno]] e dal Sisteme European des Bancjis Centrâls. L'euro al è le seconde valuta plui doprade e scambiade al mont par volum di transazions, daspò dal [[Dolar merecan]]. == Storie == L'euro al è stât introdusû par la prin volte ai '''[[1 di Zenâr]] dal [[1999]]''' come monede virtuâl par i mercjâts finanziarîs e i paiaments no monetaris. I bêçs di cjarte e lis monedis metalichis son jentrâts in circolazion reâl cun valôr legâl dome ai '''[[1 di Zenâr]] dal [[2002]]''', sostituint lis monedis nazionâls storichis dei paîs aderents (come le [[Lire taliane]], il [[Franc francês|franc francês]] o il [[Marc todesc|Marc todesc]]). == Monedis e cjartis di bancanota == Il sisteme al è dividût in centesims (''cent'' o ''minûts''): 1 euro = 100 centesims. * '''Monedis metalichis''': A son tal taj di 1, 2, 5, 10, 20 e 50 centesims, 1 e 2 euros. Ogni monede e à une bande comun par dutis lis nazions e une bande nazionâl specifiche scolpide dal Stât di emission. * '''Bancanotis (cjartis)''': A son tal taj di 5, 10, 20, 50, 100 e 200 euros. Le bancanote di 500 euros e je stade ritirade de produzion tal 2019, ma mantèn il sô valôr di cambi. == Paîs de Zone dal Euro == Vuê a son **20 Stâts membris** de Union Europeane che a doprin l'euro: {| class="wikitable" ! Stât !! An di jentrade |- | [[Austrie]], [[Belgjiche]], [[Finlandie]], [[France]], [[Gjermanie]], [[Grecie]], [[Irlande]], [[Italie]], [[Lussemburc]], [[Paîs Bas]], [[Portugal]], [[Spagne]] || 1999 / 2002 |- | [[Slovenie]] || 2007 |- | [[Cipri]], [[Malte]] || 2008 |- | [[Slovachie]] || 2009 |- | [[Estonie]] || 2011 |- | [[Letonie]] || 2014 |- | [[Lituanie]] || 2015 |- | [[Cravuazie]] || 2023 |} === Altris paîs che a doprin l'euro === L'euro al è doprât uficialmentri par mieç di acords monetaris ancje di piciuls Stâts no-UE: * [[Andore]] * [[Citât dal Vatican]] * [[Principât di Monaco]] * [[San Marin]] In plui, al è la monede doprade "de facto" o unilateralmentri cençs acôrts formâl in tai paîs dai [[Balcans]]: * [[Kosovo]] * [[Montenegro]] == Simbol == Il simbul dal Euro ('''€''') al è stât ispirât de letare greche epsilon (ϵ) par il lis origjinis de civilitât europeane e a le prin letare de peraule ''Europe''. Lis dôs liniis orizontâls e paralelis a simbolizin le stabilitât de valute. == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Bancje Centrâl Europeane]] * [[Union Europeane]] * [[Dolar merecan]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Union Europeane]] [[Categorie:Finanze]] fmbmn39f347ayk8xgpoym642ml1t36y Vichipedie:Liste dai articui che dutis lis vichipedîs a varessin di vê 4 89 187946 187909 2026-09-11T13:52:58Z Santefoscje73 11500 /* Alimentârs */ 187946 wikitext text/x-wiki Ca e je une '''liste di articui''' impuartants '''che varessin di jessi inte''' nestre '''[[Vichipedie furlane|Vichipedie]]'''. Se tu vuelis scrivi alc, tu puedis sielzi une vôs di cheste liste, magari tradusint un toc de [[Vichipedie taliane|Wikipedia par talian]] o di chê par [[Vichipedie inglese|inglês]] o inte lenghe che tu preferissis. == [[Biografiis]] == === Musiciscj === # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] # [[Richard Wagner]] # [[Arnold Schönberg]] # [[John Cage]] === Esploradôrs === # [[Roald Amundsen]] # [[Jacques Cartier]] # [[Cristoforo Colombo]] # [[James Cook]] # [[Hernán Cortés]] # [[Francis Drake]] # [[Leif Ericsson]] # [[Vasco da Gama]] # [[Edmund Hilary]] # [[Fernão de Magalhães]] # [[Marco Polo]] # [[Zheng He]] === Inventôrs e sienziâts === # [[Archimedes]] # [[Carl Benz]] # [[Nicolaus Copernicus]] # [[Marie Curie]] # [[Charles Darwin]] # [[Albert Einstein]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Enrico Fermi]] # [[Richard Feynman]] # [[Henry Ford]] # [[Sigmund Freud]] # [[Galileo Galilei]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Edward Jenner]] # [[Johannes Kepler]] # [[John Maynard Keynes]] # [[Carolus Linnaeus]] # [[Isaac Newton]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Fradis Wright]] # [[Richard Buckminster Fuller]] # [[Ole Christensen Roemer]] # [[Tycho Brahe]] # [[Hans Christian Oersted]] # [[Niels Bohr]] # [[Alexander Graham Bell]] # [[Ernest Rutherford]] === Matematics === # [[Leonhard Euler]] # [[Jean Baptiste Joseph Fourier]] # [[Karl Friedrich Gauss]] # [[Kurt Gödel]] # [[David Hilbert]] # [[Pierre-Simon Laplace]] # [[Gottfried Leibniz]] # [[Georg Friedrich Bernhard Riemann]] # [[Talêt]] === Scritôrs e pensadôrs === # [[Aristotel]] # [[Isaac Asimov]] # [[Augustin di Ipone]] # [[Matsuo Basho]] # [[Dante Alighieri]] # [[Rene Descartes]] # [[Fëdor Dostoevskij]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Erodot]] # [[Ipocrat]] # [[Omêr]] # [[Immanuel Kant]] # [[Lao Tzu]] # [[Li Po]] # [[Martin Lutêr]] # [[Martin Luther King]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Karl Marx]] # [[Murasaki Shikibu]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[George Orwell]] # [[Platon]] # [[Pitagore]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Bertrand Russell]] # [[William Shakespeare]] # [[Adam Smith]] # [[Socrate]] # [[Sun Tzu]] # [[J. R. R. Tolkien]] # [[Tu Fu]] # [[Thomas Aquinas]] # [[Virgjli]] # [[Mary Wollstonecraft]] # [[Zeami Motokiyo]] # [[Confuci]] # [[Sima Qian]] === Artiscj === # [[Michêlagnul]] # [[Paul Cezanne]] # [[Vincent van Gogh]] # [[Katsushika Hokusai]] # [[Claude Monet]] # [[Pablo Picasso]] # [[Jackson Pollock]] # [[Nicolas Poussin]] # [[August Rodin]] # [[Rafaello Sanzio]] # [[Caravaggio]] # [[Andy Warhol]] === Politics dal passât === # [[Akbar il Grant]] # [[Lissandri il Grant]] # [[Yasser Arafat]] # [[Mustafa Kemal Atatürk]] # [[August|Cesar Augustus]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Simón Bolívar]] # [[Carli il Grant]] # [[Winston Churchill]] # [[Cleopatre]] # [[Gai Juli Cesar]] # [[Franz Ferdinand d'Austrie-Este|Franz Ferdinand]] # [[Mohandas Gandhi]] # [[Charles de Gaulle]] # [[Genghis Khan]] # [[Che Guevara]] # [[Hammurabi]] # [[Anibal]] # [[Hirohito]] # [[Adolf Hitler]] # [[Thomas Jefferson]] # [[Lenin]] # [[Abraham Lincoln]] # [[Napoleon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Mao Zedong]] # [[Benito Mussolini]] # [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I]] # [[Kwame Nkrumah]] # [[Pieri I di Russie|Pieri il Grant]] # [[Pol Pot]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[Saladin]] # [[Shaka Zulu]] # [[Taur Sentât]] # [[Josef Stalin]] # [[Tamerlan]] # [[Lev Trockji]] # [[Harry Truman]] # [[Vitorie dal Ream Unît|Regjine Vitorie]] # [[George Washington]] # [[Vielm I di Gjermanie|Vielm I]] # [[Qin Shihuang]] # [[Hastings Kamuzu Banda]] === Politics modernis === # [[Kofi Annan]] # [[Sandro Pertini]] # [[Aldo Moro]] # [[Tony Blair]] # [[George W. Bush]] # [[Fidel Castro]] # [[Jacques Chirac]] # [[Nelson Mandela]] # [[Enrico Berlinguer]] # [[Vladimir Putin]] # [[Gerhard Schröder]] # [[Regjine Bete II]] # [[Pape Zuan Pauli II]] # [[Lee Kuan Yew]] # [[Mahatir Bin Muhammad]] === Feminis === #[[Cleopatre]] #[[Hildegard von Bingen]] #[[Indira Gandhi]] #[[Sojourner Truth]] #[[Germaine Greer]] #[[Gro Harlem Brundtland]] #[[Semiramis]] #[[Nefertiti]] #[[Catarine II di Russie]] #[[Elisabete I di Ingletiere|Regjine Bete I]] #[[Vitorie dal Ream Unît|Regjine Vitorie]] #[[Liliʻuokalani des isulis Hawaii|Regjine Liliuokalani]] #[[Makeda, Regjine di Saba]] #[[Kaʻahumanu]] #[[Zuane dal Arc]] #[[Rachel Carson]] #[[Marie Curie]] #[[Amelia Earhart]] #[[Emma Goldman]] #[[Mary Harris Jones]] #[[Frida Kahlo]] #[[Helen Keller]] #[[Rosa Luxemburg]] #[[Golda Meir]] #[[Florence Nightingale]] #[[Rosa Parks]] #[[Cixi]] (Tse Hsi, Tz'u-hsi) (La Vedue Imperadore de Cine, 1835 - 1908) #[[Eva Peron]] #[[Eleanor Roosevelt]] #[[Sappho]] #[[Harriet Tubman]] #[[Mary Wollstonecraft]] #[[Mary Dyer]] === [[Computer]]s e [[Internet]] === # [[Tim Berners-Lee]] # [[Bill Gates]] # [[Steve Jobs]] # [[Donald Knuth]] # [[Richard Stallman]] # [[Alan Turing]] # [[Linus Torvalds]] === Teroriscj === #[[Gavrilo Princip]] #[[Osama bin Laden]] == Nazions, leçs, politiche == # Une frase e une tabele par ducj i paîs in cheste liste (203 articui): [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries] # [[Constituzion]] # [[Declarazion dai dirits dal om]] # [[Dirit]] # [[Magna Carta]] # [[Levitic]] # [[Manifest dal partît comunist]] == Alimentârs == # [[Agricolture]] # [[Vuardi]] # [[Pan]] # [[Formadi]] # [[Cjocolate]] # [[Coton]] # [[Mîl]] # [[Pomis]] ## [[Miluçâr]] ## [[Banane]] ## [[Ue]] ## [[Limon]] ## [[Naranç]] # [[Blave]] # [[Vene]] # [[Cjartofule]] # [[Rîs]] # [[Sorc di scovul]] # [[Soie]] # [[Zucar]] # [[Tabac]] # [[Verdure]] # [[Forment]] === Bevandis === # [[Alcul]] ## [[Bire]] ## [[Vin]] # [[Cole]] # [[Cafè]] # [[Te]] # [[Aghe]] # [[Lat]] == Gjeografie == # [[Siencis de tiere]] === Continents === Almancul trê frasis par ogni continent # [[Afriche]] # [[Americhe dal Nord]] # [[Americhe dal Sud]] # [[Antartic]] # [[Asie]] # [[Europe]] # [[Oceanie]] === Altris regjons === # [[Americhe Latine|Americhe latine]] # [[Medi orient]] # [[Oceanie]] === [[Citât]]s principalis === # [[Aten]] # [[Bangkok]] # [[Pechin]] # [[Berlin]] # [[Bombay]] # [[Brussels]] # [[El Cairo]] # [[Hong Kong]] # [[Istanbul]] # [[Jakarta]] # [[Jerusalem]] # [[Kuala Lumpur]] # [[Londre]] # [[Los Angeles]] # [[Manila]] # [[Madrid]] # [[La Meche]] # [[Citât dal Messic]] # [[Mosche]] # [[New York]] # [[Parîs]] # [[Rio de Janeiro]] # [[Rome]] # [[Seoul]] # [[Shanghai]] # [[Singapôr]] # [[Sant Pieriburc]] # [[Sydney]] # [[Tokyo]] # [[Toronto]] # [[Viene]] # [[Varsavie]] # [[Washington]] === Monedis === # [[Dolar]] # [[Sterline britaniche]] # [[Euro]] # [[Yen]] # [[Renminbi]] # [[Rupie]] # [[Rubl]] === Vôs gjeografichis === # [[Capitâl]] # [[Citât]] # [[Continent]] # [[Desert]] # [[Ocean]] # [[Foreste pluviâl]] # [[Flum]] # [[Mâr]] # [[Vulcan]] === Lûcs gjeografic === # [[Alps]] # [[Rio des Amazonis]] # [[Andis]] # [[Mâr Glaciâl Artic]] # [[Ocean Atlantic]] # [[Balcans]] # [[Mâr Baltic]] # [[Mâr Neri]] # [[Californie]] # [[Grande Bariere Coraline]] # [[Grancj Lâts]] # [[Grande Val dal Rift]] # [[Himalaya]] # [[Ocean Indian]] # [[Kilimanjaro]] # [[Mâr Mediterani]] # [[Flum Mississippi]] # [[Everest]] # [[Salts di aghe dal Niagara]] # [[Nîl]] # [[Pôl Nord]] # [[Mâr dal Nord]] # [[Ocean Pacific]] # [[Cjanâl di Panama]] # [[Montagnis di Cret]] # [[Desert dal Sahara]] # [[Scozie]] # [[Pôl Sud]] # [[Ocean Antartic]] # [[Cjanâl di Suez]] # [[Lâc Tanganyika]] # [[Lâc Titicaca]] # [[Lâc Vitorie]] # [[Gales]] == Storie == Almancul 5 frasis su: # [[Dinosaur]] # [[Etât de Piere|Etât de piere]] # [[Etât dal Bronç|Etât dal bronç]] # [[Sumêrs]] # [[Antîc Egjit]] # [[Etât dal Fier|Etât dal fier]] # [[Antighe Grecie]] # [[Rome antighe]] # [[Bizantins]] # [[Etât di mieç]] # [[Vichincs]] # [[Crosadis]] # [[Grant scisme]] # [[Peste Nere]] # [[Rinassiment]] # [[Riforme Protestante]] # [[Scuvierte des Americhis]] # [[Maya|Mayas]] # [[Aztecs]] # [[Incas]] # [[Incuisizion|Le Sacre Incuisizion]] # [[Sacri Roman Imperi]] # [[Vuere civîl inglese]] # [[Imperi inglês]] # [[Sclavitût]] # [[Iluminisim|etât dai lums]] # [[Rivoluzion francese]] # [[Rivoluzion industriâl]] # [[Vuere civîl merecane]] # [[Vuere francese prussiane]] # [[Colonialisim in Afriche]] # [[Restaurazion Meiji]] # [[Prime vuere mondiâl]] # [[Rivoluzion russe]] # [[Vuere civîl russe]] # [[Union Sovietiche]] # [[Vuere di Spagne|Vuere civîl spagnole]] # [[Seconde vuere mondiâl]] # [[Shoah]] # [[Vuere frêde]] # [[Vuere di Coree]] # [[Invasion sovietiche dal Afghanistan]] # [[Concuiste dal Spazi]] # [[Vuere dal Vietnam]] # [[Apartheid]] # [[Prime vuere dal Golf]] # [[Dinastie Ming]] # [[Dinastie Qing]] # [[Archeologjie]] # [[Vuere]] == [[Politiche]] == # [[Anarchisim]] # [[Capitalisim]] # [[Comunisim]] # [[Democrazie]] # [[Ditature]] # [[Fassisim]] # [[Feminisim]] # [[Fondamentalisim]] # [[Globalizazion]] # [[Imperialisim]] # [[Liberalisim]] # [[Monarchie]] # [[Nazionalisim]] # [[Razisim]] # [[Republiche]] # [[Socialisim]] # [[Separazion dai podès]] ## [[Judiziari]] ## [[Legjislatîf]] ## [[Esecutîf]] # [[Partît politic]] == [[Om]] == # [[Abort]] # [[Control des nassitis]] # [[Pene di muart]] # [[Omosessualitât]] # [[Dirits dal om]] # [[Sessisim]] == Internazionâl == # [[ASEAN]] # [[Leghe arape]] # [[Diplomazie]] # [[Union Europeane]] # [[Libertât]] # [[FMI]] # [[NATO]] # [[Premi Nobel]] # [[Zûcs olimpics]] # [[OPEC]] # [[Crôs rosse]] # [[Nazions unidis]] ## [[Organizazion mondiâl de sanitât]] ## [[UNICEF]] ## [[UNESCO]] == Religjion == # [[Religjon]] # [[Baha'i]] ## [[Báb]] ## [[Bahá'u'lláh]] # [[Budisim]] ## [[Gautama Buddha]] # [[Cristianisim]] ## [[Jesu Crist]] ## [[Pape]] ## [[Glesie]] ## [[Protestantisim]] # [[Confucianisim]] ## [[Confucius]] # [[Diu]] # [[Induisim]] ## [[Brahma]] ## [[Vishnu]] ## [[Siva]] # [[Islam]] ## [[Ali]] ## [[Maomet]] ## [[Moschee]] ## [[Omar]] ## [[La Meche]] # [[Jainisim]] # [[Ebraisim]] ## [[Mosè]] ## [[Sinagoghe]] # [[Mitologjie]] ## [[Mitologjie greche]] # [[Sintoisim]] # [[Sikhisim]] ## [[Nanak]] # [[Spirt]] # [[Taoisim]] # [[Voodo]] # [[Zoroastrianisim]] ## [[Zoroastr]] Vôs no religjiosis: # [[Agnosticisim]] # [[Ateisim]] # [[Umanisim]] == [[Culture]] == # [[Art]] ## [[Architeture]] ## [[Piture]] ## [[Sculture]] # [[Astrologjie]] # [[Libri]] # [[Culture]] # [[Bal]] # [[Film]] ## [[Atôrs]] ### [[Charlie Chaplin]] ### [[I fradis Marx]] ### [[Humphrey Bogart]] ### [[Marilyn Monroe]] ## [[Regjiscj]] ### [[Woody Allen]] ### [[Ingmar Bergman]] ### [[Walt Disney]] ### [[Akira Kurosawa]] ### [[Alfred Hitchcock]] ### [[Stanley Kubrick]] # [[Zûc di azart]] # [[Zûc]] ## [[Scacs]] ## [[Go]] ## [[Mancala]] ## [[Dame]] ## [[Backgammon]] ## [[Zûcs di cjartis]] ## [[Dadui]] # [[Leterature]] ## [[Libris impuartants]] ### [[Biblie]] ### [[Don Quixote]] ### [[Gilgamesh]] ### [[Iliad]] ### [[Mahabharata]] ### [[Odissee]] ### [[Amlet]] ### [[Il principe (Macchiavelli)]] ### [[Coran]] ### [[La Republiche (Platon)]] ### [[Lis mil e une gnot]] ## [[Poesie]] ## [[Fantasience]] # [[Musiche]] ## [[CD]] ## [[Musiche classiche]] ## [[Musiche jazz|Jazz]] ## [[Opera]] ## [[Musiche pop]] ### [[Buddy Holly]] ### [[Elvis Presley]] ## [[Musiche rock|Rock]] ### [[Jimi Hendrix]] ### [[Beatles]] ### [[The Rolling Stones|Rolling Stones]] ## [[Musiche folk]] # [[Struments musicai]] ## [[Batarie (strument musicâl)|Batarie]] ## [[Flaut]] ## [[Ghitare]] ## [[Piano]] ## [[Struments a cuarde]] ## [[Trombe]] ## [[Viulin]] ## [[Sivilot]] # [[Radio]] # [[Television]] # [[Teatri]] ## [[Teatri Noh]] # [[Turisim]] == Siencis == === Astronomie === # [[Astronomie]] # [[Asteroits]] # [[Big Bang]] # [[Buse nere]] # [[Comete]] # [[Tiere]] # [[Galassie]] # [[Jupiter (planet)|Jupiter]] # [[An lûs]] # [[Mart]] # [[Mercuri (planet)|Mercuri]] # [[Stradalbe]] # [[Lune]] # [[Netun (planet)|Netun]] # [[Planet]] # [[Pluton (planet)|Pluton]] # [[Saturni (planet)|Saturni]] # [[Sisteme solâr]] # [[Stele]] # [[Soreli]] # [[Uran (planet)|Uran]] # [[Bielestele]] === Biologjie === # [[Biologjie]] ==== Entitâts biologjichis ==== # [[DNA]] # [[Enzim]] # [[Proteine]] ==== Anatomie dai mamifars ==== # [[Sisteme digjestîf]] ## [[Intestin grant]] ## [[Intestin piçul]] ## [[Fiât]] # [[Sisteme respiratôr]] ## [[Polmons]] # [[Sisteme scheletric]] # [[Gnervadure]] ## [[Cerviel]] ## [[Sisteme sensoriâl]] ### [[Sisteme ulditîf]] #### [[Orele]] ### [[Sisteme visîf]] #### [[Voli]] ### [[Sisteme olfatîf]] ### [[Sisteme gustatîf]] # [[Sisteme endocrin]] # [[Sisteme circolatôr]] ## [[Sanc]] ## [[Cûr]] # [[Sisteme riprodutîf]] ## [[Bighe]] ## [[Vazine]] # [[Sisteme epidermic]] ## [[Piel]] # [[Pet]] ==== Procès biologjics ==== # [[Digjestion]] # [[Evoluzion]] # [[Fotosintesi]] # [[Gravidance]] # [[Riproduzion]] # [[Respirazion]] ==== Organisims ==== # [[Animâi]] ## [[Cordâts]] ### [[Anfibîs]] #### [[Crot]] ### [[Uciei]] #### [[Colomp]] #### [[Acuile]] ### [[Pes]] #### [[Scuâl]] ### [[Mamifars]] #### [[Gnotul]] #### [[Ors]] #### [[Camêl]] #### [[Gjat]] #### [[Vacje]] #### [[Cjan]] #### [[Delfin]] #### [[Elefant]] #### [[Cjaval]] #### [[Piore]] #### [[Leon]] #### [[Mamut]] #### [[Simie]] #### [[Purcit]] #### [[Balene]] ### [[Retil]] #### [[Sarpint]] ## [[Insets]] ### [[Furmie]] ### [[Âf]] ### [[Pavee]] ## [[Ragn]] # [[Archea]] # [[Batêr]] # [[Fonc]] # [[Plantis]] ## [[Flôr]] ## [[Palme (plante)|Palme]] ## [[Arbul]] # [[Protiste]] # [[Celule]] === Chimiche === # [[Chimiche]] # [[Element]] # [[Biochimiche]] # [[Chimiche organiche]] # [[Tabele periodiche]] # [[Alumini]] # [[Cjarbon]] # [[Ram]] # [[Aur]] # [[Açâr]] # [[Eli]] # [[Idrogjen]] # [[Liti]] # [[Neon]] # [[Azôt]] # [[Ossigjen]] # [[Arint]] # [[Zinc]] # [[Fier]] === Ecologjie === # [[Ecologjie]] # [[Specis]] ## [[Specis in pericul di estinzion]] === Geologjie === # [[Geologjie]] # [[Basalt]] # [[Silicât]] # [[Calcâr]] # [[Tiere]] === Midisine === # [[Midisine]] # [[AIDS]] # [[Alcolisim]] # [[Cancar]] # [[Cirosi]] # [[Colere]] # [[Diabete]] # [[Dissentarie]] # [[Mal di cûr]] # [[Ipertension]] # [[Influence]] # [[Tumôr dal polmon]] # [[Malarie]] # [[Denutrizion]] # [[Obesitât]] # [[Malatie sessuâls]] # [[Vuarvuele]] # [[Infart]] # [[Peste]] # [[Tisicance]] # [[Virus]] # [[Vuarbetât]] # [[Malatie mentâl]] # [[Sordetât]] === [[Metereologjie]] === # [[Nûl]] # [[El Niño]] # [[Riscjaldament globâl]] # [[La Niña]] # [[Tornado]] # [[Ciclon tropicâl]] # [[Ploie]] # [[Nêf]] # [[Fumate]] === Fisiche === # [[Fisiche]] # [[Atom]] ## [[Eletron]] ## [[Neutron]] ## [[Proton]] # [[Energjie]] ## [[Eletromagnetisim]] ## [[Radio]] ## [[Rais Ultraviolets]] ## [[Rais Gamma]] # [[Isotop]] # [[Molecule]] # [[Lûs]] ## [[Fuarce gravitazionâl]] ## [[Fuarce nucleâr debile]] ## [[Fuarce nucleâr fuarte]] # [[Acelerazion]] # [[Fuarce]] # [[Masse]] # [[Velocitât]] # [[Timp]] # [[Pês]] # [[Mecaniche quantistiche]] # [[Teorie de relativitât]] === [[Siencis umanis]] === # [[Antropologjie]] # [[Educazion]] ## [[Universitât]] # [[Umanitât]] # [[Psicologjie]] # [[Sociologjie]] === Risorsis === # [[Minerâl]] # [[Diamant]] # [[Sâl]] # [[Petroli]] # [[Gas]] # [[Carbon]] # [[energjie rinovabil]] === SI unitâts di misure === # [[Sisteme internazionâl di unitâts di misure]] # [[Metri]] # [[Litri]] # [[Chilogram]] # [[Volt]] # [[Secont]] # [[Newton]] # [[Ampere]] # [[Mole]] # [[Cjandele (unitât di misure|Cjandele]] === Calendaris e misure dal timp === # [[Calendari]] # [[Dì]] ## [[Calendari gregorian]] ### [[An bisest]] # [[Mês]] # [[Fûs orari]] # [[An]] # [[Zenâr]] # [[Fevrâr]] # [[Març]] # [[Avrîl]] # [[Mai]] # [[Jugn]] # [[Lui]] # [[Avost]] # [[Setembar]] # [[Otubar]] # [[Novembar]] # [[Dicembar]] == Lenghis == # [[Lenghe]] # [[Dialet]] # [[Gramatiche]] # [[Linguistiche]] # [[Pronuncie]] # [[Sintass]] # [[Peraule]] # [[Lenghe furlane]] # [[Arap]] # [[Bengalês]] # [[Lenghe inglese]] # [[Esperanto]] # [[Lenghe francese]] # [[Lenghe todescje]] # [[Lenghe greche]] # [[Lenghe ebraiche]] # [[Lenghe hindi]] # [[Lenghe gjaponese]] # [[Lenghe latine]] # [[Lenghe taliane]] # [[Lenghe mandarine]] # [[Lenghe russe]] # [[Lenghe sanscrite]] # [[Lenghe spagnule]] # [[Lenghe cinese]] # [[Lenghe arabe]] == Architeture == # [[Architeture]] # [[Angkor Wat]] # [[Arc]] # [[Dighe di Assuan]] # [[Puint]] # [[Domo]] # [[Tor di Eiffel]] # [[La grande muraie cinese]] # [[Piramid]] # [[Taj Mahal]] # [[Lis siet maraveis dal mont]] == Matematiche == # [[Matematiche]] # [[Algjebre]] # [[Assiom]] # [[Calcul]] ## [[Calcul integrâl]] ## [[Calcul diferenziâl]] # [[Gjeometrie]] ## [[Cercli]] ### [[Pi grêc]] ##[[Lidrîs cuadrade]] ##[[Triangul]] # [[Teorie dai grups]] # [[Logjiche matematiche]] # [[Dimostrazion matematiche]] ## [[Dimostrazion par deduzion]] ## [[Dimostrazion par induzion]] ## [[Dimostrazion par contradizion]] # [[Numar]] ## [[Numar complès]] ## [[Numar intîr]] ## [[Numar naturâl]] ## [[Numar prin]] ## [[Numar razionâl]] # [[Infinît]] # [[Teorie dai insiemis]] # [[Statistiche]] # [[Trigonometrie]] == Militars == # [[Esercit]] ## [[Artiliarie]] ## [[Cavalarie]] ## [[Fantarie]] # [[Marine Militâr]] # [[Aviazion]] == Sport == # [[Sport]] # [[Atletiche]] # [[Baseball]] # [[Bale tal zei]] # [[Cricket]] # [[Judo]] # [[Balon]] # [[Golf]] # [[Motociclisim]] # [[Hockey]] # [[Tennis]] # [[Olimpiads]] # [[Nadâ]] == Tecnologjie == === Computer === # [[Ordenadôr]] ## [[Processor]] ## [[RAM]] ## [[Schede mari]] ## [[Disc dûr]] ## [[Boot loader]] # [[Inteligjence artificiâl]] # [[Informatiche]] ## [[Algoritm]] # [[Sisteme operatîf]] ## [[Microsoft Windows]] ## [[Mac OS]] ## [[Linux]] ## [[Unix]] # [[Lengaç di programazion]] ## [[C (Lengaç di programazion)|C]] ## [[Java]] ## [[Pascal]] ## [[PHP]] # [[Software]] # [[Periferichis]] ## [[Surîs]] ## [[Tastiere]] ## [[Visôr]] === [[Tecnologjie]] === # [[Cugn]] # [[Motôr a sclop]] # [[Inzegnerie]] # [[Fûc]] # [[Plan inclinât]] # [[Leve (fisiche)]] # [[Metalurgjie]] # [[Stampe]] # [[Cighignole]] # [[Vît (mecaniche)|Vît]] # [[Motôr a vapôr]] # [[Coni]] # [[Ruede]] === Comunicazion === # [[Alfabet]] ## [[Alfabet cirilic]] ## [[Alfabet grêc]] ## [[Alfabet latin]] # [[Informazion]] # [[Internet]] ## [[Pueste eletroniche]] ## [[protocol internet]] ## [[TCP]] ## [[World Wide Web]] ### [[browser]] ## [[HTTP]] ## [[HTML]] ## [[Wiki]] # [[Gjornâl]] # [[Radio]] # [[Ferovie]] ([[Ferade]]) # [[Telegraf]] # [[Telefon]] ## [[Telefonin]] # [[Television]] # [[Scriture]] === Eletricitât === # [[Energjie rinovabile]] ## [[Energjie solâr]] ## [[Energjie idroeletriche]] ## [[Energjie eoliche]] ## [[Len]] # [[Energjie no rinovabile]] ## [[Carbon]] ## [[Gas]] ## [[Petroli]] ## [[Energjie nucleâr]] === Eletroniche === # [[Eletroniche]] ## [[Volt]] ## [[Curint eletriche]] ## [[Cjarie]] ## [[Frecuence]] ## [[Fase]] ## [[Resistence eletriche]] ## [[Reatance]] ## [[Vuadagn (eletroniche)]] # [[Transistôr]] # [[Diodi]] # [[Resistôr]] # [[Condensatôr]] # [[Bobine]] # [[Trasformatôr]] === Materiai === # [[Veri]] # [[Cjarte]] # [[Plastiche]] === Traspuarts === # [[Traspuârt]] # [[Avion]] # [[Machine]] # [[Biciclete]] # [[Barcje]] # [[Nâf]] # [[Tren]] === Armis === # [[Manarie]] # [[Esplosîf]] # [[Armis da fûc]] # [[Polvar di sclope]] # [[Metraie]] # [[Arts marziâls]] # [[Armis nucleârs]] # [[Spade]] # [[Cjararmât]] == Calamitâts naturâls == # [[Lavine]] # [[Taramot]] # [[Diluvion]] # [[Uragan]] # [[Disastri nucleâr]] # [[Tsunami]] == Filosofie == # [[Filosofie]] # [[Filosofie ocidentâl]] # [[Filosofie orientâl]] # [[Mût sientific]] # [[Cognossince]] # [[Veretât]] # [[Etiche]] # [[Logjiche]] # [[Politiche]] # [[Ontologjie]] == Economie == # [[Economie]] # [[Microsoft]] [[Categorie:Listis]] [[Categorie:Vichipedie]] 8ppu7xpizy8j5gqoosnw6x9z6clmlt4 187962 187946 2026-09-11T16:12:06Z Santefoscje73 11500 /* Alimentârs */ 187962 wikitext text/x-wiki Ca e je une '''liste di articui''' impuartants '''che varessin di jessi inte''' nestre '''[[Vichipedie furlane|Vichipedie]]'''. Se tu vuelis scrivi alc, tu puedis sielzi une vôs di cheste liste, magari tradusint un toc de [[Vichipedie taliane|Wikipedia par talian]] o di chê par [[Vichipedie inglese|inglês]] o inte lenghe che tu preferissis. == [[Biografiis]] == === Musiciscj === # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] # [[Richard Wagner]] # [[Arnold Schönberg]] # [[John Cage]] === Esploradôrs === # [[Roald Amundsen]] # [[Jacques Cartier]] # [[Cristoforo Colombo]] # [[James Cook]] # [[Hernán Cortés]] # [[Francis Drake]] # [[Leif Ericsson]] # [[Vasco da Gama]] # [[Edmund Hilary]] # [[Fernão de Magalhães]] # [[Marco Polo]] # [[Zheng He]] === Inventôrs e sienziâts === # [[Archimedes]] # [[Carl Benz]] # [[Nicolaus Copernicus]] # [[Marie Curie]] # [[Charles Darwin]] # [[Albert Einstein]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Enrico Fermi]] # [[Richard Feynman]] # [[Henry Ford]] # [[Sigmund Freud]] # [[Galileo Galilei]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Edward Jenner]] # [[Johannes Kepler]] # [[John Maynard Keynes]] # [[Carolus Linnaeus]] # [[Isaac Newton]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Fradis Wright]] # [[Richard Buckminster Fuller]] # [[Ole Christensen Roemer]] # [[Tycho Brahe]] # [[Hans Christian Oersted]] # [[Niels Bohr]] # [[Alexander Graham Bell]] # [[Ernest Rutherford]] === Matematics === # [[Leonhard Euler]] # [[Jean Baptiste Joseph Fourier]] # [[Karl Friedrich Gauss]] # [[Kurt Gödel]] # [[David Hilbert]] # [[Pierre-Simon Laplace]] # [[Gottfried Leibniz]] # [[Georg Friedrich Bernhard Riemann]] # [[Talêt]] === Scritôrs e pensadôrs === # [[Aristotel]] # [[Isaac Asimov]] # [[Augustin di Ipone]] # [[Matsuo Basho]] # [[Dante Alighieri]] # [[Rene Descartes]] # [[Fëdor Dostoevskij]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Erodot]] # [[Ipocrat]] # [[Omêr]] # [[Immanuel Kant]] # [[Lao Tzu]] # [[Li Po]] # [[Martin Lutêr]] # [[Martin Luther King]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Karl Marx]] # [[Murasaki Shikibu]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[George Orwell]] # [[Platon]] # [[Pitagore]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Bertrand Russell]] # [[William Shakespeare]] # [[Adam Smith]] # [[Socrate]] # [[Sun Tzu]] # [[J. R. R. Tolkien]] # [[Tu Fu]] # [[Thomas Aquinas]] # [[Virgjli]] # [[Mary Wollstonecraft]] # [[Zeami Motokiyo]] # [[Confuci]] # [[Sima Qian]] === Artiscj === # [[Michêlagnul]] # [[Paul Cezanne]] # [[Vincent van Gogh]] # [[Katsushika Hokusai]] # [[Claude Monet]] # [[Pablo Picasso]] # [[Jackson Pollock]] # [[Nicolas Poussin]] # [[August Rodin]] # [[Rafaello Sanzio]] # [[Caravaggio]] # [[Andy Warhol]] === Politics dal passât === # [[Akbar il Grant]] # [[Lissandri il Grant]] # [[Yasser Arafat]] # [[Mustafa Kemal Atatürk]] # [[August|Cesar Augustus]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Simón Bolívar]] # [[Carli il Grant]] # [[Winston Churchill]] # [[Cleopatre]] # [[Gai Juli Cesar]] # [[Franz Ferdinand d'Austrie-Este|Franz Ferdinand]] # [[Mohandas Gandhi]] # [[Charles de Gaulle]] # [[Genghis Khan]] # [[Che Guevara]] # [[Hammurabi]] # [[Anibal]] # [[Hirohito]] # [[Adolf Hitler]] # [[Thomas Jefferson]] # [[Lenin]] # [[Abraham Lincoln]] # [[Napoleon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Mao Zedong]] # [[Benito Mussolini]] # [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I]] # [[Kwame Nkrumah]] # [[Pieri I di Russie|Pieri il Grant]] # [[Pol Pot]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[Saladin]] # [[Shaka Zulu]] # [[Taur Sentât]] # [[Josef Stalin]] # [[Tamerlan]] # [[Lev Trockji]] # [[Harry Truman]] # [[Vitorie dal Ream Unît|Regjine Vitorie]] # [[George Washington]] # [[Vielm I di Gjermanie|Vielm I]] # [[Qin Shihuang]] # [[Hastings Kamuzu Banda]] === Politics modernis === # [[Kofi Annan]] # [[Sandro Pertini]] # [[Aldo Moro]] # [[Tony Blair]] # [[George W. Bush]] # [[Fidel Castro]] # [[Jacques Chirac]] # [[Nelson Mandela]] # [[Enrico Berlinguer]] # [[Vladimir Putin]] # [[Gerhard Schröder]] # [[Regjine Bete II]] # [[Pape Zuan Pauli II]] # [[Lee Kuan Yew]] # [[Mahatir Bin Muhammad]] === Feminis === #[[Cleopatre]] #[[Hildegard von Bingen]] #[[Indira Gandhi]] #[[Sojourner Truth]] #[[Germaine Greer]] #[[Gro Harlem Brundtland]] #[[Semiramis]] #[[Nefertiti]] #[[Catarine II di Russie]] #[[Elisabete I di Ingletiere|Regjine Bete I]] #[[Vitorie dal Ream Unît|Regjine Vitorie]] #[[Liliʻuokalani des isulis Hawaii|Regjine Liliuokalani]] #[[Makeda, Regjine di Saba]] #[[Kaʻahumanu]] #[[Zuane dal Arc]] #[[Rachel Carson]] #[[Marie Curie]] #[[Amelia Earhart]] #[[Emma Goldman]] #[[Mary Harris Jones]] #[[Frida Kahlo]] #[[Helen Keller]] #[[Rosa Luxemburg]] #[[Golda Meir]] #[[Florence Nightingale]] #[[Rosa Parks]] #[[Cixi]] (Tse Hsi, Tz'u-hsi) (La Vedue Imperadore de Cine, 1835 - 1908) #[[Eva Peron]] #[[Eleanor Roosevelt]] #[[Sappho]] #[[Harriet Tubman]] #[[Mary Wollstonecraft]] #[[Mary Dyer]] === [[Computer]]s e [[Internet]] === # [[Tim Berners-Lee]] # [[Bill Gates]] # [[Steve Jobs]] # [[Donald Knuth]] # [[Richard Stallman]] # [[Alan Turing]] # [[Linus Torvalds]] === Teroriscj === #[[Gavrilo Princip]] #[[Osama bin Laden]] == Nazions, leçs, politiche == # Une frase e une tabele par ducj i paîs in cheste liste (203 articui): [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries] # [[Constituzion]] # [[Declarazion dai dirits dal om]] # [[Dirit]] # [[Magna Carta]] # [[Levitic]] # [[Manifest dal partît comunist]] == Alimentârs == # [[Agricolture]] # [[Vuardi]] # [[Pan]] # [[Formadi]] # [[Cjocolate]] # [[Coton]] # [[Mîl]] # [[Pomis]] ## [[Miluçâr]] ## [[Banane]] ## [[Ue]] ## [[Limon]] ## [[Naranç]] # [[Blave]] # [[Vene (cereâl)|Vene]] # [[Cjartofule]] # [[Rîs]] # [[Sorc di scovul]] # [[Soie]] # [[Zucar]] # [[Tabac]] # [[Verdure]] # [[Forment]] === Bevandis === # [[Alcul]] ## [[Bire]] ## [[Vin]] # [[Cole]] # [[Cafè]] # [[Te]] # [[Aghe]] # [[Lat]] == Gjeografie == # [[Siencis de tiere]] === Continents === Almancul trê frasis par ogni continent # [[Afriche]] # [[Americhe dal Nord]] # [[Americhe dal Sud]] # [[Antartic]] # [[Asie]] # [[Europe]] # [[Oceanie]] === Altris regjons === # [[Americhe Latine|Americhe latine]] # [[Medi orient]] # [[Oceanie]] === [[Citât]]s principalis === # [[Aten]] # [[Bangkok]] # [[Pechin]] # [[Berlin]] # [[Bombay]] # [[Brussels]] # [[El Cairo]] # [[Hong Kong]] # [[Istanbul]] # [[Jakarta]] # [[Jerusalem]] # [[Kuala Lumpur]] # [[Londre]] # [[Los Angeles]] # [[Manila]] # [[Madrid]] # [[La Meche]] # [[Citât dal Messic]] # [[Mosche]] # [[New York]] # [[Parîs]] # [[Rio de Janeiro]] # [[Rome]] # [[Seoul]] # [[Shanghai]] # [[Singapôr]] # [[Sant Pieriburc]] # [[Sydney]] # [[Tokyo]] # [[Toronto]] # [[Viene]] # [[Varsavie]] # [[Washington]] === Monedis === # [[Dolar]] # [[Sterline britaniche]] # [[Euro]] # [[Yen]] # [[Renminbi]] # [[Rupie]] # [[Rubl]] === Vôs gjeografichis === # [[Capitâl]] # [[Citât]] # [[Continent]] # [[Desert]] # [[Ocean]] # [[Foreste pluviâl]] # [[Flum]] # [[Mâr]] # [[Vulcan]] === Lûcs gjeografic === # [[Alps]] # [[Rio des Amazonis]] # [[Andis]] # [[Mâr Glaciâl Artic]] # [[Ocean Atlantic]] # [[Balcans]] # [[Mâr Baltic]] # [[Mâr Neri]] # [[Californie]] # [[Grande Bariere Coraline]] # [[Grancj Lâts]] # [[Grande Val dal Rift]] # [[Himalaya]] # [[Ocean Indian]] # [[Kilimanjaro]] # [[Mâr Mediterani]] # [[Flum Mississippi]] # [[Everest]] # [[Salts di aghe dal Niagara]] # [[Nîl]] # [[Pôl Nord]] # [[Mâr dal Nord]] # [[Ocean Pacific]] # [[Cjanâl di Panama]] # [[Montagnis di Cret]] # [[Desert dal Sahara]] # [[Scozie]] # [[Pôl Sud]] # [[Ocean Antartic]] # [[Cjanâl di Suez]] # [[Lâc Tanganyika]] # [[Lâc Titicaca]] # [[Lâc Vitorie]] # [[Gales]] == Storie == Almancul 5 frasis su: # [[Dinosaur]] # [[Etât de Piere|Etât de piere]] # [[Etât dal Bronç|Etât dal bronç]] # [[Sumêrs]] # [[Antîc Egjit]] # [[Etât dal Fier|Etât dal fier]] # [[Antighe Grecie]] # [[Rome antighe]] # [[Bizantins]] # [[Etât di mieç]] # [[Vichincs]] # [[Crosadis]] # [[Grant scisme]] # [[Peste Nere]] # [[Rinassiment]] # [[Riforme Protestante]] # [[Scuvierte des Americhis]] # [[Maya|Mayas]] # [[Aztecs]] # [[Incas]] # [[Incuisizion|Le Sacre Incuisizion]] # [[Sacri Roman Imperi]] # [[Vuere civîl inglese]] # [[Imperi inglês]] # [[Sclavitût]] # [[Iluminisim|etât dai lums]] # [[Rivoluzion francese]] # [[Rivoluzion industriâl]] # [[Vuere civîl merecane]] # [[Vuere francese prussiane]] # [[Colonialisim in Afriche]] # [[Restaurazion Meiji]] # [[Prime vuere mondiâl]] # [[Rivoluzion russe]] # [[Vuere civîl russe]] # [[Union Sovietiche]] # [[Vuere di Spagne|Vuere civîl spagnole]] # [[Seconde vuere mondiâl]] # [[Shoah]] # [[Vuere frêde]] # [[Vuere di Coree]] # [[Invasion sovietiche dal Afghanistan]] # [[Concuiste dal Spazi]] # [[Vuere dal Vietnam]] # [[Apartheid]] # [[Prime vuere dal Golf]] # [[Dinastie Ming]] # [[Dinastie Qing]] # [[Archeologjie]] # [[Vuere]] == [[Politiche]] == # [[Anarchisim]] # [[Capitalisim]] # [[Comunisim]] # [[Democrazie]] # [[Ditature]] # [[Fassisim]] # [[Feminisim]] # [[Fondamentalisim]] # [[Globalizazion]] # [[Imperialisim]] # [[Liberalisim]] # [[Monarchie]] # [[Nazionalisim]] # [[Razisim]] # [[Republiche]] # [[Socialisim]] # [[Separazion dai podès]] ## [[Judiziari]] ## [[Legjislatîf]] ## [[Esecutîf]] # [[Partît politic]] == [[Om]] == # [[Abort]] # [[Control des nassitis]] # [[Pene di muart]] # [[Omosessualitât]] # [[Dirits dal om]] # [[Sessisim]] == Internazionâl == # [[ASEAN]] # [[Leghe arape]] # [[Diplomazie]] # [[Union Europeane]] # [[Libertât]] # [[FMI]] # [[NATO]] # [[Premi Nobel]] # [[Zûcs olimpics]] # [[OPEC]] # [[Crôs rosse]] # [[Nazions unidis]] ## [[Organizazion mondiâl de sanitât]] ## [[UNICEF]] ## [[UNESCO]] == Religjion == # [[Religjon]] # [[Baha'i]] ## [[Báb]] ## [[Bahá'u'lláh]] # [[Budisim]] ## [[Gautama Buddha]] # [[Cristianisim]] ## [[Jesu Crist]] ## [[Pape]] ## [[Glesie]] ## [[Protestantisim]] # [[Confucianisim]] ## [[Confucius]] # [[Diu]] # [[Induisim]] ## [[Brahma]] ## [[Vishnu]] ## [[Siva]] # [[Islam]] ## [[Ali]] ## [[Maomet]] ## [[Moschee]] ## [[Omar]] ## [[La Meche]] # [[Jainisim]] # [[Ebraisim]] ## [[Mosè]] ## [[Sinagoghe]] # [[Mitologjie]] ## [[Mitologjie greche]] # [[Sintoisim]] # [[Sikhisim]] ## [[Nanak]] # [[Spirt]] # [[Taoisim]] # [[Voodo]] # [[Zoroastrianisim]] ## [[Zoroastr]] Vôs no religjiosis: # [[Agnosticisim]] # [[Ateisim]] # [[Umanisim]] == [[Culture]] == # [[Art]] ## [[Architeture]] ## [[Piture]] ## [[Sculture]] # [[Astrologjie]] # [[Libri]] # [[Culture]] # [[Bal]] # [[Film]] ## [[Atôrs]] ### [[Charlie Chaplin]] ### [[I fradis Marx]] ### [[Humphrey Bogart]] ### [[Marilyn Monroe]] ## [[Regjiscj]] ### [[Woody Allen]] ### [[Ingmar Bergman]] ### [[Walt Disney]] ### [[Akira Kurosawa]] ### [[Alfred Hitchcock]] ### [[Stanley Kubrick]] # [[Zûc di azart]] # [[Zûc]] ## [[Scacs]] ## [[Go]] ## [[Mancala]] ## [[Dame]] ## [[Backgammon]] ## [[Zûcs di cjartis]] ## [[Dadui]] # [[Leterature]] ## [[Libris impuartants]] ### [[Biblie]] ### [[Don Quixote]] ### [[Gilgamesh]] ### [[Iliad]] ### [[Mahabharata]] ### [[Odissee]] ### [[Amlet]] ### [[Il principe (Macchiavelli)]] ### [[Coran]] ### [[La Republiche (Platon)]] ### [[Lis mil e une gnot]] ## [[Poesie]] ## [[Fantasience]] # [[Musiche]] ## [[CD]] ## [[Musiche classiche]] ## [[Musiche jazz|Jazz]] ## [[Opera]] ## [[Musiche pop]] ### [[Buddy Holly]] ### [[Elvis Presley]] ## [[Musiche rock|Rock]] ### [[Jimi Hendrix]] ### [[Beatles]] ### [[The Rolling Stones|Rolling Stones]] ## [[Musiche folk]] # [[Struments musicai]] ## [[Batarie (strument musicâl)|Batarie]] ## [[Flaut]] ## [[Ghitare]] ## [[Piano]] ## [[Struments a cuarde]] ## [[Trombe]] ## [[Viulin]] ## [[Sivilot]] # [[Radio]] # [[Television]] # [[Teatri]] ## [[Teatri Noh]] # [[Turisim]] == Siencis == === Astronomie === # [[Astronomie]] # [[Asteroits]] # [[Big Bang]] # [[Buse nere]] # [[Comete]] # [[Tiere]] # [[Galassie]] # [[Jupiter (planet)|Jupiter]] # [[An lûs]] # [[Mart]] # [[Mercuri (planet)|Mercuri]] # [[Stradalbe]] # [[Lune]] # [[Netun (planet)|Netun]] # [[Planet]] # [[Pluton (planet)|Pluton]] # [[Saturni (planet)|Saturni]] # [[Sisteme solâr]] # [[Stele]] # [[Soreli]] # [[Uran (planet)|Uran]] # [[Bielestele]] === Biologjie === # [[Biologjie]] ==== Entitâts biologjichis ==== # [[DNA]] # [[Enzim]] # [[Proteine]] ==== Anatomie dai mamifars ==== # [[Sisteme digjestîf]] ## [[Intestin grant]] ## [[Intestin piçul]] ## [[Fiât]] # [[Sisteme respiratôr]] ## [[Polmons]] # [[Sisteme scheletric]] # [[Gnervadure]] ## [[Cerviel]] ## [[Sisteme sensoriâl]] ### [[Sisteme ulditîf]] #### [[Orele]] ### [[Sisteme visîf]] #### [[Voli]] ### [[Sisteme olfatîf]] ### [[Sisteme gustatîf]] # [[Sisteme endocrin]] # [[Sisteme circolatôr]] ## [[Sanc]] ## [[Cûr]] # [[Sisteme riprodutîf]] ## [[Bighe]] ## [[Vazine]] # [[Sisteme epidermic]] ## [[Piel]] # [[Pet]] ==== Procès biologjics ==== # [[Digjestion]] # [[Evoluzion]] # [[Fotosintesi]] # [[Gravidance]] # [[Riproduzion]] # [[Respirazion]] ==== Organisims ==== # [[Animâi]] ## [[Cordâts]] ### [[Anfibîs]] #### [[Crot]] ### [[Uciei]] #### [[Colomp]] #### [[Acuile]] ### [[Pes]] #### [[Scuâl]] ### [[Mamifars]] #### [[Gnotul]] #### [[Ors]] #### [[Camêl]] #### [[Gjat]] #### [[Vacje]] #### [[Cjan]] #### [[Delfin]] #### [[Elefant]] #### [[Cjaval]] #### [[Piore]] #### [[Leon]] #### [[Mamut]] #### [[Simie]] #### [[Purcit]] #### [[Balene]] ### [[Retil]] #### [[Sarpint]] ## [[Insets]] ### [[Furmie]] ### [[Âf]] ### [[Pavee]] ## [[Ragn]] # [[Archea]] # [[Batêr]] # [[Fonc]] # [[Plantis]] ## [[Flôr]] ## [[Palme (plante)|Palme]] ## [[Arbul]] # [[Protiste]] # [[Celule]] === Chimiche === # [[Chimiche]] # [[Element]] # [[Biochimiche]] # [[Chimiche organiche]] # [[Tabele periodiche]] # [[Alumini]] # [[Cjarbon]] # [[Ram]] # [[Aur]] # [[Açâr]] # [[Eli]] # [[Idrogjen]] # [[Liti]] # [[Neon]] # [[Azôt]] # [[Ossigjen]] # [[Arint]] # [[Zinc]] # [[Fier]] === Ecologjie === # [[Ecologjie]] # [[Specis]] ## [[Specis in pericul di estinzion]] === Geologjie === # [[Geologjie]] # [[Basalt]] # [[Silicât]] # [[Calcâr]] # [[Tiere]] === Midisine === # [[Midisine]] # [[AIDS]] # [[Alcolisim]] # [[Cancar]] # [[Cirosi]] # [[Colere]] # [[Diabete]] # [[Dissentarie]] # [[Mal di cûr]] # [[Ipertension]] # [[Influence]] # [[Tumôr dal polmon]] # [[Malarie]] # [[Denutrizion]] # [[Obesitât]] # [[Malatie sessuâls]] # [[Vuarvuele]] # [[Infart]] # [[Peste]] # [[Tisicance]] # [[Virus]] # [[Vuarbetât]] # [[Malatie mentâl]] # [[Sordetât]] === [[Metereologjie]] === # [[Nûl]] # [[El Niño]] # [[Riscjaldament globâl]] # [[La Niña]] # [[Tornado]] # [[Ciclon tropicâl]] # [[Ploie]] # [[Nêf]] # [[Fumate]] === Fisiche === # [[Fisiche]] # [[Atom]] ## [[Eletron]] ## [[Neutron]] ## [[Proton]] # [[Energjie]] ## [[Eletromagnetisim]] ## [[Radio]] ## [[Rais Ultraviolets]] ## [[Rais Gamma]] # [[Isotop]] # [[Molecule]] # [[Lûs]] ## [[Fuarce gravitazionâl]] ## [[Fuarce nucleâr debile]] ## [[Fuarce nucleâr fuarte]] # [[Acelerazion]] # [[Fuarce]] # [[Masse]] # [[Velocitât]] # [[Timp]] # [[Pês]] # [[Mecaniche quantistiche]] # [[Teorie de relativitât]] === [[Siencis umanis]] === # [[Antropologjie]] # [[Educazion]] ## [[Universitât]] # [[Umanitât]] # [[Psicologjie]] # [[Sociologjie]] === Risorsis === # [[Minerâl]] # [[Diamant]] # [[Sâl]] # [[Petroli]] # [[Gas]] # [[Carbon]] # [[energjie rinovabil]] === SI unitâts di misure === # [[Sisteme internazionâl di unitâts di misure]] # [[Metri]] # [[Litri]] # [[Chilogram]] # [[Volt]] # [[Secont]] # [[Newton]] # [[Ampere]] # [[Mole]] # [[Cjandele (unitât di misure|Cjandele]] === Calendaris e misure dal timp === # [[Calendari]] # [[Dì]] ## [[Calendari gregorian]] ### [[An bisest]] # [[Mês]] # [[Fûs orari]] # [[An]] # [[Zenâr]] # [[Fevrâr]] # [[Març]] # [[Avrîl]] # [[Mai]] # [[Jugn]] # [[Lui]] # [[Avost]] # [[Setembar]] # [[Otubar]] # [[Novembar]] # [[Dicembar]] == Lenghis == # [[Lenghe]] # [[Dialet]] # [[Gramatiche]] # [[Linguistiche]] # [[Pronuncie]] # [[Sintass]] # [[Peraule]] # [[Lenghe furlane]] # [[Arap]] # [[Bengalês]] # [[Lenghe inglese]] # [[Esperanto]] # [[Lenghe francese]] # [[Lenghe todescje]] # [[Lenghe greche]] # [[Lenghe ebraiche]] # [[Lenghe hindi]] # [[Lenghe gjaponese]] # [[Lenghe latine]] # [[Lenghe taliane]] # [[Lenghe mandarine]] # [[Lenghe russe]] # [[Lenghe sanscrite]] # [[Lenghe spagnule]] # [[Lenghe cinese]] # [[Lenghe arabe]] == Architeture == # [[Architeture]] # [[Angkor Wat]] # [[Arc]] # [[Dighe di Assuan]] # [[Puint]] # [[Domo]] # [[Tor di Eiffel]] # [[La grande muraie cinese]] # [[Piramid]] # [[Taj Mahal]] # [[Lis siet maraveis dal mont]] == Matematiche == # [[Matematiche]] # [[Algjebre]] # [[Assiom]] # [[Calcul]] ## [[Calcul integrâl]] ## [[Calcul diferenziâl]] # [[Gjeometrie]] ## [[Cercli]] ### [[Pi grêc]] ##[[Lidrîs cuadrade]] ##[[Triangul]] # [[Teorie dai grups]] # [[Logjiche matematiche]] # [[Dimostrazion matematiche]] ## [[Dimostrazion par deduzion]] ## [[Dimostrazion par induzion]] ## [[Dimostrazion par contradizion]] # [[Numar]] ## [[Numar complès]] ## [[Numar intîr]] ## [[Numar naturâl]] ## [[Numar prin]] ## [[Numar razionâl]] # [[Infinît]] # [[Teorie dai insiemis]] # [[Statistiche]] # [[Trigonometrie]] == Militars == # [[Esercit]] ## [[Artiliarie]] ## [[Cavalarie]] ## [[Fantarie]] # [[Marine Militâr]] # [[Aviazion]] == Sport == # [[Sport]] # [[Atletiche]] # [[Baseball]] # [[Bale tal zei]] # [[Cricket]] # [[Judo]] # [[Balon]] # [[Golf]] # [[Motociclisim]] # [[Hockey]] # [[Tennis]] # [[Olimpiads]] # [[Nadâ]] == Tecnologjie == === Computer === # [[Ordenadôr]] ## [[Processor]] ## [[RAM]] ## [[Schede mari]] ## [[Disc dûr]] ## [[Boot loader]] # [[Inteligjence artificiâl]] # [[Informatiche]] ## [[Algoritm]] # [[Sisteme operatîf]] ## [[Microsoft Windows]] ## [[Mac OS]] ## [[Linux]] ## [[Unix]] # [[Lengaç di programazion]] ## [[C (Lengaç di programazion)|C]] ## [[Java]] ## [[Pascal]] ## [[PHP]] # [[Software]] # [[Periferichis]] ## [[Surîs]] ## [[Tastiere]] ## [[Visôr]] === [[Tecnologjie]] === # [[Cugn]] # [[Motôr a sclop]] # [[Inzegnerie]] # [[Fûc]] # [[Plan inclinât]] # [[Leve (fisiche)]] # [[Metalurgjie]] # [[Stampe]] # [[Cighignole]] # [[Vît (mecaniche)|Vît]] # [[Motôr a vapôr]] # [[Coni]] # [[Ruede]] === Comunicazion === # [[Alfabet]] ## [[Alfabet cirilic]] ## [[Alfabet grêc]] ## [[Alfabet latin]] # [[Informazion]] # [[Internet]] ## [[Pueste eletroniche]] ## [[protocol internet]] ## [[TCP]] ## [[World Wide Web]] ### [[browser]] ## [[HTTP]] ## [[HTML]] ## [[Wiki]] # [[Gjornâl]] # [[Radio]] # [[Ferovie]] ([[Ferade]]) # [[Telegraf]] # [[Telefon]] ## [[Telefonin]] # [[Television]] # [[Scriture]] === Eletricitât === # [[Energjie rinovabile]] ## [[Energjie solâr]] ## [[Energjie idroeletriche]] ## [[Energjie eoliche]] ## [[Len]] # [[Energjie no rinovabile]] ## [[Carbon]] ## [[Gas]] ## [[Petroli]] ## [[Energjie nucleâr]] === Eletroniche === # [[Eletroniche]] ## [[Volt]] ## [[Curint eletriche]] ## [[Cjarie]] ## [[Frecuence]] ## [[Fase]] ## [[Resistence eletriche]] ## [[Reatance]] ## [[Vuadagn (eletroniche)]] # [[Transistôr]] # [[Diodi]] # [[Resistôr]] # [[Condensatôr]] # [[Bobine]] # [[Trasformatôr]] === Materiai === # [[Veri]] # [[Cjarte]] # [[Plastiche]] === Traspuarts === # [[Traspuârt]] # [[Avion]] # [[Machine]] # [[Biciclete]] # [[Barcje]] # [[Nâf]] # [[Tren]] === Armis === # [[Manarie]] # [[Esplosîf]] # [[Armis da fûc]] # [[Polvar di sclope]] # [[Metraie]] # [[Arts marziâls]] # [[Armis nucleârs]] # [[Spade]] # [[Cjararmât]] == Calamitâts naturâls == # [[Lavine]] # [[Taramot]] # [[Diluvion]] # [[Uragan]] # [[Disastri nucleâr]] # [[Tsunami]] == Filosofie == # [[Filosofie]] # [[Filosofie ocidentâl]] # [[Filosofie orientâl]] # [[Mût sientific]] # [[Cognossince]] # [[Veretât]] # [[Etiche]] # [[Logjiche]] # [[Politiche]] # [[Ontologjie]] == Economie == # [[Economie]] # [[Microsoft]] [[Categorie:Listis]] [[Categorie:Vichipedie]] g64ndp8klrtkria7zdccj5sipcjq3lc 187982 187962 2026-09-11T17:42:23Z Santefoscje73 11500 /* Alimentârs */ 187982 wikitext text/x-wiki Ca e je une '''liste di articui''' impuartants '''che varessin di jessi inte''' nestre '''[[Vichipedie furlane|Vichipedie]]'''. Se tu vuelis scrivi alc, tu puedis sielzi une vôs di cheste liste, magari tradusint un toc de [[Vichipedie taliane|Wikipedia par talian]] o di chê par [[Vichipedie inglese|inglês]] o inte lenghe che tu preferissis. == [[Biografiis]] == === Musiciscj === # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] # [[Richard Wagner]] # [[Arnold Schönberg]] # [[John Cage]] === Esploradôrs === # [[Roald Amundsen]] # [[Jacques Cartier]] # [[Cristoforo Colombo]] # [[James Cook]] # [[Hernán Cortés]] # [[Francis Drake]] # [[Leif Ericsson]] # [[Vasco da Gama]] # [[Edmund Hilary]] # [[Fernão de Magalhães]] # [[Marco Polo]] # [[Zheng He]] === Inventôrs e sienziâts === # [[Archimedes]] # [[Carl Benz]] # [[Nicolaus Copernicus]] # [[Marie Curie]] # [[Charles Darwin]] # [[Albert Einstein]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Enrico Fermi]] # [[Richard Feynman]] # [[Henry Ford]] # [[Sigmund Freud]] # [[Galileo Galilei]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Edward Jenner]] # [[Johannes Kepler]] # [[John Maynard Keynes]] # [[Carolus Linnaeus]] # [[Isaac Newton]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Fradis Wright]] # [[Richard Buckminster Fuller]] # [[Ole Christensen Roemer]] # [[Tycho Brahe]] # [[Hans Christian Oersted]] # [[Niels Bohr]] # [[Alexander Graham Bell]] # [[Ernest Rutherford]] === Matematics === # [[Leonhard Euler]] # [[Jean Baptiste Joseph Fourier]] # [[Karl Friedrich Gauss]] # [[Kurt Gödel]] # [[David Hilbert]] # [[Pierre-Simon Laplace]] # [[Gottfried Leibniz]] # [[Georg Friedrich Bernhard Riemann]] # [[Talêt]] === Scritôrs e pensadôrs === # [[Aristotel]] # [[Isaac Asimov]] # [[Augustin di Ipone]] # [[Matsuo Basho]] # [[Dante Alighieri]] # [[Rene Descartes]] # [[Fëdor Dostoevskij]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Erodot]] # [[Ipocrat]] # [[Omêr]] # [[Immanuel Kant]] # [[Lao Tzu]] # [[Li Po]] # [[Martin Lutêr]] # [[Martin Luther King]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Karl Marx]] # [[Murasaki Shikibu]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[George Orwell]] # [[Platon]] # [[Pitagore]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Bertrand Russell]] # [[William Shakespeare]] # [[Adam Smith]] # [[Socrate]] # [[Sun Tzu]] # [[J. R. R. Tolkien]] # [[Tu Fu]] # [[Thomas Aquinas]] # [[Virgjli]] # [[Mary Wollstonecraft]] # [[Zeami Motokiyo]] # [[Confuci]] # [[Sima Qian]] === Artiscj === # [[Michêlagnul]] # [[Paul Cezanne]] # [[Vincent van Gogh]] # [[Katsushika Hokusai]] # [[Claude Monet]] # [[Pablo Picasso]] # [[Jackson Pollock]] # [[Nicolas Poussin]] # [[August Rodin]] # [[Rafaello Sanzio]] # [[Caravaggio]] # [[Andy Warhol]] === Politics dal passât === # [[Akbar il Grant]] # [[Lissandri il Grant]] # [[Yasser Arafat]] # [[Mustafa Kemal Atatürk]] # [[August|Cesar Augustus]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Simón Bolívar]] # [[Carli il Grant]] # [[Winston Churchill]] # [[Cleopatre]] # [[Gai Juli Cesar]] # [[Franz Ferdinand d'Austrie-Este|Franz Ferdinand]] # [[Mohandas Gandhi]] # [[Charles de Gaulle]] # [[Genghis Khan]] # [[Che Guevara]] # [[Hammurabi]] # [[Anibal]] # [[Hirohito]] # [[Adolf Hitler]] # [[Thomas Jefferson]] # [[Lenin]] # [[Abraham Lincoln]] # [[Napoleon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Mao Zedong]] # [[Benito Mussolini]] # [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I]] # [[Kwame Nkrumah]] # [[Pieri I di Russie|Pieri il Grant]] # [[Pol Pot]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[Saladin]] # [[Shaka Zulu]] # [[Taur Sentât]] # [[Josef Stalin]] # [[Tamerlan]] # [[Lev Trockji]] # [[Harry Truman]] # [[Vitorie dal Ream Unît|Regjine Vitorie]] # [[George Washington]] # [[Vielm I di Gjermanie|Vielm I]] # [[Qin Shihuang]] # [[Hastings Kamuzu Banda]] === Politics modernis === # [[Kofi Annan]] # [[Sandro Pertini]] # [[Aldo Moro]] # [[Tony Blair]] # [[George W. Bush]] # [[Fidel Castro]] # [[Jacques Chirac]] # [[Nelson Mandela]] # [[Enrico Berlinguer]] # [[Vladimir Putin]] # [[Gerhard Schröder]] # [[Regjine Bete II]] # [[Pape Zuan Pauli II]] # [[Lee Kuan Yew]] # [[Mahatir Bin Muhammad]] === Feminis === #[[Cleopatre]] #[[Hildegard von Bingen]] #[[Indira Gandhi]] #[[Sojourner Truth]] #[[Germaine Greer]] #[[Gro Harlem Brundtland]] #[[Semiramis]] #[[Nefertiti]] #[[Catarine II di Russie]] #[[Elisabete I di Ingletiere|Regjine Bete I]] #[[Vitorie dal Ream Unît|Regjine Vitorie]] #[[Liliʻuokalani des isulis Hawaii|Regjine Liliuokalani]] #[[Makeda, Regjine di Saba]] #[[Kaʻahumanu]] #[[Zuane dal Arc]] #[[Rachel Carson]] #[[Marie Curie]] #[[Amelia Earhart]] #[[Emma Goldman]] #[[Mary Harris Jones]] #[[Frida Kahlo]] #[[Helen Keller]] #[[Rosa Luxemburg]] #[[Golda Meir]] #[[Florence Nightingale]] #[[Rosa Parks]] #[[Cixi]] (Tse Hsi, Tz'u-hsi) (La Vedue Imperadore de Cine, 1835 - 1908) #[[Eva Peron]] #[[Eleanor Roosevelt]] #[[Sappho]] #[[Harriet Tubman]] #[[Mary Wollstonecraft]] #[[Mary Dyer]] === [[Computer]]s e [[Internet]] === # [[Tim Berners-Lee]] # [[Bill Gates]] # [[Steve Jobs]] # [[Donald Knuth]] # [[Richard Stallman]] # [[Alan Turing]] # [[Linus Torvalds]] === Teroriscj === #[[Gavrilo Princip]] #[[Osama bin Laden]] == Nazions, leçs, politiche == # Une frase e une tabele par ducj i paîs in cheste liste (203 articui): [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries] # [[Constituzion]] # [[Declarazion dai dirits dal om]] # [[Dirit]] # [[Magna Carta]] # [[Levitic]] # [[Manifest dal partît comunist]] == Alimentârs == # [[Agricolture]] # [[Vuardi]] # [[Pan]] # [[Formadi]] # [[Cjocolate]] # [[Coton (fibre)|Coton]] # [[Mîl]] # [[Pomis]] ## [[Miluçâr]] ## [[Banane]] ## [[Ue]] ## [[Limon]] ## [[Naranç]] # [[Blave]] # [[Vene (cereâl)|Vene]] # [[Cjartofule]] # [[Rîs]] # [[Sorc di scovul]] # [[Soie]] # [[Zucar]] # [[Tabac]] # [[Verdure]] # [[Forment]] === Bevandis === # [[Alcul]] ## [[Bire]] ## [[Vin]] # [[Cole]] # [[Cafè]] # [[Te]] # [[Aghe]] # [[Lat]] == Gjeografie == # [[Siencis de tiere]] === Continents === Almancul trê frasis par ogni continent # [[Afriche]] # [[Americhe dal Nord]] # [[Americhe dal Sud]] # [[Antartic]] # [[Asie]] # [[Europe]] # [[Oceanie]] === Altris regjons === # [[Americhe Latine|Americhe latine]] # [[Medi orient]] # [[Oceanie]] === [[Citât]]s principalis === # [[Aten]] # [[Bangkok]] # [[Pechin]] # [[Berlin]] # [[Bombay]] # [[Brussels]] # [[El Cairo]] # [[Hong Kong]] # [[Istanbul]] # [[Jakarta]] # [[Jerusalem]] # [[Kuala Lumpur]] # [[Londre]] # [[Los Angeles]] # [[Manila]] # [[Madrid]] # [[La Meche]] # [[Citât dal Messic]] # [[Mosche]] # [[New York]] # [[Parîs]] # [[Rio de Janeiro]] # [[Rome]] # [[Seoul]] # [[Shanghai]] # [[Singapôr]] # [[Sant Pieriburc]] # [[Sydney]] # [[Tokyo]] # [[Toronto]] # [[Viene]] # [[Varsavie]] # [[Washington]] === Monedis === # [[Dolar]] # [[Sterline britaniche]] # [[Euro]] # [[Yen]] # [[Renminbi]] # [[Rupie]] # [[Rubl]] === Vôs gjeografichis === # [[Capitâl]] # [[Citât]] # [[Continent]] # [[Desert]] # [[Ocean]] # [[Foreste pluviâl]] # [[Flum]] # [[Mâr]] # [[Vulcan]] === Lûcs gjeografic === # [[Alps]] # [[Rio des Amazonis]] # [[Andis]] # [[Mâr Glaciâl Artic]] # [[Ocean Atlantic]] # [[Balcans]] # [[Mâr Baltic]] # [[Mâr Neri]] # [[Californie]] # [[Grande Bariere Coraline]] # [[Grancj Lâts]] # [[Grande Val dal Rift]] # [[Himalaya]] # [[Ocean Indian]] # [[Kilimanjaro]] # [[Mâr Mediterani]] # [[Flum Mississippi]] # [[Everest]] # [[Salts di aghe dal Niagara]] # [[Nîl]] # [[Pôl Nord]] # [[Mâr dal Nord]] # [[Ocean Pacific]] # [[Cjanâl di Panama]] # [[Montagnis di Cret]] # [[Desert dal Sahara]] # [[Scozie]] # [[Pôl Sud]] # [[Ocean Antartic]] # [[Cjanâl di Suez]] # [[Lâc Tanganyika]] # [[Lâc Titicaca]] # [[Lâc Vitorie]] # [[Gales]] == Storie == Almancul 5 frasis su: # [[Dinosaur]] # [[Etât de Piere|Etât de piere]] # [[Etât dal Bronç|Etât dal bronç]] # [[Sumêrs]] # [[Antîc Egjit]] # [[Etât dal Fier|Etât dal fier]] # [[Antighe Grecie]] # [[Rome antighe]] # [[Bizantins]] # [[Etât di mieç]] # [[Vichincs]] # [[Crosadis]] # [[Grant scisme]] # [[Peste Nere]] # [[Rinassiment]] # [[Riforme Protestante]] # [[Scuvierte des Americhis]] # [[Maya|Mayas]] # [[Aztecs]] # [[Incas]] # [[Incuisizion|Le Sacre Incuisizion]] # [[Sacri Roman Imperi]] # [[Vuere civîl inglese]] # [[Imperi inglês]] # [[Sclavitût]] # [[Iluminisim|etât dai lums]] # [[Rivoluzion francese]] # [[Rivoluzion industriâl]] # [[Vuere civîl merecane]] # [[Vuere francese prussiane]] # [[Colonialisim in Afriche]] # [[Restaurazion Meiji]] # [[Prime vuere mondiâl]] # [[Rivoluzion russe]] # [[Vuere civîl russe]] # [[Union Sovietiche]] # [[Vuere di Spagne|Vuere civîl spagnole]] # [[Seconde vuere mondiâl]] # [[Shoah]] # [[Vuere frêde]] # [[Vuere di Coree]] # [[Invasion sovietiche dal Afghanistan]] # [[Concuiste dal Spazi]] # [[Vuere dal Vietnam]] # [[Apartheid]] # [[Prime vuere dal Golf]] # [[Dinastie Ming]] # [[Dinastie Qing]] # [[Archeologjie]] # [[Vuere]] == [[Politiche]] == # [[Anarchisim]] # [[Capitalisim]] # [[Comunisim]] # [[Democrazie]] # [[Ditature]] # [[Fassisim]] # [[Feminisim]] # [[Fondamentalisim]] # [[Globalizazion]] # [[Imperialisim]] # [[Liberalisim]] # [[Monarchie]] # [[Nazionalisim]] # [[Razisim]] # [[Republiche]] # [[Socialisim]] # [[Separazion dai podès]] ## [[Judiziari]] ## [[Legjislatîf]] ## [[Esecutîf]] # [[Partît politic]] == [[Om]] == # [[Abort]] # [[Control des nassitis]] # [[Pene di muart]] # [[Omosessualitât]] # [[Dirits dal om]] # [[Sessisim]] == Internazionâl == # [[ASEAN]] # [[Leghe arape]] # [[Diplomazie]] # [[Union Europeane]] # [[Libertât]] # [[FMI]] # [[NATO]] # [[Premi Nobel]] # [[Zûcs olimpics]] # [[OPEC]] # [[Crôs rosse]] # [[Nazions unidis]] ## [[Organizazion mondiâl de sanitât]] ## [[UNICEF]] ## [[UNESCO]] == Religjion == # [[Religjon]] # [[Baha'i]] ## [[Báb]] ## [[Bahá'u'lláh]] # [[Budisim]] ## [[Gautama Buddha]] # [[Cristianisim]] ## [[Jesu Crist]] ## [[Pape]] ## [[Glesie]] ## [[Protestantisim]] # [[Confucianisim]] ## [[Confucius]] # [[Diu]] # [[Induisim]] ## [[Brahma]] ## [[Vishnu]] ## [[Siva]] # [[Islam]] ## [[Ali]] ## [[Maomet]] ## [[Moschee]] ## [[Omar]] ## [[La Meche]] # [[Jainisim]] # [[Ebraisim]] ## [[Mosè]] ## [[Sinagoghe]] # [[Mitologjie]] ## [[Mitologjie greche]] # [[Sintoisim]] # [[Sikhisim]] ## [[Nanak]] # [[Spirt]] # [[Taoisim]] # [[Voodo]] # [[Zoroastrianisim]] ## [[Zoroastr]] Vôs no religjiosis: # [[Agnosticisim]] # [[Ateisim]] # [[Umanisim]] == [[Culture]] == # [[Art]] ## [[Architeture]] ## [[Piture]] ## [[Sculture]] # [[Astrologjie]] # [[Libri]] # [[Culture]] # [[Bal]] # [[Film]] ## [[Atôrs]] ### [[Charlie Chaplin]] ### [[I fradis Marx]] ### [[Humphrey Bogart]] ### [[Marilyn Monroe]] ## [[Regjiscj]] ### [[Woody Allen]] ### [[Ingmar Bergman]] ### [[Walt Disney]] ### [[Akira Kurosawa]] ### [[Alfred Hitchcock]] ### [[Stanley Kubrick]] # [[Zûc di azart]] # [[Zûc]] ## [[Scacs]] ## [[Go]] ## [[Mancala]] ## [[Dame]] ## [[Backgammon]] ## [[Zûcs di cjartis]] ## [[Dadui]] # [[Leterature]] ## [[Libris impuartants]] ### [[Biblie]] ### [[Don Quixote]] ### [[Gilgamesh]] ### [[Iliad]] ### [[Mahabharata]] ### [[Odissee]] ### [[Amlet]] ### [[Il principe (Macchiavelli)]] ### [[Coran]] ### [[La Republiche (Platon)]] ### [[Lis mil e une gnot]] ## [[Poesie]] ## [[Fantasience]] # [[Musiche]] ## [[CD]] ## [[Musiche classiche]] ## [[Musiche jazz|Jazz]] ## [[Opera]] ## [[Musiche pop]] ### [[Buddy Holly]] ### [[Elvis Presley]] ## [[Musiche rock|Rock]] ### [[Jimi Hendrix]] ### [[Beatles]] ### [[The Rolling Stones|Rolling Stones]] ## [[Musiche folk]] # [[Struments musicai]] ## [[Batarie (strument musicâl)|Batarie]] ## [[Flaut]] ## [[Ghitare]] ## [[Piano]] ## [[Struments a cuarde]] ## [[Trombe]] ## [[Viulin]] ## [[Sivilot]] # [[Radio]] # [[Television]] # [[Teatri]] ## [[Teatri Noh]] # [[Turisim]] == Siencis == === Astronomie === # [[Astronomie]] # [[Asteroits]] # [[Big Bang]] # [[Buse nere]] # [[Comete]] # [[Tiere]] # [[Galassie]] # [[Jupiter (planet)|Jupiter]] # [[An lûs]] # [[Mart]] # [[Mercuri (planet)|Mercuri]] # [[Stradalbe]] # [[Lune]] # [[Netun (planet)|Netun]] # [[Planet]] # [[Pluton (planet)|Pluton]] # [[Saturni (planet)|Saturni]] # [[Sisteme solâr]] # [[Stele]] # [[Soreli]] # [[Uran (planet)|Uran]] # [[Bielestele]] === Biologjie === # [[Biologjie]] ==== Entitâts biologjichis ==== # [[DNA]] # [[Enzim]] # [[Proteine]] ==== Anatomie dai mamifars ==== # [[Sisteme digjestîf]] ## [[Intestin grant]] ## [[Intestin piçul]] ## [[Fiât]] # [[Sisteme respiratôr]] ## [[Polmons]] # [[Sisteme scheletric]] # [[Gnervadure]] ## [[Cerviel]] ## [[Sisteme sensoriâl]] ### [[Sisteme ulditîf]] #### [[Orele]] ### [[Sisteme visîf]] #### [[Voli]] ### [[Sisteme olfatîf]] ### [[Sisteme gustatîf]] # [[Sisteme endocrin]] # [[Sisteme circolatôr]] ## [[Sanc]] ## [[Cûr]] # [[Sisteme riprodutîf]] ## [[Bighe]] ## [[Vazine]] # [[Sisteme epidermic]] ## [[Piel]] # [[Pet]] ==== Procès biologjics ==== # [[Digjestion]] # [[Evoluzion]] # [[Fotosintesi]] # [[Gravidance]] # [[Riproduzion]] # [[Respirazion]] ==== Organisims ==== # [[Animâi]] ## [[Cordâts]] ### [[Anfibîs]] #### [[Crot]] ### [[Uciei]] #### [[Colomp]] #### [[Acuile]] ### [[Pes]] #### [[Scuâl]] ### [[Mamifars]] #### [[Gnotul]] #### [[Ors]] #### [[Camêl]] #### [[Gjat]] #### [[Vacje]] #### [[Cjan]] #### [[Delfin]] #### [[Elefant]] #### [[Cjaval]] #### [[Piore]] #### [[Leon]] #### [[Mamut]] #### [[Simie]] #### [[Purcit]] #### [[Balene]] ### [[Retil]] #### [[Sarpint]] ## [[Insets]] ### [[Furmie]] ### [[Âf]] ### [[Pavee]] ## [[Ragn]] # [[Archea]] # [[Batêr]] # [[Fonc]] # [[Plantis]] ## [[Flôr]] ## [[Palme (plante)|Palme]] ## [[Arbul]] # [[Protiste]] # [[Celule]] === Chimiche === # [[Chimiche]] # [[Element]] # [[Biochimiche]] # [[Chimiche organiche]] # [[Tabele periodiche]] # [[Alumini]] # [[Cjarbon]] # [[Ram]] # [[Aur]] # [[Açâr]] # [[Eli]] # [[Idrogjen]] # [[Liti]] # [[Neon]] # [[Azôt]] # [[Ossigjen]] # [[Arint]] # [[Zinc]] # [[Fier]] === Ecologjie === # [[Ecologjie]] # [[Specis]] ## [[Specis in pericul di estinzion]] === Geologjie === # [[Geologjie]] # [[Basalt]] # [[Silicât]] # [[Calcâr]] # [[Tiere]] === Midisine === # [[Midisine]] # [[AIDS]] # [[Alcolisim]] # [[Cancar]] # [[Cirosi]] # [[Colere]] # [[Diabete]] # [[Dissentarie]] # [[Mal di cûr]] # [[Ipertension]] # [[Influence]] # [[Tumôr dal polmon]] # [[Malarie]] # [[Denutrizion]] # [[Obesitât]] # [[Malatie sessuâls]] # [[Vuarvuele]] # [[Infart]] # [[Peste]] # [[Tisicance]] # [[Virus]] # [[Vuarbetât]] # [[Malatie mentâl]] # [[Sordetât]] === [[Metereologjie]] === # [[Nûl]] # [[El Niño]] # [[Riscjaldament globâl]] # [[La Niña]] # [[Tornado]] # [[Ciclon tropicâl]] # [[Ploie]] # [[Nêf]] # [[Fumate]] === Fisiche === # [[Fisiche]] # [[Atom]] ## [[Eletron]] ## [[Neutron]] ## [[Proton]] # [[Energjie]] ## [[Eletromagnetisim]] ## [[Radio]] ## [[Rais Ultraviolets]] ## [[Rais Gamma]] # [[Isotop]] # [[Molecule]] # [[Lûs]] ## [[Fuarce gravitazionâl]] ## [[Fuarce nucleâr debile]] ## [[Fuarce nucleâr fuarte]] # [[Acelerazion]] # [[Fuarce]] # [[Masse]] # [[Velocitât]] # [[Timp]] # [[Pês]] # [[Mecaniche quantistiche]] # [[Teorie de relativitât]] === [[Siencis umanis]] === # [[Antropologjie]] # [[Educazion]] ## [[Universitât]] # [[Umanitât]] # [[Psicologjie]] # [[Sociologjie]] === Risorsis === # [[Minerâl]] # [[Diamant]] # [[Sâl]] # [[Petroli]] # [[Gas]] # [[Carbon]] # [[energjie rinovabil]] === SI unitâts di misure === # [[Sisteme internazionâl di unitâts di misure]] # [[Metri]] # [[Litri]] # [[Chilogram]] # [[Volt]] # [[Secont]] # [[Newton]] # [[Ampere]] # [[Mole]] # [[Cjandele (unitât di misure|Cjandele]] === Calendaris e misure dal timp === # [[Calendari]] # [[Dì]] ## [[Calendari gregorian]] ### [[An bisest]] # [[Mês]] # [[Fûs orari]] # [[An]] # [[Zenâr]] # [[Fevrâr]] # [[Març]] # [[Avrîl]] # [[Mai]] # [[Jugn]] # [[Lui]] # [[Avost]] # [[Setembar]] # [[Otubar]] # [[Novembar]] # [[Dicembar]] == Lenghis == # [[Lenghe]] # [[Dialet]] # [[Gramatiche]] # [[Linguistiche]] # [[Pronuncie]] # [[Sintass]] # [[Peraule]] # [[Lenghe furlane]] # [[Arap]] # [[Bengalês]] # [[Lenghe inglese]] # [[Esperanto]] # [[Lenghe francese]] # [[Lenghe todescje]] # [[Lenghe greche]] # [[Lenghe ebraiche]] # [[Lenghe hindi]] # [[Lenghe gjaponese]] # [[Lenghe latine]] # [[Lenghe taliane]] # [[Lenghe mandarine]] # [[Lenghe russe]] # [[Lenghe sanscrite]] # [[Lenghe spagnule]] # [[Lenghe cinese]] # [[Lenghe arabe]] == Architeture == # [[Architeture]] # [[Angkor Wat]] # [[Arc]] # [[Dighe di Assuan]] # [[Puint]] # [[Domo]] # [[Tor di Eiffel]] # [[La grande muraie cinese]] # [[Piramid]] # [[Taj Mahal]] # [[Lis siet maraveis dal mont]] == Matematiche == # [[Matematiche]] # [[Algjebre]] # [[Assiom]] # [[Calcul]] ## [[Calcul integrâl]] ## [[Calcul diferenziâl]] # [[Gjeometrie]] ## [[Cercli]] ### [[Pi grêc]] ##[[Lidrîs cuadrade]] ##[[Triangul]] # [[Teorie dai grups]] # [[Logjiche matematiche]] # [[Dimostrazion matematiche]] ## [[Dimostrazion par deduzion]] ## [[Dimostrazion par induzion]] ## [[Dimostrazion par contradizion]] # [[Numar]] ## [[Numar complès]] ## [[Numar intîr]] ## [[Numar naturâl]] ## [[Numar prin]] ## [[Numar razionâl]] # [[Infinît]] # [[Teorie dai insiemis]] # [[Statistiche]] # [[Trigonometrie]] == Militars == # [[Esercit]] ## [[Artiliarie]] ## [[Cavalarie]] ## [[Fantarie]] # [[Marine Militâr]] # [[Aviazion]] == Sport == # [[Sport]] # [[Atletiche]] # [[Baseball]] # [[Bale tal zei]] # [[Cricket]] # [[Judo]] # [[Balon]] # [[Golf]] # [[Motociclisim]] # [[Hockey]] # [[Tennis]] # [[Olimpiads]] # [[Nadâ]] == Tecnologjie == === Computer === # [[Ordenadôr]] ## [[Processor]] ## [[RAM]] ## [[Schede mari]] ## [[Disc dûr]] ## [[Boot loader]] # [[Inteligjence artificiâl]] # [[Informatiche]] ## [[Algoritm]] # [[Sisteme operatîf]] ## [[Microsoft Windows]] ## [[Mac OS]] ## [[Linux]] ## [[Unix]] # [[Lengaç di programazion]] ## [[C (Lengaç di programazion)|C]] ## [[Java]] ## [[Pascal]] ## [[PHP]] # [[Software]] # [[Periferichis]] ## [[Surîs]] ## [[Tastiere]] ## [[Visôr]] === [[Tecnologjie]] === # [[Cugn]] # [[Motôr a sclop]] # [[Inzegnerie]] # [[Fûc]] # [[Plan inclinât]] # [[Leve (fisiche)]] # [[Metalurgjie]] # [[Stampe]] # [[Cighignole]] # [[Vît (mecaniche)|Vît]] # [[Motôr a vapôr]] # [[Coni]] # [[Ruede]] === Comunicazion === # [[Alfabet]] ## [[Alfabet cirilic]] ## [[Alfabet grêc]] ## [[Alfabet latin]] # [[Informazion]] # [[Internet]] ## [[Pueste eletroniche]] ## [[protocol internet]] ## [[TCP]] ## [[World Wide Web]] ### [[browser]] ## [[HTTP]] ## [[HTML]] ## [[Wiki]] # [[Gjornâl]] # [[Radio]] # [[Ferovie]] ([[Ferade]]) # [[Telegraf]] # [[Telefon]] ## [[Telefonin]] # [[Television]] # [[Scriture]] === Eletricitât === # [[Energjie rinovabile]] ## [[Energjie solâr]] ## [[Energjie idroeletriche]] ## [[Energjie eoliche]] ## [[Len]] # [[Energjie no rinovabile]] ## [[Carbon]] ## [[Gas]] ## [[Petroli]] ## [[Energjie nucleâr]] === Eletroniche === # [[Eletroniche]] ## [[Volt]] ## [[Curint eletriche]] ## [[Cjarie]] ## [[Frecuence]] ## [[Fase]] ## [[Resistence eletriche]] ## [[Reatance]] ## [[Vuadagn (eletroniche)]] # [[Transistôr]] # [[Diodi]] # [[Resistôr]] # [[Condensatôr]] # [[Bobine]] # [[Trasformatôr]] === Materiai === # [[Veri]] # [[Cjarte]] # [[Plastiche]] === Traspuarts === # [[Traspuârt]] # [[Avion]] # [[Machine]] # [[Biciclete]] # [[Barcje]] # [[Nâf]] # [[Tren]] === Armis === # [[Manarie]] # [[Esplosîf]] # [[Armis da fûc]] # [[Polvar di sclope]] # [[Metraie]] # [[Arts marziâls]] # [[Armis nucleârs]] # [[Spade]] # [[Cjararmât]] == Calamitâts naturâls == # [[Lavine]] # [[Taramot]] # [[Diluvion]] # [[Uragan]] # [[Disastri nucleâr]] # [[Tsunami]] == Filosofie == # [[Filosofie]] # [[Filosofie ocidentâl]] # [[Filosofie orientâl]] # [[Mût sientific]] # [[Cognossince]] # [[Veretât]] # [[Etiche]] # [[Logjiche]] # [[Politiche]] # [[Ontologjie]] == Economie == # [[Economie]] # [[Microsoft]] [[Categorie:Listis]] [[Categorie:Vichipedie]] dwxbmr3d2ekrkrf8v5z0k0kyjl44bq1 188007 187982 2026-09-12T06:45:26Z Santefoscje73 11500 /* Monedis */ 188007 wikitext text/x-wiki Ca e je une '''liste di articui''' impuartants '''che varessin di jessi inte''' nestre '''[[Vichipedie furlane|Vichipedie]]'''. Se tu vuelis scrivi alc, tu puedis sielzi une vôs di cheste liste, magari tradusint un toc de [[Vichipedie taliane|Wikipedia par talian]] o di chê par [[Vichipedie inglese|inglês]] o inte lenghe che tu preferissis. == [[Biografiis]] == === Musiciscj === # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] # [[Richard Wagner]] # [[Arnold Schönberg]] # [[John Cage]] === Esploradôrs === # [[Roald Amundsen]] # [[Jacques Cartier]] # [[Cristoforo Colombo]] # [[James Cook]] # [[Hernán Cortés]] # [[Francis Drake]] # [[Leif Ericsson]] # [[Vasco da Gama]] # [[Edmund Hilary]] # [[Fernão de Magalhães]] # [[Marco Polo]] # [[Zheng He]] === Inventôrs e sienziâts === # [[Archimedes]] # [[Carl Benz]] # [[Nicolaus Copernicus]] # [[Marie Curie]] # [[Charles Darwin]] # [[Albert Einstein]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Enrico Fermi]] # [[Richard Feynman]] # [[Henry Ford]] # [[Sigmund Freud]] # [[Galileo Galilei]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Edward Jenner]] # [[Johannes Kepler]] # [[John Maynard Keynes]] # [[Carolus Linnaeus]] # [[Isaac Newton]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Fradis Wright]] # [[Richard Buckminster Fuller]] # [[Ole Christensen Roemer]] # [[Tycho Brahe]] # [[Hans Christian Oersted]] # [[Niels Bohr]] # [[Alexander Graham Bell]] # [[Ernest Rutherford]] === Matematics === # [[Leonhard Euler]] # [[Jean Baptiste Joseph Fourier]] # [[Karl Friedrich Gauss]] # [[Kurt Gödel]] # [[David Hilbert]] # [[Pierre-Simon Laplace]] # [[Gottfried Leibniz]] # [[Georg Friedrich Bernhard Riemann]] # [[Talêt]] === Scritôrs e pensadôrs === # [[Aristotel]] # [[Isaac Asimov]] # [[Augustin di Ipone]] # [[Matsuo Basho]] # [[Dante Alighieri]] # [[Rene Descartes]] # [[Fëdor Dostoevskij]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Erodot]] # [[Ipocrat]] # [[Omêr]] # [[Immanuel Kant]] # [[Lao Tzu]] # [[Li Po]] # [[Martin Lutêr]] # [[Martin Luther King]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Karl Marx]] # [[Murasaki Shikibu]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[George Orwell]] # [[Platon]] # [[Pitagore]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Bertrand Russell]] # [[William Shakespeare]] # [[Adam Smith]] # [[Socrate]] # [[Sun Tzu]] # [[J. R. R. Tolkien]] # [[Tu Fu]] # [[Thomas Aquinas]] # [[Virgjli]] # [[Mary Wollstonecraft]] # [[Zeami Motokiyo]] # [[Confuci]] # [[Sima Qian]] === Artiscj === # [[Michêlagnul]] # [[Paul Cezanne]] # [[Vincent van Gogh]] # [[Katsushika Hokusai]] # [[Claude Monet]] # [[Pablo Picasso]] # [[Jackson Pollock]] # [[Nicolas Poussin]] # [[August Rodin]] # [[Rafaello Sanzio]] # [[Caravaggio]] # [[Andy Warhol]] === Politics dal passât === # [[Akbar il Grant]] # [[Lissandri il Grant]] # [[Yasser Arafat]] # [[Mustafa Kemal Atatürk]] # [[August|Cesar Augustus]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Simón Bolívar]] # [[Carli il Grant]] # [[Winston Churchill]] # [[Cleopatre]] # [[Gai Juli Cesar]] # [[Franz Ferdinand d'Austrie-Este|Franz Ferdinand]] # [[Mohandas Gandhi]] # [[Charles de Gaulle]] # [[Genghis Khan]] # [[Che Guevara]] # [[Hammurabi]] # [[Anibal]] # [[Hirohito]] # [[Adolf Hitler]] # [[Thomas Jefferson]] # [[Lenin]] # [[Abraham Lincoln]] # [[Napoleon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Mao Zedong]] # [[Benito Mussolini]] # [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I]] # [[Kwame Nkrumah]] # [[Pieri I di Russie|Pieri il Grant]] # [[Pol Pot]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[Saladin]] # [[Shaka Zulu]] # [[Taur Sentât]] # [[Josef Stalin]] # [[Tamerlan]] # [[Lev Trockji]] # [[Harry Truman]] # [[Vitorie dal Ream Unît|Regjine Vitorie]] # [[George Washington]] # [[Vielm I di Gjermanie|Vielm I]] # [[Qin Shihuang]] # [[Hastings Kamuzu Banda]] === Politics modernis === # [[Kofi Annan]] # [[Sandro Pertini]] # [[Aldo Moro]] # [[Tony Blair]] # [[George W. Bush]] # [[Fidel Castro]] # [[Jacques Chirac]] # [[Nelson Mandela]] # [[Enrico Berlinguer]] # [[Vladimir Putin]] # [[Gerhard Schröder]] # [[Regjine Bete II]] # [[Pape Zuan Pauli II]] # [[Lee Kuan Yew]] # [[Mahatir Bin Muhammad]] === Feminis === #[[Cleopatre]] #[[Hildegard von Bingen]] #[[Indira Gandhi]] #[[Sojourner Truth]] #[[Germaine Greer]] #[[Gro Harlem Brundtland]] #[[Semiramis]] #[[Nefertiti]] #[[Catarine II di Russie]] #[[Elisabete I di Ingletiere|Regjine Bete I]] #[[Vitorie dal Ream Unît|Regjine Vitorie]] #[[Liliʻuokalani des isulis Hawaii|Regjine Liliuokalani]] #[[Makeda, Regjine di Saba]] #[[Kaʻahumanu]] #[[Zuane dal Arc]] #[[Rachel Carson]] #[[Marie Curie]] #[[Amelia Earhart]] #[[Emma Goldman]] #[[Mary Harris Jones]] #[[Frida Kahlo]] #[[Helen Keller]] #[[Rosa Luxemburg]] #[[Golda Meir]] #[[Florence Nightingale]] #[[Rosa Parks]] #[[Cixi]] (Tse Hsi, Tz'u-hsi) (La Vedue Imperadore de Cine, 1835 - 1908) #[[Eva Peron]] #[[Eleanor Roosevelt]] #[[Sappho]] #[[Harriet Tubman]] #[[Mary Wollstonecraft]] #[[Mary Dyer]] === [[Computer]]s e [[Internet]] === # [[Tim Berners-Lee]] # [[Bill Gates]] # [[Steve Jobs]] # [[Donald Knuth]] # [[Richard Stallman]] # [[Alan Turing]] # [[Linus Torvalds]] === Teroriscj === #[[Gavrilo Princip]] #[[Osama bin Laden]] == Nazions, leçs, politiche == # Une frase e une tabele par ducj i paîs in cheste liste (203 articui): [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries] # [[Constituzion]] # [[Declarazion dai dirits dal om]] # [[Dirit]] # [[Magna Carta]] # [[Levitic]] # [[Manifest dal partît comunist]] == Alimentârs == # [[Agricolture]] # [[Vuardi]] # [[Pan]] # [[Formadi]] # [[Cjocolate]] # [[Coton (fibre)|Coton]] # [[Mîl]] # [[Pomis]] ## [[Miluçâr]] ## [[Banane]] ## [[Ue]] ## [[Limon]] ## [[Naranç]] # [[Blave]] # [[Vene (cereâl)|Vene]] # [[Cjartofule]] # [[Rîs]] # [[Sorc di scovul]] # [[Soie]] # [[Zucar]] # [[Tabac]] # [[Verdure]] # [[Forment]] === Bevandis === # [[Alcul]] ## [[Bire]] ## [[Vin]] # [[Cole]] # [[Cafè]] # [[Te]] # [[Aghe]] # [[Lat]] == Gjeografie == # [[Siencis de tiere]] === Continents === Almancul trê frasis par ogni continent # [[Afriche]] # [[Americhe dal Nord]] # [[Americhe dal Sud]] # [[Antartic]] # [[Asie]] # [[Europe]] # [[Oceanie]] === Altris regjons === # [[Americhe Latine|Americhe latine]] # [[Medi orient]] # [[Oceanie]] === [[Citât]]s principalis === # [[Aten]] # [[Bangkok]] # [[Pechin]] # [[Berlin]] # [[Bombay]] # [[Brussels]] # [[El Cairo]] # [[Hong Kong]] # [[Istanbul]] # [[Jakarta]] # [[Jerusalem]] # [[Kuala Lumpur]] # [[Londre]] # [[Los Angeles]] # [[Manila]] # [[Madrid]] # [[La Meche]] # [[Citât dal Messic]] # [[Mosche]] # [[New York]] # [[Parîs]] # [[Rio de Janeiro]] # [[Rome]] # [[Seoul]] # [[Shanghai]] # [[Singapôr]] # [[Sant Pieriburc]] # [[Sydney]] # [[Tokyo]] # [[Toronto]] # [[Viene]] # [[Varsavie]] # [[Washington]] === Monedis === # [[Dolar]] # [[Sterline britaniche]] # [[Euro]] # [[Yen]] # [[Renminbi]] # [[Rupie]] # [[Rubli]] === Vôs gjeografichis === # [[Capitâl]] # [[Citât]] # [[Continent]] # [[Desert]] # [[Ocean]] # [[Foreste pluviâl]] # [[Flum]] # [[Mâr]] # [[Vulcan]] === Lûcs gjeografic === # [[Alps]] # [[Rio des Amazonis]] # [[Andis]] # [[Mâr Glaciâl Artic]] # [[Ocean Atlantic]] # [[Balcans]] # [[Mâr Baltic]] # [[Mâr Neri]] # [[Californie]] # [[Grande Bariere Coraline]] # [[Grancj Lâts]] # [[Grande Val dal Rift]] # [[Himalaya]] # [[Ocean Indian]] # [[Kilimanjaro]] # [[Mâr Mediterani]] # [[Flum Mississippi]] # [[Everest]] # [[Salts di aghe dal Niagara]] # [[Nîl]] # [[Pôl Nord]] # [[Mâr dal Nord]] # [[Ocean Pacific]] # [[Cjanâl di Panama]] # [[Montagnis di Cret]] # [[Desert dal Sahara]] # [[Scozie]] # [[Pôl Sud]] # [[Ocean Antartic]] # [[Cjanâl di Suez]] # [[Lâc Tanganyika]] # [[Lâc Titicaca]] # [[Lâc Vitorie]] # [[Gales]] == Storie == Almancul 5 frasis su: # [[Dinosaur]] # [[Etât de Piere|Etât de piere]] # [[Etât dal Bronç|Etât dal bronç]] # [[Sumêrs]] # [[Antîc Egjit]] # [[Etât dal Fier|Etât dal fier]] # [[Antighe Grecie]] # [[Rome antighe]] # [[Bizantins]] # [[Etât di mieç]] # [[Vichincs]] # [[Crosadis]] # [[Grant scisme]] # [[Peste Nere]] # [[Rinassiment]] # [[Riforme Protestante]] # [[Scuvierte des Americhis]] # [[Maya|Mayas]] # [[Aztecs]] # [[Incas]] # [[Incuisizion|Le Sacre Incuisizion]] # [[Sacri Roman Imperi]] # [[Vuere civîl inglese]] # [[Imperi inglês]] # [[Sclavitût]] # [[Iluminisim|etât dai lums]] # [[Rivoluzion francese]] # [[Rivoluzion industriâl]] # [[Vuere civîl merecane]] # [[Vuere francese prussiane]] # [[Colonialisim in Afriche]] # [[Restaurazion Meiji]] # [[Prime vuere mondiâl]] # [[Rivoluzion russe]] # [[Vuere civîl russe]] # [[Union Sovietiche]] # [[Vuere di Spagne|Vuere civîl spagnole]] # [[Seconde vuere mondiâl]] # [[Shoah]] # [[Vuere frêde]] # [[Vuere di Coree]] # [[Invasion sovietiche dal Afghanistan]] # [[Concuiste dal Spazi]] # [[Vuere dal Vietnam]] # [[Apartheid]] # [[Prime vuere dal Golf]] # [[Dinastie Ming]] # [[Dinastie Qing]] # [[Archeologjie]] # [[Vuere]] == [[Politiche]] == # [[Anarchisim]] # [[Capitalisim]] # [[Comunisim]] # [[Democrazie]] # [[Ditature]] # [[Fassisim]] # [[Feminisim]] # [[Fondamentalisim]] # [[Globalizazion]] # [[Imperialisim]] # [[Liberalisim]] # [[Monarchie]] # [[Nazionalisim]] # [[Razisim]] # [[Republiche]] # [[Socialisim]] # [[Separazion dai podès]] ## [[Judiziari]] ## [[Legjislatîf]] ## [[Esecutîf]] # [[Partît politic]] == [[Om]] == # [[Abort]] # [[Control des nassitis]] # [[Pene di muart]] # [[Omosessualitât]] # [[Dirits dal om]] # [[Sessisim]] == Internazionâl == # [[ASEAN]] # [[Leghe arape]] # [[Diplomazie]] # [[Union Europeane]] # [[Libertât]] # [[FMI]] # [[NATO]] # [[Premi Nobel]] # [[Zûcs olimpics]] # [[OPEC]] # [[Crôs rosse]] # [[Nazions unidis]] ## [[Organizazion mondiâl de sanitât]] ## [[UNICEF]] ## [[UNESCO]] == Religjion == # [[Religjon]] # [[Baha'i]] ## [[Báb]] ## [[Bahá'u'lláh]] # [[Budisim]] ## [[Gautama Buddha]] # [[Cristianisim]] ## [[Jesu Crist]] ## [[Pape]] ## [[Glesie]] ## [[Protestantisim]] # [[Confucianisim]] ## [[Confucius]] # [[Diu]] # [[Induisim]] ## [[Brahma]] ## [[Vishnu]] ## [[Siva]] # [[Islam]] ## [[Ali]] ## [[Maomet]] ## [[Moschee]] ## [[Omar]] ## [[La Meche]] # [[Jainisim]] # [[Ebraisim]] ## [[Mosè]] ## [[Sinagoghe]] # [[Mitologjie]] ## [[Mitologjie greche]] # [[Sintoisim]] # [[Sikhisim]] ## [[Nanak]] # [[Spirt]] # [[Taoisim]] # [[Voodo]] # [[Zoroastrianisim]] ## [[Zoroastr]] Vôs no religjiosis: # [[Agnosticisim]] # [[Ateisim]] # [[Umanisim]] == [[Culture]] == # [[Art]] ## [[Architeture]] ## [[Piture]] ## [[Sculture]] # [[Astrologjie]] # [[Libri]] # [[Culture]] # [[Bal]] # [[Film]] ## [[Atôrs]] ### [[Charlie Chaplin]] ### [[I fradis Marx]] ### [[Humphrey Bogart]] ### [[Marilyn Monroe]] ## [[Regjiscj]] ### [[Woody Allen]] ### [[Ingmar Bergman]] ### [[Walt Disney]] ### [[Akira Kurosawa]] ### [[Alfred Hitchcock]] ### [[Stanley Kubrick]] # [[Zûc di azart]] # [[Zûc]] ## [[Scacs]] ## [[Go]] ## [[Mancala]] ## [[Dame]] ## [[Backgammon]] ## [[Zûcs di cjartis]] ## [[Dadui]] # [[Leterature]] ## [[Libris impuartants]] ### [[Biblie]] ### [[Don Quixote]] ### [[Gilgamesh]] ### [[Iliad]] ### [[Mahabharata]] ### [[Odissee]] ### [[Amlet]] ### [[Il principe (Macchiavelli)]] ### [[Coran]] ### [[La Republiche (Platon)]] ### [[Lis mil e une gnot]] ## [[Poesie]] ## [[Fantasience]] # [[Musiche]] ## [[CD]] ## [[Musiche classiche]] ## [[Musiche jazz|Jazz]] ## [[Opera]] ## [[Musiche pop]] ### [[Buddy Holly]] ### [[Elvis Presley]] ## [[Musiche rock|Rock]] ### [[Jimi Hendrix]] ### [[Beatles]] ### [[The Rolling Stones|Rolling Stones]] ## [[Musiche folk]] # [[Struments musicai]] ## [[Batarie (strument musicâl)|Batarie]] ## [[Flaut]] ## [[Ghitare]] ## [[Piano]] ## [[Struments a cuarde]] ## [[Trombe]] ## [[Viulin]] ## [[Sivilot]] # [[Radio]] # [[Television]] # [[Teatri]] ## [[Teatri Noh]] # [[Turisim]] == Siencis == === Astronomie === # [[Astronomie]] # [[Asteroits]] # [[Big Bang]] # [[Buse nere]] # [[Comete]] # [[Tiere]] # [[Galassie]] # [[Jupiter (planet)|Jupiter]] # [[An lûs]] # [[Mart]] # [[Mercuri (planet)|Mercuri]] # [[Stradalbe]] # [[Lune]] # [[Netun (planet)|Netun]] # [[Planet]] # [[Pluton (planet)|Pluton]] # [[Saturni (planet)|Saturni]] # [[Sisteme solâr]] # [[Stele]] # [[Soreli]] # [[Uran (planet)|Uran]] # [[Bielestele]] === Biologjie === # [[Biologjie]] ==== Entitâts biologjichis ==== # [[DNA]] # [[Enzim]] # [[Proteine]] ==== Anatomie dai mamifars ==== # [[Sisteme digjestîf]] ## [[Intestin grant]] ## [[Intestin piçul]] ## [[Fiât]] # [[Sisteme respiratôr]] ## [[Polmons]] # [[Sisteme scheletric]] # [[Gnervadure]] ## [[Cerviel]] ## [[Sisteme sensoriâl]] ### [[Sisteme ulditîf]] #### [[Orele]] ### [[Sisteme visîf]] #### [[Voli]] ### [[Sisteme olfatîf]] ### [[Sisteme gustatîf]] # [[Sisteme endocrin]] # [[Sisteme circolatôr]] ## [[Sanc]] ## [[Cûr]] # [[Sisteme riprodutîf]] ## [[Bighe]] ## [[Vazine]] # [[Sisteme epidermic]] ## [[Piel]] # [[Pet]] ==== Procès biologjics ==== # [[Digjestion]] # [[Evoluzion]] # [[Fotosintesi]] # [[Gravidance]] # [[Riproduzion]] # [[Respirazion]] ==== Organisims ==== # [[Animâi]] ## [[Cordâts]] ### [[Anfibîs]] #### [[Crot]] ### [[Uciei]] #### [[Colomp]] #### [[Acuile]] ### [[Pes]] #### [[Scuâl]] ### [[Mamifars]] #### [[Gnotul]] #### [[Ors]] #### [[Camêl]] #### [[Gjat]] #### [[Vacje]] #### [[Cjan]] #### [[Delfin]] #### [[Elefant]] #### [[Cjaval]] #### [[Piore]] #### [[Leon]] #### [[Mamut]] #### [[Simie]] #### [[Purcit]] #### [[Balene]] ### [[Retil]] #### [[Sarpint]] ## [[Insets]] ### [[Furmie]] ### [[Âf]] ### [[Pavee]] ## [[Ragn]] # [[Archea]] # [[Batêr]] # [[Fonc]] # [[Plantis]] ## [[Flôr]] ## [[Palme (plante)|Palme]] ## [[Arbul]] # [[Protiste]] # [[Celule]] === Chimiche === # [[Chimiche]] # [[Element]] # [[Biochimiche]] # [[Chimiche organiche]] # [[Tabele periodiche]] # [[Alumini]] # [[Cjarbon]] # [[Ram]] # [[Aur]] # [[Açâr]] # [[Eli]] # [[Idrogjen]] # [[Liti]] # [[Neon]] # [[Azôt]] # [[Ossigjen]] # [[Arint]] # [[Zinc]] # [[Fier]] === Ecologjie === # [[Ecologjie]] # [[Specis]] ## [[Specis in pericul di estinzion]] === Geologjie === # [[Geologjie]] # [[Basalt]] # [[Silicât]] # [[Calcâr]] # [[Tiere]] === Midisine === # [[Midisine]] # [[AIDS]] # [[Alcolisim]] # [[Cancar]] # [[Cirosi]] # [[Colere]] # [[Diabete]] # [[Dissentarie]] # [[Mal di cûr]] # [[Ipertension]] # [[Influence]] # [[Tumôr dal polmon]] # [[Malarie]] # [[Denutrizion]] # [[Obesitât]] # [[Malatie sessuâls]] # [[Vuarvuele]] # [[Infart]] # [[Peste]] # [[Tisicance]] # [[Virus]] # [[Vuarbetât]] # [[Malatie mentâl]] # [[Sordetât]] === [[Metereologjie]] === # [[Nûl]] # [[El Niño]] # [[Riscjaldament globâl]] # [[La Niña]] # [[Tornado]] # [[Ciclon tropicâl]] # [[Ploie]] # [[Nêf]] # [[Fumate]] === Fisiche === # [[Fisiche]] # [[Atom]] ## [[Eletron]] ## [[Neutron]] ## [[Proton]] # [[Energjie]] ## [[Eletromagnetisim]] ## [[Radio]] ## [[Rais Ultraviolets]] ## [[Rais Gamma]] # [[Isotop]] # [[Molecule]] # [[Lûs]] ## [[Fuarce gravitazionâl]] ## [[Fuarce nucleâr debile]] ## [[Fuarce nucleâr fuarte]] # [[Acelerazion]] # [[Fuarce]] # [[Masse]] # [[Velocitât]] # [[Timp]] # [[Pês]] # [[Mecaniche quantistiche]] # [[Teorie de relativitât]] === [[Siencis umanis]] === # [[Antropologjie]] # [[Educazion]] ## [[Universitât]] # [[Umanitât]] # [[Psicologjie]] # [[Sociologjie]] === Risorsis === # [[Minerâl]] # [[Diamant]] # [[Sâl]] # [[Petroli]] # [[Gas]] # [[Carbon]] # [[energjie rinovabil]] === SI unitâts di misure === # [[Sisteme internazionâl di unitâts di misure]] # [[Metri]] # [[Litri]] # [[Chilogram]] # [[Volt]] # [[Secont]] # [[Newton]] # [[Ampere]] # [[Mole]] # [[Cjandele (unitât di misure|Cjandele]] === Calendaris e misure dal timp === # [[Calendari]] # [[Dì]] ## [[Calendari gregorian]] ### [[An bisest]] # [[Mês]] # [[Fûs orari]] # [[An]] # [[Zenâr]] # [[Fevrâr]] # [[Març]] # [[Avrîl]] # [[Mai]] # [[Jugn]] # [[Lui]] # [[Avost]] # [[Setembar]] # [[Otubar]] # [[Novembar]] # [[Dicembar]] == Lenghis == # [[Lenghe]] # [[Dialet]] # [[Gramatiche]] # [[Linguistiche]] # [[Pronuncie]] # [[Sintass]] # [[Peraule]] # [[Lenghe furlane]] # [[Arap]] # [[Bengalês]] # [[Lenghe inglese]] # [[Esperanto]] # [[Lenghe francese]] # [[Lenghe todescje]] # [[Lenghe greche]] # [[Lenghe ebraiche]] # [[Lenghe hindi]] # [[Lenghe gjaponese]] # [[Lenghe latine]] # [[Lenghe taliane]] # [[Lenghe mandarine]] # [[Lenghe russe]] # [[Lenghe sanscrite]] # [[Lenghe spagnule]] # [[Lenghe cinese]] # [[Lenghe arabe]] == Architeture == # [[Architeture]] # [[Angkor Wat]] # [[Arc]] # [[Dighe di Assuan]] # [[Puint]] # [[Domo]] # [[Tor di Eiffel]] # [[La grande muraie cinese]] # [[Piramid]] # [[Taj Mahal]] # [[Lis siet maraveis dal mont]] == Matematiche == # [[Matematiche]] # [[Algjebre]] # [[Assiom]] # [[Calcul]] ## [[Calcul integrâl]] ## [[Calcul diferenziâl]] # [[Gjeometrie]] ## [[Cercli]] ### [[Pi grêc]] ##[[Lidrîs cuadrade]] ##[[Triangul]] # [[Teorie dai grups]] # [[Logjiche matematiche]] # [[Dimostrazion matematiche]] ## [[Dimostrazion par deduzion]] ## [[Dimostrazion par induzion]] ## [[Dimostrazion par contradizion]] # [[Numar]] ## [[Numar complès]] ## [[Numar intîr]] ## [[Numar naturâl]] ## [[Numar prin]] ## [[Numar razionâl]] # [[Infinît]] # [[Teorie dai insiemis]] # [[Statistiche]] # [[Trigonometrie]] == Militars == # [[Esercit]] ## [[Artiliarie]] ## [[Cavalarie]] ## [[Fantarie]] # [[Marine Militâr]] # [[Aviazion]] == Sport == # [[Sport]] # [[Atletiche]] # [[Baseball]] # [[Bale tal zei]] # [[Cricket]] # [[Judo]] # [[Balon]] # [[Golf]] # [[Motociclisim]] # [[Hockey]] # [[Tennis]] # [[Olimpiads]] # [[Nadâ]] == Tecnologjie == === Computer === # [[Ordenadôr]] ## [[Processor]] ## [[RAM]] ## [[Schede mari]] ## [[Disc dûr]] ## [[Boot loader]] # [[Inteligjence artificiâl]] # [[Informatiche]] ## [[Algoritm]] # [[Sisteme operatîf]] ## [[Microsoft Windows]] ## [[Mac OS]] ## [[Linux]] ## [[Unix]] # [[Lengaç di programazion]] ## [[C (Lengaç di programazion)|C]] ## [[Java]] ## [[Pascal]] ## [[PHP]] # [[Software]] # [[Periferichis]] ## [[Surîs]] ## [[Tastiere]] ## [[Visôr]] === [[Tecnologjie]] === # [[Cugn]] # [[Motôr a sclop]] # [[Inzegnerie]] # [[Fûc]] # [[Plan inclinât]] # [[Leve (fisiche)]] # [[Metalurgjie]] # [[Stampe]] # [[Cighignole]] # [[Vît (mecaniche)|Vît]] # [[Motôr a vapôr]] # [[Coni]] # [[Ruede]] === Comunicazion === # [[Alfabet]] ## [[Alfabet cirilic]] ## [[Alfabet grêc]] ## [[Alfabet latin]] # [[Informazion]] # [[Internet]] ## [[Pueste eletroniche]] ## [[protocol internet]] ## [[TCP]] ## [[World Wide Web]] ### [[browser]] ## [[HTTP]] ## [[HTML]] ## [[Wiki]] # [[Gjornâl]] # [[Radio]] # [[Ferovie]] ([[Ferade]]) # [[Telegraf]] # [[Telefon]] ## [[Telefonin]] # [[Television]] # [[Scriture]] === Eletricitât === # [[Energjie rinovabile]] ## [[Energjie solâr]] ## [[Energjie idroeletriche]] ## [[Energjie eoliche]] ## [[Len]] # [[Energjie no rinovabile]] ## [[Carbon]] ## [[Gas]] ## [[Petroli]] ## [[Energjie nucleâr]] === Eletroniche === # [[Eletroniche]] ## [[Volt]] ## [[Curint eletriche]] ## [[Cjarie]] ## [[Frecuence]] ## [[Fase]] ## [[Resistence eletriche]] ## [[Reatance]] ## [[Vuadagn (eletroniche)]] # [[Transistôr]] # [[Diodi]] # [[Resistôr]] # [[Condensatôr]] # [[Bobine]] # [[Trasformatôr]] === Materiai === # [[Veri]] # [[Cjarte]] # [[Plastiche]] === Traspuarts === # [[Traspuârt]] # [[Avion]] # [[Machine]] # [[Biciclete]] # [[Barcje]] # [[Nâf]] # [[Tren]] === Armis === # [[Manarie]] # [[Esplosîf]] # [[Armis da fûc]] # [[Polvar di sclope]] # [[Metraie]] # [[Arts marziâls]] # [[Armis nucleârs]] # [[Spade]] # [[Cjararmât]] == Calamitâts naturâls == # [[Lavine]] # [[Taramot]] # [[Diluvion]] # [[Uragan]] # [[Disastri nucleâr]] # [[Tsunami]] == Filosofie == # [[Filosofie]] # [[Filosofie ocidentâl]] # [[Filosofie orientâl]] # [[Mût sientific]] # [[Cognossince]] # [[Veretât]] # [[Etiche]] # [[Logjiche]] # [[Politiche]] # [[Ontologjie]] == Economie == # [[Economie]] # [[Microsoft]] [[Categorie:Listis]] [[Categorie:Vichipedie]] fkatv38ee4ykp5259ydhmy78vvbdoy7 Formadi 0 1781 187924 168523 2026-09-11T12:27:38Z Santefoscje73 11500 187924 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Formadi |Figure = [[File:Kaastekoop.jpg|200px]] |Didascalie = Formadis intune buteghe |Sottitul = Prodot alimentâr derivât dal làt |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Medi Orient / Europe (Preistorie) |Ativitât = Prodòt latâr-caseari |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Base de cujine e de economie rurâl furlane }} Il '''formadi''' al è un prodot alimentâr derivât dal [[lat]] (di vacje, piore, cjavre o bufali), otignût fasint coagulâ la [[caseine]] par mieç dal [[cai]] e di micro-organisms (bateris dal lat). Il formadi si puès mangjâ fresc o invecjât (stagjonât). Al è un dai alimenti plui difondûts al mont e un piere angolâr de cusine e de economie agricole dal Mediterani e de Europe. == Procès di produzion == La lavorazion dal formadi e varie a secont dal gjenar che si vûl otignî, ma lis fasis fondamentâlis a son: * '''Scjaldamënt dal lat''': Il lat al ven metût intune cjalderie (o cjaldere) e scjaldât a une temperadure varjabïl (par solit jenfri i 25 °C e i 38 °C). * '''Coagulazion''': Si zonte il '''cai''' (une sostance enzimatiche gjavade fûr dal stomi dai ruminants ancjemò di lat, o di origjin vegetâl/microbiane). Il cai al fâs coagulâ la caseine, separant la parte solide (le ''cajade'') dal licuit (il ''serum''). * '''Roture de cajade''': Le paste solide ven rote in tocs plui o mancul piçuls a secont de cjareteristice dal formadi finâl. 4. '''Pressature e salature''': Le paste ven gjavade, metude tes formis, striçade par gjavâ le aghe vanzade e salade (a sec o in salmuerie). * '''Stagjonadure''': I formadis vegnin lassâts invecjâ in cavis o cjamaris a temperadure e umiditât controladis. == Classificazion dai formadis == A secont dal contignût di aghe, de temperadure di coture de paste e dal timp di invecjament, i formadis si dividin in: * '''Formadis frescs''': Le paste ven lassade in grops gruès e no ven cuete. A une vore di aghe e e van mangjâts tal zîr di pocs dîs o conservâts tal frigo (par esempli: [[scuete]], [[strachín]], [[mozzarele]], [[mascarpon]]). * '''Formadis semi-dûrs''': Le paste ven masanade in tocs plui piçuls, fracade e lassade stagjonâ par cualchi setemane o mês ([[caciote]], [[provolon]]). * '''Formadis dûrs''': Le paste ven rotâ in tocuts picinins (dal volumetric di un gran di rîs), cuete a 50-60 °C e mesedade di continui. L'impast al ven fracât, salât e invecjât par tancj mês o agns (par esempli: [[Latarie]], [[Montâs]], [[Emmental]], [[Parmigjan]], [[Grana]]). == I formadis in te tradizion furlane == In te culture dal [[Friûl]], la lavorazion dal lat à une storie secolâr leade in maniere strete a le ativitât des '''latariis turnariis''' e sociâls, che a colegavin il lat dai piçuls contadins di un paîs par fâ formadi in comun. === Tipicitâts furlanis === * '''[[Montâs]]''' (o ''Montasio''): Il formadi furlan plui famôs, cuntune denominazion di origjin protete (DOP). Al puel jessi mangjât fresc, mezan o stravecjo. * '''[[Latarie]]''': Formadi tradizionâl di prin plan produsût in te plui part des latariis furlanis. * '''[[Formadi cjoc]]''': Formadi invecjât in tes marcjis o tal vin dal teritori. * '''[[Formadi frant]]''': Specialitât otignude masanant e impastant formadis di diviersis stagjonadurs cun pevar, lat e pane. * '''[[Scuete di mont]]''' (o ''scuete fumade''): Scuete di cjavre o vacje, insajade e fumade traditionalmentri su lis boris e in te cjase furlane. === Specialitâts a base di formadi === * '''[[Frico]]''': Il plât simbul de cusine furlane, preparât cun il formadi (soredut Montâs o Latarie) cuet te fressore , secont lis variants cence o cun patatis e civole. == Importanze nutrizionâl == Il formadi al è un aliment ric di proteinis di alte cualitât, calci, fosfor e vitaminis (soredut A e B12). Al è un prodot concentrât, al contèn ancje une percentuâl variabîl di grassis e sâl, e par chest al va consumât te juste cuantitât intun regjim alimentâr ecuilibrât. == Viôt ancje == * [[Frico]] * [[Montâs]] * [[Lat]] * [[Cusine furlane]] [[Categorie:Formadis| ]] [[Categorie:Cujine furlane]] [[Categorie:Alimentazion]] tcv46yzbovrckxhhx8fgrva4kophai3 187925 187924 2026-09-11T12:27:58Z Santefoscje73 11500 187925 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Formadi |Figure = Kaastekoop.jpg |Didascalie = Formadis intune buteghe |Sottitul = Prodot alimentâr derivât dal làt |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Medi Orient / Europe (Preistorie) |Ativitât = Prodòt latâr-caseari |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Base de cujine e de economie rurâl furlane }} Il '''formadi''' al è un prodot alimentâr derivât dal [[lat]] (di vacje, piore, cjavre o bufali), otignût fasint coagulâ la [[caseine]] par mieç dal [[cai]] e di micro-organisms (bateris dal lat). Il formadi si puès mangjâ fresc o invecjât (stagjonât). Al è un dai alimenti plui difondûts al mont e un piere angolâr de cusine e de economie agricole dal Mediterani e de Europe. == Procès di produzion == La lavorazion dal formadi e varie a secont dal gjenar che si vûl otignî, ma lis fasis fondamentâlis a son: * '''Scjaldamënt dal lat''': Il lat al ven metût intune cjalderie (o cjaldere) e scjaldât a une temperadure varjabïl (par solit jenfri i 25 °C e i 38 °C). * '''Coagulazion''': Si zonte il '''cai''' (une sostance enzimatiche gjavade fûr dal stomi dai ruminants ancjemò di lat, o di origjin vegetâl/microbiane). Il cai al fâs coagulâ la caseine, separant la parte solide (le ''cajade'') dal licuit (il ''serum''). * '''Roture de cajade''': Le paste solide ven rote in tocs plui o mancul piçuls a secont de cjareteristice dal formadi finâl. 4. '''Pressature e salature''': Le paste ven gjavade, metude tes formis, striçade par gjavâ le aghe vanzade e salade (a sec o in salmuerie). * '''Stagjonadure''': I formadis vegnin lassâts invecjâ in cavis o cjamaris a temperadure e umiditât controladis. == Classificazion dai formadis == A secont dal contignût di aghe, de temperadure di coture de paste e dal timp di invecjament, i formadis si dividin in: * '''Formadis frescs''': Le paste ven lassade in grops gruès e no ven cuete. A une vore di aghe e e van mangjâts tal zîr di pocs dîs o conservâts tal frigo (par esempli: [[scuete]], [[strachín]], [[mozzarele]], [[mascarpon]]). * '''Formadis semi-dûrs''': Le paste ven masanade in tocs plui piçuls, fracade e lassade stagjonâ par cualchi setemane o mês ([[caciote]], [[provolon]]). * '''Formadis dûrs''': Le paste ven rotâ in tocuts picinins (dal volumetric di un gran di rîs), cuete a 50-60 °C e mesedade di continui. L'impast al ven fracât, salât e invecjât par tancj mês o agns (par esempli: [[Latarie]], [[Montâs]], [[Emmental]], [[Parmigjan]], [[Grana]]). == I formadis in te tradizion furlane == In te culture dal [[Friûl]], la lavorazion dal lat à une storie secolâr leade in maniere strete a le ativitât des '''latariis turnariis''' e sociâls, che a colegavin il lat dai piçuls contadins di un paîs par fâ formadi in comun. === Tipicitâts furlanis === * '''[[Montâs]]''' (o ''Montasio''): Il formadi furlan plui famôs, cuntune denominazion di origjin protete (DOP). Al puel jessi mangjât fresc, mezan o stravecjo. * '''[[Latarie]]''': Formadi tradizionâl di prin plan produsût in te plui part des latariis furlanis. * '''[[Formadi cjoc]]''': Formadi invecjât in tes marcjis o tal vin dal teritori. * '''[[Formadi frant]]''': Specialitât otignude masanant e impastant formadis di diviersis stagjonadurs cun pevar, lat e pane. * '''[[Scuete di mont]]''' (o ''scuete fumade''): Scuete di cjavre o vacje, insajade e fumade traditionalmentri su lis boris e in te cjase furlane. === Specialitâts a base di formadi === * '''[[Frico]]''': Il plât simbul de cusine furlane, preparât cun il formadi (soredut Montâs o Latarie) cuet te fressore , secont lis variants cence o cun patatis e civole. == Importanze nutrizionâl == Il formadi al è un aliment ric di proteinis di alte cualitât, calci, fosfor e vitaminis (soredut A e B12). Al è un prodot concentrât, al contèn ancje une percentuâl variabîl di grassis e sâl, e par chest al va consumât te juste cuantitât intun regjim alimentâr ecuilibrât. == Viôt ancje == * [[Frico]] * [[Montâs]] * [[Lat]] * [[Cusine furlane]] [[Categorie:Formadis| ]] [[Categorie:Cujine furlane]] [[Categorie:Alimentazion]] 1fnb6t8gfs26ssbxlwjz9s6b5dxzdoi 187926 187925 2026-09-11T12:28:18Z Santefoscje73 11500 187926 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Formadi |Figure = Kaastekoop.jpg |Didascalie = Formadis intune buteghe |Sottitul = Prodot alimentâr derivât dal làt |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Medi Orient / Europe (Preistorie) |Ativitât = Prodòt latâr-caseari |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Base de cusine e de economie rurâl furlane }} Il '''formadi''' al è un prodot alimentâr derivât dal [[lat]] (di vacje, piore, cjavre o bufali), otignût fasint coagulâ la [[caseine]] par mieç dal [[cai]] e di micro-organisms (bateris dal lat). Il formadi si puès mangjâ fresc o invecjât (stagjonât). Al è un dai alimenti plui difondûts al mont e un piere angolâr de cusine e de economie agricole dal Mediterani e de Europe. == Procès di produzion == La lavorazion dal formadi e varie a secont dal gjenar che si vûl otignî, ma lis fasis fondamentâlis a son: * '''Scjaldamënt dal lat''': Il lat al ven metût intune cjalderie (o cjaldere) e scjaldât a une temperadure varjabïl (par solit jenfri i 25 °C e i 38 °C). * '''Coagulazion''': Si zonte il '''cai''' (une sostance enzimatiche gjavade fûr dal stomi dai ruminants ancjemò di lat, o di origjin vegetâl/microbiane). Il cai al fâs coagulâ la caseine, separant la parte solide (le ''cajade'') dal licuit (il ''serum''). * '''Roture de cajade''': Le paste solide ven rote in tocs plui o mancul piçuls a secont de cjareteristice dal formadi finâl. 4. '''Pressature e salature''': Le paste ven gjavade, metude tes formis, striçade par gjavâ le aghe vanzade e salade (a sec o in salmuerie). * '''Stagjonadure''': I formadis vegnin lassâts invecjâ in cavis o cjamaris a temperadure e umiditât controladis. == Classificazion dai formadis == A secont dal contignût di aghe, de temperadure di coture de paste e dal timp di invecjament, i formadis si dividin in: * '''Formadis frescs''': Le paste ven lassade in grops gruès e no ven cuete. A une vore di aghe e e van mangjâts tal zîr di pocs dîs o conservâts tal frigo (par esempli: [[scuete]], [[strachín]], [[mozzarele]], [[mascarpon]]). * '''Formadis semi-dûrs''': Le paste ven masanade in tocs plui piçuls, fracade e lassade stagjonâ par cualchi setemane o mês ([[caciote]], [[provolon]]). * '''Formadis dûrs''': Le paste ven rotâ in tocuts picinins (dal volumetric di un gran di rîs), cuete a 50-60 °C e mesedade di continui. L'impast al ven fracât, salât e invecjât par tancj mês o agns (par esempli: [[Latarie]], [[Montâs]], [[Emmental]], [[Parmigjan]], [[Grana]]). == I formadis in te tradizion furlane == In te culture dal [[Friûl]], la lavorazion dal lat à une storie secolâr leade in maniere strete a le ativitât des '''latariis turnariis''' e sociâls, che a colegavin il lat dai piçuls contadins di un paîs par fâ formadi in comun. === Tipicitâts furlanis === * '''[[Montâs]]''' (o ''Montasio''): Il formadi furlan plui famôs, cuntune denominazion di origjin protete (DOP). Al puel jessi mangjât fresc, mezan o stravecjo. * '''[[Latarie]]''': Formadi tradizionâl di prin plan produsût in te plui part des latariis furlanis. * '''[[Formadi cjoc]]''': Formadi invecjât in tes marcjis o tal vin dal teritori. * '''[[Formadi frant]]''': Specialitât otignude masanant e impastant formadis di diviersis stagjonadurs cun pevar, lat e pane. * '''[[Scuete di mont]]''' (o ''scuete fumade''): Scuete di cjavre o vacje, insajade e fumade traditionalmentri su lis boris e in te cjase furlane. === Specialitâts a base di formadi === * '''[[Frico]]''': Il plât simbul de cusine furlane, preparât cun il formadi (soredut Montâs o Latarie) cuet te fressore , secont lis variants cence o cun patatis e civole. == Importanze nutrizionâl == Il formadi al è un aliment ric di proteinis di alte cualitât, calci, fosfor e vitaminis (soredut A e B12). Al è un prodot concentrât, al contèn ancje une percentuâl variabîl di grassis e sâl, e par chest al va consumât te juste cuantitât intun regjim alimentâr ecuilibrât. == Viôt ancje == * [[Frico]] * [[Montâs]] * [[Lat]] * [[Cusine furlane]] [[Categorie:Formadis| ]] [[Categorie:Cujine furlane]] [[Categorie:Alimentazion]] ign19non5pb58drfrrzpf94culsnbap 187927 187926 2026-09-11T12:30:52Z Santefoscje73 11500 187927 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Formadi |Figure = Kaastekoop.jpg |Didascalie = Formadis intune buteghe |Sottitul = Prodot alimentâr derivât dal làt |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Medi Orient / Europe (Preistorie) |Ativitât = Prodòt latâr-caseari |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Base de cusine e de economie rurâl furlane }} Il '''formadi''' al è un prodot alimentâr derivât dal [[Lat|lat]] (di vacje, piore, cjavre o bufali), otignût fasint coagulâ la [[Caseine|caseine]] par mieç dal [[Cali|cali]] e di micro-organisms (bateris dal lat). Il formadi si puès mangjâ fresc o invecjât (stagjonât). Al è un dai alimenti plui difondûts al mont e un piere angolâr de cusine e de economie agricole dal Mediterani e de Europe. == Procès di produzion == La lavorazion dal formadi e varie a secont dal gjenar che si vûl otignî, ma lis fasis fondamentâlis a son: * '''Scjaldamënt dal lat''': Il lat al ven metût intune cjalderie (o cjaldere) e scjaldât a une temperadure varjabïl (par solit jenfri i 25 °C e i 38 °C). * '''Coagulazion''': Si zonte il '''cai''' (une sostance enzimatiche gjavade fûr dal stomi dai ruminants ancjemò di lat, o di origjin vegetâl/microbiane). Il cai al fâs coagulâ la caseine, separant la parte solide (le ''cajade'') dal licuit (il ''serum''). * '''Roture de cajade''': Le paste solide ven rote in tocs plui o mancul piçuls a secont de cjareteristice dal formadi finâl. 4. '''Pressature e salature''': Le paste ven gjavade, metude tes formis, striçade par gjavâ le aghe vanzade e salade (a sec o in salmuerie). * '''Stagjonadure''': I formadis vegnin lassâts invecjâ in cavis o cjamaris a temperadure e umiditât controladis. == Classificazion dai formadis == A secont dal contignût di aghe, de temperadure di coture de paste e dal timp di invecjament, i formadis si dividin in: * '''Formadis frescs''': Le paste ven lassade in grops gruès e no ven cuete. A une vore di aghe e e van mangjâts tal zîr di pocs dîs o conservâts tal frigo (par esempli: [[scuete]], [[strachín]], [[mozzarele]], [[mascarpon]]). * '''Formadis semi-dûrs''': Le paste ven masanade in tocs plui piçuls, fracade e lassade stagjonâ par cualchi setemane o mês ([[Caciote|caciote]], [[Provolon|provolon]]). * '''Formadis dûrs''': Le paste ven rotâ in tocuts picinins (dal volumetric di un gran di rîs), cuete a 50-60 °C e mesedade di continui. L'impast al ven fracât, salât e invecjât par tancj mês o agns (par esempli: [[Latarie]], [[Montâs]], [[Emmental]], [[Parmigjan]], [[Grana]]). == I formadis in te tradizion furlane == In te culture dal [[Friûl]], la lavorazion dal lat à une storie secolâr leade in maniere strete a le ativitât des '''latariis turnariis''' e sociâls, che a colegavin il lat dai piçuls contadins di un paîs par fâ formadi in comun. === Tipicitâts furlanis === * '''[[Montâs]]''' (o ''Montasio''): Il formadi furlan plui famôs, cuntune denominazion di origjin protete (DOP). Al puel jessi mangjât fresc, mezan o stravecjo. * '''[[Latarie]]''': Formadi tradizionâl di prin plan produsût in te plui part des latariis furlanis. * '''[[Formadi cjoc]]''': Formadi invecjât in tes marcjis o tal vin dal teritori. * '''[[Formadi frant]]''': Specialitât otignude masanant e impastant formadis di diviersis stagjonadurs cun pevar, lat e pane. * '''[[Scuete di mont]]''' (o ''scuete fumade''): Scuete di cjavre o vacje, insajade e fumade traditionalmentri su lis boris e in te cjase furlane. === Specialitâts a base di formadi === * '''[[Frico]]''': Il plât simbul de cusine furlane, preparât cun il formadi (soredut Montâs o Latarie) cuet te fressore , secont lis variants cence o cun patatis e civole. == Importanze nutrizionâl == Il formadi al è un aliment ric di proteinis di alte cualitât, calci, fosfor e vitaminis (soredut A e B12). Al è un prodot concentrât, al contèn ancje une percentuâl variabîl di grassis e sâl, e par chest al va consumât te juste cuantitât intun regjim alimentâr ecuilibrât. == Viôt ancje == * [[Frico]] * [[Montâs]] * [[Lat]] * [[Cusine furlane]] [[Categorie:Formadis| ]] [[Categorie:Cujine furlane]] [[Categorie:Alimentazion]] 0s817fyr89ewg7yxmwrmdeivqn5smtz 187928 187927 2026-09-11T12:32:32Z Santefoscje73 11500 /* Procès di produzion */ 187928 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Formadi |Figure = Kaastekoop.jpg |Didascalie = Formadis intune buteghe |Sottitul = Prodot alimentâr derivât dal làt |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Medi Orient / Europe (Preistorie) |Ativitât = Prodòt latâr-caseari |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Base de cusine e de economie rurâl furlane }} Il '''formadi''' al è un prodot alimentâr derivât dal [[Lat|lat]] (di vacje, piore, cjavre o bufali), otignût fasint coagulâ la [[Caseine|caseine]] par mieç dal [[Cali|cali]] e di micro-organisms (bateris dal lat). Il formadi si puès mangjâ fresc o invecjât (stagjonât). Al è un dai alimenti plui difondûts al mont e un piere angolâr de cusine e de economie agricole dal Mediterani e de Europe. == Procès di produzion == La lavorazion dal formadi e varie a secont dal gjenar che si vûl otignî, ma lis fasis fondamentâlis a son: * '''Scjaldamënt dal lat''': Il lat al ven metût intune cjalderie (o cjaldere) e scjaldât a une temperadure varjabïl (par solit jenfri i 25 °C e i 38 °C). * '''Coagulazion''': Si zonte il '''[[Cali|cali]]''' (une sostance enzimatiche gjavade fûr dal stomi dai ruminants ancjemò di lat, o di origjin vegetâl/microbiane). Il cai al fâs coagulâ la caseine, separant la parte solide (le ''[[Caiade|cajade]]'') dal licuit (il ''serum''). * '''Roture de cajade''': Le paste solide ven rote in tocs plui o mancul piçuls a secont de cjareteristice dal formadi finâl. 4. '''Pressature e salature''': Le paste ven gjavade, metude tes formis, striçade par gjavâ le aghe vanzade e salade (a sec o in salmuerie). * '''Stagjonadure''': I formadis vegnin lassâts invecjâ in cavis o cjamaris a temperadure e umiditât controladis. == Classificazion dai formadis == A secont dal contignût di aghe, de temperadure di coture de paste e dal timp di invecjament, i formadis si dividin in: * '''Formadis frescs''': Le paste ven lassade in grops gruès e no ven cuete. A une vore di aghe e e van mangjâts tal zîr di pocs dîs o conservâts tal frigo (par esempli: [[scuete]], [[strachín]], [[mozzarele]], [[mascarpon]]). * '''Formadis semi-dûrs''': Le paste ven masanade in tocs plui piçuls, fracade e lassade stagjonâ par cualchi setemane o mês ([[Caciote|caciote]], [[Provolon|provolon]]). * '''Formadis dûrs''': Le paste ven rotâ in tocuts picinins (dal volumetric di un gran di rîs), cuete a 50-60 °C e mesedade di continui. L'impast al ven fracât, salât e invecjât par tancj mês o agns (par esempli: [[Latarie]], [[Montâs]], [[Emmental]], [[Parmigjan]], [[Grana]]). == I formadis in te tradizion furlane == In te culture dal [[Friûl]], la lavorazion dal lat à une storie secolâr leade in maniere strete a le ativitât des '''latariis turnariis''' e sociâls, che a colegavin il lat dai piçuls contadins di un paîs par fâ formadi in comun. === Tipicitâts furlanis === * '''[[Montâs]]''' (o ''Montasio''): Il formadi furlan plui famôs, cuntune denominazion di origjin protete (DOP). Al puel jessi mangjât fresc, mezan o stravecjo. * '''[[Latarie]]''': Formadi tradizionâl di prin plan produsût in te plui part des latariis furlanis. * '''[[Formadi cjoc]]''': Formadi invecjât in tes marcjis o tal vin dal teritori. * '''[[Formadi frant]]''': Specialitât otignude masanant e impastant formadis di diviersis stagjonadurs cun pevar, lat e pane. * '''[[Scuete di mont]]''' (o ''scuete fumade''): Scuete di cjavre o vacje, insajade e fumade traditionalmentri su lis boris e in te cjase furlane. === Specialitâts a base di formadi === * '''[[Frico]]''': Il plât simbul de cusine furlane, preparât cun il formadi (soredut Montâs o Latarie) cuet te fressore , secont lis variants cence o cun patatis e civole. == Importanze nutrizionâl == Il formadi al è un aliment ric di proteinis di alte cualitât, calci, fosfor e vitaminis (soredut A e B12). Al è un prodot concentrât, al contèn ancje une percentuâl variabîl di grassis e sâl, e par chest al va consumât te juste cuantitât intun regjim alimentâr ecuilibrât. == Viôt ancje == * [[Frico]] * [[Montâs]] * [[Lat]] * [[Cusine furlane]] [[Categorie:Formadis| ]] [[Categorie:Cujine furlane]] [[Categorie:Alimentazion]] p0mxb5xhi3qaej1pddgeqdej02ie1eo 187929 187928 2026-09-11T12:33:06Z Santefoscje73 11500 /* Importanze nutrizionâl */ 187929 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Formadi |Figure = Kaastekoop.jpg |Didascalie = Formadis intune buteghe |Sottitul = Prodot alimentâr derivât dal làt |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Medi Orient / Europe (Preistorie) |Ativitât = Prodòt latâr-caseari |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Base de cusine e de economie rurâl furlane }} Il '''formadi''' al è un prodot alimentâr derivât dal [[Lat|lat]] (di vacje, piore, cjavre o bufali), otignût fasint coagulâ la [[Caseine|caseine]] par mieç dal [[Cali|cali]] e di micro-organisms (bateris dal lat). Il formadi si puès mangjâ fresc o invecjât (stagjonât). Al è un dai alimenti plui difondûts al mont e un piere angolâr de cusine e de economie agricole dal Mediterani e de Europe. == Procès di produzion == La lavorazion dal formadi e varie a secont dal gjenar che si vûl otignî, ma lis fasis fondamentâlis a son: * '''Scjaldamënt dal lat''': Il lat al ven metût intune cjalderie (o cjaldere) e scjaldât a une temperadure varjabïl (par solit jenfri i 25 °C e i 38 °C). * '''Coagulazion''': Si zonte il '''[[Cali|cali]]''' (une sostance enzimatiche gjavade fûr dal stomi dai ruminants ancjemò di lat, o di origjin vegetâl/microbiane). Il cai al fâs coagulâ la caseine, separant la parte solide (le ''[[Caiade|cajade]]'') dal licuit (il ''serum''). * '''Roture de cajade''': Le paste solide ven rote in tocs plui o mancul piçuls a secont de cjareteristice dal formadi finâl. 4. '''Pressature e salature''': Le paste ven gjavade, metude tes formis, striçade par gjavâ le aghe vanzade e salade (a sec o in salmuerie). * '''Stagjonadure''': I formadis vegnin lassâts invecjâ in cavis o cjamaris a temperadure e umiditât controladis. == Classificazion dai formadis == A secont dal contignût di aghe, de temperadure di coture de paste e dal timp di invecjament, i formadis si dividin in: * '''Formadis frescs''': Le paste ven lassade in grops gruès e no ven cuete. A une vore di aghe e e van mangjâts tal zîr di pocs dîs o conservâts tal frigo (par esempli: [[scuete]], [[strachín]], [[mozzarele]], [[mascarpon]]). * '''Formadis semi-dûrs''': Le paste ven masanade in tocs plui piçuls, fracade e lassade stagjonâ par cualchi setemane o mês ([[Caciote|caciote]], [[Provolon|provolon]]). * '''Formadis dûrs''': Le paste ven rotâ in tocuts picinins (dal volumetric di un gran di rîs), cuete a 50-60 °C e mesedade di continui. L'impast al ven fracât, salât e invecjât par tancj mês o agns (par esempli: [[Latarie]], [[Montâs]], [[Emmental]], [[Parmigjan]], [[Grana]]). == I formadis in te tradizion furlane == In te culture dal [[Friûl]], la lavorazion dal lat à une storie secolâr leade in maniere strete a le ativitât des '''latariis turnariis''' e sociâls, che a colegavin il lat dai piçuls contadins di un paîs par fâ formadi in comun. === Tipicitâts furlanis === * '''[[Montâs]]''' (o ''Montasio''): Il formadi furlan plui famôs, cuntune denominazion di origjin protete (DOP). Al puel jessi mangjât fresc, mezan o stravecjo. * '''[[Latarie]]''': Formadi tradizionâl di prin plan produsût in te plui part des latariis furlanis. * '''[[Formadi cjoc]]''': Formadi invecjât in tes marcjis o tal vin dal teritori. * '''[[Formadi frant]]''': Specialitât otignude masanant e impastant formadis di diviersis stagjonadurs cun pevar, lat e pane. * '''[[Scuete di mont]]''' (o ''scuete fumade''): Scuete di cjavre o vacje, insajade e fumade traditionalmentri su lis boris e in te cjase furlane. === Specialitâts a base di formadi === * '''[[Frico]]''': Il plât simbul de cusine furlane, preparât cun il formadi (soredut Montâs o Latarie) cuet te fressore , secont lis variants cence o cun patatis e civole. == Impuartance nutrizionâl == Il formadi al è un aliment ric di proteinîs di alte cualitât, calci, fosfor e vitaminis (soredut A e B12). Al è un prodot concentrât, al contèn ancje une percentuâl variabîl di grassis e sâl, e par chest al va consumât te juste cuantitât intun regjim alimentâr ecuilibrât. == Viôt ancje == * [[Frico]] * [[Montâs]] * [[Lat]] * [[Cusine furlane]] [[Categorie:Formadis| ]] [[Categorie:Cujine furlane]] [[Categorie:Alimentazion]] f6cclvrypbhgl31bdlmu42xzqfcl3gy 187930 187929 2026-09-11T12:33:27Z Santefoscje73 11500 187930 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Formadi |Figure = Kaastekoop.jpg |Didascalie = Formadis intune buteghe |Sottitul = Prodot alimentâr derivât dal làt |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Medi Orient / Europe (Preistorie) |Ativitât = Prodòt latâr-caseari |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Base de cusine e de economie rurâl furlane }} Il '''formadi''' al è un prodot alimentâr derivât dal [[Lat|lat]] (di vacje, piore, cjavre o bufali), otignût fasint coagulâ la [[Caseine|caseine]] par mieç dal [[Cali|cali]] e di micro-organisms (bateris dal lat). Il formadi si puès mangjâ fresc o invecjât (stagjonât). Al è un dai alimenti plui difondûts al mont e un piere angolâr de cusine e de economie agricole dal Mediterani e de Europe. == Procès di produzion == La lavorazion dal formadi e varie a secont dal gjenar che si vûl otignî, ma lis fasis fondamentâlis a son: * '''Scjaldamënt dal lat''': Il lat al ven metût intune cjalderie (o cjaldere) e scjaldât a une temperadure varjabïl (par solit jenfri i 25 °C e i 38 °C). * '''Coagulazion''': Si zonte il '''[[Cali|cali]]''' (une sostance enzimatiche gjavade fûr dal stomi dai ruminants ancjemò di lat, o di origjin vegetâl/microbiane). Il cai al fâs coagulâ la caseine, separant la parte solide (le ''[[Caiade|cajade]]'') dal licuit (il ''serum''). * '''Roture de cajade''': Le paste solide ven rote in tocs plui o mancul piçuls a secont de cjareteristice dal formadi finâl. 4. '''Pressature e salature''': Le paste ven gjavade, metude tes formis, striçade par gjavâ le aghe vanzade e salade (a sec o in salmuerie). * '''Stagjonadure''': I formadis vegnin lassâts invecjâ in cavis o cjamaris a temperadure e umiditât controladis. == Classificazion dai formadis == A secont dal contignût di aghe, de temperadure di coture de paste e dal timp di invecjament, i formadis si dividin in: * '''Formadis frescs''': Le paste ven lassade in grops gruès e no ven cuete. A une vore di aghe e e van mangjâts tal zîr di pocs dîs o conservâts tal frigo (par esempli: [[scuete]], [[strachín]], [[mozzarele]], [[mascarpon]]). * '''Formadis semi-dûrs''': Le paste ven masanade in tocs plui piçuls, fracade e lassade stagjonâ par cualchi setemane o mês ([[Caciote|caciote]], [[Provolon|provolon]]). * '''Formadis dûrs''': Le paste ven rotâ in tocuts picinins (dal volumetric di un gran di rîs), cuete a 50-60 °C e mesedade di continui. L'impast al ven fracât, salât e invecjât par tancj mês o agns (par esempli: [[Latarie]], [[Montâs]], [[Emmental]], [[Parmigjan]], [[Grana]]). == I formadis in te tradizion furlane == In te culture dal [[Friûl]], la lavorazion dal lat à une storie secolâr leade in maniere strete a le ativitât des '''latariis turnariis''' e sociâls, che a colegavin il lat dai piçuls contadins di un paîs par fâ formadi in comun. === Tipicitâts furlanis === * '''[[Montâs]]''' (o ''Montasio''): Il formadi furlan plui famôs, cuntune denominazion di origjin protete (DOP). Al puel jessi mangjât fresc, mezan o stravecjo. * '''[[Latarie]]''': Formadi tradizionâl di prin plan produsût in te plui part des latariis furlanis. * '''[[Formadi cjoc]]''': Formadi invecjât in tes marcjis o tal vin dal teritori. * '''[[Formadi frant]]''': Specialitât otignude masanant e impastant formadis di diviersis stagjonadurs cun pevar, lat e pane. * '''[[Scuete di mont]]''' (o ''scuete fumade''): Scuete di cjavre o vacje, insajade e fumade traditionalmentri su lis boris e in te cjase furlane. === Specialitâts a base di formadi === * '''[[Frico]]''': Il plât simbul de cusine furlane, preparât cun il formadi (soredut Montâs o Latarie) cuet te fressore , secont lis variants cence o cun patatis e civole. == Impuartance nutrizionâl == Il formadi al è un aliment ric di proteinîs di alte cualitât, calci, fosfor e vitaminis (soredut A e B12). Al è un prodot concentrât, al contèn ancje une percentuâl variabîl di grassis e sâl, e par chest al va consumât te juste cuantitât intun regjim alimentâr ecuilibrât. == Viôt ancje == * [[Frico]] * [[Montâs]] * [[Lat]] * [[Cusine furlane]] [[Categorie:Formadis| ]] [[Categorie:Cusine furlane]] [[Categorie:Alimentazion]] ljynv6oqpqt9phl1woydd01dim29iiz 187931 187930 2026-09-11T12:34:34Z Santefoscje73 11500 187931 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Formadi |Figure = Kaastekoop.jpg |Didascalie = Formadis intune buteghe |Sottitul = Prodot alimentâr derivât dal làt |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Medi Orient / Europe (Preistorie) |Ativitât = Prodòt latâr-caseari |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Base de cusine e de economie rurâl furlane }} Il '''formadi''' al è un prodot alimentâr derivât dal [[Lat|lat]] (di [[Vacje|vacje]], piore, cjavre o bufali), otignût fasint coagulâ la [[Caseine|caseine]] par mieç dal [[Cali|cali]] e di micro-organisms (bateris dal lat). Il formadi si puès mangjâ fresc o invecjât (stagjonât). Al è un dai alimenti plui difondûts al mont e un piere angolâr de cusine e de economie agricole dal Mediterani e de Europe. == Procès di produzion == La lavorazion dal formadi e varie a secont dal gjenar che si vûl otignî, ma lis fasis fondamentâlis a son: * '''Scjaldamënt dal lat''': Il lat al ven metût intune cjalderie (o cjaldere) e scjaldât a une temperadure varjabïl (par solit jenfri i 25 °C e i 38 °C). * '''Coagulazion''': Si zonte il '''[[Cali|cali]]''' (une sostance enzimatiche gjavade fûr dal stomi dai ruminants ancjemò di lat, o di origjin vegetâl/microbiane). Il cai al fâs coagulâ la caseine, separant la parte solide (le ''[[Caiade|cajade]]'') dal licuit (il ''serum''). * '''Roture de cajade''': Le paste solide ven rote in tocs plui o mancul piçuls a secont de cjareteristice dal formadi finâl. 4. '''Pressature e salature''': Le paste ven gjavade, metude tes formis, striçade par gjavâ le aghe vanzade e salade (a sec o in salmuerie). * '''Stagjonadure''': I formadis vegnin lassâts invecjâ in cavis o cjamaris a temperadure e umiditât controladis. == Classificazion dai formadis == A secont dal contignût di aghe, de temperadure di coture de paste e dal timp di invecjament, i formadis si dividin in: * '''Formadis frescs''': Le paste ven lassade in grops gruès e no ven cuete. A une vore di aghe e e van mangjâts tal zîr di pocs dîs o conservâts tal frigo (par esempli: [[scuete]], [[strachín]], [[mozzarele]], [[mascarpon]]). * '''Formadis semi-dûrs''': Le paste ven masanade in tocs plui piçuls, fracade e lassade stagjonâ par cualchi setemane o mês ([[Caciote|caciote]], [[Provolon|provolon]]). * '''Formadis dûrs''': Le paste ven rotâ in tocuts picinins (dal volumetric di un gran di rîs), cuete a 50-60 °C e mesedade di continui. L'impast al ven fracât, salât e invecjât par tancj mês o agns (par esempli: [[Latarie]], [[Montâs]], [[Emmental]], [[Parmigjan]], [[Grana]]). == I formadis in te tradizion furlane == In te culture dal [[Friûl]], la lavorazion dal lat à une storie secolâr leade in maniere strete a le ativitât des '''latariis turnariis''' e sociâls, che a colegavin il lat dai piçuls contadins di un paîs par fâ formadi in comun. === Tipicitâts furlanis === * '''[[Montâs]]''' (o ''Montasio''): Il formadi furlan plui famôs, cuntune denominazion di origjin protete (DOP). Al puel jessi mangjât fresc, mezan o stravecjo. * '''[[Latarie]]''': Formadi tradizionâl di prin plan produsût in te plui part des latariis furlanis. * '''[[Formadi cjoc]]''': Formadi invecjât in tes marcjis o tal vin dal teritori. * '''[[Formadi frant]]''': Specialitât otignude masanant e impastant formadis di diviersis stagjonadurs cun pevar, lat e pane. * '''[[Scuete di mont]]''' (o ''scuete fumade''): Scuete di cjavre o vacje, insajade e fumade traditionalmentri su lis boris e in te cjase furlane. === Specialitâts a base di formadi === * '''[[Frico]]''': Il plât simbul de cusine furlane, preparât cun il formadi (soredut Montâs o Latarie) cuet te fressore , secont lis variants cence o cun patatis e civole. == Impuartance nutrizionâl == Il formadi al è un aliment ric di proteinîs di alte cualitât, calci, fosfor e vitaminis (soredut A e B12). Al è un prodot concentrât, al contèn ancje une percentuâl variabîl di grassis e sâl, e par chest al va consumât te juste cuantitât intun regjim alimentâr ecuilibrât. == Viôt ancje == * [[Frico]] * [[Montâs]] * [[Lat]] * [[Cusine furlane]] [[Categorie:Formadis| ]] [[Categorie:Cusine furlane]] [[Categorie:Alimentazion]] 3t1w9mpnxhyvhye32zor3ftd2oqt3ne Pan 0 4762 187919 181624 2026-09-11T12:12:32Z Santefoscje73 11500 187919 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Pan |Figure = [[File:Various grains.jpg|200px]] |Didascalie = Sorte di pan |Sottitul = Aliment di base otignût de fermentazion e coture de farine |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Medi Orient (Preistorie) |Ativitât = Prodot di furnâ |Gjenar = Alimeni |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Element fondamentâl de alimentazion umane }} Il '''pan''' al è un prodot alimentâr di base otignût de lievitazion e sucessive cotture in tal fôr di un impast fàt di [[farine]] (soredut di [[forment]]), [[aghe]] e, no simpri, sâl e cuincis. Al è un dai alimenti plui antîcs de umanitât e al à une impuartance sociâl, simboliche e religjiose une vore fuarte te culture mediteranee e olandese. == Ingrediens e preparazion == Lis recipis plui classichis e tradizionâls a proviodin le messede di farine, aghe, sâl e un agjent levan: * '''Farine''': Le plui doprade e je chê di forment (môl o dûr), ma si puedin doprâ ancje farinis di altris cereâls come siale, [[blave]] (sorc), [[vuardi]], [[vene]] o di liums (come le soie). * '''Levan (o fece)''': ** '''Levan naturâl (o paste mari / fece mari)''': Il mût tradizionâl di fâ il pan. Al è un impast di farine e aghe fermentât dai bateris (soredut ''Lactobacillus'') e fevis salvadiis. Al dâ al pan une croste plui spesse, une plui lungje conservazion e un gust lezermentri garp. ** '''Fece di bire''' (''Saccharomyces cerevisiae''): Doprade une vore te panificazion moderne parcè che e fâs jevâ la paste plui di corse. * '''Cuincis e variants''': A secont de regjon o de recipe, in te paste si puedin zontâ [[lat]], [[vueli]], spongje o saìn. Il sâl al ven zontât scuasit simpri, fûr che in ciertis tradizions storichis (come tal pan toscàn o umbri). == Storie == La storie dal pan tache te preistorie, cuant che i primis oms masanavin i grans salvadis e ju messedavin cun le aghe par fâ una sorte di polente o fuiace scjaldade su pieris cjaldis. Cun le scuvierte de lievitazion tal antîc Egjit, il pan al è deventât le base de alimentazion di dutis lis civiltâts dal Mediterani. === Pan azim === In cualchi paîs dal Orient Vicin ed inte tradizion ebraiche si dopre il '''pan azim''' (cence levan), splanât a fuiace. I ebreus lu mangjin par memorie de Pasche (''Pesaḥ''). Secont lis Sacris Scrituris, la Ultime Cene di [[Jesù Crist]] e fo propite cuntun pan cence levan. == Il pan in te culture e tradizion furlane == In te culture dal [[Friûl]], il pan al à simpri vût un rûl centrâl, joie di jessi une risorse preciose. La detule popolâr "cuistâsi il pagnut" e indiche il lavorâ par prin di dut par tirâ su il pan di prin denâr par le famee. In te lenghe furlane, le peraule "pan" e puès deventâ ancje sinonim di mangjâ e di nudriment in gjenerâl. La forme plui classiche e carateristiche dal pan tradizionâl furlan al è il '''cuarnet''', caraterizât di dôs "cjecis" o cuarnis inroladis e unît inte part centrâl. == Tipologjiis modernis == * '''Pan integrâl''': Fat cun farine no rafinada che e manten la cortis e la germe dal gran, siôr di fibris e minerâls. * '''Pan biologjic''': Al ven di farinis coltadis cence velens o pesticids e masanadis a piere: cussì a son biel che messedadis le part amide cun chê grasse e la farine e vèn naturalmentri inrichide di vitaminis e sâls minerâi. == Viôt ancje == * [[Forment]] * [[Blave]] * [[Farine]] * [[Cusine]] [[Categorie:Cusine]] [[Categorie:Alimentaziun]] fwd0o8z5v2xci9ubu07iam1qge5k0dj 187920 187919 2026-09-11T12:12:50Z Santefoscje73 11500 187920 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Pan |Figure = Various grains.jpg |Didascalie = Sorte di pan |Sottitul = Aliment di base otignût de fermentazion e coture de farine |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Medi Orient (Preistorie) |Ativitât = Prodot di furnâ |Gjenar = Alimeni |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Element fondamentâl de alimentazion umane }} Il '''pan''' al è un prodot alimentâr di base otignût de lievitazion e sucessive cotture in tal fôr di un impast fàt di [[farine]] (soredut di [[forment]]), [[aghe]] e, no simpri, sâl e cuincis. Al è un dai alimenti plui antîcs de umanitât e al à une impuartance sociâl, simboliche e religjiose une vore fuarte te culture mediteranee e olandese. == Ingrediens e preparazion == Lis recipis plui classichis e tradizionâls a proviodin le messede di farine, aghe, sâl e un agjent levan: * '''Farine''': Le plui doprade e je chê di forment (môl o dûr), ma si puedin doprâ ancje farinis di altris cereâls come siale, [[blave]] (sorc), [[vuardi]], [[vene]] o di liums (come le soie). * '''Levan (o fece)''': ** '''Levan naturâl (o paste mari / fece mari)''': Il mût tradizionâl di fâ il pan. Al è un impast di farine e aghe fermentât dai bateris (soredut ''Lactobacillus'') e fevis salvadiis. Al dâ al pan une croste plui spesse, une plui lungje conservazion e un gust lezermentri garp. ** '''Fece di bire''' (''Saccharomyces cerevisiae''): Doprade une vore te panificazion moderne parcè che e fâs jevâ la paste plui di corse. * '''Cuincis e variants''': A secont de regjon o de recipe, in te paste si puedin zontâ [[lat]], [[vueli]], spongje o saìn. Il sâl al ven zontât scuasit simpri, fûr che in ciertis tradizions storichis (come tal pan toscàn o umbri). == Storie == La storie dal pan tache te preistorie, cuant che i primis oms masanavin i grans salvadis e ju messedavin cun le aghe par fâ una sorte di polente o fuiace scjaldade su pieris cjaldis. Cun le scuvierte de lievitazion tal antîc Egjit, il pan al è deventât le base de alimentazion di dutis lis civiltâts dal Mediterani. === Pan azim === In cualchi paîs dal Orient Vicin ed inte tradizion ebraiche si dopre il '''pan azim''' (cence levan), splanât a fuiace. I ebreus lu mangjin par memorie de Pasche (''Pesaḥ''). Secont lis Sacris Scrituris, la Ultime Cene di [[Jesù Crist]] e fo propite cuntun pan cence levan. == Il pan in te culture e tradizion furlane == In te culture dal [[Friûl]], il pan al à simpri vût un rûl centrâl, joie di jessi une risorse preciose. La detule popolâr "cuistâsi il pagnut" e indiche il lavorâ par prin di dut par tirâ su il pan di prin denâr par le famee. In te lenghe furlane, le peraule "pan" e puès deventâ ancje sinonim di mangjâ e di nudriment in gjenerâl. La forme plui classiche e carateristiche dal pan tradizionâl furlan al è il '''cuarnet''', caraterizât di dôs "cjecis" o cuarnis inroladis e unît inte part centrâl. == Tipologjiis modernis == * '''Pan integrâl''': Fat cun farine no rafinada che e manten la cortis e la germe dal gran, siôr di fibris e minerâls. * '''Pan biologjic''': Al ven di farinis coltadis cence velens o pesticids e masanadis a piere: cussì a son biel che messedadis le part amide cun chê grasse e la farine e vèn naturalmentri inrichide di vitaminis e sâls minerâi. == Viôt ancje == * [[Forment]] * [[Blave]] * [[Farine]] * [[Cusine]] [[Categorie:Cusine]] [[Categorie:Alimentaziun]] obhy2jzvz3slh0cff706ltv82be03fp 187921 187920 2026-09-11T12:13:25Z Santefoscje73 11500 187921 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Pan |Figure = Various grains.jpg |Didascalie = Sorte di pan |Sottitul = Aliment di base otignût de fermentazion e coture de farine |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Medi Orient (Preistorie) |Ativitât = Prodot dal fôr |Gjenar = Alimenr |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Element fondamentâl de alimentazion umane }} Il '''pan''' al è un prodot alimentâr di base otignût de lievitazion e sucessive cotture in tal fôr di un impast fàt di [[farine]] (soredut di [[forment]]), [[aghe]] e, no simpri, sâl e cuincis. Al è un dai alimenti plui antîcs de umanitât e al à une impuartance sociâl, simboliche e religjiose une vore fuarte te culture mediteranee e olandese. == Ingrediens e preparazion == Lis recipis plui classichis e tradizionâls a proviodin le messede di farine, aghe, sâl e un agjent levan: * '''Farine''': Le plui doprade e je chê di forment (môl o dûr), ma si puedin doprâ ancje farinis di altris cereâls come siale, [[blave]] (sorc), [[vuardi]], [[vene]] o di liums (come le soie). * '''Levan (o fece)''': ** '''Levan naturâl (o paste mari / fece mari)''': Il mût tradizionâl di fâ il pan. Al è un impast di farine e aghe fermentât dai bateris (soredut ''Lactobacillus'') e fevis salvadiis. Al dâ al pan une croste plui spesse, une plui lungje conservazion e un gust lezermentri garp. ** '''Fece di bire''' (''Saccharomyces cerevisiae''): Doprade une vore te panificazion moderne parcè che e fâs jevâ la paste plui di corse. * '''Cuincis e variants''': A secont de regjon o de recipe, in te paste si puedin zontâ [[lat]], [[vueli]], spongje o saìn. Il sâl al ven zontât scuasit simpri, fûr che in ciertis tradizions storichis (come tal pan toscàn o umbri). == Storie == La storie dal pan tache te preistorie, cuant che i primis oms masanavin i grans salvadis e ju messedavin cun le aghe par fâ una sorte di polente o fuiace scjaldade su pieris cjaldis. Cun le scuvierte de lievitazion tal antîc Egjit, il pan al è deventât le base de alimentazion di dutis lis civiltâts dal Mediterani. === Pan azim === In cualchi paîs dal Orient Vicin ed inte tradizion ebraiche si dopre il '''pan azim''' (cence levan), splanât a fuiace. I ebreus lu mangjin par memorie de Pasche (''Pesaḥ''). Secont lis Sacris Scrituris, la Ultime Cene di [[Jesù Crist]] e fo propite cuntun pan cence levan. == Il pan in te culture e tradizion furlane == In te culture dal [[Friûl]], il pan al à simpri vût un rûl centrâl, joie di jessi une risorse preciose. La detule popolâr "cuistâsi il pagnut" e indiche il lavorâ par prin di dut par tirâ su il pan di prin denâr par le famee. In te lenghe furlane, le peraule "pan" e puès deventâ ancje sinonim di mangjâ e di nudriment in gjenerâl. La forme plui classiche e carateristiche dal pan tradizionâl furlan al è il '''cuarnet''', caraterizât di dôs "cjecis" o cuarnis inroladis e unît inte part centrâl. == Tipologjiis modernis == * '''Pan integrâl''': Fat cun farine no rafinada che e manten la cortis e la germe dal gran, siôr di fibris e minerâls. * '''Pan biologjic''': Al ven di farinis coltadis cence velens o pesticids e masanadis a piere: cussì a son biel che messedadis le part amide cun chê grasse e la farine e vèn naturalmentri inrichide di vitaminis e sâls minerâi. == Viôt ancje == * [[Forment]] * [[Blave]] * [[Farine]] * [[Cusine]] [[Categorie:Cusine]] [[Categorie:Alimentaziun]] p4bt1k5r8q6zybf34jvtp8grn9ftqx6 187922 187921 2026-09-11T12:14:06Z Santefoscje73 11500 187922 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Pan |Figure = Various grains.jpg |Didascalie = Sorte di pan |Sottitul = Aliment di base otignût de fermentazion e coture de farine |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Medi Orient (Preistorie) |Ativitât = Prodot dal fôr |Gjenar = Alimenr |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Element fondamentâl de alimentazion umane }} Il '''pan''' al è un prodot alimentâr di base otignût de lievitazion e sucessive cotture in tal fôr di un impast fàt di [[farine]] (soredut di [[forment]]), [[aghe]] e, no simpri, sâl e cuincis. Al è un dai alimenti plui antîcs de umanitât e al à une impuartance sociâl, simboliche e religjiose une vore fuarte te culture mediteranee e olandese. == Ingrediens e preparazion == Lis recipis plui classichis e tradizionâls a proviodin le messede di farine, aghe, sâl e un agjent levan: * '''Farine''': Le plui doprade e je chê di forment (môl o dûr), ma si puedin doprâ ancje farinis di altris cereâls come siale, [[blave]] (sorc), [[vuardi]], [[vene]] o di liums (come le soie). * '''Levan (o fece)''': ** '''Levan naturâl (o paste mari / fece mari)''': Il mût tradizionâl di fâ il pan. Al è un impast di farine e aghe fermentât dai bateris (soredut ''Lactobacillus'') e fevis salvadiis. Al dâ al pan une croste plui spesse, une plui lungje conservazion e un gust lezermentri garp. ** '''Fece di bire''' (''Saccharomyces cerevisiae''): Doprade une vore te panificazion moderne parcè che e fâs jevâ la paste plui di corse. * '''Cuincis e variants''': A secont de regjon o de recipe, in te paste si puedin zontâ [[lat]], [[vueli]], spongje o saìn. Il sâl al ven zontât scuasit simpri, fûr che in ciertis tradizions storichis (come tal pan toscàn o umbri). == Storie == La storie dal pan tache te preistorie, cuant che i primis oms masanavin i grans salvadis e ju messedavin cun le aghe par fâ una sorte di polente o fuiace scjaldade su pieris cjaldis. Cun le scuvierte de lievitazion tal antîc Egjit, il pan al è deventât le base de alimentazion di dutis lis civiltâts dal Mediterani. === Pan azim === In cualchi paîs dal Orient Vicin ed inte tradizion ebraiche si dopre il '''pan azim''' (cence levan), splanât a fuiace. I ebreus lu mangjin par memorie de Pasche (''Pesaḥ''). Secont lis Sacris Scrituris, la Ultime Cene di [[Jesù Crist]] e fo propite cuntun pan cence levan. == Il pan in te culture e tradizion furlane == In te culture dal [[Friûl]], il pan al à simpri vût un rûl centrâl, joie di jessi une risorse preciose. La detule popolâr "cuistâsi il pagnut" e indiche il lavorâ par prin di dut par tirâ su il pan di prin denâr par le famee. In te lenghe furlane, le peraule "pan" e puès deventâ ancje sinonim di mangjâ e di nudriment in gjenerâl. La forme plui classiche e carateristiche dal pan tradizionâl furlan al è il '''cuarnet''', caraterizât di dôs "cjecis" o cuarnis inroladis e unît inte part centrâl. == Tipologjiis modernis == * '''Pan integrâl''': Fat cun farine no rafinada che e manten la cortis e la germe dal gran, siôr di fibris e minerâls. * '''Pan biologjic''': Al ven di farinis coltadis cence velens o pesticids e masanadis a piere: cussì a son biel che messedadis le part amide cun chê grasse e la farine e vèn naturalmentri inrichide di vitaminis e sâls minerâi. == Viôt ancje == * [[Forment]] * [[Blave]] * [[Farine]] * [[Cusine]] [[Categorie:Cusine]] [[Categorie:Alimentazion]] dn0ojk66fdv4p7zvrjk7qp0id32xw1n 187923 187922 2026-09-11T12:14:46Z Santefoscje73 11500 /* Pan azim */ 187923 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Pan |Figure = Various grains.jpg |Didascalie = Sorte di pan |Sottitul = Aliment di base otignût de fermentazion e coture de farine |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Medi Orient (Preistorie) |Ativitât = Prodot dal fôr |Gjenar = Alimenr |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Element fondamentâl de alimentazion umane }} Il '''pan''' al è un prodot alimentâr di base otignût de lievitazion e sucessive cotture in tal fôr di un impast fàt di [[farine]] (soredut di [[forment]]), [[aghe]] e, no simpri, sâl e cuincis. Al è un dai alimenti plui antîcs de umanitât e al à une impuartance sociâl, simboliche e religjiose une vore fuarte te culture mediteranee e olandese. == Ingrediens e preparazion == Lis recipis plui classichis e tradizionâls a proviodin le messede di farine, aghe, sâl e un agjent levan: * '''Farine''': Le plui doprade e je chê di forment (môl o dûr), ma si puedin doprâ ancje farinis di altris cereâls come siale, [[blave]] (sorc), [[vuardi]], [[vene]] o di liums (come le soie). * '''Levan (o fece)''': ** '''Levan naturâl (o paste mari / fece mari)''': Il mût tradizionâl di fâ il pan. Al è un impast di farine e aghe fermentât dai bateris (soredut ''Lactobacillus'') e fevis salvadiis. Al dâ al pan une croste plui spesse, une plui lungje conservazion e un gust lezermentri garp. ** '''Fece di bire''' (''Saccharomyces cerevisiae''): Doprade une vore te panificazion moderne parcè che e fâs jevâ la paste plui di corse. * '''Cuincis e variants''': A secont de regjon o de recipe, in te paste si puedin zontâ [[lat]], [[vueli]], spongje o saìn. Il sâl al ven zontât scuasit simpri, fûr che in ciertis tradizions storichis (come tal pan toscàn o umbri). == Storie == La storie dal pan tache te preistorie, cuant che i primis oms masanavin i grans salvadis e ju messedavin cun le aghe par fâ una sorte di polente o fuiace scjaldade su pieris cjaldis. Cun le scuvierte de lievitazion tal antîc Egjit, il pan al è deventât le base de alimentazion di dutis lis civiltâts dal Mediterani. === Pan azim === In cualchi paîs dal Orient Vicin ed inte tradizion ebraiche si dopre il '''pan azim''' (cence levan), splanât a fuiace. I ebreus lu mangjin par memorie de Pasche (''Pesaḥ''). Secont lis Sacris Scrituris, la Ultime Cene di [[Jesus|Jesù Crist]] e fo propite cuntun pan cence levan. == Il pan in te culture e tradizion furlane == In te culture dal [[Friûl]], il pan al à simpri vût un rûl centrâl, joie di jessi une risorse preciose. La detule popolâr "cuistâsi il pagnut" e indiche il lavorâ par prin di dut par tirâ su il pan di prin denâr par le famee. In te lenghe furlane, le peraule "pan" e puès deventâ ancje sinonim di mangjâ e di nudriment in gjenerâl. La forme plui classiche e carateristiche dal pan tradizionâl furlan al è il '''cuarnet''', caraterizât di dôs "cjecis" o cuarnis inroladis e unît inte part centrâl. == Tipologjiis modernis == * '''Pan integrâl''': Fat cun farine no rafinada che e manten la cortis e la germe dal gran, siôr di fibris e minerâls. * '''Pan biologjic''': Al ven di farinis coltadis cence velens o pesticids e masanadis a piere: cussì a son biel che messedadis le part amide cun chê grasse e la farine e vèn naturalmentri inrichide di vitaminis e sâls minerâi. == Viôt ancje == * [[Forment]] * [[Blave]] * [[Farine]] * [[Cusine]] [[Categorie:Cusine]] [[Categorie:Alimentazion]] r64eyzj6yunldeqxb89jciy2gr1kylq Mîl 0 6001 187935 177349 2026-09-11T13:01:43Z Santefoscje73 11500 187935 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Mîl |Figure = [[File:Runny hunny.jpg|200px]] |Didascalie = Mîl colant |Sottitul = Aliment dolç produsût des âfs |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Preistorie |Ativitât = Prodot de apiculture |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Il prin dolcificant doprât de humanitât }} La '''mîl''' (o ''miel'') al è un aliment dolç e viscôs produsût des [[Âf|âfs]] (soredut de specie ''Apis mellifera'') a partî dal netâr des flôrs o des secrezions di piçuls insets (la melata). Il non al samee vignî de antighe peraule itite ''melit''. La mîl e je stade par milenaris di agns il prin e il sôl dolcificant a disposizion dal om, prime de difusion su grande scjale dal [[zucar]] di cane e di blede. == Produzion e lavorazion == Il procès di formazion de mîl al è un lavôr fat interamentri des âfs intal bôç: 1. '''Racolte dal netâr''': Lis âfs pascoladoris fasin le racolte dal netâr des flôrs e lu stivin inte lôr sache melarie. 2. '''Trasformazion enzimatica''': Intal boç de âf, il netâr al si mesede cun enzims particulârs che a trasformin i zucars complès (come il sacarosi) in zucars simpaticjs (fructosi e glucosi). 3. '''Disidratazion''': Rivadis intal cjavêt, lis âfs a passin il liquido une a l'altre e a ventilin la struture cun lis alas par fâ svaporâ l'aghe vanzada. 4. '''Stocament''': Cuant che la mîl e je pronte, lis âfs a sierin il boç cun cuntun tap di cire (''opercul''). L'apicultôr al tire su i cjavêts, al gjave l'oppercul di cire e al estrai la mîl par centrifugazion, le filtrâ e le lassa posâ prime di metile int ai vàs. == Tipologjiis di mîl == A secont de font di netâr doprade des âfs, si distinguin: * '''Mîl monofloreâls''': Provegnin soredut de une sole specie di plante o flôr (par esempli: mîl di cjastinâr, di acacie, di mênte o di lindi). Ogni tipolgjie e à un colôr, un parfum e un gust diferents. * '''Mîl multifloreâl (o ''Millefiori'')''': Otignût de combinazion di variis speciis di flôrs stagjionâls. * '''Mîl di melate''': Prodot no dal netâr, ma de melate (une sostance zucarinose racolte su lis fueis di piantis come i pignârs o lis cjarpenis). Al è di colôr scûr e di gust mancul dolç. == Proprietâts e nutrizion == La mîl e je componude soredut di zucars simpatics (fructosi e glucosi), aghe, mineralis (fiar, calci, potassi), vitaminis e sostancis antibaterichis e antiossidantis (come l'inibine). al è un aliment une vore energjetic, cun proprietâts lenitivis par il cuel e le tos, e al ven doprât inte cusine tradizionâl, te medicine popolâr e te cosmetiche. == La mîl in te tradizion furlane == Inte culture rurâl dal [[Friûl]], l'apiculture e à une tradizion storiche e profonde. La mîl di acacie e chê di cjastinâ a son jenfri lis plui tipichis e aprezadis dal teritori furlan, dopradissedi par dolcificâ lis bevandis cjaldis sedi come compagnament par i formadis stagjonâi come il [[Montâs]]. == Viôt ancje == * [[Âf]] * [[Zucar]] * [[Apiculture]] [[Categorie:Mîl]] [[Categorie:Apiculture]] [[Categorie:Cusine]] [[Categorie:Alimentazion]] c4b53vxrewjf8uys53wag9kw62b24po 187936 187935 2026-09-11T13:02:31Z Santefoscje73 11500 /* Produzion e lavorazion */ 187936 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Mîl |Figure = [[File:Runny hunny.jpg|200px]] |Didascalie = Mîl colant |Sottitul = Aliment dolç produsût des âfs |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Preistorie |Ativitât = Prodot de apiculture |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Il prin dolcificant doprât de humanitât }} La '''mîl''' (o ''miel'') al è un aliment dolç e viscôs produsût des [[Âf|âfs]] (soredut de specie ''Apis mellifera'') a partî dal netâr des flôrs o des secrezions di piçuls insets (la melata). Il non al samee vignî de antighe peraule itite ''melit''. La mîl e je stade par milenaris di agns il prin e il sôl dolcificant a disposizion dal om, prime de difusion su grande scjale dal [[zucar]] di cane e di blede. == Produzion e lavorazion == Il procès di formazion de mîl al è un lavôr fat interamentri des âfs intal bôç: * '''Racolte dal netâr''': Lis âfs pascoladoris fasin le racolte dal netâr des flôrs e lu stivin inte lôr sache melarie. *'''Trasformazion enzimatica''': Intal boç de âf, il netâr al si mesede cun enzims particulârs che a trasformin i zucars complès (come il sacarosi) in zucars simpaticjs (fructosi e glucosi). * '''Disidratazion''': Rivadis intal cjavêt, lis âfs a passin il liquido une a l'altre e a ventilin la struture cun lis alas par fâ svaporâ l'aghe vanzada. * '''Stocament''': Cuant che la mîl e je pronte, lis âfs a sierin il boç cun cuntun tap di cire (''opercul''). L'apicultôr al tire su i cjavêts, al gjave l'oppercul di cire e al estrai la mîl par centrifugazion, le filtrâ e le lassa posâ prime di metile int ai vàs. == Tipologjiis di mîl == A secont de font di netâr doprade des âfs, si distinguin: * '''Mîl monofloreâls''': Provegnin soredut de une sole specie di plante o flôr (par esempli: mîl di cjastinâr, di acacie, di mênte o di lindi). Ogni tipolgjie e à un colôr, un parfum e un gust diferents. * '''Mîl multifloreâl (o ''Millefiori'')''': Otignût de combinazion di variis speciis di flôrs stagjionâls. * '''Mîl di melate''': Prodot no dal netâr, ma de melate (une sostance zucarinose racolte su lis fueis di piantis come i pignârs o lis cjarpenis). Al è di colôr scûr e di gust mancul dolç. == Proprietâts e nutrizion == La mîl e je componude soredut di zucars simpatics (fructosi e glucosi), aghe, mineralis (fiar, calci, potassi), vitaminis e sostancis antibaterichis e antiossidantis (come l'inibine). al è un aliment une vore energjetic, cun proprietâts lenitivis par il cuel e le tos, e al ven doprât inte cusine tradizionâl, te medicine popolâr e te cosmetiche. == La mîl in te tradizion furlane == Inte culture rurâl dal [[Friûl]], l'apiculture e à une tradizion storiche e profonde. La mîl di acacie e chê di cjastinâ a son jenfri lis plui tipichis e aprezadis dal teritori furlan, dopradissedi par dolcificâ lis bevandis cjaldis sedi come compagnament par i formadis stagjonâi come il [[Montâs]]. == Viôt ancje == * [[Âf]] * [[Zucar]] * [[Apiculture]] [[Categorie:Mîl]] [[Categorie:Apiculture]] [[Categorie:Cusine]] [[Categorie:Alimentazion]] ke0v7znju4lr90gs2d0k11co79i1rl3 187937 187936 2026-09-11T13:03:38Z Santefoscje73 11500 /* Produzion e lavorazion */ 187937 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Mîl |Figure = [[File:Runny hunny.jpg|200px]] |Didascalie = Mîl colant |Sottitul = Aliment dolç produsût des âfs |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Preistorie |Ativitât = Prodot de apiculture |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Il prin dolcificant doprât de humanitât }} La '''mîl''' (o ''miel'') al è un aliment dolç e viscôs produsût des [[Âf|âfs]] (soredut de specie ''Apis mellifera'') a partî dal netâr des flôrs o des secrezions di piçuls insets (la melata). Il non al samee vignî de antighe peraule itite ''melit''. La mîl e je stade par milenaris di agns il prin e il sôl dolcificant a disposizion dal om, prime de difusion su grande scjale dal [[zucar]] di cane e di blede. == Produzion e lavorazion == Il procès di formazion de mîl al è un lavôr fat interamentri des âfs intal bôç: * '''Racolte dal netâr''': Lis âfs pascoladoris fasin le racolte dal netâr des flôrs e lu stivin inte lôr sache melarie. *'''Trasformazion enzimatiche''': In tal boç de âf, il netâr al si messede cun enzimis particolârs che a trasformin i zucars complès (come il sacarosi) in zucars simpatics (fructosi e glucosi). * '''Disidratazion''': Rivadis intal cjavêt, lis âfs a passin il licuit une a l'altre e a ventilin le struture cun lis alutis par fâ svaporâ l'aghe vanzade. * '''Stocament''': Cuant che la mîl e je pronte, lis âfs a sierin il boç cun cuntun tap di cire (''opercul''). L'apicultôr al tire su i cjavêts, al gjave l'oppercul di cire e al estrai la mîl par centrifugazion, le filtrâ e le lassa posâ prime di metile int ai vàs. == Tipologjiis di mîl == A secont de font di netâr doprade des âfs, si distinguin: * '''Mîl monofloreâls''': Provegnin soredut de une sole specie di plante o flôr (par esempli: mîl di cjastinâr, di acacie, di mênte o di lindi). Ogni tipolgjie e à un colôr, un parfum e un gust diferents. * '''Mîl multifloreâl (o ''Millefiori'')''': Otignût de combinazion di variis speciis di flôrs stagjionâls. * '''Mîl di melate''': Prodot no dal netâr, ma de melate (une sostance zucarinose racolte su lis fueis di piantis come i pignârs o lis cjarpenis). Al è di colôr scûr e di gust mancul dolç. == Proprietâts e nutrizion == La mîl e je componude soredut di zucars simpatics (fructosi e glucosi), aghe, mineralis (fiar, calci, potassi), vitaminis e sostancis antibaterichis e antiossidantis (come l'inibine). al è un aliment une vore energjetic, cun proprietâts lenitivis par il cuel e le tos, e al ven doprât inte cusine tradizionâl, te medicine popolâr e te cosmetiche. == La mîl in te tradizion furlane == Inte culture rurâl dal [[Friûl]], l'apiculture e à une tradizion storiche e profonde. La mîl di acacie e chê di cjastinâ a son jenfri lis plui tipichis e aprezadis dal teritori furlan, dopradissedi par dolcificâ lis bevandis cjaldis sedi come compagnament par i formadis stagjonâi come il [[Montâs]]. == Viôt ancje == * [[Âf]] * [[Zucar]] * [[Apiculture]] [[Categorie:Mîl]] [[Categorie:Apiculture]] [[Categorie:Cusine]] [[Categorie:Alimentazion]] 44j3pb4m6i9u0klk7cut7cv9g8kb8xl Alps 0 6002 188028 187634 2026-09-12T09:08:52Z Santefoscje73 11500 /* Gjeografie */ 188028 wikitext text/x-wiki {{Montagne | non = Alps | foto = Satellitenaufnahme der Alpen.jpg | didascalie = Lis Alps viodudis dal satelit | altris nons = Alpen (todesc)<br>Alpes (francês e spagnol)<br>Alpe (sloven) | stât = [[Italie]], [[France]], [[Svuizare]], [[Austrie]], [[Liechtenstein]], [[Gjermanie]], [[Slovenie]] | altitudin = 4.810 (Mont Blanc) | coordenadis = {{coord|45|50|01|N|6|51|54|E|type:mountain_region:FR_type:landmark|display=inline,title}} | cjadene = Sisteme alpin }} Lis '''Alps''' a son la plui grande e impuartante cjadene montagnose de [[Europe]]. A forme un arc naturâl che si estint par cirche 1.200 km tra il mari Ligur a ovest e le planure danubiane a est. La cime plui alte des Alps je il [[Mont Blanc]], che cui sôs 4.810 metri di altitudin al è cunsiderât il "tet d'Eorope". Daûr di lui par altece a vegnin il [[Mont Rose]] (4.634 m), il Dom (4.545 m), il Weisshorn (4.505 m) e il [[Mont Cervin|Cervin]] (4.476 m). == Gjeografie == L'arc alpin al travierse ben siet stâts eoropeans: * [[Italie]] * [[France]] * [[Svuizare]] * [[Austrie]] * [[Liechtenstein]] * [[Gjermanie]] * [[Slovenie]] In base a la suddivision tradizionâl, lis Alps a vegnin ripartidis in trê sezionis principâls: lis [[Alps Ocidentâls]] lis [[Alps Centrâls]] e lis [[Alps Orientâls]]. == Lis Alps tal Friûl == Lis Alps a ocupin la part plui a tramontan dal [[Friûl]]: * A bonât si cjatin lis [[Alps Cjargnelis]] e lis Prealps Cjargnelis; * A jevât si cjatin lis [[Alps Juliis]] e lis Prealps Juliis. Chestis cjadenis a garantissin un riparo naturâl dai vents frêts dal nord e a raprensentin une risorse impuartante par l'agricolture, la pastorizie e il turisim de regjon. == Gjeolohjie e ambient == Lis Alps si a son formadis par vie de colision tetoniche jenfri le plache africane e chê eurasiatiche, un procès scomençât te ere mesozoiche. L'ambient alpin al caraterize un bon numar di habitat, dai boscs di cjastinârs e fô a basse altitudin, fin ai pascui di mont e ai glaçârs perpetuis su lis cimis plui altis. La faune e comprint specis simbolichis come il [[Cjamoç|cjamoç]], il [[Stambec|stambec]], la cjamuzze, le [[Acuile reâl|acuile reâl]] e la [[Marmote|marmote]]. == Istorie e culture == Dai timps preistorics, lis Alps son statis une zone di passaç e di scuintri jenfri popui e culturis diviersis. I passaç alpins (come il [[Grant San Bernard]] o il Tarvis) a son stâts viis strategjichis par Romans, popui gjermanics e mercjadants de [[Etât di Mieç]]. Vuê la regjon alpine e je un dai centri turistics plui famôs dal mont par i sports di Invier (sci, alpinisim) e par la escursionim d'istât. == Curiositâts == * Il non "Alps" al derive probabilmentri de lidrîs pre-romane ''alb'' o ''alp'', che e significave "mont" o "pascui di altitudin". * Dintor dal [[Mont Rose]] e dal [[Mont Blanc]] si cjatin i glaçârs plui estendûs dal continent eoropean , fûr de Scandinavie. == Bibliografie == * Werner Bätzing, ''Die Alpen - Geschichte und Zukunft einer europäischen Kulturlandschaft'', C.H.Beck, 2015. * Luigi Zanzi, ''Le Alpi nella storia d'Europa'', CDA & Vivalda, 2004. == Leams esternîs == * [https://www.britannica.com/place/Alps Voce "Alps" su la Enciclopedia Britannica] * [https://www.alpconv.org/it/ Convenzion Alpine - Organisazion internazionâl par la protezion des Alps] [[Categorie:Alps]] [[Categorie:Monts]] [[Categorie:Gjeografie de Europe]] 7mfa0lm03glv2slulce465n4yr0jbpr Dolar 0 6232 187998 168807 2026-09-12T06:40:07Z Santefoscje73 11500 187998 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Dolar |Figure = [[File:US dollar dollar sign.svg|150px]] |Didascalie = Simbol dal dolar ($) |Sottitul = Nom di diviarsis monedis e valutis intal mont |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Europe Centrâl (Joachimsthal / Boemie) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valuta |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprât in plui di 20 Stâts intal mont }} Il '''dolar''' (simbol: '''$''') al è il nom di une [[monede]] e valute uficiâl doprade in une vore di Stâts e regjons tal mont. Il plui famôs e doprât te economie internazionâl al è il '''[[Dolar merecan]]''' (USD), ma a esistin diviarsis altris valutis nazionâls che a doprin chest nom. == Storie ed etimologie == La peraule "dolar" e derive dal antîc todesc ''Thaler'' (o ''Taler''), une cjarte di abreviazion di ''Joachimsthaler'', il nom di une monede d'arinnt batude par le prime volte tal 1519 te citât di Joachimsthal, inte [[Boemie]] (vuê Jáchymov, inte [[Republiche Ceche]]). Il nom ''taler'' si è spandût te Europe e al è deventât ''daler'' inte [[Lenghe olandese|lenghe olandese]], usât tes coloniis de [[Americhe dal Nord]]. Intal 1792, il [[Congrès dai Stâts Unîts]] al à adotât uficialmentri il nom "dollar" par la sô monede nazionâl,cjapant ispirazion ancje al ''Real de a ocho'' (il dolar spagnûl di arint une vore difondût tes Americhis). == Monedis nazionâls principâls == A seguit une liste des principâls valutis dal mont che a doprin il nom di dolar: {| class="wikitable" ! Stât / Regjon !! Nom de monede !! Codiç ISO |- | [[Stâts Unîts di Americhe]] || '''[[Dolar american]]''' || USD |- | [[Canadà]] || '''[[Dolar canadês]]''' || CAD |- | [[Australie]] || '''[[Dolar australian]]''' || AUD |- | [[Gnove Zelande]] || '''[[Dolar neozelandês]]''' || NZD |- | [[Hong Kong]] || '''[[Dolar di Hong Kong]]''' || HKD |- | [[Singapor]] || '''[[Dolar di Singapor]]''' || SGD |- | [[Giamaica]] || '''[[Dolar gjiamaican]]''' || JMD |- | [[Liberie]] || '''[[Dolar liberian]]''' || LRD |} A esistin ancje altris paîs (come l'[[Ecuador]] o il [[El Salvador]]) che a an bandonât le monede nazionâl par doprâ il dolar merecan come valute uficiâl (prucès di ''dolarizzazion''). == Simbul == Il simbol uficiâl al è '''$''', par solît mitût prin dal numar (par esempli '''$ 100'''). Par distingui i diviars dolars tal cumierç internazionâl, si zontin lis letaris dal Stât (come '''US$''', '''CAN$''', '''AU$'''). == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Euro]] * [[Economie]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Finanze]] n52on79f45l8q9am4kroz3teir0frol 187999 187998 2026-09-12T06:40:25Z Santefoscje73 11500 187999 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Dolar |Figure = US dollar dollar sign.svg |Didascalie = Simbol dal dolar ($) |Sottitul = Nom di diviarsis monedis e valutis intal mont |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Europe Centrâl (Joachimsthal / Boemie) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valuta |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprât in plui di 20 Stâts intal mont }} Il '''dolar''' (simbol: '''$''') al è il nom di une [[monede]] e valute uficiâl doprade in une vore di Stâts e regjons tal mont. Il plui famôs e doprât te economie internazionâl al è il '''[[Dolar merecan]]''' (USD), ma a esistin diviarsis altris valutis nazionâls che a doprin chest nom. == Storie ed etimologie == La peraule "dolar" e derive dal antîc todesc ''Thaler'' (o ''Taler''), une cjarte di abreviazion di ''Joachimsthaler'', il nom di une monede d'arinnt batude par le prime volte tal 1519 te citât di Joachimsthal, inte [[Boemie]] (vuê Jáchymov, inte [[Republiche Ceche]]). Il nom ''taler'' si è spandût te Europe e al è deventât ''daler'' inte [[Lenghe olandese|lenghe olandese]], usât tes coloniis de [[Americhe dal Nord]]. Intal 1792, il [[Congrès dai Stâts Unîts]] al à adotât uficialmentri il nom "dollar" par la sô monede nazionâl,cjapant ispirazion ancje al ''Real de a ocho'' (il dolar spagnûl di arint une vore difondût tes Americhis). == Monedis nazionâls principâls == A seguit une liste des principâls valutis dal mont che a doprin il nom di dolar: {| class="wikitable" ! Stât / Regjon !! Nom de monede !! Codiç ISO |- | [[Stâts Unîts di Americhe]] || '''[[Dolar american]]''' || USD |- | [[Canadà]] || '''[[Dolar canadês]]''' || CAD |- | [[Australie]] || '''[[Dolar australian]]''' || AUD |- | [[Gnove Zelande]] || '''[[Dolar neozelandês]]''' || NZD |- | [[Hong Kong]] || '''[[Dolar di Hong Kong]]''' || HKD |- | [[Singapor]] || '''[[Dolar di Singapor]]''' || SGD |- | [[Giamaica]] || '''[[Dolar gjiamaican]]''' || JMD |- | [[Liberie]] || '''[[Dolar liberian]]''' || LRD |} A esistin ancje altris paîs (come l'[[Ecuador]] o il [[El Salvador]]) che a an bandonât le monede nazionâl par doprâ il dolar merecan come valute uficiâl (prucès di ''dolarizzazion''). == Simbul == Il simbol uficiâl al è '''$''', par solît mitût prin dal numar (par esempli '''$ 100'''). Par distingui i diviars dolars tal cumierç internazionâl, si zontin lis letaris dal Stât (come '''US$''', '''CAN$''', '''AU$'''). == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Euro]] * [[Economie]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Finanze]] 7iybkpktwhlnz88m2wn386ep2mtkoaf 188001 187999 2026-09-12T06:42:06Z Santefoscje73 11500 188001 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Dolar |Figure =File:Countries that use the dollar.svg |Didascalie = I Paîs dal mont che doprin il dolar ($) come monede. |Sottitul = Nom di diviarsis monedis e valutis tal mont |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Europe Centrâl (Joachimsthal / Boemie) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprât in plui di 20 Stâts in tal mont }} Il '''dolar''' (simbol: '''$''') al è il nom di une [[monede]] e valute uficiâl doprade in une vore di Stâts e regjons tal mont. Il plui famôs e doprât te economie internazionâl al è il '''[[Dolar merecan]]''' (USD), ma a esistin diviarsis altris valutis nazionâls che a doprin chest nom. == Storie ed etimologie == La peraule "dolar" e derive dal antîc todesc ''Thaler'' (o ''Taler''), une cjarte di abreviazion di ''Joachimsthaler'', il nom di une monede d'arinnt batude par le prime volte tal 1519 te citât di Joachimsthal, inte [[Boemie]] (vuê Jáchymov, inte [[Republiche Ceche]]). Il nom ''taler'' si è spandût te Europe e al è deventât ''daler'' inte [[Lenghe olandese|lenghe olandese]], usât tes coloniis de [[Americhe dal Nord]]. Intal 1792, il [[Congrès dai Stâts Unîts]] al à adotât uficialmentri il nom "dollar" par la sô monede nazionâl,cjapant ispirazion ancje al ''Real de a ocho'' (il dolar spagnûl di arint une vore difondût tes Americhis). == Monedis nazionâls principâls == A seguit une liste des principâls valutis dal mont che a doprin il nom di dolar: {| class="wikitable" ! Stât / Regjon !! Nom de monede !! Codiç ISO |- | [[Stâts Unîts di Americhe]] || '''[[Dolar american]]''' || USD |- | [[Canadà]] || '''[[Dolar canadês]]''' || CAD |- | [[Australie]] || '''[[Dolar australian]]''' || AUD |- | [[Gnove Zelande]] || '''[[Dolar neozelandês]]''' || NZD |- | [[Hong Kong]] || '''[[Dolar di Hong Kong]]''' || HKD |- | [[Singapor]] || '''[[Dolar di Singapor]]''' || SGD |- | [[Giamaica]] || '''[[Dolar gjiamaican]]''' || JMD |- | [[Liberie]] || '''[[Dolar liberian]]''' || LRD |} A esistin ancje altris paîs (come l'[[Ecuador]] o il [[El Salvador]]) che a an bandonât le monede nazionâl par doprâ il dolar merecan come valute uficiâl (prucès di ''dolarizzazion''). == Simbul == Il simbol uficiâl al è '''$''', par solît mitût prin dal numar (par esempli '''$ 100'''). Par distingui i diviars dolars tal cumierç internazionâl, si zontin lis letaris dal Stât (come '''US$''', '''CAN$''', '''AU$'''). == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Euro]] * [[Economie]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Finanze]] eq2d1uwvwj4g5q6fn082rtsozy9m9s7 188002 188001 2026-09-12T06:42:19Z Santefoscje73 11500 188002 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Dolar |Figure =Countries that use the dollar.svg |Didascalie = I Paîs dal mont che doprin il dolar ($) come monede. |Sottitul = Nom di diviarsis monedis e valutis tal mont |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Europe Centrâl (Joachimsthal / Boemie) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprât in plui di 20 Stâts in tal mont }} Il '''dolar''' (simbol: '''$''') al è il nom di une [[monede]] e valute uficiâl doprade in une vore di Stâts e regjons tal mont. Il plui famôs e doprât te economie internazionâl al è il '''[[Dolar merecan]]''' (USD), ma a esistin diviarsis altris valutis nazionâls che a doprin chest nom. == Storie ed etimologie == La peraule "dolar" e derive dal antîc todesc ''Thaler'' (o ''Taler''), une cjarte di abreviazion di ''Joachimsthaler'', il nom di une monede d'arinnt batude par le prime volte tal 1519 te citât di Joachimsthal, inte [[Boemie]] (vuê Jáchymov, inte [[Republiche Ceche]]). Il nom ''taler'' si è spandût te Europe e al è deventât ''daler'' inte [[Lenghe olandese|lenghe olandese]], usât tes coloniis de [[Americhe dal Nord]]. Intal 1792, il [[Congrès dai Stâts Unîts]] al à adotât uficialmentri il nom "dollar" par la sô monede nazionâl,cjapant ispirazion ancje al ''Real de a ocho'' (il dolar spagnûl di arint une vore difondût tes Americhis). == Monedis nazionâls principâls == A seguit une liste des principâls valutis dal mont che a doprin il nom di dolar: {| class="wikitable" ! Stât / Regjon !! Nom de monede !! Codiç ISO |- | [[Stâts Unîts di Americhe]] || '''[[Dolar american]]''' || USD |- | [[Canadà]] || '''[[Dolar canadês]]''' || CAD |- | [[Australie]] || '''[[Dolar australian]]''' || AUD |- | [[Gnove Zelande]] || '''[[Dolar neozelandês]]''' || NZD |- | [[Hong Kong]] || '''[[Dolar di Hong Kong]]''' || HKD |- | [[Singapor]] || '''[[Dolar di Singapor]]''' || SGD |- | [[Giamaica]] || '''[[Dolar gjiamaican]]''' || JMD |- | [[Liberie]] || '''[[Dolar liberian]]''' || LRD |} A esistin ancje altris paîs (come l'[[Ecuador]] o il [[El Salvador]]) che a an bandonât le monede nazionâl par doprâ il dolar merecan come valute uficiâl (prucès di ''dolarizzazion''). == Simbul == Il simbol uficiâl al è '''$''', par solît mitût prin dal numar (par esempli '''$ 100'''). Par distingui i diviars dolars tal cumierç internazionâl, si zontin lis letaris dal Stât (come '''US$''', '''CAN$''', '''AU$'''). == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Euro]] * [[Economie]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Finanze]] 68jxwgzsu3p72montnjrmi9sizzjsp6 188005 188002 2026-09-12T06:42:51Z Santefoscje73 11500 /* Monedis nazionâls principâls */ 188005 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Dolar |Figure =Countries that use the dollar.svg |Didascalie = I Paîs dal mont che doprin il dolar ($) come monede. |Sottitul = Nom di diviarsis monedis e valutis tal mont |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Europe Centrâl (Joachimsthal / Boemie) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprât in plui di 20 Stâts in tal mont }} Il '''dolar''' (simbol: '''$''') al è il nom di une [[monede]] e valute uficiâl doprade in une vore di Stâts e regjons tal mont. Il plui famôs e doprât te economie internazionâl al è il '''[[Dolar merecan]]''' (USD), ma a esistin diviarsis altris valutis nazionâls che a doprin chest nom. == Storie ed etimologie == La peraule "dolar" e derive dal antîc todesc ''Thaler'' (o ''Taler''), une cjarte di abreviazion di ''Joachimsthaler'', il nom di une monede d'arinnt batude par le prime volte tal 1519 te citât di Joachimsthal, inte [[Boemie]] (vuê Jáchymov, inte [[Republiche Ceche]]). Il nom ''taler'' si è spandût te Europe e al è deventât ''daler'' inte [[Lenghe olandese|lenghe olandese]], usât tes coloniis de [[Americhe dal Nord]]. Intal 1792, il [[Congrès dai Stâts Unîts]] al à adotât uficialmentri il nom "dollar" par la sô monede nazionâl,cjapant ispirazion ancje al ''Real de a ocho'' (il dolar spagnûl di arint une vore difondût tes Americhis). == Monedis nazionâls principâls == A seguit une liste des principâls valutis dal mont che a doprin il nom di dolar: {| class="wikitable" ! Stât / Regjon !! Nom de monede !! Codiç ISO |- | [[Stâts Unîts di Americhe]] || '''[[Dolar merecan]]''' || USD |- | [[Canadà]] || '''[[Dolar canadês]]''' || CAD |- | [[Australie]] || '''[[Dolar australian]]''' || AUD |- | [[Gnove Zelande]] || '''[[Dolar neozelandês]]''' || NZD |- | [[Hong Kong]] || '''[[Dolar di Hong Kong]]''' || HKD |- | [[Singapor]] || '''[[Dolar di Singapor]]''' || SGD |- | [[Giamaica]] || '''[[Dolar gjiamaican]]''' || JMD |- | [[Liberie]] || '''[[Dolar liberian]]''' || LRD |} A esistin ancje altris paîs (come l'[[Ecuador]] o il [[El Salvador]]) che a an bandonât le monede nazionâl par doprâ il dolar merecan come valute uficiâl (prucès di ''dolarizzazion''). == Simbul == Il simbol uficiâl al è '''$''', par solît mitût prin dal numar (par esempli '''$ 100'''). Par distingui i diviars dolars tal cumierç internazionâl, si zontin lis letaris dal Stât (come '''US$''', '''CAN$''', '''AU$'''). == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Euro]] * [[Economie]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Finanze]] gavazi9j4v0byl4awq8870fb9j45jmc 188006 188005 2026-09-12T06:43:16Z Santefoscje73 11500 /* Monedis nazionâls principâls */ 188006 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Dolar |Figure =Countries that use the dollar.svg |Didascalie = I Paîs dal mont che doprin il dolar ($) come monede. |Sottitul = Nom di diviarsis monedis e valutis tal mont |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Europe Centrâl (Joachimsthal / Boemie) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprât in plui di 20 Stâts in tal mont }} Il '''dolar''' (simbol: '''$''') al è il nom di une [[monede]] e valute uficiâl doprade in une vore di Stâts e regjons tal mont. Il plui famôs e doprât te economie internazionâl al è il '''[[Dolar merecan]]''' (USD), ma a esistin diviarsis altris valutis nazionâls che a doprin chest nom. == Storie ed etimologie == La peraule "dolar" e derive dal antîc todesc ''Thaler'' (o ''Taler''), une cjarte di abreviazion di ''Joachimsthaler'', il nom di une monede d'arinnt batude par le prime volte tal 1519 te citât di Joachimsthal, inte [[Boemie]] (vuê Jáchymov, inte [[Republiche Ceche]]). Il nom ''taler'' si è spandût te Europe e al è deventât ''daler'' inte [[Lenghe olandese|lenghe olandese]], usât tes coloniis de [[Americhe dal Nord]]. Intal 1792, il [[Congrès dai Stâts Unîts]] al à adotât uficialmentri il nom "dollar" par la sô monede nazionâl,cjapant ispirazion ancje al ''Real de a ocho'' (il dolar spagnûl di arint une vore difondût tes Americhis). == Monedis nazionâls principâls == A seguit une liste des principâls valutis dal mont che a doprin il nom di dolar: {| class="wikitable" ! Stât / Regjon !! Nom de monede !! Codiç ISO |- | [[Stâts Unîts di Americhe]] || '''[[Dolar merecan]]''' || USD |- | [[Canadà]] || '''[[Dolar canadês]]''' || CAD |- | [[Australie]] || '''[[Dolar australian]]''' || AUD |- | [[Gnove Zelande]] || '''[[Dolar neozelandês]]''' || NZD |- | [[Hong Kong]] || '''[[Dolar di Hong Kong]]''' || HKD |- | [[Singapor]] || '''[[Dolar di Singapor]]''' || SGD |- | [[Gjiamaiche]] || '''[[Dolar gjiamaican]]''' || JMD |- | [[Liberie]] || '''[[Dolar liberian]]''' || LRD |} A esistin ancje altris paîs (come l'[[Ecuador]] o il [[El Salvador]]) che a an bandonât le monede nazionâl par doprâ il dolar merecan come valute uficiâl (prucès di ''dolarizzazion''). == Simbul == Il simbol uficiâl al è '''$''', par solît mitût prin dal numar (par esempli '''$ 100'''). Par distingui i diviars dolars tal cumierç internazionâl, si zontin lis letaris dal Stât (come '''US$''', '''CAN$''', '''AU$'''). == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Euro]] * [[Economie]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Finanze]] pfulgmg4gfbu9j5nfyfmbr5j1kug0si Ue 0 6580 187942 176416 2026-09-11T13:37:17Z Santefoscje73 11500 187942 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Ue |Figure = [[File:Close up grapes.jpg|200px]] |Didascalie = Ue nere |Sottitul = Frut de vît (Vitis vinifera) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Caucasi / Medi Orient |Ativitât = Culturâ fruticule e viticolture |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Base pe produzion dal vin }} La '''ue''' (o ''uva''; non sientific ''Vitis vinifera'') al è il frut de [[vît (plante)|vît]]. Si presente in forme di [[rap]]s, componûts di [[Raspolon|raspolons]] e [[acine|acins]] o grans di piçulis dimensions e colôr clâr (zâl, zâl clâr, verdut) èar le [[Ue blancje|ue blancje]], colôr scûr (ros, viole o neri) par [[Ue nere|ue nere]]. Dal pont di viste de botaniche, le ue e je une baghe. I grans a lôr volte son costituîts di: * '''Scusse''' (o cortis / buscje): le bande esterne che dâ il colôr e che e contèn aromatichis e polifenûi (come il resveratrol). * '''Polpe''': la part interne ricje di aghe, zucars (fructosi e glucosi) e acîts naturâls. * '''Sepis''' (o pips / granis): i grans internis,ricjis di uelis e sostancis antiossidantis. == Ûs e varietâts == La ue e ven doprade soredut pe produzion dal [[Vin|vin]] (e si fevele in chest câs di ue par vin), e par le alimentazion, sedi frescje (Ue da taule) o secje ([[ue Calabrie]], doprade par esempli tai dolçs, tal [[Strucul|strucul]] par dî un); de ue si pues gjavâ ancje il [[Suc di ue|suc di ue]] (no alcolic) e des sepis si tire fûr un vuelin. Lis dôs speciis plui impuartantis pe produzion di ue a son: * Le '''[[Vitis vinifera]]''', che ven de [[Europe]] e de [[Asie]]. * Le '''[[Vitis labrusca]]''', che ven de [[Americhe dal Nord]], di cui e ven la [[ue merecane]], e cun cui si prodûs dome in piçule part vin ([[fragulin]]). Cheste ultime specie no je vitime de [[filossere]], un insèt parasit, e e ven doprade par innescj e ancje par incrosâ varietâts diviersis di ''Vitis vinifera''. == Viticolture tal Friûl == La coltivazion de vît e la trasformazion de ue in vin (le vinificazion) a son ativitâts fondamentâlis par l' economie e par l'identitât culturâl dal [[Friûl]]. Il teritori furlan al è famôs tal mont par la produzion di vins blancs e ros di alte cualitât (DOC e DOCG). === Vîts tipichis dal Friûl === * '''Ue blancje''': ''Friulano'' (ex Tocai), ''Ribolla Gialla'', ''Malvasia'', ''Verduzzo'', ''Picolit''. * '''Ue nere''': ''Refosco dal Peduncolo Rosso'', ''Schioppettino'', ''Pignolo'', ''Tazzelenghe''. == Valôr nutrizionâl == L'ue e je une font ricje di zucars a promte disponibilitât energjetiche, potassi e vitaminis dal grup B e C. E à proprietâts depurativis, diuretichis e antiossidantis, soredut par la presince di resveratroli te scusse des varietâts neris. == Viôt ancje == * [[Vin]] * [[Vît (plante)|Vît]] * [[Agricolture]] {{Commons|Category:Grapes}} [[Categorie:Ue| ]] [[Categorie:Fruts]] [[Categorie:Viticolture]] [[Categorie:Alimentazion]] s7cj1rzb0498d9t5gm4odkomgrbp9m8 187943 187942 2026-09-11T13:37:48Z Santefoscje73 11500 187943 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Ue |Figure = Close up grapes.jpg |Didascalie = Ue nere |Sottitul = Frut de vît (Vitis vinifera) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Caucasi / Medi Orient |Ativitât = Colture fruticule e viticolture |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Base pe produzion dal vin }} La '''ue''' (o ''uva''; non sientific ''Vitis vinifera'') al è il frut de [[vît (plante)|vît]]. Si presente in forme di [[rap]]s, componûts di [[Raspolon|raspolons]] e [[acine|acins]] o grans di piçulis dimensions e colôr clâr (zâl, zâl clâr, verdut) èar le [[Ue blancje|ue blancje]], colôr scûr (ros, viole o neri) par [[Ue nere|ue nere]]. Dal pont di viste de botaniche, le ue e je une baghe. I grans a lôr volte son costituîts di: * '''Scusse''' (o cortis / buscje): le bande esterne che dâ il colôr e che e contèn aromatichis e polifenûi (come il resveratrol). * '''Polpe''': la part interne ricje di aghe, zucars (fructosi e glucosi) e acîts naturâls. * '''Sepis''' (o pips / granis): i grans internis,ricjis di uelis e sostancis antiossidantis. == Ûs e varietâts == La ue e ven doprade soredut pe produzion dal [[Vin|vin]] (e si fevele in chest câs di ue par vin), e par le alimentazion, sedi frescje (Ue da taule) o secje ([[ue Calabrie]], doprade par esempli tai dolçs, tal [[Strucul|strucul]] par dî un); de ue si pues gjavâ ancje il [[Suc di ue|suc di ue]] (no alcolic) e des sepis si tire fûr un vuelin. Lis dôs speciis plui impuartantis pe produzion di ue a son: * Le '''[[Vitis vinifera]]''', che ven de [[Europe]] e de [[Asie]]. * Le '''[[Vitis labrusca]]''', che ven de [[Americhe dal Nord]], di cui e ven la [[ue merecane]], e cun cui si prodûs dome in piçule part vin ([[fragulin]]). Cheste ultime specie no je vitime de [[filossere]], un insèt parasit, e e ven doprade par innescj e ancje par incrosâ varietâts diviersis di ''Vitis vinifera''. == Viticolture tal Friûl == La coltivazion de vît e la trasformazion de ue in vin (le vinificazion) a son ativitâts fondamentâlis par l' economie e par l'identitât culturâl dal [[Friûl]]. Il teritori furlan al è famôs tal mont par la produzion di vins blancs e ros di alte cualitât (DOC e DOCG). === Vîts tipichis dal Friûl === * '''Ue blancje''': ''Friulano'' (ex Tocai), ''Ribolla Gialla'', ''Malvasia'', ''Verduzzo'', ''Picolit''. * '''Ue nere''': ''Refosco dal Peduncolo Rosso'', ''Schioppettino'', ''Pignolo'', ''Tazzelenghe''. == Valôr nutrizionâl == L'ue e je une font ricje di zucars a promte disponibilitât energjetiche, potassi e vitaminis dal grup B e C. E à proprietâts depurativis, diuretichis e antiossidantis, soredut par la presince di resveratroli te scusse des varietâts neris. == Viôt ancje == * [[Vin]] * [[Vît (plante)|Vît]] * [[Agricolture]] {{Commons|Category:Grapes}} [[Categorie:Ue| ]] [[Categorie:Fruts]] [[Categorie:Viticolture]] [[Categorie:Alimentazion]] frjpf9eo35no2jjbskcytfxdrjwuape Model:Infoschede montagne 10 6853 187993 187619 2026-09-12T06:31:57Z Erardo Galbi 9774 Erardo Galbi al à spostât la pagjine [[Model:Montagne]] a [[Model:Infoschede montagne]] 187619 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" style="width:22em; text-align:left; font-size:90%; line-height:1.5em; float:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; border-collapse:collapse;" |+ style="font-size:125%; font-weight:bold; background-color:#db6df0; color:#ffffff; padding:0.4em; text-align:center; border:1px solid #aaa;" | {{{non|{{PAGENAME}}}}} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.5em; border-bottom:1px solid #ddd;" | [[File:{{{foto}}}|280px|border]]<br><small>{{{didascalie|}}}</small> |- ! style="background-color:#f9f9f9; width:40%; padding:0.2em 0.4em; border-bottom:1px solid #ddd;" | Altris nons | style="padding:0.2em 0.4em; border-bottom:1px solid #ddd;" | {{{altris nons|}}} |- ! style="background-color:#f9f9f9; padding:0.2em 0.4em; border-bottom:1px solid #ddd;" | Stât | style="padding:0.2em 0.4em; border-bottom:1px solid #ddd;" | {{{stât|}}} |- ! style="background-color:#f9f9f9; padding:0.2em 0.4em; border-bottom:1px solid #ddd;" | Provincie | style="padding:0.2em 0.4em; border-bottom:1px solid #ddd;" | {{{provincie|}}} |- ! style="background-color:#f9f9f9; padding:0.2em 0.4em; border-bottom:1px solid #ddd;" | Altitudin | style="padding:0.2em 0.4em; border-bottom:1px solid #ddd;" | {{{altitudin|}}} m s.n.m. |- ! style="background-color:#f9f9f9; padding:0.2em 0.4em; border-bottom:1px solid #ddd;" | Coordenadis | style="padding:0.2em 0.4em; border-bottom:1px solid #ddd;" | {{{coordenadis|}}} |- ! style="background-color:#f9f9f9; padding:0.2em 0.4em; border-bottom:1px solid #ddd;" | Cjadene | style="padding:0.2em 0.4em; border-bottom:1px solid #ddd;" | {{{cjadene|}}} |- ! style="background-color:#f9f9f9; padding:0.2em 0.4em;" | Prime assension | style="padding:0.2em 0.4em;" | {{{assension|}}} |}</includeonly><noinclude> Model par lis infoschedis des montagnis. == Sintassi == <pre> {{Montagne | non = | foto = | didascalie = | altris nons = | stât = | provincie = | altitudin = | coordenadis = | cjadene = | assension = }} </pre> [[Categorie:Modei di informazion]] </noinclude> b2n5o7vu7kwggozfnp4m448bciarl3w Cjocolate 0 6916 187932 171573 2026-09-11T12:47:35Z Santefoscje73 11500 187932 wikitext text/x-wiki [[Figure:Chocolate.jpg|right|thumb|300px|Tocuts di cjocolate]] {{Model:Schede |Nom = Cjocolate |Figure = Chocolate.jpg |Didascalie = Tocjs di cjocolate di varis gjenars |Sottitul = Aliment otenût de lavorazion dal cacau |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Mesoameriche (Americhe Centrâl) |Ativitât = Prodot dolçiari |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Difondût in dut il mont a partî dal XVI secul }} Le '''cjocolate''' (o ''cioccolât'') e je un aliment dôlç derivât dai grans di cacau (''Theobroma cacao''), origjinari des regjons tropicalis de [[Americhe dal Sud]] e Centrâl. E je un dai prodots dolçiars plui popolârs e consumâts al mont, doprât sia par jessi mangjât diretamentri sia come ingredient te pasticerie. == Storie == La storie de cjocolate à tacât plui di 3.000 agns fa in te Mesoameriche. Popui come i [[Maya]] e gli [[Aztecs]] a coltivavin la plante dal cacau e a dopravin i sos grans tostâs par preparâ une bevande amare e cjalde, insaporide cun spezis come il piveron e la vanilie (clamada ''xocolātl''). Chest beveron al veve un valôr rituâl e religjôs une vore alt. Cun le rivade dai spagnûi in te Americhe tal XVI secul, il cacau al è stât puartât in Europe. Cun le zonte dal zucar e dal lat, la cjocolate e à pièrt il sô gust garp originari deventant une bevande e un aliment esclusîf par le nobiltât europee, prime di deventâ un prodot di consum di masse te [[Revoluzion industriâl]]. == Lavorazion e produzion == La preparazion de cjocolate e passe par diviersis fasis industriâls e artisanâls: * '''Racolte e fermentazion''': Lis pomis dal cacau (lis cabossis) a vegnin vierts par gjavâ i grans, che a vegnin lassâs fermentâ e daspo' essiccâts tal soreli. * '''Tostadure e moladure''': I grans a vegnin tostâs e masanâs par otegnî le paste di cacau (o masse di cacau). * '''Separazion''': De masse di cacau si puès estrai le part grasse, le '''spongje di cacau''', e le part solide, la '''polvâr di cacau'''. * '''Misturament ''(Conching)''''': Le masse e ven misfedade e lavorade par oris a temperadure controlada par rindi l'impast morbit e omogjeni. == Tipologjiis principâls == A secont des proporzions dai ingredients (masse di cacau,spongje di cacau, zucar e lat), si distinguin: * '''Cjocolate nere (o fondent)''': Conten une alte percentuâl di masse di cacau (amancul il 45-50%, fin al 90-99%) e zucar, cence lat. * '''Cjocolate al lat''': Conten masse di cacau,spongje di cacau, zucar e lat in polvar o concentrât. E à un gust plui dolç e morbit. * '''Cjocolate blancje''': No conten polvar o masse di cacau, ma dome spongje di cacau (amancul il 20%), zucar e lat. * '''Cjocolate "gianduia"''': Specialitât otignude zontant a le cjocolate un pestim di noselis tostadis. == Proprietâts e nutrizion == La cjocolate (soredut chê nere) e jericje di flavonoidis, sostancis antiossidantis impuartantis par la salût dal cûr. E conten ancje picjulis cuantitâts di teobromine e cafeine, sostancis stimolantis che a puedin ifluença lr concentrazion e il bon umôr. Al è parât un aliment une vore caloric par vie de presince di grassis e zucars, e va duncje consumât cun moderazion. == Viôt ancje == * [[Zucar]] * [[Cusine]] * [[Pasticerie]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Dolçs]] [[Categorie:Cusine]] lnmsb9fuz3ybb1v6syges0zm8fmgxir 187933 187932 2026-09-11T12:48:02Z Santefoscje73 11500 187933 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Cjocolate |Figure = Chocolate.jpg |Didascalie = Tocjs di cjocolate di varis gjenars |Sottitul = Aliment otenût de lavorazion dal cacau |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Mesoameriche (Americhe Centrâl) |Ativitât = Prodot dolçiari |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Difondût in dut il mont a partî dal XVI secul }} Le '''cjocolate''' (o ''cioccolât'') e je un aliment dôlç derivât dai grans di cacau (''Theobroma cacao''), origjinari des regjons tropicalis de [[Americhe dal Sud]] e Centrâl. E je un dai prodots dolçiars plui popolârs e consumâts al mont, doprât sia par jessi mangjât diretamentri sia come ingredient te pasticerie. == Storie == La storie de cjocolate à tacât plui di 3.000 agns fa in te Mesoameriche. Popui come i [[Maya]] e gli [[Aztecs]] a coltivavin la plante dal cacau e a dopravin i sos grans tostâs par preparâ une bevande amare e cjalde, insaporide cun spezis come il piveron e la vanilie (clamada ''xocolātl''). Chest beveron al veve un valôr rituâl e religjôs une vore alt. Cun le rivade dai spagnûi in te Americhe tal XVI secul, il cacau al è stât puartât in Europe. Cun le zonte dal zucar e dal lat, la cjocolate e à pièrt il sô gust garp originari deventant une bevande e un aliment esclusîf par le nobiltât europee, prime di deventâ un prodot di consum di masse te [[Revoluzion industriâl]]. == Lavorazion e produzion == La preparazion de cjocolate e passe par diviersis fasis industriâls e artisanâls: * '''Racolte e fermentazion''': Lis pomis dal cacau (lis cabossis) a vegnin vierts par gjavâ i grans, che a vegnin lassâs fermentâ e daspo' essiccâts tal soreli. * '''Tostadure e moladure''': I grans a vegnin tostâs e masanâs par otegnî le paste di cacau (o masse di cacau). * '''Separazion''': De masse di cacau si puès estrai le part grasse, le '''spongje di cacau''', e le part solide, la '''polvâr di cacau'''. * '''Misturament ''(Conching)''''': Le masse e ven misfedade e lavorade par oris a temperadure controlada par rindi l'impast morbit e omogjeni. == Tipologjiis principâls == A secont des proporzions dai ingredients (masse di cacau,spongje di cacau, zucar e lat), si distinguin: * '''Cjocolate nere (o fondent)''': Conten une alte percentuâl di masse di cacau (amancul il 45-50%, fin al 90-99%) e zucar, cence lat. * '''Cjocolate al lat''': Conten masse di cacau,spongje di cacau, zucar e lat in polvar o concentrât. E à un gust plui dolç e morbit. * '''Cjocolate blancje''': No conten polvar o masse di cacau, ma dome spongje di cacau (amancul il 20%), zucar e lat. * '''Cjocolate "gianduia"''': Specialitât otignude zontant a le cjocolate un pestim di noselis tostadis. == Proprietâts e nutrizion == La cjocolate (soredut chê nere) e jericje di flavonoidis, sostancis antiossidantis impuartantis par la salût dal cûr. E conten ancje picjulis cuantitâts di teobromine e cafeine, sostancis stimolantis che a puedin ifluença lr concentrazion e il bon umôr. Al è parât un aliment une vore caloric par vie de presince di grassis e zucars, e va duncje consumât cun moderazion. == Viôt ancje == * [[Zucar]] * [[Cusine]] * [[Pasticerie]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Dolçs]] [[Categorie:Cusine]] staaic8c2xdcnk8929yq2060nxpihld 187934 187933 2026-09-11T12:48:41Z Santefoscje73 11500 187934 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Cjocolate |Figure = Chocolate.jpg |Didascalie = Tocjs di cjocolate di varis gjenars |Sottitul = Aliment otenût de lavorazion dal cacau |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Mesoameriche (Americhe Centrâl) |Ativitât = Prodot dolçiari |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Difondût in dut il mont a partî dal XVI secul }} Le '''cjocolate''' (o ''cioccolât'') e je un aliment dôlç derivât dai grans di cacau (''Theobroma cacao''), origjinari des regjons tropicalis de [[Americhe dal Sud]] e Centrâl. E je un dai prodots dolçiars plui popolârs e consumâts al mont, doprât sia par jessi mangjât diretamentri sia come ingredient te pasticerie. == Storie == La storie de cjocolate à tacât plui di 3.000 agns fa in te Mesoameriche. Popui come i [[Maya]] e gli [[Aztecs]] a coltivavin la plante dal cacau e a dopravin i sos grans tostâs par preparâ une bevande amare e cjalde, insaporide cun spezis come il piveron e la vanilie (clamada ''xocolātl''). Chest beveron al veve un valôr rituâl e religjôs une vore alt. Cun le rivade dai spagnûi in te Americhe tal XVI secul, il cacau al è stât puartât in Europe. Cun le zonte dal zucar e dal lat, la cjocolate e à pièrt il sô gust garp originari deventant une bevande e un aliment esclusîf par le nobiltât europee, prime di deventâ un prodot di consum di masse te [[Rivoluzion industriâl]]. == Lavorazion e produzion == La preparazion de cjocolate e passe par diviersis fasis industriâls e artisanâls: * '''Racolte e fermentazion''': Lis pomis dal cacau (lis cabossis) a vegnin vierts par gjavâ i grans, che a vegnin lassâs fermentâ e daspo' essiccâts tal soreli. * '''Tostadure e moladure''': I grans a vegnin tostâs e masanâs par otegnî le paste di cacau (o masse di cacau). * '''Separazion''': De masse di cacau si puès estrai le part grasse, le '''spongje di cacau''', e le part solide, la '''polvâr di cacau'''. * '''Misturament ''(Conching)''''': Le masse e ven misfedade e lavorade par oris a temperadure controlada par rindi l'impast morbit e omogjeni. == Tipologjiis principâls == A secont des proporzions dai ingredients (masse di cacau,spongje di cacau, zucar e lat), si distinguin: * '''Cjocolate nere (o fondent)''': Conten une alte percentuâl di masse di cacau (amancul il 45-50%, fin al 90-99%) e zucar, cence lat. * '''Cjocolate al lat''': Conten masse di cacau,spongje di cacau, zucar e lat in polvar o concentrât. E à un gust plui dolç e morbit. * '''Cjocolate blancje''': No conten polvar o masse di cacau, ma dome spongje di cacau (amancul il 20%), zucar e lat. * '''Cjocolate "gianduia"''': Specialitât otignude zontant a le cjocolate un pestim di noselis tostadis. == Proprietâts e nutrizion == La cjocolate (soredut chê nere) e jericje di flavonoidis, sostancis antiossidantis impuartantis par la salût dal cûr. E conten ancje picjulis cuantitâts di teobromine e cafeine, sostancis stimolantis che a puedin ifluença lr concentrazion e il bon umôr. Al è parât un aliment une vore caloric par vie de presince di grassis e zucars, e va duncje consumât cun moderazion. == Viôt ancje == * [[Zucar]] * [[Cusine]] * [[Pasticerie]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Dolçs]] [[Categorie:Cusine]] 7nfj8l78his4fn7tedezk5dqfywz39i Vuardi 0 10457 187984 172746 2026-09-11T18:36:42Z Santefoscje73 11500 187984 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Vuardi |Figure = [[File:Orzo.jpg|200px]] |Didascalie = Granis di vuardi |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Hordeum vulgare) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Mediat Orient (Mezlune Fertil) |Ativitât = Culturâ agricole |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai cereâi plui antics domesticâts de umanitât }} Il '''vuardi''' (o ''uardi'', cognossût ancje cul nom di ''risoni'' par via de sô forme dongje dal rîs; non sientific ''Hordeum vulgare'') je une plante erbacee anuâl de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è un dai prin cereâi domesticâts de umanitât e un dai alimenti fondamentâls inte storie de agricolture. == Origjin e storie == Il vuardi al è origjinâr dal [[Medi Orient]] (te regjon de Miezelune Fertîl), dulà che al vignive coltivât zà plui di 10.000 agns fa. Al era l'aliment principâl tal [[Antîc Egjit]], te [[Grecie antighe]] e tal Inperi Roman, doprât soredut par fâ pan, polentis e par alimentâ i gladiatôrs e i soldâts par vie dal so grant apuart energjetic. == Cultivazion e tipologjiis == Il vuardi je une plante une vore resistente al frêt, a le sicitât e ai terens dûrs, adatade ancje tes zonis di mont (come tes vals de [[Cjargne]] e dal [[Friûl]]). In tal cumierç si cjatin soredut dôs varietâts: * '''Vuardi integrâl''': Al mantèn dutis lis cortis internis e lis fibris, cuntun timp di coture plui lunc. * '''Vuardi perlât''': Al à subît le rafinadure (decorticazion) che gjave le bande esterne, rindint il vuardi plui rapît di cuei e simîl al rîs. == Ûs te cusine e te industrie == Il vuardi al è un ingredient une vore versatîl: * '''Alimentazion umane''': Doprât par preparâ mignestris,sopis rurâls (come le tradizionâl ''sope di vuardi''), salatis fredîs e risots (doprât come alternative al rîs, clamât ancje ''orzotto''). * '''Cafè di vuardi''': Dai grans tostâts si otèn une bevande cence cafeine doprade come alternative al cafè tradizionâl. * '''Bire e distilâts''': Il vuardi al è l'ingredient principâl par la produzion dal '''malt''', fundamentâl par le fermentazion de [[Bire|bire]] e par le distilazion dal [[Whisky|whisky]]. == Valôr nutrizionâl == Il vuardi al è ric di carboidrats complès, fibris solubilîs (''beta-glucani'', utîl par regolâ il colesterôl tal [[Sanc|sanc]]), potassi, magnesi e vitaminis dal grup B. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Forment]] * [[Bire]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] edx6r8p9pms3re0ilvaov3qatp5u8s0 187985 187984 2026-09-11T18:37:00Z Santefoscje73 11500 187985 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Vuardi |Figure = Orzo.jpg |Didascalie = Granis di vuardi |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Hordeum vulgare) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Mediat Orient (Mezlune Fertil) |Ativitât = Culturâ agricole |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai cereâi plui antics domesticâts de umanitât }} Il '''vuardi''' (o ''uardi'', cognossût ancje cul nom di ''risoni'' par via de sô forme dongje dal rîs; non sientific ''Hordeum vulgare'') je une plante erbacee anuâl de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è un dai prin cereâi domesticâts de umanitât e un dai alimenti fondamentâls inte storie de agricolture. == Origjin e storie == Il vuardi al è origjinâr dal [[Medi Orient]] (te regjon de Miezelune Fertîl), dulà che al vignive coltivât zà plui di 10.000 agns fa. Al era l'aliment principâl tal [[Antîc Egjit]], te [[Grecie antighe]] e tal Inperi Roman, doprât soredut par fâ pan, polentis e par alimentâ i gladiatôrs e i soldâts par vie dal so grant apuart energjetic. == Cultivazion e tipologjiis == Il vuardi je une plante une vore resistente al frêt, a le sicitât e ai terens dûrs, adatade ancje tes zonis di mont (come tes vals de [[Cjargne]] e dal [[Friûl]]). In tal cumierç si cjatin soredut dôs varietâts: * '''Vuardi integrâl''': Al mantèn dutis lis cortis internis e lis fibris, cuntun timp di coture plui lunc. * '''Vuardi perlât''': Al à subît le rafinadure (decorticazion) che gjave le bande esterne, rindint il vuardi plui rapît di cuei e simîl al rîs. == Ûs te cusine e te industrie == Il vuardi al è un ingredient une vore versatîl: * '''Alimentazion umane''': Doprât par preparâ mignestris,sopis rurâls (come le tradizionâl ''sope di vuardi''), salatis fredîs e risots (doprât come alternative al rîs, clamât ancje ''orzotto''). * '''Cafè di vuardi''': Dai grans tostâts si otèn une bevande cence cafeine doprade come alternative al cafè tradizionâl. * '''Bire e distilâts''': Il vuardi al è l'ingredient principâl par la produzion dal '''malt''', fundamentâl par le fermentazion de [[Bire|bire]] e par le distilazion dal [[Whisky|whisky]]. == Valôr nutrizionâl == Il vuardi al è ric di carboidrats complès, fibris solubilîs (''beta-glucani'', utîl par regolâ il colesterôl tal [[Sanc|sanc]]), potassi, magnesi e vitaminis dal grup B. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Forment]] * [[Bire]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] n7o5r0jpnavnqkzgbqwbpgr75rtzeht 187986 187985 2026-09-11T18:37:40Z Santefoscje73 11500 187986 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Vuardi |Figure = Orzo.jpg |Didascalie = Granis di vuardi |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Hordeum vulgare) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Mediat Orient (Mezlune Fertil) |Ativitât = Culturâ agricole |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai cereâi plui antics domesticâts de umanitât }} Il '''vuardi''' (o ''uardi'', cognossût ancje cul nom di ''risoni'' par via de sô forme dongje dal rîs; non sientific ''Hordeum vulgare'') je une plante erbacee anuâl de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è un dai prin cereâi domesticâts de umanitât e un dai alimenti fondamentâls inte storie de agricolture. == Origjin e storie == Il vuardi al è origjinâr dal [[Medi orient]] (te regjon de Miezelune Fertîl), dulà che al vignive coltivât zà plui di 10.000 agns fa. Al era l'aliment principâl tal [[Antîc Egjit]], te [[Grecie antighe]] e tal Inperi Roman, doprât soredut par fâ pan, polentis e par alimentâ i gladiatôrs e i soldâts par vie dal so grant apuart energjetic. == Cultivazion e tipologjiis == Il vuardi je une plante une vore resistente al frêt, a le sicitât e ai terens dûrs, adatade ancje tes zonis di mont (come tes vals de [[Cjargne]] e dal [[Friûl]]). In tal cumierç si cjatin soredut dôs varietâts: * '''Vuardi integrâl''': Al mantèn dutis lis cortis internis e lis fibris, cuntun timp di coture plui lunc. * '''Vuardi perlât''': Al à subît le rafinadure (decorticazion) che gjave le bande esterne, rindint il vuardi plui rapît di cuei e simîl al rîs. == Ûs te cusine e te industrie == Il vuardi al è un ingredient une vore versatîl: * '''Alimentazion umane''': Doprât par preparâ mignestris,sopis rurâls (come le tradizionâl ''sope di vuardi''), salatis fredîs e risots (doprât come alternative al rîs, clamât ancje ''orzotto''). * '''Cafè di vuardi''': Dai grans tostâts si otèn une bevande cence cafeine doprade come alternative al cafè tradizionâl. * '''Bire e distilâts''': Il vuardi al è l'ingredient principâl par la produzion dal '''malt''', fundamentâl par le fermentazion de [[Bire|bire]] e par le distilazion dal [[Whisky|whisky]]. == Valôr nutrizionâl == Il vuardi al è ric di carboidrats complès, fibris solubilîs (''beta-glucani'', utîl par regolâ il colesterôl tal [[Sanc|sanc]]), potassi, magnesi e vitaminis dal grup B. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Forment]] * [[Bire]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] 6x5izw1dg4c0ctp5e1f0bi1erz2brg8 187987 187986 2026-09-11T18:40:19Z Santefoscje73 11500 /* Valôr nutrizionâl */ 187987 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Vuardi |Figure = Orzo.jpg |Didascalie = Granis di vuardi |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Hordeum vulgare) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Mediat Orient (Mezlune Fertil) |Ativitât = Culturâ agricole |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai cereâi plui antics domesticâts de umanitât }} Il '''vuardi''' (o ''uardi'', cognossût ancje cul nom di ''risoni'' par via de sô forme dongje dal rîs; non sientific ''Hordeum vulgare'') je une plante erbacee anuâl de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è un dai prin cereâi domesticâts de umanitât e un dai alimenti fondamentâls inte storie de agricolture. == Origjin e storie == Il vuardi al è origjinâr dal [[Medi orient]] (te regjon de Miezelune Fertîl), dulà che al vignive coltivât zà plui di 10.000 agns fa. Al era l'aliment principâl tal [[Antîc Egjit]], te [[Grecie antighe]] e tal Inperi Roman, doprât soredut par fâ pan, polentis e par alimentâ i gladiatôrs e i soldâts par vie dal so grant apuart energjetic. == Cultivazion e tipologjiis == Il vuardi je une plante une vore resistente al frêt, a le sicitât e ai terens dûrs, adatade ancje tes zonis di mont (come tes vals de [[Cjargne]] e dal [[Friûl]]). In tal cumierç si cjatin soredut dôs varietâts: * '''Vuardi integrâl''': Al mantèn dutis lis cortis internis e lis fibris, cuntun timp di coture plui lunc. * '''Vuardi perlât''': Al à subît le rafinadure (decorticazion) che gjave le bande esterne, rindint il vuardi plui rapît di cuei e simîl al rîs. == Ûs te cusine e te industrie == Il vuardi al è un ingredient une vore versatîl: * '''Alimentazion umane''': Doprât par preparâ mignestris,sopis rurâls (come le tradizionâl ''sope di vuardi''), salatis fredîs e risots (doprât come alternative al rîs, clamât ancje ''orzotto''). * '''Cafè di vuardi''': Dai grans tostâts si otèn une bevande cence cafeine doprade come alternative al cafè tradizionâl. * '''Bire e distilâts''': Il vuardi al è l'ingredient principâl par la produzion dal '''malt''', fundamentâl par le fermentazion de [[Bire|bire]] e par le distilazion dal [[Whisky|whisky]]. == Valôr nutrizionâl == Il vuardi al à un alt contignût di carboidrats complès, fibris solubilîs (''beta-glucani'', utîl par regolâ il colesterôl tal [[Sanc|sanc]]), potassi, magnesi e vitaminis dal grop B. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Forment]] * [[Bire]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] 5643n4leoltg0zj6g651r11zfy5buxb 187988 187987 2026-09-11T18:40:38Z Santefoscje73 11500 /* Ûs te cusine e te industrie */ 187988 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Vuardi |Figure = Orzo.jpg |Didascalie = Granis di vuardi |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Hordeum vulgare) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Mediat Orient (Mezlune Fertil) |Ativitât = Culturâ agricole |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai cereâi plui antics domesticâts de umanitât }} Il '''vuardi''' (o ''uardi'', cognossût ancje cul nom di ''risoni'' par via de sô forme dongje dal rîs; non sientific ''Hordeum vulgare'') je une plante erbacee anuâl de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è un dai prin cereâi domesticâts de umanitât e un dai alimenti fondamentâls inte storie de agricolture. == Origjin e storie == Il vuardi al è origjinâr dal [[Medi orient]] (te regjon de Miezelune Fertîl), dulà che al vignive coltivât zà plui di 10.000 agns fa. Al era l'aliment principâl tal [[Antîc Egjit]], te [[Grecie antighe]] e tal Inperi Roman, doprât soredut par fâ pan, polentis e par alimentâ i gladiatôrs e i soldâts par vie dal so grant apuart energjetic. == Cultivazion e tipologjiis == Il vuardi je une plante une vore resistente al frêt, a le sicitât e ai terens dûrs, adatade ancje tes zonis di mont (come tes vals de [[Cjargne]] e dal [[Friûl]]). In tal cumierç si cjatin soredut dôs varietâts: * '''Vuardi integrâl''': Al mantèn dutis lis cortis internis e lis fibris, cuntun timp di coture plui lunc. * '''Vuardi perlât''': Al à subît le rafinadure (decorticazion) che gjave le bande esterne, rindint il vuardi plui rapît di cuei e simîl al rîs. == Ûs te cusine e te industrie == Il vuardi al è un ingredient une vore versatîl: * '''Alimentazion umane''': Doprât par preparâ mignestris,sopis rurâls (come le tradizionâl ''sope di vuardi''), salatis fredîs e risots (doprât come alternative al rîs, clamât ancje ''orzotto''). * '''Cafè di vuardi''': Dai grans tostâts si otèn une bevande cence cafeine doprade come alternative al cafè tradizionâl. * '''Bire e distilâts''': Il vuardi al è l'ingredient principâl par la produzion dal '''malt''', fondamentâl par le fermentazion de [[Bire|bire]] e par le distilazion dal [[Whisky|whisky]]. == Valôr nutrizionâl == Il vuardi al à un alt contignût di carboidrats complès, fibris solubilîs (''beta-glucani'', utîl par regolâ il colesterôl tal [[Sanc|sanc]]), potassi, magnesi e vitaminis dal grop B. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Forment]] * [[Bire]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] t12jcyqffqg37b1ftwyx39wnrku267n Sterline britaniche 0 10491 188021 168765 2026-09-12T07:47:44Z Santefoscje73 11500 188021 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Sterline britaniche |Figure = [[File:UK 1 scellino 1955.JPG|200px]] |Didascalie = Une vecje monede di un scellin britanich (1955) |Sottitul = Monede uficiâl dal Ream Unît |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = [[Ream d'Ingletiere]] (Epoche anglosassone) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = Ream Unît e teritoris di Oltrimâr |Oparis = |Note = Administrada de {{Model:Schede |Nom = Sterline britaniche |Figure = [[File:UK 1 scellino 1955.JPG|200px]] |Didascalie = Une vecje monede di un scellin britanich (1955) |Sottitul = Monede uficiâl dal Ream Unît |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Ream d'Inghilterie (Epoca anglosassone) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valuta |Periodi = |Membris = Ream Unît e territoris di Oltremâr |Oparis = |Note = Administrada de Bank of England; e je une des valutis plui antichis ancjemò in ûs }} La '''sterline britaniche''' (cognossuda ancje come '''lire sterline'''; par [[lenghe inglese|inglês]]: ''pound sterling''; simbol: '''£'''; codiç ISO: '''GBP''') e je la [[monede]] e valuta uficiâl dal [[Ream Unît]], dai sôs Territoris di Oltremâr e des Dipendencis de Corone. E je la cuarte valute plui scambiade te finanze internazionâl (daspò dal [[Dolar merecan]], dal [[Euro]] e dal [[Yen]]) e une des monedis plui antichis al mont ancjemò in circolazion cence interuzions. == Etimologjie e simbul == Il nom "sterline" al ven de espression inglese ''pound of sterling silver'', che indicave origjinariamentri la cuantitât di une [[Libre|libre]] di [[Arint|arint]] pûr (al 92,5%) leade al sô valôr. * Intai paîs di lenghe inglese la peraule ''sterling'' ven doprade soredut par contests uficiâls o finanziaris; te vite di ducj i dïs la monede e ven clamada simpri '''pound'''. * Il simbol '''£''' al derive de letare '''L''' corsive, abreviazion dal latin ''libra'' (libre). Cuant che la peraule '''pound''' indiche la unitât di pês, si dopre invezit la abreviazion ''lb''. == Storie e decimalizazion == La sterline à origjins une vore antighis, che van in daûr fin a le epoche anglosassone. Par centenars di agns le sterline à mantignût un sisteme monetari no decimâl une vore complès: * 1 sterline e valeve ''20 scellins'' (*shillings*, simbol '''s.''') * 1 scellin al valeve ''12 pence'' (simbol ''d.'') * Une sterline e valeve duncje ben ''240 pence'''. Cheste sudivision storiche e je stada abolide dome ai '''[[15 di Fevrâr]] dal [[1971]]''' (dît ''Decimal Day''), cuant che il [[Ream Unît]] al à adotât il sisteme decimâl moderni, dulà che '''1 sterline e vâl 100 pence''' (simbol ''p''). == Emission e varietâts == Le valute ven emitude de bancje centrâl dal Ream Unît, le '''[[Bank of England]]'''. In [[Scozie]] e te [[Irlande dal Nord]], di ogni mût, une serie di bancjis privadis (come la ''Bank of Scotland'' o le ''Ulster Bank'') à il dirit di stampâ bancanotis locâls. Chestis cjartis an il medesim valôr de sterline inglese, ma an un design diferent. == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Ream Unît]] * [[Dolar merecan]] * [[Euro]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Ream Unît]] [[Categorie:Finanze]] 5sgc4ssa31hnyvdiuagt206f27a39fe 188022 188021 2026-09-12T07:48:27Z Santefoscje73 11500 188022 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Figure = [[File:UK 1 scellino 1955.JPG|200px]] |Didascalie = Une vecje monede di un scellin britanich (1955) |Sottitul = Monede uficiâl dal Ream Unît |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Ream d'Inghilterie (Epoca anglosassone) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valuta |Periodi = |Membris = Ream Unît e territoris di Oltremâr |Oparis = |Note = Administrada de Bank of England; e je une des valutis plui antichis ancjemò in ûs }} La '''sterline britaniche''' (cognossuda ancje come '''lire sterline'''; par [[lenghe inglese|inglês]]: ''pound sterling''; simbol: '''£'''; codiç ISO: '''GBP''') e je la [[monede]] e valuta uficiâl dal [[Ream Unît]], dai sôs Territoris di Oltremâr e des Dipendencis de Corone. E je la cuarte valute plui scambiade te finanze internazionâl (daspò dal [[Dolar merecan]], dal [[Euro]] e dal [[Yen]]) e une des monedis plui antichis al mont ancjemò in circolazion cence interuzions. == Etimologjie e simbul == Il nom "sterline" al ven de espression inglese ''pound of sterling silver'', che indicave origjinariamentri la cuantitât di une [[Libre|libre]] di [[Arint|arint]] pûr (al 92,5%) leade al sô valôr. * Intai paîs di lenghe inglese la peraule ''sterling'' ven doprade soredut par contests uficiâls o finanziaris; te vite di ducj i dïs la monede e ven clamada simpri '''pound'''. * Il simbol '''£''' al derive de letare '''L''' corsive, abreviazion dal latin ''libra'' (libre). Cuant che la peraule '''pound''' indiche la unitât di pês, si dopre invezit la abreviazion ''lb''. == Storie e decimalizazion == La sterline à origjins une vore antighis, che van in daûr fin a le epoche anglosassone. Par centenars di agns le sterline à mantignût un sisteme monetari no decimâl une vore complès: * 1 sterline e valeve ''20 scellins'' (*shillings*, simbol '''s.''') * 1 scellin al valeve ''12 pence'' (simbol ''d.'') * Une sterline e valeve duncje ben ''240 pence'''. Cheste sudivision storiche e je stada abolide dome ai '''[[15 di Fevrâr]] dal [[1971]]''' (dît ''Decimal Day''), cuant che il [[Ream Unît]] al à adotât il sisteme decimâl moderni, dulà che '''1 sterline e vâl 100 pence''' (simbol ''p''). == Emission e varietâts == Le valute ven emitude de bancje centrâl dal Ream Unît, le '''[[Bank of England]]'''. In [[Scozie]] e te [[Irlande dal Nord]], di ogni mût, une serie di bancjis privadis (come la ''Bank of Scotland'' o le ''Ulster Bank'') à il dirit di stampâ bancanotis locâls. Chestis cjartis an il medesim valôr de sterline inglese, ma an un design diferent. == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Ream Unît]] * [[Dolar merecan]] * [[Euro]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Ream Unît]] [[Categorie:Finanze]] 6h4iru0qz5efyzibkbs68t5w6y8rmvw 188023 188022 2026-09-12T07:50:37Z Santefoscje73 11500 188023 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Figure = UK 1 scellino 1955.JPG |Didascalie = Une vecje monede di un scelin britanic (1955) |Sottitul = Monede uficiâl dal Ream Unît |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = [[Ream d'Ingletiere]] (Epoche anglosassone) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = Ream Unît e territoris di Oltrimâr |Oparis = |Note = Administrade de Bank of England; je une des valutis plui antichis ancjemò in ûs }} La '''sterline britaniche''' (cognossuda ancje come '''lire sterline'''; par [[lenghe inglese|inglês]]: ''pound sterling''; simbol: '''£'''; codiç ISO: '''GBP''') e je la [[monede]] e valuta uficiâl dal [[Ream Unît]], dai sôs Territoris di Oltremâr e des Dipendencis de Corone. E je la cuarte valute plui scambiade te finanze internazionâl (daspò dal [[Dolar merecan]], dal [[Euro]] e dal [[Yen]]) e une des monedis plui antichis al mont ancjemò in circolazion cence interuzions. == Etimologjie e simbul == Il nom "sterline" al ven de espression inglese ''pound of sterling silver'', che indicave origjinariamentri la cuantitât di une [[Libre|libre]] di [[Arint|arint]] pûr (al 92,5%) leade al sô valôr. * Intai paîs di lenghe inglese la peraule ''sterling'' ven doprade soredut par contests uficiâls o finanziaris; te vite di ducj i dïs la monede e ven clamada simpri '''pound'''. * Il simbol '''£''' al derive de letare '''L''' corsive, abreviazion dal latin ''libra'' (libre). Cuant che la peraule '''pound''' indiche la unitât di pês, si dopre invezit la abreviazion ''lb''. == Storie e decimalizazion == La sterline à origjins une vore antighis, che van in daûr fin a le epoche anglosassone. Par centenars di agns le sterline à mantignût un sisteme monetari no decimâl une vore complès: * 1 sterline e valeve ''20 scellins'' (*shillings*, simbol '''s.''') * 1 scellin al valeve ''12 pence'' (simbol ''d.'') * Une sterline e valeve duncje ben ''240 pence'''. Cheste sudivision storiche e je stada abolide dome ai '''[[15 di Fevrâr]] dal [[1971]]''' (dît ''Decimal Day''), cuant che il [[Ream Unît]] al à adotât il sisteme decimâl moderni, dulà che '''1 sterline e vâl 100 pence''' (simbol ''p''). == Emission e varietâts == Le valute ven emitude de bancje centrâl dal Ream Unît, le '''[[Bank of England]]'''. In [[Scozie]] e te [[Irlande dal Nord]], di ogni mût, une serie di bancjis privadis (come la ''Bank of Scotland'' o le ''Ulster Bank'') à il dirit di stampâ bancanotis locâls. Chestis cjartis an il medesim valôr de sterline inglese, ma an un design diferent. == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Ream Unît]] * [[Dolar merecan]] * [[Euro]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Ream Unît]] [[Categorie:Finanze]] qbtov06rjkp0jtdryw8huq0njkmuwdv Bovin dumiesti 0 15251 187990 187306 2026-09-11T18:49:58Z Santefoscje73 11500 187990 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Bovin domestic |Figure = Thomas Sidney Cooper (1803-1902) - Bull, Cow and Calf - SOPAG-560 - The Atkinson.jpg |Didascalie = Une vacje, un taur e doi vidiei intun cuadri di Thomas Sidney Cooper |Sottitul = Specie di mamifar (Bos taurus) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Medi Orient / Europe |Ativitât = Alevament |Gjenar = Animâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Produzion di lat, cjar, piel e fuarce-lavôr }} Il '''bovin domestic''' (nom scientific: ''Bos taurus'') al è une specie di [[Mamifar|mamifars]] [[Artiodatil|artiodatils]] che a fasin part de famee dai [[Bovidae]]. Il [[Mascli (ses)|mascli]] al ven clamât '''taur''' o '''bô''' (se [[Cjastradure|spadât]]), la [[Femine (ses)|femine]] '''vacje''' e il piçul '''vidiel'''. Al è stât adomesticât in timps antîcs dal [[uro]] e ancjemò vuê al è une vore impuartant par i [[Gjenar uman|oms]], sint une font fondamentâle di [[lat]], [[Cjarn|cjarn]], [[piel]] e [[lavôr animâl]]. == Viôt ancje == * [[Vacje]] * [[Taur]] * [[Bovidae]] * [[Alevament]] [[Categorie:Mamifars]] [[Categorie:Alevament]] 3oz2k3g4lnh0lc1nkjr21fkv6knsn9d 187991 187990 2026-09-11T19:00:56Z Santefoscje73 11500 187991 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Bovin domestic |Figure = Thomas Sidney Cooper (1803-1902) - Bull, Cow and Calf - SOPAG-560 - The Atkinson.jpg |Didascalie = Une vacje, un taur e doi vidiei intun cuadri di Thomas Sidney Cooper |Sottitul = Specie di mamifar (Bos taurus) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Medi Orient / Europe |Ativitât = Alevament |Gjenar = Animâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Produzion di lat, cjar, piel e fuarce-lavôr }} Il '''bovin domestic''' (nom scientific: ''Bos taurus'') al è une specie di [[Mamifar|mamifars]] [[Artiodatil|artiodatils]] che a fasin part de famee dai [[Bovidae]]. Il [[Mascli (ses)|mascli]] al ven clamât '''taur''' o '''bô''' (se [[Cjastradure|spadât]]), la [[Femine (ses)|femine]] '''vacje''' e il piçul '''vidiel'''. Al è stât adomesticât in timps antîcs dal [[uro]] e ancjemò vuê al è une vore impuartant par i [[Gjenar uman|oms]], sint une font fondamentâle di [[lat]], [[Cjarn|cjarn]], [[piel]] e [[lavôr animâl]]. == Razis e carateristichis anatomichis == I bovins a son animâi ruminants, cun un aparât digjestîf une vore complès dividût in cuatri cjamaris: il rumien, il reticul, l'omasum e l'abomasum (il vêr stomi). Cheste anatomie parmèt ai bovins di digjerî le celulose presinte tes jerbis e tai foragjs. A esistin centenars di razis bovinis selezionadis te storie par diviersis esigjenzis: * '''Razis da lat''': Selezionadis par le grande produzion di lat (come le raze ''Holstein'' o frisone). * '''Razis da cjar''': Come le raze ''Piemontese'' o le ''Chianine'', cun une fuarte muscoladure. * '''Razis a dopli atitudin''':Buinis di furnî sedi une buine cuantitât di lat sedi une cjar di alte cualitât. Tal [[Friûl]] e te Italie dal Nord-Est, le raze plui famose e difondude e je l '''Pezzade Rosse Furlane''' (o ''Pezzata Rossa Italiana''), adatada une vore ben ai terens rurâls e di mont de regjon. == Storie dal adomesticament == L'adomesticament dal bovin al è tacât atôr di 10.000 agns fa tal Medi Orient e te Asie Meridionâl, partint dal '''Uro''' (''[[Bos primigenius]]''), un salvadi potent e grandiôs che al è deventât estint tal secul XVII. Le sô introduzion te sociêtât umane e à trasformât radicalmentri le agricolture: il bô al è deventât le principâl fuarce di trazion par tirâ le vuarzine e i cjars, permitint di lavorâ e coltivâ terens plui grancjs rispiet al lavôr a man. == Impuartance economiche e alimentâr == Il bovin al è une des risorsis agricolis plui impuartantis par economie rurâl: * '''[[Lat]] e derivâts''': Base pe produzion di formadis tradizionâls (come il [[Montâs]] tal Friûl),spongje, pane e scuete. * '''[[Cjar]]''': Une des fontis proteichis plui consumadis te alimentazion umane. * '''Piel e subprodots''': Doprâts te industrie dal corean par prodûsi scarpis, vistîts e accessorîs. == Viôt ancje == * [[Vacje]] * [[Taur]] * [[Montâs]] * [[Alevament]] * [[Pezzade Rosse]] [[Categorie:Mamifars]] [[Categorie:Alevament]] q38wps3uy885nul2j9iry4mc135str0 187992 187991 2026-09-11T21:23:15Z Santefoscje73 11500 /* Impuartance economiche e alimentâr */ 187992 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Bovin domestic |Figure = Thomas Sidney Cooper (1803-1902) - Bull, Cow and Calf - SOPAG-560 - The Atkinson.jpg |Didascalie = Une vacje, un taur e doi vidiei intun cuadri di Thomas Sidney Cooper |Sottitul = Specie di mamifar (Bos taurus) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Medi Orient / Europe |Ativitât = Alevament |Gjenar = Animâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Produzion di lat, cjar, piel e fuarce-lavôr }} Il '''bovin domestic''' (nom scientific: ''Bos taurus'') al è une specie di [[Mamifar|mamifars]] [[Artiodatil|artiodatils]] che a fasin part de famee dai [[Bovidae]]. Il [[Mascli (ses)|mascli]] al ven clamât '''taur''' o '''bô''' (se [[Cjastradure|spadât]]), la [[Femine (ses)|femine]] '''vacje''' e il piçul '''vidiel'''. Al è stât adomesticât in timps antîcs dal [[uro]] e ancjemò vuê al è une vore impuartant par i [[Gjenar uman|oms]], sint une font fondamentâle di [[lat]], [[Cjarn|cjarn]], [[piel]] e [[lavôr animâl]]. == Razis e carateristichis anatomichis == I bovins a son animâi ruminants, cun un aparât digjestîf une vore complès dividût in cuatri cjamaris: il rumien, il reticul, l'omasum e l'abomasum (il vêr stomi). Cheste anatomie parmèt ai bovins di digjerî le celulose presinte tes jerbis e tai foragjs. A esistin centenars di razis bovinis selezionadis te storie par diviersis esigjenzis: * '''Razis da lat''': Selezionadis par le grande produzion di lat (come le raze ''Holstein'' o frisone). * '''Razis da cjar''': Come le raze ''Piemontese'' o le ''Chianine'', cun une fuarte muscoladure. * '''Razis a dopli atitudin''':Buinis di furnî sedi une buine cuantitât di lat sedi une cjar di alte cualitât. Tal [[Friûl]] e te Italie dal Nord-Est, le raze plui famose e difondude e je l '''Pezzade Rosse Furlane''' (o ''Pezzata Rossa Italiana''), adatada une vore ben ai terens rurâls e di mont de regjon. == Storie dal adomesticament == L'adomesticament dal bovin al è tacât atôr di 10.000 agns fa tal Medi Orient e te Asie Meridionâl, partint dal '''Uro''' (''[[Bos primigenius]]''), un salvadi potent e grandiôs che al è deventât estint tal secul XVII. Le sô introduzion te sociêtât umane e à trasformât radicalmentri le agricolture: il bô al è deventât le principâl fuarce di trazion par tirâ le vuarzine e i cjars, permitint di lavorâ e coltivâ terens plui grancjs rispiet al lavôr a man. == Impuartance economiche e alimentâr == Il bovin al è une des risorsis agricolis plui impuartantis par economie rurâl: * '''[[Lat]] e derivâts''': Base pe produzion di formadis tradizionâls (come il [[Montâs]] tal Friûl),spongje, pane e scuete. * '''[[Cjar]]''': Une des fontis proteichis plui consumadis te alimentazion umane. * '''Piel e sòt-prodots''': Doprâts te industrie dal corean par prodûsi scarpis, vistîts e accessorîs. == Viôt ancje == * [[Vacje]] * [[Taur]] * [[Montâs]] * [[Alevament]] * [[Pezzade Rosse]] [[Categorie:Mamifars]] [[Categorie:Alevament]] 77z1l6e8li11cwvcshwm2i441sesg4r Canâl di Suez 0 15331 187996 187793 2026-09-12T06:39:33Z Erardo Galbi 9774 Erardo Galbi al à spostât la pagjine [[Cjanâl di Suez]] a [[Canâl di Suez]]: Canâl = cors di aghe artificiâl / Cjanâl = valade 187793 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin-left:0.5em;margin-bottom:0.5em; border:1px solid #808080; background:#f9f9f9;" width="270px" |- ! style="font-size:120%; background:#CCCCFF; border-bottom:1px solid #808080;" align="center" colspan="2" | Cjanâl di Suez |- | align="center" colspan="2" | [[File:Suez Canal, Egypt (31596166706).jpg|250px|border]]<br /><small>Vedude dal Cjanâl di Suez dongje dal pont di El Ferdan</small> |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Tipologjie | Cjanâl artifiçiâl |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Posizion | [[Egjit]] (Ismi di Suez) |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Lungjece | 193,3 km |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Largjece | 205 m (in superficie) |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Profonditât | 24 m |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Conet | [[Mâr Mediterani]] cun il [[Mâr Ros]] |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Inizij de costruzion | 25 di Avrîl dal 1859 |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Inagurazion | 17 di Novembar dal 1869 |} [[Figure:Eg-map.png|250px|miniatura|destra]] [[Figure:Aerial view of city of Suez and Suez Canal.jpg|250px|miniatura|destra|Viodude dal alt dal Cjanâl di Suez]] Il '''Cjanâl di Suez''' (in arap: ''Qanāt al-Suways'') al è un cjanâl artifiçiâl navigabil logât tal [[Egjit]], che al taie l'Ismi di Suez par colegâ il [[Mâr Mediterani]] al [[Mâr Ros]]. Inagurât intal 1869, il cjanâl al favorîs il traspuart par mâr jenfri l'Europe e l'Asie cence bisugne di navigâ atôr de Afriche passant par il Cap di Buine Sperance. Par vie de sô posizion strategjiche e de sô impuartance ecomomiche, al è un dai passaçs maritims plui frecuentâs e impuartants dal mont tal cumierç internazionâl. == Storie e costruzion == La idee di vierzi une vie di aghe jenfri il Mediterani e il Mâr Ros e à origjinis antighis, scomençant zâ ai timps dai Faraons e dal [[Imperi Persian]]. Le opare moderne, in chest câs , je stade progjetade e realizade tal XIX secul par iniziative dal diplomatic e ingegner francês [[Ferdinand de Lesseps]]. Lesseps si è basât ancje sui studis dal inzegnîr trentin [[Luigi Negrelli]]. I lavôrs a son stâts scomençâts tal 1859 e a son durâs dîs agns, cun la partecipazion di centenârs di milars di lavoradôrs egjizians. L'inagurazion uficiâl je vignude ai 17 di Novembar dal 1869 cun une grande cerimonie internazionâl. == Carateristichis tecnichis e amodernaments == A diferece di altris cjanâls di gran dimension come il [[Cjanâl di Panama]], il Cjanâl di Suez nol àbisugne di sclusîs o di ponts elevatôrs, parce' che le diferece di nivel jenfri i doi mârs je minimâl. Il cjanâl al è lunc 193,3 chilometris, al à une profonditât medie di 24 metris e une largjece che supere i 200 metris. In tal 2015, il guvier egjizian al à completât un gran progjet di amodernament ("Gnûf Cjanâl di Suez"), par rindi dople le navigabiltât in un toc di 35 chilometris par ridûsi i timps di spiete e permeti il passaç contemporani di nâfs di grandis dimensions in tai doi sens. == Impuartance gjeopolitiche e crisi storichis == Intal cors dal XX secul, il Cjanâl di Suez al è stât al centri di diviêrsis crisi gjeopolitichis di prim ordin. Intal 1956, la nazionalizazion dal cjanâl decretade dal president egjizian [[Gamal Abdel Nasser]] e à provocât la "[[Crisi di Suez]]", un cunflit militâr che al à viodût il coinvolgiment di [[Ream Unît]], [[France]] e [[Israêl]]. Daspò de [[Vuere dai Sîs Dîs]] tal [[1967]] , il cjanâl al è restât sierât a la navigazion par plui di vòt agns, par viergilu dome tal [[1975]].In dî di vuê, il control dal cjanâl al rapresente une de primis sorzentis di jentrade di valute foreste par economie dal [[Egjit]]. == Impact economic e sfidis contemporaniis == Il Cjanâl di Suez al gestìs scuasit il 12% dal cumierç mondiâl e plui dal 30% dal trafic globâl di nâfs container. Le sô strategicitât e è stade provade manifestamentri tal març dal 2021, cuant che le nâf puartecontainer "Ever Given" si è incastrade oblicue tal cjanâl, blocant il transît di centenârs di navis par sîs dîs e causant dams d'ampiece straordenarie al cumierç internazionâl. Le gjestion e la sigurece dal cjanâl restin un dai temis plui delicâts par la stabilitât des rotis comerciâlis maritimis mondiâlis. == Vjôt ancje == * [[Cjanâl di Panama]] * [[Egjit]] * [[Mâr Mediterani]] * [[Mâr Ros]] == Note == <references /> pkc1ayvyjt9tvz87ixa6n6dabcjg6vg 188000 187996 2026-09-12T06:41:44Z Erardo Galbi 9774 188000 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin-left:0.5em;margin-bottom:0.5em; border:1px solid #808080; background:#f9f9f9;" width="270px" |- ! style="font-size:120%; background:#CCCCFF; border-bottom:1px solid #808080;" align="center" colspan="2" | Canâl di Suez |- | align="center" colspan="2" | [[File:Suez Canal, Egypt (31596166706).jpg|250px|border]]<br /><small>Vedude dal Canâl di Suez dongje dal pont di El Ferdan</small> |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Tipologjie | Canâl artificiâl |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Posizion | [[Egjit]] (Ismi di Suez) |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Lungjece | 193,3 km |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Largjece | 205 m (in superficie) |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Profonditât | 24 m |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Conet | [[Mâr Mediterani]] cun il [[Mâr Ros]] |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Inizij de costruzion | 25 di Avrîl dal 1859 |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Inagurazion | 17 di Novembar dal 1869 |} [[Figure:Eg-map.png|250px|miniatura|destra]] [[Figure:Aerial view of city of Suez and Suez Canal.jpg|250px|miniatura|destra|Viodude dal alt dal Canâl di Suez]] Il '''Canâl di Suez''' (in arap: ''Qanāt al-Suways'') al è un canâl artificiâl navigabil logât tal [[Egjit]], che al taie l'Ismi di Suez par colegâ il [[Mâr Mediterani]] al [[Mâr Ros]]. Inagurât intal 1869, il canâl al favorîs il traspuart par mâr jenfri l'Europe e l'Asie cence bisugne di navigâ atôr de Afriche passant par il Cap di Buine Sperance. Par vie de sô posizion strategjiche e de sô impuartance ecomomiche, al è un dai passaçs maritims plui frecuentâs e impuartants dal mont tal cumierç internazionâl. == Storie e costruzion == La idee di vierzi une vie di aghe jenfri il Mediterani e il Mâr Ros e à origjinis antighis, scomençant zâ ai timps dai Faraons e dal [[Imperi Persian]]. Le opare moderne, in chest câs , je stade progjetade e realizade tal XIX secul par iniziative dal diplomatic e ingegner francês [[Ferdinand de Lesseps]]. Lesseps si è basât ancje sui studis dal inzegnîr trentin [[Luigi Negrelli]]. I lavôrs a son stâts scomençâts tal 1859 e a son durâs dîs agns, cun la partecipazion di centenârs di milars di lavoradôrs egjizians. L'inagurazion uficiâl je vignude ai 17 di Novembar dal 1869 cun une grande cerimonie internazionâl. == Carateristichis tecnichis e amodernaments == A diferece di altris canâls di gran dimension come il [[Canâl di Panama]], il Canâl di Suez nol àbisugne di sclusîs o di ponts elevatôrs, parce' che le diferece di nivel jenfri i doi mârs je minimâl. Il canâl al è lunc 193,3 chilometris, al à une profonditât medie di 24 metris e une largjece che supere i 200 metris. In tal 2015, il guvier egjizian al à completât un gran progjet di amodernament ("Gnûf Canâl di Suez"), par rindi dople le navigabiltât in un toc di 35 chilometris par ridûsi i timps di spiete e permeti il passaç contemporani di nâfs di grandis dimensions in tai doi sens. == Impuartance gjeopolitiche e crisi storichis == Intal cors dal XX secul, il Canâl di Suez al è stât al centri di diviêrsis crisi gjeopolitichis di prim ordin. Intal 1956, la nazionalizazion dal canâl decretade dal president egjizian [[Gamal Abdel Nasser]] e à provocât la "[[Crisi di Suez]]", un cunflit militâr che al à viodût il coinvolgiment di [[Ream Unît]], [[France]] e [[Israêl]]. Daspò de [[Vuere dai Sîs Dîs]] tal [[1967]], il canâl al è restât sierât a la navigazion par plui di vòt agns, par viergilu dome tal [[1975]].In dî di vuê, il control dal canâl al rapresente une de primis sorzentis di jentrade di valute foreste par economie dal [[Egjit]]. == Impact economic e sfidis contemporaniis == Il Canâl di Suez al gestìs scuasit il 12% dal cumierç mondiâl e plui dal 30% dal trafic globâl di nâfs container. Le sô strategicitât e è stade provade manifestamentri tal març dal 2021, cuant che le nâf puartecontainer "Ever Given" si è incastrade oblicue tal canâl, blocant il transît di centenârs di navis par sîs dîs e causant dams d'ampiece straordenarie al cumierç internazionâl. Le gjestion e la sigurece dal canâl restin un dai temis plui delicâts par la stabilitât des rotis comerciâlis maritimis mondiâlis. == Vjôt ancje == * [[Canâl di Panama]] * [[Egjit]] * [[Mâr Mediterani]] * [[Mâr Ros]] == Note == <references /> t5fr9tvlh0vb5jphyz8b7wfr44ooo2i Canâl di Panamà 0 15332 188003 187794 2026-09-12T06:42:31Z Erardo Galbi 9774 Erardo Galbi al à spostât la pagjine [[Cjanâl di Panama]] a [[Canâl di Paname]]: Canâl = cors di aghe artificiâl / Cjanâl = valade 187794 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin-left:0.5em;margin-bottom:0.5em; border:1px solid #808080; background:#f9f9f9;" width="270px" |- ! style="font-size:120%; background:#CCCCFF; border-bottom:1px solid #808080;" align="center" colspan="2" | Cjanâl di Panama |- | align="center" colspan="2" | [[File:Panama Canal Map EN.png|250px|border]]<br /><small>Mape dal Cjanâl di Panama</small> |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Tipologjie | Cjanâl artifiçiâl cun cjusis |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Posizion | [[Panama]] (Ismi di Panama) |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Lungjece | 82 km |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Profonditât medie | 13 m |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Conet | [[Ocean Atlantic]] cun il [[Ocean Pacific]] |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Inizij de costruzion | 1881 (proget francês) / 1904 (Statis Unîts) |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Inagurazion | 15 di Avost dal 1914 |} [[Figure:Pm-map.png|250px|miniatura|destra]] Il '''Cjanâl di Panama''' al è un cjanâl artifiçiâl navigabil logât intal stât di [[Panama]], che al taie l'ismi omonim par unî l'[[Ocean Atlantic]] cun l'[[Ocean Pacific]]. Inagurât intal 1914, al rapresente une des plui grandis e plui complessîs oparis di ingegnerie çivîl dal XX secul. Le sô costruzion e à trasformât i tragjits dal cumierç maritim mondiâl, permetint a lis nâfs di evitâ le navigazion lungje e pericolose in tal Sud de Americhe te zone dal [[Cap Horn]]. == Storie e prime iniziative == [[Figure:Construction of Panama Canal, Isthmian Historical Society, ca1913.jpg|250px|miniatura|destra|Fasis de costruzion dal Cjanâl di Panama]] Le idee di unî i doi oceans je origjinarie fin dai prims agns de colonizazion spagnole te Americhe, ma il prin tentatîf moderni di costruzion al è scomençât in tal 1881 de compagnie francêse di [[Ferdinand de Lesseps]], za famôs par le realizazion dal [[Cjanâl di Suez]]. Chest prin progjet al è falît par vie des dificoltâts gjeografichis, des fuartis ploîs tropicâls e des malatîs come la fiere zâle e la malarie, che àn provocât le muart di decenis di milars di lavoradôrs. In tal 1903, i [[Stâts Unîts di Americhe]] àn cjapât il control de zone dal cjanâl e àn taçât une âtre volte i lavôrs. == Carateristichis tecnichis e sclusis == A diferece dal Cjanâl di Suez, il Cjanâl di Panama nol al è a nivêl dal mâr, ma al dopre un sisteme articulât di sclusis idraulichis par tirâ su' lis nâfs fin a 26 metris di altitudin e fâlis passâ jenfri il Lâc Gatún (un lâc artifiçiâl creât intai agns de costruzion), par tirâlis jù intal altri ocean. Il cjanâl al è lunc scuasit 82 chilometris e al à une carateristiche particolâr: lis nâfs son vuidadis te jentrade e in te jessude desscusis da piçiulis locomotivis eletrichis clamadis "mulas". == Ampliament e amodernament == Cul cressi des dimensions des nâfs comerciâls modêrnis (lis classis "Neopanamax"), intal 2007 il guvier di Panama al à aprovât un gran progejt di ampliament, inagurât uficiâlmentri intal 2016. Le opare à previodût la costruzion di dôs gnovis seriis discusis (une tal versant Atlantic e une tal Pacific) e il rinfuarçament dai cjanâi di acès, permetint il transit di nâfs une vore plui grandis che prime no podevin cjapâ chest passaç, triplicant le capacitât comerciâl des viis di aghe. == Impurtance gjeopolitiche e amministrazion == Par le grande part dal XX secul, le Zone dal Cjanâl di Panama je stade aministrade diretamentri dai Statis Unîts. Daspò di decenis di tratativis e tantis protestis nazionalistis, i tratâts Torrijos-Carter dal 1977 àn stabilit il passaç de sovranitât al stât panamense, completade definitivamentri ai 31 di Dicembar dal 1999.In dî di vuè, le Autoritât dal Cjanâl di Panama (ACP) e gjestîs une vie strategjiche fondamentâl par economie dal mont, une sorzint essenziâl di jentradis statâlis e un pont clâf par la gjeopolitiche maritime. == Vjôt ancje == * [[Cjanâl di Suez]] * [[Panama]] * [[Ocean Atlantic]] * [[Ocean Pacific]] == Note == <references /> hhtc68ndjm731rd4gnpqhqknuf0x0dg 188008 188003 2026-09-12T06:46:24Z Erardo Galbi 9774 188008 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin-left:0.5em;margin-bottom:0.5em; border:1px solid #808080; background:#f9f9f9;" width="270px" |- ! style="font-size:120%; background:#CCCCFF; border-bottom:1px solid #808080;" align="center" colspan="2" | Canâl di Panamà |- | align="center" colspan="2" | [[File:Panama Canal Map EN.png|250px|border]]<br /><small>Mape dal Canâl di Panamà</small> |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Tipologjie | Canâl artificiâl cun sclusis |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Posizion | [[Panamà]] (Istmi di Panamà) |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Lungjece | 82 km |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Profonditât medie | 13 m |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Conet | [[Ocean Atlantic]] cun il [[Ocean Pacific]] |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Inizij de costruzion | 1881 (proget francês) / 1904 (Statis Unîts) |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Inagurazion | 15 di Avost dal 1914 |} [[Figure:Pm-map.png|250px|miniatura|destra]] Il '''Canâl di Panamà''' al è un canâl artificiâl navigabil logât intal stât di [[Panamà]], che al taie l'ismi omonim par unî l'[[Ocean Atlantic]] cun l'[[Ocean Pacific]]. Inagurât intal 1914, al rapresente une des plui grandis e plui complessîs oparis di ingegnerie çivîl dal XX secul. Le sô costruzion e à trasformât i tragjits dal cumierç maritim mondiâl, permetint a lis nâfs di evitâ le navigazion lungje e pericolose in tal Sud de Americhe te zone dal [[Cap Horn]]. == Storie e prime iniziative == [[Figure:Construction of Panama Canal, Isthmian Historical Society, ca1913.jpg|250px|miniatura|destra|Fasis de costruzion dal Canâl di Panamà]] Le idee di unî i doi oceans je origjinarie fin dai prims agns de colonizazion spagnole te Americhe, ma il prin tentatîf moderni di costruzion al è scomençât in tal 1881 de compagnie francêse di [[Ferdinand de Lesseps]], za famôs par le realizazion dal [[Canâl di Suez]]. Chest prin progjet al è falît par vie des dificoltâts gjeografichis, des fuartis ploîs tropicâls e des malatîs come la fiere zâle e la malarie, che àn provocât le muart di decenis di milars di lavoradôrs. In tal 1903, i [[Stâts Unîts di Americhe]] àn cjapât il control de zone dal canâl e àn taçât une âtre volte i lavôrs. == Carateristichis tecnichis e sclusis == A diferece dal Canâl di Suez, il Canâl di Panamà nol al è a nivêl dal mâr, ma al dopre un sisteme articulât di sclusis idraulichis par tirâ su' lis nâfs fin a 26 metris di altitudin e fâlis passâ jenfri il Lât Gatún (un lâc artifiçiâl creât intai agns de costruzion), par tirâlis jù intal altri ocean. Il canâl al è lunc scuasit 82 chilometris e al à une carateristiche particolâr: lis nâfs son vuidadis te jentrade e in te jessude desscusis da piçiulis locomotivis eletrichis clamadis "mulas". == Ampliament e amodernament == Cul cressi des dimensions des nâfs comerciâls modêrnis (lis classis "Neopanamax"), intal 2007 il guvier di Panamà al à aprovât un gran progejt di ampliament, inagurât uficiâlmentri intal 2016. Le opare à previodût la costruzion di dôs gnovis seriis discusis (une tal versant Atlantic e une tal Pacific) e il rinfuarçament dai canâi di acès, permetint il transit di nâfs une vore plui grandis che prime no podevin cjapâ chest passaç, triplicant le capacitât comerciâl des viis di aghe. == Impurtance gjeopolitiche e amministrazion == Par le grande part dal XX secul, le Zone dal Canâl di Panamà je stade aministrade diretamentri dai Statis Unîts. Daspò di decenis di tratativis e tantis protestis nazionalistis, i tratâts Torrijos-Carter dal 1977 àn stabilit il passaç de sovranitât al stât panamense, completade definitivamentri ai 31 di Dicembar dal 1999.In dî di vuè, le Autoritât dal Canâl di Panamà (ACP) e gjestîs une vie strategjiche fondamentâl par economie dal mont, une sorzint essenziâl di jentradis statâlis e un pont clâf par la gjeopolitiche maritime. == Vjôt ancje == * [[Canâl di Suez]] * [[Panamà]] * [[Ocean Atlantic]] * [[Ocean Pacific]] == Note == <references /> tthn7u23xyust0spxc163bw61vmeols 188009 188008 2026-09-12T06:46:32Z Erardo Galbi 9774 Erardo Galbi al à spostât la pagjine [[Canâl di Paname]] a [[Canâl di Panamà]] 188008 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin-left:0.5em;margin-bottom:0.5em; border:1px solid #808080; background:#f9f9f9;" width="270px" |- ! style="font-size:120%; background:#CCCCFF; border-bottom:1px solid #808080;" align="center" colspan="2" | Canâl di Panamà |- | align="center" colspan="2" | [[File:Panama Canal Map EN.png|250px|border]]<br /><small>Mape dal Canâl di Panamà</small> |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Tipologjie | Canâl artificiâl cun sclusis |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Posizion | [[Panamà]] (Istmi di Panamà) |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Lungjece | 82 km |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Profonditât medie | 13 m |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Conet | [[Ocean Atlantic]] cun il [[Ocean Pacific]] |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Inizij de costruzion | 1881 (proget francês) / 1904 (Statis Unîts) |- ! style="background:#E6E6FF;" align="left" | Inagurazion | 15 di Avost dal 1914 |} [[Figure:Pm-map.png|250px|miniatura|destra]] Il '''Canâl di Panamà''' al è un canâl artificiâl navigabil logât intal stât di [[Panamà]], che al taie l'ismi omonim par unî l'[[Ocean Atlantic]] cun l'[[Ocean Pacific]]. Inagurât intal 1914, al rapresente une des plui grandis e plui complessîs oparis di ingegnerie çivîl dal XX secul. Le sô costruzion e à trasformât i tragjits dal cumierç maritim mondiâl, permetint a lis nâfs di evitâ le navigazion lungje e pericolose in tal Sud de Americhe te zone dal [[Cap Horn]]. == Storie e prime iniziative == [[Figure:Construction of Panama Canal, Isthmian Historical Society, ca1913.jpg|250px|miniatura|destra|Fasis de costruzion dal Canâl di Panamà]] Le idee di unî i doi oceans je origjinarie fin dai prims agns de colonizazion spagnole te Americhe, ma il prin tentatîf moderni di costruzion al è scomençât in tal 1881 de compagnie francêse di [[Ferdinand de Lesseps]], za famôs par le realizazion dal [[Canâl di Suez]]. Chest prin progjet al è falît par vie des dificoltâts gjeografichis, des fuartis ploîs tropicâls e des malatîs come la fiere zâle e la malarie, che àn provocât le muart di decenis di milars di lavoradôrs. In tal 1903, i [[Stâts Unîts di Americhe]] àn cjapât il control de zone dal canâl e àn taçât une âtre volte i lavôrs. == Carateristichis tecnichis e sclusis == A diferece dal Canâl di Suez, il Canâl di Panamà nol al è a nivêl dal mâr, ma al dopre un sisteme articulât di sclusis idraulichis par tirâ su' lis nâfs fin a 26 metris di altitudin e fâlis passâ jenfri il Lât Gatún (un lâc artifiçiâl creât intai agns de costruzion), par tirâlis jù intal altri ocean. Il canâl al è lunc scuasit 82 chilometris e al à une carateristiche particolâr: lis nâfs son vuidadis te jentrade e in te jessude desscusis da piçiulis locomotivis eletrichis clamadis "mulas". == Ampliament e amodernament == Cul cressi des dimensions des nâfs comerciâls modêrnis (lis classis "Neopanamax"), intal 2007 il guvier di Panamà al à aprovât un gran progejt di ampliament, inagurât uficiâlmentri intal 2016. Le opare à previodût la costruzion di dôs gnovis seriis discusis (une tal versant Atlantic e une tal Pacific) e il rinfuarçament dai canâi di acès, permetint il transit di nâfs une vore plui grandis che prime no podevin cjapâ chest passaç, triplicant le capacitât comerciâl des viis di aghe. == Impurtance gjeopolitiche e amministrazion == Par le grande part dal XX secul, le Zone dal Canâl di Panamà je stade aministrade diretamentri dai Statis Unîts. Daspò di decenis di tratativis e tantis protestis nazionalistis, i tratâts Torrijos-Carter dal 1977 àn stabilit il passaç de sovranitât al stât panamense, completade definitivamentri ai 31 di Dicembar dal 1999.In dî di vuè, le Autoritât dal Canâl di Panamà (ACP) e gjestîs une vie strategjiche fondamentâl par economie dal mont, une sorzint essenziâl di jentradis statâlis e un pont clâf par la gjeopolitiche maritime. == Vjôt ancje == * [[Canâl di Suez]] * [[Panamà]] * [[Ocean Atlantic]] * [[Ocean Pacific]] == Note == <references /> tthn7u23xyust0spxc163bw61vmeols Pomis 0 15347 187938 2026-09-11T13:15:05Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Pomi / Miluç |Figure = [[File:Red Apple.jpg|200px]] |Didascalie = Un pomi ros |Sottitul = Frut dal pomâr (Malus domestica) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Centrâl |Ativitât = Culture di pome |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un des pomis plui coltivâts e consumâts al mont }} Il '''pomi''' (o ''miluç'' / ''pomo''; non sientific ''Malus domestica'') al è il frut da... 187938 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Pomi / Miluç |Figure = [[File:Red Apple.jpg|200px]] |Didascalie = Un pomi ros |Sottitul = Frut dal pomâr (Malus domestica) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Centrâl |Ativitât = Culture di pome |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un des pomis plui coltivâts e consumâts al mont }} Il '''pomi''' (o ''miluç'' / ''pomo''; non sientific ''Malus domestica'') al è il frut dal pomâr, une plante de famee des Rosaceae. Al è un dai fruts plui famôs, coltivâts e consumâts inte storie de humanitât. In botaniche il pomi al è un "fals pomi": le vere part botaniche (il pomi biologjic) al è il cûr interni che al contèn i grans (i pips), mentri la part cjarnose che si mangje e ven dal disvilup dal ricetacul dal flôr. == Origjin e storie == La plante dal pomâr e je origjinarie de Asie Centrâl (in te regjon dal Kazachistan moderni), dulà che la specie salvadie ''Malus sieversii'' e vîf ancjmo' vuê. Il pomi si è spandût te Europe e te zone dal Mediterani zà inte preistorie par mieç des rotis di cumierç. I grecs e i romans àn perfezionât lis tecnichis di inest par selezionâ lis varietâts plui dölcis e resistentis. == Varietâts principâls == A esistin plui di 7.500 varietâts (cultivâr) di pomis al mont, cun colôrs de scusse che a van dal ros al zâl e al vert: * '''Golden Delicious''': Pomi di colôr zâl, dolç, cjarnôs e aromatic. * '''Red Delicious''': Pomi ros scûr cun forme slungjade e gust dolç. * '''Granny Smith''': Pomi vert intèns, une vore cjarnôs, garp e crocant, origjinari de Australie. * '''Fuji''': Varietât origjinarie dal Gjapon, une vore crocante e dolce. * '''Gala''': Pomi che al mûr d'orei, ros e crocant. == Cultivazion e colture dai pomis tal Friûl == Il pomâr al è une plante une vore resistente che adore i climis temperâts. Inte regjon dal [[Friûl]], la cultivazion dai pomis e à une impuartance economiche e agricule une vore fuarte, soredut in te zone de Cjargne e te alte pianure (Pordenon e Udin), dulà che a son storichis varietâts locâls tradizionâls (come la ''zeuca'' o le ''di tressês''). == Proprietâts nutrizionâls == Il pomi al è un aliment complet e salutâr: * Al è fat par plui dal 80% di aghe. * Al contèn zucars simpatics (fructosi), vitaminis (soredut [[Vitamine C]]) e minerâi come il potassi. * E je ricje di '''pectina''', une fibre solubîl in te cortis che e jude la digestion e regole il colesterôl. Le frase popolâr "un pomi al dì al gjave il miedi di tôr" ricuarde lis sôs proprietâts salutaris storichis. == Viôt ancje == * [[Pomis]] * [[Rosaceae]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Arbui di Pome]] [[Categorie:Botaniche]] [[Categorie:Alimentazion]] jf3qx5tucxt1ze4pt63hweobui6oauf 187939 187938 2026-09-11T13:19:16Z Santefoscje73 11500 187939 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Pomi / Miluç |Figure = Red Apple.jpg |Didascalie = Un pomi ros |Sottitul = Pome dal pomâr (Malus domestica) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Centrâl |Ativitât = Culture di pome |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un des pomis plui coltivâts e consumâts al mont }} Il '''pomi''' (o ''miluç'' / ''pomo''; non sientific ''Malus domestica'') al è il frut dal pomâr, une plante de famee des Rosaceae. Al è un dai fruts plui famôs, coltivâts e consumâts inte storie de humanitât. In botaniche il pomi al è un "fals pomi": le vere part botaniche (il pomi biologjic) al è il cûr interni che al contèn i grans (i pips), mentri la part cjarnose che si mangje e ven dal disvilup dal ricetacul dal flôr. == Origjin e storie == La plante dal pomâr e je origjinarie de Asie Centrâl (in te regjon dal Kazachistan moderni), dulà che la specie salvadie ''Malus sieversii'' e vîf ancjmo' vuê. Il pomi si è spandût te Europe e te zone dal Mediterani zà inte preistorie par mieç des rotis di cumierç. I grecs e i romans àn perfezionât lis tecnichis di inest par selezionâ lis varietâts plui dölcis e resistentis. == Varietâts principâls == A esistin plui di 7.500 varietâts (cultivâr) di pomis al mont, cun colôrs de scusse che a van dal ros al zâl e al vert: * '''Golden Delicious''': Pomi di colôr zâl, dolç, cjarnôs e aromatic. * '''Red Delicious''': Pomi ros scûr cun forme slungjade e gust dolç. * '''Granny Smith''': Pomi vert intèns, une vore cjarnôs, garp e crocant, origjinari de Australie. * '''Fuji''': Varietât origjinarie dal Gjapon, une vore crocante e dolce. * '''Gala''': Varietât promiedi ,cun la scusse rosse cun striadurîs zâlis , crocante , cun un savôr sucarôs e aromatic. == Cultivazion e colture dai pomis tal Friûl == Il pomâr al è une plante une vore resistente che adore i climis temperâts. Inte regjon dal [[Friûl]], la cultivazion dai pomis e à une impuartance economiche e agricule une vore fuarte, soredut in te zone de Cjargne e te alte pianure (Pordenon e Udin), dulà che a son storichis varietâts locâls tradizionâls (come la ''zeuca'' o le ''di tressês''). == Proprietâts nutrizionâls == Il pomi al è un aliment complet e salutâr: * Al è fat par plui dal 80% di aghe. * Al contèn zucars simpatics (fructosi), vitaminis (soredut [[Vitamine C]]) e minerâi come il potassi. * E je ricje di '''pectine''', une fibre solubîl in te cortis che e jude la digestion e regole il colesterôl. Le frase popolâr "un pomi al dì al gjave il miedi di tôr" ricuarde lis sôs proprietâts salutaris storichis. == Viôt ancje == * [[Pomis]] * [[Rosaceae]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Arbui di Pome]] [[Categorie:Botaniche]] [[Categorie:Alimentazion]] 96tpe6bvehj734dg95reuzigb1sq73d 187940 187939 2026-09-11T13:19:36Z Santefoscje73 11500 187940 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Pomi / Miluç |Figure = Red Apple.jpg |Didascalie = Un pomi ros |Sottitul = Pome dal pomâr (Malus domestica) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Centrâl |Ativitât = Culture di pome |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un des pomis plui coltivâts e consumâts al mont }} Il '''pomi''' (o ''miluç'' / ''pomo''; non sientific ''Malus domestica'') al è il frut dal pomâr, une plante de famee des Rosaceae. Al è un dai fruts plui famôs, coltivâts e consumâts in te storie de umanitât. In botaniche il pomi al è un "fals pomi": le vere part botaniche (il pomi biologjic) al è il cûr interni che al contèn i grans (i pips), mentri la part cjarnose che si mangje e ven dal disvilup dal ricetacul dal flôr. == Origjin e storie == La plante dal pomâr e je origjinarie de Asie Centrâl (in te regjon dal Kazachistan moderni), dulà che la specie salvadie ''Malus sieversii'' e vîf ancjmo' vuê. Il pomi si è spandût te Europe e te zone dal Mediterani zà inte preistorie par mieç des rotis di cumierç. I grecs e i romans àn perfezionât lis tecnichis di inest par selezionâ lis varietâts plui dölcis e resistentis. == Varietâts principâls == A esistin plui di 7.500 varietâts (cultivâr) di pomis al mont, cun colôrs de scusse che a van dal ros al zâl e al vert: * '''Golden Delicious''': Pomi di colôr zâl, dolç, cjarnôs e aromatic. * '''Red Delicious''': Pomi ros scûr cun forme slungjade e gust dolç. * '''Granny Smith''': Pomi vert intèns, une vore cjarnôs, garp e crocant, origjinari de Australie. * '''Fuji''': Varietât origjinarie dal Gjapon, une vore crocante e dolce. * '''Gala''': Varietât promiedi ,cun la scusse rosse cun striadurîs zâlis , crocante , cun un savôr sucarôs e aromatic. == Cultivazion e colture dai pomis tal Friûl == Il pomâr al è une plante une vore resistente che adore i climis temperâts. Inte regjon dal [[Friûl]], la cultivazion dai pomis e à une impuartance economiche e agricule une vore fuarte, soredut in te zone de Cjargne e te alte pianure (Pordenon e Udin), dulà che a son storichis varietâts locâls tradizionâls (come la ''zeuca'' o le ''di tressês''). == Proprietâts nutrizionâls == Il pomi al è un aliment complet e salutâr: * Al è fat par plui dal 80% di aghe. * Al contèn zucars simpatics (fructosi), vitaminis (soredut [[Vitamine C]]) e minerâi come il potassi. * E je ricje di '''pectine''', une fibre solubîl in te cortis che e jude la digestion e regole il colesterôl. Le frase popolâr "un pomi al dì al gjave il miedi di tôr" ricuarde lis sôs proprietâts salutaris storichis. == Viôt ancje == * [[Pomis]] * [[Rosaceae]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Arbui di Pome]] [[Categorie:Botaniche]] [[Categorie:Alimentazion]] q2msjjsl3y6ww3dxt2lfq4f69nowji9 187941 187940 2026-09-11T13:20:16Z Santefoscje73 11500 /* Viôt ancje */ 187941 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Pomi / Miluç |Figure = Red Apple.jpg |Didascalie = Un pomi ros |Sottitul = Pome dal pomâr (Malus domestica) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Centrâl |Ativitât = Culture di pome |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un des pomis plui coltivâts e consumâts al mont }} Il '''pomi''' (o ''miluç'' / ''pomo''; non sientific ''Malus domestica'') al è il frut dal pomâr, une plante de famee des Rosaceae. Al è un dai fruts plui famôs, coltivâts e consumâts in te storie de umanitât. In botaniche il pomi al è un "fals pomi": le vere part botaniche (il pomi biologjic) al è il cûr interni che al contèn i grans (i pips), mentri la part cjarnose che si mangje e ven dal disvilup dal ricetacul dal flôr. == Origjin e storie == La plante dal pomâr e je origjinarie de Asie Centrâl (in te regjon dal Kazachistan moderni), dulà che la specie salvadie ''Malus sieversii'' e vîf ancjmo' vuê. Il pomi si è spandût te Europe e te zone dal Mediterani zà inte preistorie par mieç des rotis di cumierç. I grecs e i romans àn perfezionât lis tecnichis di inest par selezionâ lis varietâts plui dölcis e resistentis. == Varietâts principâls == A esistin plui di 7.500 varietâts (cultivâr) di pomis al mont, cun colôrs de scusse che a van dal ros al zâl e al vert: * '''Golden Delicious''': Pomi di colôr zâl, dolç, cjarnôs e aromatic. * '''Red Delicious''': Pomi ros scûr cun forme slungjade e gust dolç. * '''Granny Smith''': Pomi vert intèns, une vore cjarnôs, garp e crocant, origjinari de Australie. * '''Fuji''': Varietât origjinarie dal Gjapon, une vore crocante e dolce. * '''Gala''': Varietât promiedi ,cun la scusse rosse cun striadurîs zâlis , crocante , cun un savôr sucarôs e aromatic. == Cultivazion e colture dai pomis tal Friûl == Il pomâr al è une plante une vore resistente che adore i climis temperâts. Inte regjon dal [[Friûl]], la cultivazion dai pomis e à une impuartance economiche e agricule une vore fuarte, soredut in te zone de Cjargne e te alte pianure (Pordenon e Udin), dulà che a son storichis varietâts locâls tradizionâls (come la ''zeuca'' o le ''di tressês''). == Proprietâts nutrizionâls == Il pomi al è un aliment complet e salutâr: * Al è fat par plui dal 80% di aghe. * Al contèn zucars simpatics (fructosi), vitaminis (soredut [[Vitamine C]]) e minerâi come il potassi. * E je ricje di '''pectine''', une fibre solubîl in te cortis che e jude la digestion e regole il colesterôl. Le frase popolâr "un pomi al dì al gjave il miedi di tôr" ricuarde lis sôs proprietâts salutaris storichis. == Viôt ancje == * [[Arbui di pomis]] * [[Rosaceae]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Arbui di Pome]] [[Categorie:Botaniche]] [[Categorie:Alimentazion]] im4wzcgd590e2zw5xi3wwgubtuu6kvs Banane 0 15348 187944 2026-09-11T13:45:36Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Banane |Figure = [[File:Bananas.jpg|200px]] |Didascalie = Strop di bananis |Sottitul = Frut tropicâl dal gjenar Musa |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Sud-Est Asiatic |Ativitât = Culture fruticule |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai fruts plui consumâts e cumierçiâts al mont }} La '''banane''' al è il frut commestibil de plante de banane, une grande plante erbacee ar... 187944 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Banane |Figure = [[File:Bananas.jpg|200px]] |Didascalie = Strop di bananis |Sottitul = Frut tropicâl dal gjenar Musa |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Sud-Est Asiatic |Ativitât = Culture fruticule |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai fruts plui consumâts e cumierçiâts al mont }} La '''banane''' al è il frut commestibil de plante de banane, une grande plante erbacee arborescente dal gjenar ''Musa'' (famee des Musaceae). Al è un dai fruts tropicals plui cultivâts, comerçiâts e consumâts tal mont intîr, impuartant par le alimentazion e par la economie di tancj paîs in vie di disvilup. == Botaniche e carateristichis == La plante de banane no je un arbul veritabîl, ma une grande plante erbacee cuntun pseudofust fat des basîs des fueis. I fruts a cressin in strops suspendûs (clamâs "man" o "cajs") che a podin contignî ancje dodîs bananis. Le banane e à une forme sllungjade e une scusse spesse che e passe dal vert al zâl tal procès di maturazion (e al maron cuant che e je masse madure er icje di zucars). == Cultivazion e varietâts == La plante à bisugne di un clime cjald e umît, tipic des regjons tropicâls e subtropicals. * '''Cavendish''': La plui part des bananis vendudis intai mercjâts internazionâi e apartèn a cheste varietât, selezionada par le sô resistence al traspuart e par le sô polpe dolce e cremose. * '''Plàtan''' (o banane da cuei): Varietât plui grande em ancul dolçe, ricje di amit, che e ven cuete (frite o bulide) e consumade come aliment di base te Americhe Latine e Afriche. == Proprietâts nutrizionâls == Le banane e je une fonte une vore impuartante di energjie e nutriments: * Je ricje di '''potassi''', un minerâl fondamentâl par le salute dal cûr e par le funzion muscolâr. * Contèn '''Vitamina B6''', Vitamina C e fibris alimentaris. * Par le sô facilitât di digestion e par le presince di carboidrâts a rapit assorbiment, e je une vore recomandade par atletis e sportîfs. == Viôt ancje == * [[Botaniche]] * [[Agricolture]] {{Commons|Category:Bananas}} [[Categorie:Fruts]] [[Categorie:Alimentazion]] frpk0ya56hqn6iq43xfbww8zl2pp4eh 187945 187944 2026-09-11T13:45:55Z Santefoscje73 11500 187945 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Banane |Figure = Bananas.jpg |Didascalie = Strop di bananis |Sottitul = Frut tropicâl dal gjenar Musa |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Sud-Est Asiatic |Ativitât = Culture fruticule |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai fruts plui consumâts e cumierçiâts al mont }} La '''banane''' al è il frut commestibil de plante de banane, une grande plante erbacee arborescente dal gjenar ''Musa'' (famee des Musaceae). Al è un dai fruts tropicals plui cultivâts, comerçiâts e consumâts tal mont intîr, impuartant par le alimentazion e par la economie di tancj paîs in vie di disvilup. == Botaniche e carateristichis == La plante de banane no je un arbul veritabîl, ma une grande plante erbacee cuntun pseudofust fat des basîs des fueis. I fruts a cressin in strops suspendûs (clamâs "man" o "cajs") che a podin contignî ancje dodîs bananis. Le banane e à une forme sllungjade e une scusse spesse che e passe dal vert al zâl tal procès di maturazion (e al maron cuant che e je masse madure er icje di zucars). == Cultivazion e varietâts == La plante à bisugne di un clime cjald e umît, tipic des regjons tropicâls e subtropicals. * '''Cavendish''': La plui part des bananis vendudis intai mercjâts internazionâi e apartèn a cheste varietât, selezionada par le sô resistence al traspuart e par le sô polpe dolce e cremose. * '''Plàtan''' (o banane da cuei): Varietât plui grande em ancul dolçe, ricje di amit, che e ven cuete (frite o bulide) e consumade come aliment di base te Americhe Latine e Afriche. == Proprietâts nutrizionâls == Le banane e je une fonte une vore impuartante di energjie e nutriments: * Je ricje di '''potassi''', un minerâl fondamentâl par le salute dal cûr e par le funzion muscolâr. * Contèn '''Vitamina B6''', Vitamina C e fibris alimentaris. * Par le sô facilitât di digestion e par le presince di carboidrâts a rapit assorbiment, e je une vore recomandade par atletis e sportîfs. == Viôt ancje == * [[Botaniche]] * [[Agricolture]] {{Commons|Category:Bananas}} [[Categorie:Fruts]] [[Categorie:Alimentazion]] ik8x7w5k47wgcqmad0lictm7pa2k79h Limon 0 15349 187947 2026-09-11T14:02:12Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Limon |Figure = [[File:Lemon.jpg|200px]] |Didascalie = Limons matûrs |Sottitul = Frut de plante dal limon (Citrus limon) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie dal Sud-Est / India |Ativitât = Culturâ frutticola |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Agrum une vore doprât par la sô aciditât e par la Vitamina C }} Il '''limon''' (non sientific ''Citrus limon'') al è un citric e... 187947 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Limon |Figure = [[File:Lemon.jpg|200px]] |Didascalie = Limons matûrs |Sottitul = Frut de plante dal limon (Citrus limon) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie dal Sud-Est / India |Ativitât = Culturâ frutticola |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Agrum une vore doprât par la sô aciditât e par la Vitamina C }} Il '''limon''' (non sientific ''Citrus limon'') al è un citric e un frut dal arbul dal limon, une plante de famee des Rutaceae. Al è famôs tal mont par il so gust une vore garp, dât de grande concentrazion di acît citric, e par la sô scuss aromatiche ricje di uelis essenziâls. == Botaniche e carateristichis == L'arbul dal limon al è une plante simprivert che e pues rivâ a 3-6 metris di altece. I fruts (i limons) an une forme ovâl o ellittiche cun une piçule ponte insom. Le scusse passe dal vert al zâl intèns cuant che il frut al è madûr. Le polpe e je dividue in 8-10 spighels (o tocs internis)rics di suc, cun une percentuâl di acît citric che e puès rivâ al 5-6%. == Origjin e istorie == L'origjin dal limon je incerte, ma si pense che al vèn de Asie dal Sud-Est o de Indie dal Nord-Est. Al è stât introdòt tal bacin dal Mediterani par mieç des rotis comerçiâls arabis atôr dal secul X e al à cjatât un habitat ideâl te Italie dal Sud (soredut te Sicilie e te Costiere Amalfitane). == Ûs in cusine e industrie == Il limon al è un ingredient une vore versatîl: * '''Suc di limon''': Doprât par insavurî plâts di cjarn pês, salatis e par preparâ beverons come le limonade. * '''Scusse''': Gratade par dâ arome ai dolçs, licôrs (come il ''limoncello'') e plâts tradizionâls. * '''Conservazion''': L'acît citric al è un antiossidant naturâl, doprât par no fâ deventâ scure i pomis tajâts. == Proprietâts nutrizionâls == Il limon al è une sorzint ecezionâl di '''Vitamine C''' (acît ascorbic), potent antiossidant che al jude il sisteme immunitari e l'assorbiment dal fiar. Al à ancje proprietâts depurativis e digjestivis. == Viôt ancje == * [[Naranç]] * [[Citrics]] * [[Vitamine C]] [[Categorie:Fruts]] [[Categorie:Agrums]] [[Categorie:Alimentazion]] 5ozc4wshw4vvbjfn7c8sf6ig7r7lgy4 187948 187947 2026-09-11T14:02:27Z Santefoscje73 11500 187948 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Limon |Figure = Lemon.jpg |Didascalie = Limons matûrs |Sottitul = Frut de plante dal limon (Citrus limon) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie dal Sud-Est / India |Ativitât = Culturâ frutticola |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Agrum une vore doprât par la sô aciditât e par la Vitamina C }} Il '''limon''' (non sientific ''Citrus limon'') al è un citric e un frut dal arbul dal limon, une plante de famee des Rutaceae. Al è famôs tal mont par il so gust une vore garp, dât de grande concentrazion di acît citric, e par la sô scuss aromatiche ricje di uelis essenziâls. == Botaniche e carateristichis == L'arbul dal limon al è une plante simprivert che e pues rivâ a 3-6 metris di altece. I fruts (i limons) an une forme ovâl o ellittiche cun une piçule ponte insom. Le scusse passe dal vert al zâl intèns cuant che il frut al è madûr. Le polpe e je dividue in 8-10 spighels (o tocs internis)rics di suc, cun une percentuâl di acît citric che e puès rivâ al 5-6%. == Origjin e istorie == L'origjin dal limon je incerte, ma si pense che al vèn de Asie dal Sud-Est o de Indie dal Nord-Est. Al è stât introdòt tal bacin dal Mediterani par mieç des rotis comerçiâls arabis atôr dal secul X e al à cjatât un habitat ideâl te Italie dal Sud (soredut te Sicilie e te Costiere Amalfitane). == Ûs in cusine e industrie == Il limon al è un ingredient une vore versatîl: * '''Suc di limon''': Doprât par insavurî plâts di cjarn pês, salatis e par preparâ beverons come le limonade. * '''Scusse''': Gratade par dâ arome ai dolçs, licôrs (come il ''limoncello'') e plâts tradizionâls. * '''Conservazion''': L'acît citric al è un antiossidant naturâl, doprât par no fâ deventâ scure i pomis tajâts. == Proprietâts nutrizionâls == Il limon al è une sorzint ecezionâl di '''Vitamine C''' (acît ascorbic), potent antiossidant che al jude il sisteme immunitari e l'assorbiment dal fiar. Al à ancje proprietâts depurativis e digjestivis. == Viôt ancje == * [[Naranç]] * [[Citrics]] * [[Vitamine C]] [[Categorie:Fruts]] [[Categorie:Agrums]] [[Categorie:Alimentazion]] hzf2fnf7azzb96wnpgt2cvo3wlmlq7g 187949 187948 2026-09-11T14:03:03Z Santefoscje73 11500 /* Origjin e istorie */ 187949 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Limon |Figure = Lemon.jpg |Didascalie = Limons matûrs |Sottitul = Frut de plante dal limon (Citrus limon) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie dal Sud-Est / India |Ativitât = Culturâ frutticola |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Agrum une vore doprât par la sô aciditât e par la Vitamina C }} Il '''limon''' (non sientific ''Citrus limon'') al è un citric e un frut dal arbul dal limon, une plante de famee des Rutaceae. Al è famôs tal mont par il so gust une vore garp, dât de grande concentrazion di acît citric, e par la sô scuss aromatiche ricje di uelis essenziâls. == Botaniche e carateristichis == L'arbul dal limon al è une plante simprivert che e pues rivâ a 3-6 metris di altece. I fruts (i limons) an une forme ovâl o ellittiche cun une piçule ponte insom. Le scusse passe dal vert al zâl intèns cuant che il frut al è madûr. Le polpe e je dividue in 8-10 spighels (o tocs internis)rics di suc, cun une percentuâl di acît citric che e puès rivâ al 5-6%. == Origjin e storie == L'origjin dal limon je incerte, ma si pense che al vèn de Asie dal Sud-Est o de Indie dal Nord-Est. Al è stât introdòt tal bacin dal Mediterani par mieç des rotis comerçiâls arabis atôr dal secul X e al à cjatât un habitat ideâl te Italie dal Sud (soredut te Sicilie e te Costiere Amalfitane). == Ûs in cusine e industrie == Il limon al è un ingredient une vore versatîl: * '''Suc di limon''': Doprât par insavurî plâts di cjarn pês, salatis e par preparâ beverons come le limonade. * '''Scusse''': Gratade par dâ arome ai dolçs, licôrs (come il ''limoncello'') e plâts tradizionâls. * '''Conservazion''': L'acît citric al è un antiossidant naturâl, doprât par no fâ deventâ scure i pomis tajâts. == Proprietâts nutrizionâls == Il limon al è une sorzint ecezionâl di '''Vitamine C''' (acît ascorbic), potent antiossidant che al jude il sisteme immunitari e l'assorbiment dal fiar. Al à ancje proprietâts depurativis e digjestivis. == Viôt ancje == * [[Naranç]] * [[Citrics]] * [[Vitamine C]] [[Categorie:Fruts]] [[Categorie:Agrums]] [[Categorie:Alimentazion]] 1iri5i4claalvbk7jhaqebzdn1v7zqc 187950 187949 2026-09-11T14:03:46Z Santefoscje73 11500 187950 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Limon |Figure = Lemon.jpg |Didascalie = Limons matûrs |Sottitul = Frut de plante dal limon (Citrus limon) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie dal Sud-Est / India |Ativitât = Culture fruticule |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Agrum une vore doprât par la sô aciditât e par la Vitamina C }} Il '''limon''' (non sientific ''Citrus limon'') al è un citric e un frut dal arbul dal limon, une plante de famee des Rutaceae. Al è famôs tal mont par il so gust une vore garp, dât de grande concentrazion di acît citric, e par la sô scuss aromatiche ricje di uelis essenziâls. == Botaniche e carateristichis == L'arbul dal limon al è une plante simprivert che e pues rivâ a 3-6 metris di altece. I fruts (i limons) an une forme ovâl o ellittiche cun une piçule ponte insom. Le scusse passe dal vert al zâl intèns cuant che il frut al è madûr. Le polpe e je dividue in 8-10 spighels (o tocs internis)rics di suc, cun une percentuâl di acît citric che e puès rivâ al 5-6%. == Origjin e storie == L'origjin dal limon je incerte, ma si pense che al vèn de Asie dal Sud-Est o de Indie dal Nord-Est. Al è stât introdòt tal bacin dal Mediterani par mieç des rotis comerçiâls arabis atôr dal secul X e al à cjatât un habitat ideâl te Italie dal Sud (soredut te Sicilie e te Costiere Amalfitane). == Ûs in cusine e industrie == Il limon al è un ingredient une vore versatîl: * '''Suc di limon''': Doprât par insavurî plâts di cjarn pês, salatis e par preparâ beverons come le limonade. * '''Scusse''': Gratade par dâ arome ai dolçs, licôrs (come il ''limoncello'') e plâts tradizionâls. * '''Conservazion''': L'acît citric al è un antiossidant naturâl, doprât par no fâ deventâ scure i pomis tajâts. == Proprietâts nutrizionâls == Il limon al è une sorzint ecezionâl di '''Vitamine C''' (acît ascorbic), potent antiossidant che al jude il sisteme immunitari e l'assorbiment dal fiar. Al à ancje proprietâts depurativis e digjestivis. == Viôt ancje == * [[Naranç]] * [[Citrics]] * [[Vitamine C]] [[Categorie:Fruts]] [[Categorie:Agrums]] [[Categorie:Alimentazion]] l79c8rribe75g520yofv17stqeghmy5 Naranç 0 15350 187951 2026-09-11T14:24:15Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Naranç |Figure = [[File:Oranges - whole and halved.jpg|200px]] |Didascalie = Narançs intiers e cjatiâs |Sottitul = Frut de plante dal Narançâr (Citrus sinensis) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Orientâl (Cine e Indocine) |Ativitât = Culture fruticula |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Il citri plui coltivât al mont }} Il '''naranç''' (o ''portogâl'' / ''portogall... 187951 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Naranç |Figure = [[File:Oranges - whole and halved.jpg|200px]] |Didascalie = Narançs intiers e cjatiâs |Sottitul = Frut de plante dal Narançâr (Citrus sinensis) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Orientâl (Cine e Indocine) |Ativitât = Culture fruticula |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Il citri plui coltivât al mont }} Il '''naranç''' (o ''portogâl'' / ''portogallo''; non scientific ''Citrus sinensis'' par il naranç dolç) al è un citric e il frut de plante dal Narançâr, une plante de famee des Rutaceae. Al è l'citric plui coltivât e consumât al mont, appresât sedi frescsedi sòt forme di suc (''strucade''). == Varietâts principâls == A esistin centenars di varietâts di narançs, dividudis par solît in dôs grandis categoriis: * '''Naranç dolç''' (''Citrus sinensis''): Le specie plui difondude par alimentazion umane. * '''Narançs a polpe blonde''': Come le varietât ''Navel'', ''Valencia'' o ''Ovale'', dölcis e ricjis di suc. * '''Narançs pigmentâs (a polpe rosse)''': Come la varietât ''Tarocco'', ''Moro'' e ''Sanguinello'', tipichis de Sicilie, che a an un colôr ros intèns dât des antocianinis. * '''Naranç amâr''' (''Citrus aurantium''): Doprât soredut te industrie farmaceutiche, par le preparazion di marmeladis (marmelade di narançs amârs) e par l'estrazion di uelis essenziâls par i profums. == Cultivazion e storie == Origjinâri de Cine e dal Sud-Est Asiatic, il naranç al è stât puartât in Europe dai comerçiants portoghês tal XVI secul (di cul il nom populâr ''portogâl'' usât in variis lenghis ed tal furlan tradizionâl). Le plante à bisugne di un clima temperât-cjalt e no supuarte lis glaçadis dal invier. In te Italie, le Sicilie e le Calabrie a son lis regjons principâls par le produzion. == Proprietâts nutrizionâls == Il naranç al è famôs par la sô grande cuantitât di '''Vitamine C''', che jude a rinfuarçâ lis difesis dal cuarp e de piel. Al contèn ancje potassi, fibris (inte parte blancje interne clamada ''albedo'') e sostancis antiossidantis. == Viôt ancje == * [[Limon]] * [[Citrics]] * [[Vitamine C]] [[Categorie:Fruts]] [[Categorie:Citrics]] [[Categorie:Alimentazion]] bmmwvs73o8xr4cv0m7gq7ekstzyx6tx 187952 187951 2026-09-11T14:24:34Z Santefoscje73 11500 187952 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Naranç |Figure = Oranges - whole and halved.jpg |Didascalie = Narançs intiers e cjatiâs |Sottitul = Frut de plante dal Narançâr (Citrus sinensis) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Orientâl (Cine e Indocine) |Ativitât = Culture fruticula |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Il citri plui coltivât al mont }} Il '''naranç''' (o ''portogâl'' / ''portogallo''; non scientific ''Citrus sinensis'' par il naranç dolç) al è un citric e il frut de plante dal Narançâr, une plante de famee des Rutaceae. Al è l'citric plui coltivât e consumât al mont, appresât sedi frescsedi sòt forme di suc (''strucade''). == Varietâts principâls == A esistin centenars di varietâts di narançs, dividudis par solît in dôs grandis categoriis: * '''Naranç dolç''' (''Citrus sinensis''): Le specie plui difondude par alimentazion umane. * '''Narançs a polpe blonde''': Come le varietât ''Navel'', ''Valencia'' o ''Ovale'', dölcis e ricjis di suc. * '''Narançs pigmentâs (a polpe rosse)''': Come la varietât ''Tarocco'', ''Moro'' e ''Sanguinello'', tipichis de Sicilie, che a an un colôr ros intèns dât des antocianinis. * '''Naranç amâr''' (''Citrus aurantium''): Doprât soredut te industrie farmaceutiche, par le preparazion di marmeladis (marmelade di narançs amârs) e par l'estrazion di uelis essenziâls par i profums. == Cultivazion e storie == Origjinâri de Cine e dal Sud-Est Asiatic, il naranç al è stât puartât in Europe dai comerçiants portoghês tal XVI secul (di cul il nom populâr ''portogâl'' usât in variis lenghis ed tal furlan tradizionâl). Le plante à bisugne di un clima temperât-cjalt e no supuarte lis glaçadis dal invier. In te Italie, le Sicilie e le Calabrie a son lis regjons principâls par le produzion. == Proprietâts nutrizionâls == Il naranç al è famôs par la sô grande cuantitât di '''Vitamine C''', che jude a rinfuarçâ lis difesis dal cuarp e de piel. Al contèn ancje potassi, fibris (inte parte blancje interne clamada ''albedo'') e sostancis antiossidantis. == Viôt ancje == * [[Limon]] * [[Citrics]] * [[Vitamine C]] [[Categorie:Fruts]] [[Categorie:Citrics]] [[Categorie:Alimentazion]] m35xlla8n0lklzuhwsi1xbu2tg9f0jg 187953 187952 2026-09-11T14:25:48Z Santefoscje73 11500 187953 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Naranç |Figure = Histoire et culture des orangers A. Risso et A. Poiteau. -- Paris Henri Plon, Editeur, 1872.jpg |Didascalie = Naranç |Sottitul = Frut de plante dal Narançâr (Citrus sinensis) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Orientâl (Cine e Indocine) |Ativitât = Culture fruticula |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Il citri plui coltivât al mont }} Il '''naranç''' (o ''portogâl'' / ''portogallo''; non scientific ''Citrus sinensis'' par il naranç dolç) al è un citric e il frut de plante dal Narançâr, une plante de famee des Rutaceae. Al è l'citric plui coltivât e consumât al mont, appresât sedi frescsedi sòt forme di suc (''strucade''). == Varietâts principâls == A esistin centenars di varietâts di narançs, dividudis par solît in dôs grandis categoriis: * '''Naranç dolç''' (''Citrus sinensis''): Le specie plui difondude par alimentazion umane. * '''Narançs a polpe blonde''': Come le varietât ''Navel'', ''Valencia'' o ''Ovale'', dölcis e ricjis di suc. * '''Narançs pigmentâs (a polpe rosse)''': Come la varietât ''Tarocco'', ''Moro'' e ''Sanguinello'', tipichis de Sicilie, che a an un colôr ros intèns dât des antocianinis. * '''Naranç amâr''' (''Citrus aurantium''): Doprât soredut te industrie farmaceutiche, par le preparazion di marmeladis (marmelade di narançs amârs) e par l'estrazion di uelis essenziâls par i profums. == Cultivazion e storie == Origjinâri de Cine e dal Sud-Est Asiatic, il naranç al è stât puartât in Europe dai comerçiants portoghês tal XVI secul (di cul il nom populâr ''portogâl'' usât in variis lenghis ed tal furlan tradizionâl). Le plante à bisugne di un clima temperât-cjalt e no supuarte lis glaçadis dal invier. In te Italie, le Sicilie e le Calabrie a son lis regjons principâls par le produzion. == Proprietâts nutrizionâls == Il naranç al è famôs par la sô grande cuantitât di '''Vitamine C''', che jude a rinfuarçâ lis difesis dal cuarp e de piel. Al contèn ancje potassi, fibris (inte parte blancje interne clamada ''albedo'') e sostancis antiossidantis. == Viôt ancje == * [[Limon]] * [[Citrics]] * [[Vitamine C]] [[Categorie:Fruts]] [[Categorie:Citrics]] [[Categorie:Alimentazion]] 93d2fmqd4qdjuqul1ond2mxawpbx6xy 187954 187953 2026-09-11T14:27:31Z Santefoscje73 11500 187954 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Naranç |Figure = Histoire et culture des orangers A. Risso et A. Poiteau. -- Paris Henri Plon, Editeur, 1872.jpg |Didascalie = Naranç |Sottitul = Frut de plante dal Narançâr (Citrus sinensis) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Orientâl (Cine e Indocine) |Ativitât = Culture fruticula |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Il citri plui coltivât al mont }} [[Figure:OrangeBloss wb.jpg|250px|miniatura|destra]] Il '''naranç''' (o ''portogâl'' / ''portogallo''; non scientific ''Citrus sinensis'' par il naranç dolç) al è un citric e il frut de plante dal Narançâr, une plante de famee des Rutaceae. Al è l'citric plui coltivât e consumât al mont, appresât sedi frescsedi sòt forme di suc (''strucade''). == Varietâts principâls == A esistin centenars di varietâts di narançs, dividudis par solît in dôs grandis categoriis: * '''Naranç dolç''' (''Citrus sinensis''): Le specie plui difondude par alimentazion umane. * '''Narançs a polpe blonde''': Come le varietât ''Navel'', ''Valencia'' o ''Ovale'', dölcis e ricjis di suc. * '''Narançs pigmentâs (a polpe rosse)''': Come la varietât ''Tarocco'', ''Moro'' e ''Sanguinello'', tipichis de Sicilie, che a an un colôr ros intèns dât des antocianinis. * '''Naranç amâr''' (''Citrus aurantium''): Doprât soredut te industrie farmaceutiche, par le preparazion di marmeladis (marmelade di narançs amârs) e par l'estrazion di uelis essenziâls par i profums. == Cultivazion e storie == Origjinâri de Cine e dal Sud-Est Asiatic, il naranç al è stât puartât in Europe dai comerçiants portoghês tal XVI secul (di cul il nom populâr ''portogâl'' usât in variis lenghis ed tal furlan tradizionâl). Le plante à bisugne di un clima temperât-cjalt e no supuarte lis glaçadis dal invier. In te Italie, le Sicilie e le Calabrie a son lis regjons principâls par le produzion. == Proprietâts nutrizionâls == Il naranç al è famôs par la sô grande cuantitât di '''Vitamine C''', che jude a rinfuarçâ lis difesis dal cuarp e de piel. Al contèn ancje potassi, fibris (inte parte blancje interne clamada ''albedo'') e sostancis antiossidantis. == Viôt ancje == * [[Limon]] * [[Citrics]] * [[Vitamine C]] [[Categorie:Fruts]] [[Categorie:Citrics]] [[Categorie:Alimentazion]] 18a07wf32l0ldo07ozi22lbuzijtv4y 187989 187954 2026-09-11T18:43:02Z Santefoscje73 11500 187989 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Naranç |Figure = Histoire et culture des orangers A. Risso et A. Poiteau. -- Paris Henri Plon, Editeur, 1872.jpg |Didascalie = Naranç |Sottitul = Frut de plante dal Narançâr (Citrus sinensis) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Orientâl (Cine e Indocine) |Ativitât = Culture fruticula |Gjenar = Frut |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Il citri plui coltivât al mont }} [[Figure:OrangeBloss wb.jpg|250px|miniatura|destra]] Il '''naranç''' o par furlan ancje '''Narant''' (clamât ancje ''portogâl'' / ''portogallo''; non scientific ''Citrus sinensis'' par il naranç dolç) al è un citric e il frut de plante dal Narançâr, une plante de famee des Rutaceae. Al è l'citric plui coltivât e consumât al mont, appresât sedi frescsedi sòt forme di suc (''strucade''). == Varietâts principâls == A esistin centenars di varietâts di narançs, dividudis par solît in dôs grandis categoriis: * '''Naranç dolç''' (''Citrus sinensis''): Le specie plui difondude par alimentazion umane. * '''Narançs a polpe blonde''': Come le varietât ''Navel'', ''Valencia'' o ''Ovale'', dölcis e ricjis di suc. * '''Narançs pigmentâs (a polpe rosse)''': Come la varietât ''Tarocco'', ''Moro'' e ''Sanguinello'', tipichis de Sicilie, che a an un colôr ros intèns dât des antocianinis. * '''Naranç amâr''' (''Citrus aurantium''): Doprât soredut te industrie farmaceutiche, par le preparazion di marmeladis (marmelade di narançs amârs) e par l'estrazion di uelis essenziâls par i profums. == Cultivazion e storie == Origjinâri de Cine e dal Sud-Est Asiatic, il naranç al è stât puartât in Europe dai comerçiants portoghês tal XVI secul (di cul il nom populâr ''portogâl'' usât in variis lenghis ed tal furlan tradizionâl). Le plante à bisugne di un clima temperât-cjalt e no supuarte lis glaçadis dal invier. In te Italie, le Sicilie e le Calabrie a son lis regjons principâls par le produzion. == Proprietâts nutrizionâls == Il naranç al è famôs par la sô grande cuantitât di '''Vitamine C''', che jude a rinfuarçâ lis difesis dal cuarp e de piel. Al contèn ancje potassi, fibris (inte parte blancje interne clamada ''albedo'') e sostancis antiossidantis. == Viôt ancje == * [[Limon]] * [[Citrics]] * [[Vitamine C]] [[Categorie:Fruts]] [[Categorie:Citrics]] [[Categorie:Alimentazion]] rb48yoji89ck7xfqpls0rgpm03fmplt Cjartofule 0 15351 187955 2026-09-11T14:39:23Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Cjartofule |Figure = Patatas.jpg |Didascalie = Cjartofulis di diviarsis varietâts |Sottitul = Tuber commestibil de plante Solanum tuberosum |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Americhe dal Sud (Andis) |Ativitât = Culturâ agricole |Gjenar = Tuber |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai aliments di base plui difondûts tal mont }} La '''cjartofule''' (o ''patate'' / ''petaul''; non scientifi... 187955 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Cjartofule |Figure = Patatas.jpg |Didascalie = Cjartofulis di diviarsis varietâts |Sottitul = Tuber commestibil de plante Solanum tuberosum |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Americhe dal Sud (Andis) |Ativitât = Culturâ agricole |Gjenar = Tuber |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai aliments di base plui difondûts tal mont }} La '''cjartofule''' (o ''patate'' / ''petaul''; non scientific ''Solanum tuberosum'') e je une plante erbacee de famee des Solanaceae, cultivade par il sô tuber soterani commestibîl,ric di amit. Alè un dai aliments di base plui impuartants e difondûts te alimentazion umane globâl, date le sô grande produtivitât e le facilitât di conservazion. == Origjin e storie == La cjartofule e je origjinarie des regjons andinis de [[Americhe dal Sud]] (soredut tal [[Perù]] e te [[Bolivie]]), dulà che lis popolazions indigjenis (come i Incas) le cultivavin zà di milenaris di agns prime de rivade dai europeans. E je stade puartade in Europe dai spagnûi tal secul XVI. In tal prin timp e ven cjalade cun sospièt e doprade scuasit dome come plante ornamentâl o come mangjâ pai anemâi, par vie che la plante e conten le ''solanina'', une sostance tossiche presente te part verde de plante e in tai fruts. Dome tal [[secul XVIII]], par vie des carestiis e des carencis di aliments, le cjartofule je deventade un aliment fondamentâl par le popolazion rurâl europee. == Cultivazion tal Friûl == Inte regjon dal [[Friûl]], la cjartofule à cjatât un teren une vore ideâl, soredut in tes zonis de Cjargne e de alte planure (come a [[Godaia]], famôse par la sô fiere e par le sô varietât tipica). E je stade un sostèn fondamentâl par l' economie di susistence dai contadins furlans par doi seculs. == Ûs inte cusine furlane == La cjartofule e je un ingredient une vore versatîl e omnipresent inte cusine tradizionâl furlane. Si dopre par: * '''[[Frico]] cun cjartofulis''': Un dai plâts plui famôs dal Friûl, fat cun cjartofulistahadis a strissulis o gratadis, cuetis te fressore cun il [[Montâs]] o latarie e civolis. * '''Gnocs di cjartofulis''': Impastâs cun farine e ûfs, saltâts cun spongje e scuete fumade o cun ragû. * '''Mignestris e minestrons''': Zontada par dâ consistence e densitât a mignestris e minestrons rurâls. == Valôr nutrizionâl == La cjartofule e je ricje di carboidrats complès (amit), che dan energjie a lungje durade. E conten ancje une buine cuantitât di: * '''Vitamine C''' e vitaminis dal grup B. * '''Potassi''', fondamentâl par le pressione e par i muscui. * Fibris (soredut se consumade cun le scusse, par chel che é di jessi ben lavade e no verte). == Viôt ancje == * [[Frico]] * [[Solanaceae]] * [[Agricolture]] * [[Cusine furlane]] [[Categorie:Solanaceae]] [[Categorie:Cusine furlane]] [[Categorie:Alimentazion]] dak261zl09u0c7i8l0d91szlcufd810 187956 187955 2026-09-11T14:40:36Z Santefoscje73 11500 187956 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Cjartofule |Figure = Patate juta.jpg |Didascalie = Cjartofulis |Sottitul = Tuber commestibîl de plante ''Solanum tuberosum'' |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Americhe dal Sud (Andis) |Ativitât = Culturâ agricole |Gjenar = Tuber |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai aliments di base plui difondûts tal mont }} La '''cjartofule''' (o ''patate'' / ''petaul''; non scientific ''Solanum tuberosum'') e je une plante erbacee de famee des Solanaceae, cultivade par il sô tuber soterani commestibîl,ric di amit. Alè un dai aliments di base plui impuartants e difondûts te alimentazion umane globâl, date le sô grande produtivitât e le facilitât di conservazion. == Origjin e storie == La cjartofule e je origjinarie des regjons andinis de [[Americhe dal Sud]] (soredut tal [[Perù]] e te [[Bolivie]]), dulà che lis popolazions indigjenis (come i Incas) le cultivavin zà di milenaris di agns prime de rivade dai europeans. E je stade puartade in Europe dai spagnûi tal secul XVI. In tal prin timp e ven cjalade cun sospièt e doprade scuasit dome come plante ornamentâl o come mangjâ pai anemâi, par vie che la plante e conten le ''solanina'', une sostance tossiche presente te part verde de plante e in tai fruts. Dome tal [[secul XVIII]], par vie des carestiis e des carencis di aliments, le cjartofule je deventade un aliment fondamentâl par le popolazion rurâl europee. == Cultivazion tal Friûl == Inte regjon dal [[Friûl]], la cjartofule à cjatât un teren une vore ideâl, soredut in tes zonis de Cjargne e de alte planure (come a [[Godaia]], famôse par la sô fiere e par le sô varietât tipica). E je stade un sostèn fondamentâl par l' economie di susistence dai contadins furlans par doi seculs. == Ûs inte cusine furlane == La cjartofule e je un ingredient une vore versatîl e omnipresent inte cusine tradizionâl furlane. Si dopre par: * '''[[Frico]] cun cjartofulis''': Un dai plâts plui famôs dal Friûl, fat cun cjartofulistahadis a strissulis o gratadis, cuetis te fressore cun il [[Montâs]] o latarie e civolis. * '''Gnocs di cjartofulis''': Impastâs cun farine e ûfs, saltâts cun spongje e scuete fumade o cun ragû. * '''Mignestris e minestrons''': Zontada par dâ consistence e densitât a mignestris e minestrons rurâls. == Valôr nutrizionâl == La cjartofule e je ricje di carboidrats complès (amit), che dan energjie a lungje durade. E conten ancje une buine cuantitât di: * '''Vitamine C''' e vitaminis dal grup B. * '''Potassi''', fondamentâl par le pressione e par i muscui. * Fibris (soredut se consumade cun le scusse, par chel che é di jessi ben lavade e no verte). == Viôt ancje == * [[Frico]] * [[Solanaceae]] * [[Agricolture]] * [[Cusine furlane]] [[Categorie:Solanaceae]] [[Categorie:Cusine furlane]] [[Categorie:Alimentazion]] lgd6v3g8kla09k275i1c7c3m3071v1z 187957 187956 2026-09-11T14:41:41Z Santefoscje73 11500 187957 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Cjartofule |Figure = Patate juta.jpg |Didascalie = Cjartofulis |Sottitul = Tuber commestibîl de plante ''Solanum tuberosum'' |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = [[Americhe dal Sud]] (Andis) |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Tuber |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai aliments di base plui difondûts tal mont }} La '''cjartofule''' (o ''patate'' / ''petaul''; non scientific ''Solanum tuberosum'') e je une plante erbacee de famee des Solanaceae, cultivade par il sô tuber soterani commestibîl,ric di amit. Alè un dai aliments di base plui impuartants e difondûts te alimentazion umane globâl, date le sô grande produtivitât e le facilitât di conservazion. == Origjin e storie == La cjartofule e je origjinarie des regjons andinis de [[Americhe dal Sud]] (soredut tal [[Perù]] e te [[Bolivie]]), dulà che lis popolazions indigjenis (come i Incas) le cultivavin zà di milenaris di agns prime de rivade dai europeans. E je stade puartade in Europe dai spagnûi tal secul XVI. In tal prin timp e ven cjalade cun sospièt e doprade scuasit dome come plante ornamentâl o come mangjâ pai anemâi, par vie che la plante e conten le ''solanina'', une sostance tossiche presente te part verde de plante e in tai fruts. Dome tal [[secul XVIII]], par vie des carestiis e des carencis di aliments, le cjartofule je deventade un aliment fondamentâl par le popolazion rurâl europee. == Cultivazion tal Friûl == Inte regjon dal [[Friûl]], la cjartofule à cjatât un teren une vore ideâl, soredut in tes zonis de Cjargne e de alte planure (come a [[Godaia]], famôse par la sô fiere e par le sô varietât tipica). E je stade un sostèn fondamentâl par l' economie di susistence dai contadins furlans par doi seculs. == Ûs inte cusine furlane == La cjartofule e je un ingredient une vore versatîl e omnipresent inte cusine tradizionâl furlane. Si dopre par: * '''[[Frico]] cun cjartofulis''': Un dai plâts plui famôs dal Friûl, fat cun cjartofulistahadis a strissulis o gratadis, cuetis te fressore cun il [[Montâs]] o latarie e civolis. * '''Gnocs di cjartofulis''': Impastâs cun farine e ûfs, saltâts cun spongje e scuete fumade o cun ragû. * '''Mignestris e minestrons''': Zontada par dâ consistence e densitât a mignestris e minestrons rurâls. == Valôr nutrizionâl == La cjartofule e je ricje di carboidrats complès (amit), che dan energjie a lungje durade. E conten ancje une buine cuantitât di: * '''Vitamine C''' e vitaminis dal grup B. * '''Potassi''', fondamentâl par le pressione e par i muscui. * Fibris (soredut se consumade cun le scusse, par chel che é di jessi ben lavade e no verte). == Viôt ancje == * [[Frico]] * [[Solanaceae]] * [[Agricolture]] * [[Cusine furlane]] [[Categorie:Solanaceae]] [[Categorie:Cusine furlane]] [[Categorie:Alimentazion]] ctvmaij950a2rarjsvzz7vcjr1kjliv Rîs 0 15352 187958 2026-09-11T14:51:44Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Rîs |Figure = Rice grains (Oryza sativa).jpg |Didascalie = Grans di rîs |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Oryza sativa) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Orientâl (Cine) |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai cereâi plui consumâts tal mont }} Il '''rîs''' (nomen scientific ''Oryza sativa'') je une plante erbacee aunal|anua... 187958 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Rîs |Figure = Rice grains (Oryza sativa).jpg |Didascalie = Grans di rîs |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Oryza sativa) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Orientâl (Cine) |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai cereâi plui consumâts tal mont }} Il '''rîs''' (nomen scientific ''Oryza sativa'') je une plante erbacee [[aunal|anual]] de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è un dai [[cereâi]] plui impuartants al mont, aliment di base par plui de metât de popolazion mondiâl, soredut te [[Asie]]. == Origjin e storie == La coltivazion dal rîs e à tacât plui di 8.000 agns fa te [[Cine]] atôr dal flum [[Yangtze]]. Di lì si è spandût te [[Indie]], tal Medi Orient e, par mieç des rotis comerçâls e des dominîs arabis, al è rivât tal [[Mediterani]] e te [[Italie]] te [[Etât di Mieç]] (XV secul). Te Italie, le cultivazion e à cjatât un habitat ideâl te pianure padane (soredut tal [[Piemont]] e te [[Lombardie]]), trasformant la risiculture in un dai pilastri de agriculture dal Nord Italie. == Botaniche e cultivazion == La plante dal rîs e à bisugne di un clime cjalt-umît e di une grande cuantitât di aghe. Le sô cultivazion ven fate tradizionâlmentri tes '''risarïs''', cjamps inondâs d'aghe par protezi le plante de cussì dite escursion termiche e dai parasìts. === Fasis di lavorazion === Daspò dal racolt (trebiature), il rîs brut (clamât ''paddy'') al à bisugne di diviersis lavorazions: 1. '''Sgranature / Decorticazion''': Gjavament de scusse esterne (le ''glemma''), otegnint il '''rîs integrâl'''. 2. '''Rafinadura / Sblancjadure''': Gjavement dai strâts internis par otenî il '''rîs blanc'''. == Varietâts == * '''Carnaroli / Arborio / Vialone Nano''': Varietâts a gran lunc e ricjis di amît, ideâls par preparâ i risots par la sô capacitât di assorbî il brût. * '''Basmati''': Rîs a gran lunc e sutîl, aromatic, usât soredut te cusine asiatica. * '''Rîs integrâl''': Rîs che al mantèn le scusse interne ricje di fibris e vitaminis. == Valôr nutrizionâl == Il rîs al è une sorzint une vore grande di carboidrats complès (amît) a rapide digjestibilitât. Nol conten [[glutin]], e duncje al è un aliment ideâl par chei che an le malatie celiache. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Forment]] * [[Blave]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentaziun]] [[Categorie:Agricolture]] 5bub9wyfn80pzbf8b72xob3y1c7258p 187959 187958 2026-09-11T14:52:43Z Santefoscje73 11500 187959 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Rîs |Figure = White, Brown, Red & Wild rice.jpg |Didascalie = Grans di rîs |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Oryza sativa) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Orientâl (Cine) |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai cereâi plui consumâts tal mont }} Il '''rîs''' (nomen scientific ''Oryza sativa'') je une plante erbacee [[aunal|anual]] de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è un dai [[cereâi]] plui impuartants al mont, aliment di base par plui de metât de popolazion mondiâl, soredut te [[Asie]]. == Origjin e storie == La coltivazion dal rîs e à tacât plui di 8.000 agns fa te [[Cine]] atôr dal flum [[Yangtze]]. Di lì si è spandût te [[Indie]], tal Medi Orient e, par mieç des rotis comerçâls e des dominîs arabis, al è rivât tal [[Mediterani]] e te [[Italie]] te [[Etât di Mieç]] (XV secul). Te Italie, le cultivazion e à cjatât un habitat ideâl te pianure padane (soredut tal [[Piemont]] e te [[Lombardie]]), trasformant la risiculture in un dai pilastri de agriculture dal Nord Italie. == Botaniche e cultivazion == La plante dal rîs e à bisugne di un clime cjalt-umît e di une grande cuantitât di aghe. Le sô cultivazion ven fate tradizionâlmentri tes '''risarïs''', cjamps inondâs d'aghe par protezi le plante de cussì dite escursion termiche e dai parasìts. === Fasis di lavorazion === Daspò dal racolt (trebiature), il rîs brut (clamât ''paddy'') al à bisugne di diviersis lavorazions: 1. '''Sgranature / Decorticazion''': Gjavament de scusse esterne (le ''glemma''), otegnint il '''rîs integrâl'''. 2. '''Rafinadura / Sblancjadure''': Gjavement dai strâts internis par otenî il '''rîs blanc'''. == Varietâts == * '''Carnaroli / Arborio / Vialone Nano''': Varietâts a gran lunc e ricjis di amît, ideâls par preparâ i risots par la sô capacitât di assorbî il brût. * '''Basmati''': Rîs a gran lunc e sutîl, aromatic, usât soredut te cusine asiatica. * '''Rîs integrâl''': Rîs che al mantèn le scusse interne ricje di fibris e vitaminis. == Valôr nutrizionâl == Il rîs al è une sorzint une vore grande di carboidrats complès (amît) a rapide digjestibilitât. Nol conten [[glutin]], e duncje al è un aliment ideâl par chei che an le malatie celiache. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Forment]] * [[Blave]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentaziun]] [[Categorie:Agricolture]] c0xvizuj479d7gut580i90tuq3nao99 187960 187959 2026-09-11T14:53:53Z Santefoscje73 11500 /* Fasis di lavorazion */ 187960 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Rîs |Figure = White, Brown, Red & Wild rice.jpg |Didascalie = Grans di rîs |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Oryza sativa) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Orientâl (Cine) |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai cereâi plui consumâts tal mont }} Il '''rîs''' (nomen scientific ''Oryza sativa'') je une plante erbacee [[aunal|anual]] de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è un dai [[cereâi]] plui impuartants al mont, aliment di base par plui de metât de popolazion mondiâl, soredut te [[Asie]]. == Origjin e storie == La coltivazion dal rîs e à tacât plui di 8.000 agns fa te [[Cine]] atôr dal flum [[Yangtze]]. Di lì si è spandût te [[Indie]], tal Medi Orient e, par mieç des rotis comerçâls e des dominîs arabis, al è rivât tal [[Mediterani]] e te [[Italie]] te [[Etât di Mieç]] (XV secul). Te Italie, le cultivazion e à cjatât un habitat ideâl te pianure padane (soredut tal [[Piemont]] e te [[Lombardie]]), trasformant la risiculture in un dai pilastri de agriculture dal Nord Italie. == Botaniche e cultivazion == La plante dal rîs e à bisugne di un clime cjalt-umît e di une grande cuantitât di aghe. Le sô cultivazion ven fate tradizionâlmentri tes '''risarïs''', cjamps inondâs d'aghe par protezi le plante de cussì dite escursion termiche e dai parasìts. === Fasis di lavorazion === Daspò dal racolt (trebiature), il rîs brut (clamât ''paddy'') al à bisugne di diviersis lavorazions: * '''Sgranadure / Decorticazion''': Gjavament de scusse esterne (le ''gleme''),par otegni il '''rîs integrâl'''. * '''Rafinadura / Sblancjadure''': Gjavement dai strâts internis par otenî il '''rîs blanc'''. == Varietâts == * '''Carnaroli / Arborio / Vialone Nano''': Varietâts a gran lunc e ricjis di amît, ideâls par preparâ i risots par la sô capacitât di assorbî il brût. * '''Basmati''': Rîs a gran lunc e sutîl, aromatic, usât soredut te cusine asiatica. * '''Rîs integrâl''': Rîs che al mantèn le scusse interne ricje di fibris e vitaminis. == Valôr nutrizionâl == Il rîs al è une sorzint une vore grande di carboidrats complès (amît) a rapide digjestibilitât. Nol conten [[glutin]], e duncje al è un aliment ideâl par chei che an le malatie celiache. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Forment]] * [[Blave]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentaziun]] [[Categorie:Agricolture]] 13syxrwwwlu548vmntmjhkld9zxis48 187961 187960 2026-09-11T14:54:22Z Santefoscje73 11500 187961 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Rîs |Figure = White, Brown, Red & Wild rice.jpg |Didascalie = Grans di rîs |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Oryza sativa) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Orientâl (Cine) |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Un dai cereâi plui consumâts tal mont }} Il '''rîs''' (nomen scientific ''Oryza sativa'') je une plante erbacee [[aunal|anual]] de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è un dai [[cereâi]] plui impuartants al mont, aliment di base par plui de metât de popolazion mondiâl, soredut te [[Asie]]. == Origjin e storie == La coltivazion dal rîs e à tacât plui di 8.000 agns fa te [[Cine]] atôr dal flum [[Yangtze]]. Di lì si è spandût te [[Indie]], tal Medi Orient e, par mieç des rotis comerçâls e des dominîs arabis, al è rivât tal [[Mediterani]] e te [[Italie]] te [[Etât di Mieç]] (XV secul). Te Italie, le cultivazion e à cjatât un habitat ideâl te pianure padane (soredut tal [[Piemont]] e te [[Lombardie]]), trasformant la risiculture in un dai pilastri de agriculture dal Nord Italie. == Botaniche e cultivazion == La plante dal rîs e à bisugne di un clime cjalt-umît e di une grande cuantitât di aghe. Le sô cultivazion ven fate tradizionâlmentri tes '''risarïs''', cjamps inondâs d'aghe par protezi le plante de cussì dite escursion termiche e dai parasìts. === Fasis di lavorazion === Daspò dal racolt (trebiature), il rîs brut (clamât ''paddy'') al à bisugne di diviersis lavorazions: * '''Sgranadure / Decorticazion''': Gjavament de scusse esterne (le ''gleme''),par otegni il '''rîs integrâl'''. * '''Rafinadura / Sblancjadure''': Gjavement dai strâts internis par otenî il '''rîs blanc'''. == Varietâts == * '''Carnaroli / Arborio / Vialone Nano''': Varietâts a gran lunc e ricjis di amît, ideâls par preparâ i risots par la sô capacitât di assorbî il brût. * '''Basmati''': Rîs a gran lunc e sutîl, aromatic, usât soredut te cusine asiatica. * '''Rîs integrâl''': Rîs che al mantèn le scusse interne ricje di fibris e vitaminis. == Valôr nutrizionâl == Il rîs al è une sorzint une vore grande di carboidrats complès (amît) a rapide digjestibilitât. Nol conten [[glutin]], e duncje al è un aliment ideâl par chei che an le malatie celiache. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Forment]] * [[Blave]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] e3y1to0j6sl6aowiwnsubkkqe22set9 Vene (cereâl) 0 15353 187963 2026-09-11T16:24:23Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Nota disambiguazion|Se tu stâs cirint i vâs dal sisteme circolatori, viôt [[Vene (anatomie)]].}} {{Model:Schede |Nom = Vene |Figure = Avena sativa grains.jpg |Didascalie = Granis di vene |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Avena sativa) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Mediat Orient / Europe |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprade par la alimentazion um... 187963 wikitext text/x-wiki {{Nota disambiguazion|Se tu stâs cirint i vâs dal sisteme circolatori, viôt [[Vene (anatomie)]].}} {{Model:Schede |Nom = Vene |Figure = Avena sativa grains.jpg |Didascalie = Granis di vene |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Avena sativa) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Mediat Orient / Europe |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprade par la alimentazion umane e come mangjâ par i anemâi }} La '''vene''' (nomen scientific ''Avena sativa'') e je une plante erbacee [[aunal|anual]] de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è un [[Cereâl|cereâl]] coltivât fin de antighe [[Etât dal Bronç]] inte [[Europe]] e in [[Asie]]. == Cultivazion e usis == Rispièt al [[Forment|forment]] o a le [[Blave|blave]], le vene je une plante une vore resistente al frêt e a le umiditât, adatade ai terens e al clime nordic o di mont (come tal Nord Europe e te [[Cjargne]]). * '''Alimentazion animâl''': Par tancj secui le vene e je stade la font principâl di mangjâ par i cjavai e il bestis di vore. * '''Alimentazion umane''': In te culture moderne, le vene e je une vore aprezade par lis sôs ecezionâls proprietâts nutrizionâls. E ven consumade soredut sòt forme di flocs (''oatmeal''), farine par dolçs o beverons vegetâls (lat di vene). == Proprietâts nutrizionâls == Le vene je un dai cereâi plui complets e salutârs: * Conten une grande percentuâl di '''fibris solubilîs''' (soredut i ''beta-glucani''), che judin a ridûsi il colesterôl tal sanc e a regolâ i nivei di zucar. * E je ricje di proteine di alte cualitât e di minerâi come fier, fosfor e potassi. * E à un bas indiç glicemïc, garantint une energjie costante e prolungjade. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Forment]] * [[Vuardi]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] qqlq2oan2q8lfxghibza1kkfnmlkzdz 187964 187963 2026-09-11T16:26:08Z Santefoscje73 11500 187964 wikitext text/x-wiki {{Nota disambiguazion|Se tu stâs cirint i vâs dal sisteme circolatori, viôt [[Vene (anatomie)]].}} {{Model:Schede |Nom = Vene |Figure = Avena fatua1.jpg |Didascalie = Plantis di vene |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Avena sativa) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Mediat Orient / Europe |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprade par la alimentazion umane e come mangjâ par i anemâi }} La '''vene''' (nomen scientific ''Avena sativa'') e je une plante erbacee [[aunal|anual]] de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è un [[Cereâl|cereâl]] coltivât fin de antighe [[Etât dal Bronç]] inte [[Europe]] e in [[Asie]]. == Cultivazion e usis == Rispièt al [[Forment|forment]] o a le [[Blave|blave]], le vene je une plante une vore resistente al frêt e a le umiditât, adatade ai terens e al clime nordic o di mont (come tal Nord Europe e te [[Cjargne]]). * '''Alimentazion animâl''': Par tancj secui le vene e je stade la font principâl di mangjâ par i cjavai e il bestis di vore. * '''Alimentazion umane''': In te culture moderne, le vene e je une vore aprezade par lis sôs ecezionâls proprietâts nutrizionâls. E ven consumade soredut sòt forme di flocs (''oatmeal''), farine par dolçs o beverons vegetâls (lat di vene). == Proprietâts nutrizionâls == Le vene je un dai cereâi plui complets e salutârs: * Conten une grande percentuâl di '''fibris solubilîs''' (soredut i ''beta-glucani''), che judin a ridûsi il colesterôl tal sanc e a regolâ i nivei di zucar. * E je ricje di proteine di alte cualitât e di minerâi come fier, fosfor e potassi. * E à un bas indiç glicemïc, garantint une energjie costante e prolungjade. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Forment]] * [[Vuardi]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] cqyqjnefekylbxtns20qmlbky2qf9uj 187965 187964 2026-09-11T16:26:35Z Santefoscje73 11500 187965 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Vene |Figure = Avena fatua1.jpg |Didascalie = Plantis di vene |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Avena sativa) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Mediat Orient / Europe |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprade par la alimentazion umane e come mangjâ par i anemâi }} La '''vene''' (nomen scientific ''Avena sativa'') e je une plante erbacee [[aunal|anual]] de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è un [[Cereâl|cereâl]] coltivât fin de antighe [[Etât dal Bronç]] inte [[Europe]] e in [[Asie]]. == Cultivazion e usis == Rispièt al [[Forment|forment]] o a le [[Blave|blave]], le vene je une plante une vore resistente al frêt e a le umiditât, adatade ai terens e al clime nordic o di mont (come tal Nord Europe e te [[Cjargne]]). * '''Alimentazion animâl''': Par tancj secui le vene e je stade la font principâl di mangjâ par i cjavai e il bestis di vore. * '''Alimentazion umane''': In te culture moderne, le vene e je une vore aprezade par lis sôs ecezionâls proprietâts nutrizionâls. E ven consumade soredut sòt forme di flocs (''oatmeal''), farine par dolçs o beverons vegetâls (lat di vene). == Proprietâts nutrizionâls == Le vene je un dai cereâi plui complets e salutârs: * Conten une grande percentuâl di '''fibris solubilîs''' (soredut i ''beta-glucani''), che judin a ridûsi il colesterôl tal sanc e a regolâ i nivei di zucar. * E je ricje di proteine di alte cualitât e di minerâi come fier, fosfor e potassi. * E à un bas indiç glicemïc, garantint une energjie costante e prolungjade. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Forment]] * [[Vuardi]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] 8pbvi88fq0x056h89t03e014bin3i5g 187966 187965 2026-09-11T16:27:00Z Santefoscje73 11500 /* Cultivazion e usis */ 187966 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Vene |Figure = Avena fatua1.jpg |Didascalie = Plantis di vene |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Avena sativa) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Mediat Orient / Europe |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprade par la alimentazion umane e come mangjâ par i anemâi }} La '''vene''' (nomen scientific ''Avena sativa'') e je une plante erbacee [[aunal|anual]] de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è un [[Cereâl|cereâl]] coltivât fin de antighe [[Etât dal Bronç]] inte [[Europe]] e in [[Asie]]. == Cultivazion e ûs == Rispièt al [[Forment|forment]] o a le [[Blave|blave]], le vene je une plante une vore resistente al frêt e a le umiditât, adatade ai terens e al clime nordic o di mont (come tal Nord Europe e te [[Cjargne]]). * '''Alimentazion animâl''': Par tancj secui le vene e je stade la font principâl di mangjâ par i cjavai e il bestis di vore. * '''Alimentazion umane''': In te culture moderne, le vene e je une vore aprezade par lis sôs ecezionâls proprietâts nutrizionâls. E ven consumade soredut sòt forme di flocs (''oatmeal''), farine par dolçs o beverons vegetâls (lat di vene). == Proprietâts nutrizionâls == Le vene je un dai cereâi plui complets e salutârs: * Conten une grande percentuâl di '''fibris solubilîs''' (soredut i ''beta-glucani''), che judin a ridûsi il colesterôl tal sanc e a regolâ i nivei di zucar. * E je ricje di proteine di alte cualitât e di minerâi come fier, fosfor e potassi. * E à un bas indiç glicemïc, garantint une energjie costante e prolungjade. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Forment]] * [[Vuardi]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] g5qnbiy9vkjv9ipvgea53wpg4i5o49o Sorc di scovul 0 15354 187967 2026-09-11T16:46:08Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Sorc di scovul |Figure = SorghumBicolor.jpg| |Didascalie = Cjapiel di sorc di scovul cun i grans |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Sorghum bicolor) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Afriche subsahariane |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprât par la alimentazion, par mangjâ di animâi e par fâ scovulis }} Il '''sorc di scovul''' (o '... 187967 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Sorc di scovul |Figure = SorghumBicolor.jpg| |Didascalie = Cjapiel di sorc di scovul cun i grans |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Sorghum bicolor) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Afriche subsahariane |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprât par la alimentazion, par mangjâ di animâi e par fâ scovulis }} Il '''sorc di scovul''' (o ''sorgo'' par talian ; non sientific ''Sorghum bicolor'') al è une plante erbacee anuâl de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è il cuint cereâl plui impuartant al mont par volum di produzion, daspò dal [[Forment|forment]], dal [[Rîs|rîs]], de [[Blave|blave]] e dal [[Vuardi|vuardi]]. == Origjin e storie == Il sorc di scovul al è origjinâri de [[Afriche]] tropicâl (soredut inte regjon dal Sudan e de Etiopie), dulà che al è stât domesticât plui di 5.000 agns fa. Di colp si è spandût in te Asie e tal bacin dal Mediterani. In te Europe e te [[Italie]] al è stât introdusût soredut te [[Etât di Mieç]] e tal [[Rinassiment]]. == Botaniche e cultivazion == La plante à un aspièt scuasit simîl a chel de blave, ma e si diferenzie par le sô inflorescence (le panole o cjapiel di grans) plaçade tal cjâf de plante. Il sorc di scovul al è famôs pe sô straordinarie resistence tai ambients secs e al cjalt: al à un sisteme radicâl une vore profont che al puès tirâ sù aghe ancje in tai terens suts, dulà che altris cereâi no puedin cressi. == Ûs principâls == A secont des varietâts, il sorc di scovul al vèn doprât par diviersis ativitâts: * '''Alimentazion umane''': In tai paîs in vie di disvilup (soredut te Afriche e inte Indie), i granis a vegnin masanâs par fâ farine, pan, polente e plâts tradizionâls. Sint cence [[gluten]], al è un aliment une vore circût inte diete moderne. * '''Alimentazion animâl''': In te Europe e te Americhe dal Nord al ven coltivât soredut come foraç e silis par lis bestîs e par i poceârs. * '''Artisanât tradizionâl (Scovulis)''': In passât, ancje te culture rurâl dal [[Friûl]], lis inflorescenzi sutis di une varietât specifiche di sorc a vignivin leadis e sagomatade par fâ lis tradizionâls ''scovulis de cjase'' par scovâ par tiare tes cjasis. * '''Biocombustibils''': Al ven doprât par la produzion di bioetanôl par vie dal sô alt contignût di zucars. == Valôr nutrizionâl == Il sorc di scovul al è un aliment complèt,abondant di carboidrats complès, fibris alimentarîs, proteine e minerâi come fier, potassi e magnesi. Al contèn ancje sostancis antiossidantis (polifenôi). == Curiositât culturâl leade al Friûl == Il leam di cheste plante cun le storie popolâr si cjate ancje tal folclôr e tes tradizions regjonâi , come tes crodincis leadis ai [[Beneandants]] , dulà che il sorc di sorvul al vèn citât tes contis tes visions de culture furlane. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Blave]] * [[Forment]] * [[Agricolture]] * [[Beneandants]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] clei6cbvoypvoiw3q0ebktk4l361sdh 187968 187967 2026-09-11T16:47:02Z Santefoscje73 11500 /* Curiositât culturâl leade al Friûl */ 187968 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Sorc di scovul |Figure = SorghumBicolor.jpg| |Didascalie = Cjapiel di sorc di scovul cun i grans |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Sorghum bicolor) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Afriche subsahariane |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprât par la alimentazion, par mangjâ di animâi e par fâ scovulis }} Il '''sorc di scovul''' (o ''sorgo'' par talian ; non sientific ''Sorghum bicolor'') al è une plante erbacee anuâl de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è il cuint cereâl plui impuartant al mont par volum di produzion, daspò dal [[Forment|forment]], dal [[Rîs|rîs]], de [[Blave|blave]] e dal [[Vuardi|vuardi]]. == Origjin e storie == Il sorc di scovul al è origjinâri de [[Afriche]] tropicâl (soredut inte regjon dal Sudan e de Etiopie), dulà che al è stât domesticât plui di 5.000 agns fa. Di colp si è spandût in te Asie e tal bacin dal Mediterani. In te Europe e te [[Italie]] al è stât introdusût soredut te [[Etât di Mieç]] e tal [[Rinassiment]]. == Botaniche e cultivazion == La plante à un aspièt scuasit simîl a chel de blave, ma e si diferenzie par le sô inflorescence (le panole o cjapiel di grans) plaçade tal cjâf de plante. Il sorc di scovul al è famôs pe sô straordinarie resistence tai ambients secs e al cjalt: al à un sisteme radicâl une vore profont che al puès tirâ sù aghe ancje in tai terens suts, dulà che altris cereâi no puedin cressi. == Ûs principâls == A secont des varietâts, il sorc di scovul al vèn doprât par diviersis ativitâts: * '''Alimentazion umane''': In tai paîs in vie di disvilup (soredut te Afriche e inte Indie), i granis a vegnin masanâs par fâ farine, pan, polente e plâts tradizionâls. Sint cence [[gluten]], al è un aliment une vore circût inte diete moderne. * '''Alimentazion animâl''': In te Europe e te Americhe dal Nord al ven coltivât soredut come foraç e silis par lis bestîs e par i poceârs. * '''Artisanât tradizionâl (Scovulis)''': In passât, ancje te culture rurâl dal [[Friûl]], lis inflorescenzi sutis di une varietât specifiche di sorc a vignivin leadis e sagomatade par fâ lis tradizionâls ''scovulis de cjase'' par scovâ par tiare tes cjasis. * '''Biocombustibils''': Al ven doprât par la produzion di bioetanôl par vie dal sô alt contignût di zucars. == Valôr nutrizionâl == Il sorc di scovul al è un aliment complèt,abondant di carboidrats complès, fibris alimentarîs, proteine e minerâi come fier, potassi e magnesi. Al contèn ancje sostancis antiossidantis (polifenôi). == Curiositât culturâl leade al Friûl == Il leam di cheste plante cun le storie popolâr si cjate ancje tal folclôr e tes tradizions regjonâi , come tes crodincis leadis ai [[Beneandant|Beneandant]] , dulà che il sorc di sorvul al vèn citât tes contis tes visions de culture furlane. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Blave]] * [[Forment]] * [[Agricolture]] * [[Beneandants]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] ftdw7eeljbgmo6prbfdujgxf8d43oz2 187969 187968 2026-09-11T16:47:25Z Santefoscje73 11500 /* Viôt ancje */ 187969 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Sorc di scovul |Figure = SorghumBicolor.jpg| |Didascalie = Cjapiel di sorc di scovul cun i grans |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Sorghum bicolor) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Afriche subsahariane |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprât par la alimentazion, par mangjâ di animâi e par fâ scovulis }} Il '''sorc di scovul''' (o ''sorgo'' par talian ; non sientific ''Sorghum bicolor'') al è une plante erbacee anuâl de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è il cuint cereâl plui impuartant al mont par volum di produzion, daspò dal [[Forment|forment]], dal [[Rîs|rîs]], de [[Blave|blave]] e dal [[Vuardi|vuardi]]. == Origjin e storie == Il sorc di scovul al è origjinâri de [[Afriche]] tropicâl (soredut inte regjon dal Sudan e de Etiopie), dulà che al è stât domesticât plui di 5.000 agns fa. Di colp si è spandût in te Asie e tal bacin dal Mediterani. In te Europe e te [[Italie]] al è stât introdusût soredut te [[Etât di Mieç]] e tal [[Rinassiment]]. == Botaniche e cultivazion == La plante à un aspièt scuasit simîl a chel de blave, ma e si diferenzie par le sô inflorescence (le panole o cjapiel di grans) plaçade tal cjâf de plante. Il sorc di scovul al è famôs pe sô straordinarie resistence tai ambients secs e al cjalt: al à un sisteme radicâl une vore profont che al puès tirâ sù aghe ancje in tai terens suts, dulà che altris cereâi no puedin cressi. == Ûs principâls == A secont des varietâts, il sorc di scovul al vèn doprât par diviersis ativitâts: * '''Alimentazion umane''': In tai paîs in vie di disvilup (soredut te Afriche e inte Indie), i granis a vegnin masanâs par fâ farine, pan, polente e plâts tradizionâls. Sint cence [[gluten]], al è un aliment une vore circût inte diete moderne. * '''Alimentazion animâl''': In te Europe e te Americhe dal Nord al ven coltivât soredut come foraç e silis par lis bestîs e par i poceârs. * '''Artisanât tradizionâl (Scovulis)''': In passât, ancje te culture rurâl dal [[Friûl]], lis inflorescenzi sutis di une varietât specifiche di sorc a vignivin leadis e sagomatade par fâ lis tradizionâls ''scovulis de cjase'' par scovâ par tiare tes cjasis. * '''Biocombustibils''': Al ven doprât par la produzion di bioetanôl par vie dal sô alt contignût di zucars. == Valôr nutrizionâl == Il sorc di scovul al è un aliment complèt,abondant di carboidrats complès, fibris alimentarîs, proteine e minerâi come fier, potassi e magnesi. Al contèn ancje sostancis antiossidantis (polifenôi). == Curiositât culturâl leade al Friûl == Il leam di cheste plante cun le storie popolâr si cjate ancje tal folclôr e tes tradizions regjonâi , come tes crodincis leadis ai [[Beneandant|Beneandant]] , dulà che il sorc di sorvul al vèn citât tes contis tes visions de culture furlane. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Blave]] * [[Forment]] * [[Agricolture]] * [[Beneandant|Beneandants]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] b8lwjt4mqz0v2xoe8fp615qhtzplx9f 187970 187969 2026-09-11T16:47:44Z Santefoscje73 11500 /* Viôt ancje */ 187970 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Sorc di scovul |Figure = SorghumBicolor.jpg| |Didascalie = Cjapiel di sorc di scovul cun i grans |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Sorghum bicolor) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Afriche subsahariane |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprât par la alimentazion, par mangjâ di animâi e par fâ scovulis }} Il '''sorc di scovul''' (o ''sorgo'' par talian ; non sientific ''Sorghum bicolor'') al è une plante erbacee anuâl de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è il cuint cereâl plui impuartant al mont par volum di produzion, daspò dal [[Forment|forment]], dal [[Rîs|rîs]], de [[Blave|blave]] e dal [[Vuardi|vuardi]]. == Origjin e storie == Il sorc di scovul al è origjinâri de [[Afriche]] tropicâl (soredut inte regjon dal Sudan e de Etiopie), dulà che al è stât domesticât plui di 5.000 agns fa. Di colp si è spandût in te Asie e tal bacin dal Mediterani. In te Europe e te [[Italie]] al è stât introdusût soredut te [[Etât di Mieç]] e tal [[Rinassiment]]. == Botaniche e cultivazion == La plante à un aspièt scuasit simîl a chel de blave, ma e si diferenzie par le sô inflorescence (le panole o cjapiel di grans) plaçade tal cjâf de plante. Il sorc di scovul al è famôs pe sô straordinarie resistence tai ambients secs e al cjalt: al à un sisteme radicâl une vore profont che al puès tirâ sù aghe ancje in tai terens suts, dulà che altris cereâi no puedin cressi. == Ûs principâls == A secont des varietâts, il sorc di scovul al vèn doprât par diviersis ativitâts: * '''Alimentazion umane''': In tai paîs in vie di disvilup (soredut te Afriche e inte Indie), i granis a vegnin masanâs par fâ farine, pan, polente e plâts tradizionâls. Sint cence [[gluten]], al è un aliment une vore circût inte diete moderne. * '''Alimentazion animâl''': In te Europe e te Americhe dal Nord al ven coltivât soredut come foraç e silis par lis bestîs e par i poceârs. * '''Artisanât tradizionâl (Scovulis)''': In passât, ancje te culture rurâl dal [[Friûl]], lis inflorescenzi sutis di une varietât specifiche di sorc a vignivin leadis e sagomatade par fâ lis tradizionâls ''scovulis de cjase'' par scovâ par tiare tes cjasis. * '''Biocombustibils''': Al ven doprât par la produzion di bioetanôl par vie dal sô alt contignût di zucars. == Valôr nutrizionâl == Il sorc di scovul al è un aliment complèt,abondant di carboidrats complès, fibris alimentarîs, proteine e minerâi come fier, potassi e magnesi. Al contèn ancje sostancis antiossidantis (polifenôi). == Curiositât culturâl leade al Friûl == Il leam di cheste plante cun le storie popolâr si cjate ancje tal folclôr e tes tradizions regjonâi , come tes crodincis leadis ai [[Beneandant|Beneandant]] , dulà che il sorc di sorvul al vèn citât tes contis tes visions de culture furlane. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Blave]] * [[Forment]] * [[Agricolture]] * [[Benandant|Benandants]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] r729b53yknboqkkvfw0zv2ghxw3a2ne 187971 187970 2026-09-11T16:48:01Z Santefoscje73 11500 /* Curiositât culturâl leade al Friûl */ 187971 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Sorc di scovul |Figure = SorghumBicolor.jpg| |Didascalie = Cjapiel di sorc di scovul cun i grans |Sottitul = Cereâl de famee des Poaceae (Sorghum bicolor) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Afriche subsahariane |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Doprât par la alimentazion, par mangjâ di animâi e par fâ scovulis }} Il '''sorc di scovul''' (o ''sorgo'' par talian ; non sientific ''Sorghum bicolor'') al è une plante erbacee anuâl de famee des [[Poaceae]] (Graminacee). Al è il cuint cereâl plui impuartant al mont par volum di produzion, daspò dal [[Forment|forment]], dal [[Rîs|rîs]], de [[Blave|blave]] e dal [[Vuardi|vuardi]]. == Origjin e storie == Il sorc di scovul al è origjinâri de [[Afriche]] tropicâl (soredut inte regjon dal Sudan e de Etiopie), dulà che al è stât domesticât plui di 5.000 agns fa. Di colp si è spandût in te Asie e tal bacin dal Mediterani. In te Europe e te [[Italie]] al è stât introdusût soredut te [[Etât di Mieç]] e tal [[Rinassiment]]. == Botaniche e cultivazion == La plante à un aspièt scuasit simîl a chel de blave, ma e si diferenzie par le sô inflorescence (le panole o cjapiel di grans) plaçade tal cjâf de plante. Il sorc di scovul al è famôs pe sô straordinarie resistence tai ambients secs e al cjalt: al à un sisteme radicâl une vore profont che al puès tirâ sù aghe ancje in tai terens suts, dulà che altris cereâi no puedin cressi. == Ûs principâls == A secont des varietâts, il sorc di scovul al vèn doprât par diviersis ativitâts: * '''Alimentazion umane''': In tai paîs in vie di disvilup (soredut te Afriche e inte Indie), i granis a vegnin masanâs par fâ farine, pan, polente e plâts tradizionâls. Sint cence [[gluten]], al è un aliment une vore circût inte diete moderne. * '''Alimentazion animâl''': In te Europe e te Americhe dal Nord al ven coltivât soredut come foraç e silis par lis bestîs e par i poceârs. * '''Artisanât tradizionâl (Scovulis)''': In passât, ancje te culture rurâl dal [[Friûl]], lis inflorescenzi sutis di une varietât specifiche di sorc a vignivin leadis e sagomatade par fâ lis tradizionâls ''scovulis de cjase'' par scovâ par tiare tes cjasis. * '''Biocombustibils''': Al ven doprât par la produzion di bioetanôl par vie dal sô alt contignût di zucars. == Valôr nutrizionâl == Il sorc di scovul al è un aliment complèt,abondant di carboidrats complès, fibris alimentarîs, proteine e minerâi come fier, potassi e magnesi. Al contèn ancje sostancis antiossidantis (polifenôi). == Curiositât culturâl leade al Friûl == Il leam di cheste plante cun le storie popolâr si cjate ancje tal folclôr e tes tradizions regjonâi , come tes crodincis leadis ai [[Benandant|Benandants]] , dulà che il sorc di sorvul al vèn citât tes contis tes visions de culture furlane. == Viôt ancje == * [[Cereâi]] * [[Blave]] * [[Forment]] * [[Agricolture]] * [[Benandant|Benandants]] [[Categorie:Cereâi]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] t0ll3hojop2g076pea5bry6tafyurgr Soie 0 15355 187972 2026-09-11T16:57:06Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Soie |Figure = [[File:Soybean.USDA.jpg|200px]] |Didascalie = Piante e granis di soie |Sottitul = Leguminose de famee des Fabaceae (Glycine max) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Orientâl (Cine) |Ativitât = Colture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Una des coltivazions plui impuartantis par vueli e proteine }} La '''soie''' (nomen scientific ''Glycine max'')... 187972 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Soie |Figure = [[File:Soybean.USDA.jpg|200px]] |Didascalie = Piante e granis di soie |Sottitul = Leguminose de famee des Fabaceae (Glycine max) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Orientâl (Cine) |Ativitât = Colture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Una des coltivazions plui impuartantis par vueli e proteine }} La '''soie''' (nomen scientific ''Glycine max'') je une plante erbacee anuâl de famee des [[Fabaceae]] (Leguminosis), origjinarie de Asie Orientâl. Je une des coltivazions agricolis plui impuartantis al mont par vie dal alt contignût di proteinis e di uelis vegjetâls tai siei grans. == Origjin e coltivazion == Le soie je stada domesticada te Cine plui di 5.000 agns fa, dulà che e rappresentave un dai cinc aliments di base. In tal XX secul le sô coltivazion si è spandude une vore tes Americhis (Stats Unîts, Brasîl e Argjentine) e te Europe. Chenti di nô tal [[Friûl]] e te Pianure Padane, le soie je deventade une coltivazion une vore difondude a scomençâ dai agns '80, doprade te rotazion des culturis par ricjî il teren di azôt naturâl. == Ûs e trasformazion == * '''Alimentazion animâl''': La plui grande part de soie prodote al mont ven trasformade in farinis proteichîs par mangjâ dal bestiam. * '''Alimentazion umane''': Ven doprade par prodûsivueli di soie, tofu, lat di soie, salse di soie (''shoyu'') e variis alternativis vegetâls a le cjar. * '''Industrie''': Il vueli di soie al ven doprât ancje par la produzion di biocombustibîls (''biodiesel'') e vernîs. == Valôr nutrizionâl == I grans di soie son ecezionâls par il lôr contignût proteic (atôr dal 40%) e par i grassis salubris (20%). A son ancje une font ricje di isoflavonîs e minerâi. == Viôt ancje == * [[Agricolture]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] odzw1ij7cmo6ujrz2jp61poudtvajnt 187973 187972 2026-09-11T16:57:34Z Santefoscje73 11500 187973 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Soie |Figure = Soybean.USDA.jpg |Didascalie = Piante e granis di soie |Sottitul = Leguminose de famee des Fabaceae (Glycine max) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Orientâl (Cine) |Ativitât = Colture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Una des coltivazions plui impuartantis par vueli e proteine }} La '''soie''' (nomen scientific ''Glycine max'') je une plante erbacee anuâl de famee des [[Fabaceae]] (Leguminosis), origjinarie de Asie Orientâl. Je une des coltivazions agricolis plui impuartantis al mont par vie dal alt contignût di proteinis e di uelis vegjetâls tai siei grans. == Origjin e coltivazion == Le soie je stada domesticada te Cine plui di 5.000 agns fa, dulà che e rappresentave un dai cinc aliments di base. In tal XX secul le sô coltivazion si è spandude une vore tes Americhis (Stats Unîts, Brasîl e Argjentine) e te Europe. Chenti di nô tal [[Friûl]] e te Pianure Padane, le soie je deventade une coltivazion une vore difondude a scomençâ dai agns '80, doprade te rotazion des culturis par ricjî il teren di azôt naturâl. == Ûs e trasformazion == * '''Alimentazion animâl''': La plui grande part de soie prodote al mont ven trasformade in farinis proteichîs par mangjâ dal bestiam. * '''Alimentazion umane''': Ven doprade par prodûsivueli di soie, tofu, lat di soie, salse di soie (''shoyu'') e variis alternativis vegetâls a le cjar. * '''Industrie''': Il vueli di soie al ven doprât ancje par la produzion di biocombustibîls (''biodiesel'') e vernîs. == Valôr nutrizionâl == I grans di soie son ecezionâls par il lôr contignût proteic (atôr dal 40%) e par i grassis salubris (20%). A son ancje une font ricje di isoflavonîs e minerâi. == Viôt ancje == * [[Agricolture]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] 5n130ev39b6ev5c5uuhho8edqopb2e6 187974 187973 2026-09-11T16:58:00Z Santefoscje73 11500 187974 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Soie |Figure = Soybean.USDA.jpg |Didascalie = Piante e granis di soie |Sottitul = Leguminose de famee des Fabaceae (Glycine max) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie Orientâl (Cine) |Ativitât = Colture agricule |Gjenar = Cereâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Una des coltivazions plui impuartantis par vueli e proteinis }} La '''soie''' (nomen scientific ''Glycine max'') je une plante erbacee anuâl de famee des [[Fabaceae]] (Leguminosis), origjinarie de Asie Orientâl. Je une des coltivazions agricolis plui impuartantis al mont par vie dal alt contignût di proteinis e di uelis vegjetâls tai siei grans. == Origjin e coltivazion == Le soie je stada domesticada te Cine plui di 5.000 agns fa, dulà che e rappresentave un dai cinc aliments di base. In tal XX secul le sô coltivazion si è spandude une vore tes Americhis (Stats Unîts, Brasîl e Argjentine) e te Europe. Chenti di nô tal [[Friûl]] e te Pianure Padane, le soie je deventade une coltivazion une vore difondude a scomençâ dai agns '80, doprade te rotazion des culturis par ricjî il teren di azôt naturâl. == Ûs e trasformazion == * '''Alimentazion animâl''': La plui grande part de soie prodote al mont ven trasformade in farinis proteichîs par mangjâ dal bestiam. * '''Alimentazion umane''': Ven doprade par prodûsivueli di soie, tofu, lat di soie, salse di soie (''shoyu'') e variis alternativis vegetâls a le cjar. * '''Industrie''': Il vueli di soie al ven doprât ancje par la produzion di biocombustibîls (''biodiesel'') e vernîs. == Valôr nutrizionâl == I grans di soie son ecezionâls par il lôr contignût proteic (atôr dal 40%) e par i grassis salubris (20%). A son ancje une font ricje di isoflavonîs e minerâi. == Viôt ancje == * [[Agricolture]] [[Categorie:Alimentazion]] [[Categorie:Agricolture]] fh05my98yvfyatsyw0eab0ehaykapgd Zucar 0 15356 187975 2026-09-11T17:19:08Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Zucar |Figure = [[File:White, brown and raw sugar.jpg|200px]] |Didascalie = Diviars tips di zucar |Sottitul = Sostance dolce dade dal saccarosi |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie meridionâl / Mediterani |Ativitât = Produzion alimentâr |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Estràt principâlmentri de cjane di zucar e de cjavotole di zucar }} Il '''zucar''' al è il nom com... 187975 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Zucar |Figure = [[File:White, brown and raw sugar.jpg|200px]] |Didascalie = Diviars tips di zucar |Sottitul = Sostance dolce dade dal saccarosi |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie meridionâl / Mediterani |Ativitât = Produzion alimentâr |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Estràt principâlmentri de cjane di zucar e de cjavotole di zucar }} Il '''zucar''' al è il nom comun par indicâ il saccarosi, un carboidrat cjalorât e dolç compost di glucosi e fructosi, doprât te alimentazion umane par addolcî viande e beverons. == Fontis di estrazion == Il zucar al ven estrât soredut di dôs plantis agricolis principâls: * '''Cjane di zucar''' (''Saccharum officinarum''): Cultivade tes regjons tropicâls e subtropicâls (Brasîl, Indie, Caraips). * '''Cjavotole di zucar''' (''Beta vulgaris subsp. vulgaris''): Cultivade tes regjons temperadis de Europe e de Americhe dal Nord.Te planure furlane e padane, le coltivazion de cjavotole di zucar à avût une grande impuartance industriâl tal XX secul par alimentâ lis fabrichis di zucar di regjon. == Fasis di produzion == L'estrazion dal zucar viôt il taj de plante in strissulis par aumentâ le superficie di contàt.Daspo' vegnin mitudis in grandis tors di difusion , jempladis cun aghe cjalde (a 70°-72° grâts). Sfrutant il principi de difusion , il zucar jès des celulis vegetalis e passe te aghe , cence bisugne di strucaju o masanâ le polpe.Si otèn ciussi un licuit.Il licuit vèn tratât cun calcine e anidiride carboniche par gjavâ lis impuritâts.Al vèn passât e al vèn fat boli par gjavâ le aghe, il licuit al divèn cussi un sirop. Il sirop al vèn cuet fin a cuant che si formin i cristâi di saccarosi.Dapo' al vèn centrifugât in centrifughis industriâls. Le fuarce separe i cristâi di zucar blanc dal licuit scûr. Il licuit scûr je le ''melasse''. == Ûs te cusine == Il zucar al è un ingredient fondamentâl te pasticerie, par preparâ dolçs, biscots, gjelâts, marmeladis e beverons. Al ven ancje doprât come conservant naturâl. == Viôt ancje == * [[Cjavotole di zucar]] * [[Mîl]] * [[Alimentazion]] [[Categorie:Alimentazion]] 82i4yk5esnzkzyiurhh3w5q6ptxin2x 187976 187975 2026-09-11T17:19:24Z Santefoscje73 11500 187976 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Zucar |Figure = White, brown and raw sugar.jpg |Didascalie = Diviars tips di zucar |Sottitul = Sostance dolce dade dal saccarosi |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie meridionâl / Mediterani |Ativitât = Produzion alimentâr |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Estràt principâlmentri de cjane di zucar e de cjavotole di zucar }} Il '''zucar''' al è il nom comun par indicâ il saccarosi, un carboidrat cjalorât e dolç compost di glucosi e fructosi, doprât te alimentazion umane par addolcî viande e beverons. == Fontis di estrazion == Il zucar al ven estrât soredut di dôs plantis agricolis principâls: * '''Cjane di zucar''' (''Saccharum officinarum''): Cultivade tes regjons tropicâls e subtropicâls (Brasîl, Indie, Caraips). * '''Cjavotole di zucar''' (''Beta vulgaris subsp. vulgaris''): Cultivade tes regjons temperadis de Europe e de Americhe dal Nord.Te planure furlane e padane, le coltivazion de cjavotole di zucar à avût une grande impuartance industriâl tal XX secul par alimentâ lis fabrichis di zucar di regjon. == Fasis di produzion == L'estrazion dal zucar viôt il taj de plante in strissulis par aumentâ le superficie di contàt.Daspo' vegnin mitudis in grandis tors di difusion , jempladis cun aghe cjalde (a 70°-72° grâts). Sfrutant il principi de difusion , il zucar jès des celulis vegetalis e passe te aghe , cence bisugne di strucaju o masanâ le polpe.Si otèn ciussi un licuit.Il licuit vèn tratât cun calcine e anidiride carboniche par gjavâ lis impuritâts.Al vèn passât e al vèn fat boli par gjavâ le aghe, il licuit al divèn cussi un sirop. Il sirop al vèn cuet fin a cuant che si formin i cristâi di saccarosi.Dapo' al vèn centrifugât in centrifughis industriâls. Le fuarce separe i cristâi di zucar blanc dal licuit scûr. Il licuit scûr je le ''melasse''. == Ûs te cusine == Il zucar al è un ingredient fondamentâl te pasticerie, par preparâ dolçs, biscots, gjelâts, marmeladis e beverons. Al ven ancje doprât come conservant naturâl. == Viôt ancje == * [[Cjavotole di zucar]] * [[Mîl]] * [[Alimentazion]] [[Categorie:Alimentazion]] r207zfpsadxnf8ttfdj3ogb0bbfd2it 187977 187976 2026-09-11T17:23:31Z Santefoscje73 11500 187977 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Zucar |Figure = Sucre blanc cassonade complet rapadura.jpg |Didascalie = Diviars cualitâts di zucar , zucar blanc rafinât , zucar no rafinât, zucar di cjane no trasformât , zucar neri |Sottitul = Sostance dolce dade dal saccarosi |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie meridionâl / Mediterani |Ativitât = Produzion alimentâr |Gjenar = Aliment |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Estràt principâlmentri de cjane di zucar e de cjavotole di zucar }} Il '''zucar''' al è il nom comun par indicâ il saccarosi, un carboidrat cjalorât e dolç compost di glucosi e fructosi, doprât te alimentazion umane par addolcî viande e beverons. == Fontis di estrazion == Il zucar al ven estrât soredut di dôs plantis agricolis principâls: * '''Cjane di zucar''' (''Saccharum officinarum''): Cultivade tes regjons tropicâls e subtropicâls (Brasîl, Indie, Caraips). * '''Cjavotole di zucar''' (''Beta vulgaris subsp. vulgaris''): Cultivade tes regjons temperadis de Europe e de Americhe dal Nord.Te planure furlane e padane, le coltivazion de cjavotole di zucar à avût une grande impuartance industriâl tal XX secul par alimentâ lis fabrichis di zucar di regjon. == Fasis di produzion == L'estrazion dal zucar viôt il taj de plante in strissulis par aumentâ le superficie di contàt.Daspo' vegnin mitudis in grandis tors di difusion , jempladis cun aghe cjalde (a 70°-72° grâts). Sfrutant il principi de difusion , il zucar jès des celulis vegetalis e passe te aghe , cence bisugne di strucaju o masanâ le polpe.Si otèn ciussi un licuit.Il licuit vèn tratât cun calcine e anidiride carboniche par gjavâ lis impuritâts.Al vèn passât e al vèn fat boli par gjavâ le aghe, il licuit al divèn cussi un sirop. Il sirop al vèn cuet fin a cuant che si formin i cristâi di saccarosi.Dapo' al vèn centrifugât in centrifughis industriâls. Le fuarce separe i cristâi di zucar blanc dal licuit scûr. Il licuit scûr je le ''melasse''. == Ûs te cusine == Il zucar al è un ingredient fondamentâl te pasticerie, par preparâ dolçs, biscots, gjelâts, marmeladis e beverons. Al ven ancje doprât come conservant naturâl. == Viôt ancje == * [[Cjavotole di zucar]] * [[Mîl]] * [[Alimentazion]] [[Categorie:Alimentazion]] 5nz0ypqq4tat64fi64fh6w057sy32ym Tabac 0 15357 187978 2026-09-11T17:32:28Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Tabac |Figure = Uncured tobacco leaves.jpg |Didascalie = Fueis di tabac |Sottitul = Plante de famee des Solanaceae (Nicotiana tabacum) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Americhe dal Sud e Centrâl |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Plante |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Conten le nicotine, sostance stimolant }} Il '''tabac''' (nomen scientific ''Nicotiana tabacum'') e je une plante erb... 187978 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Tabac |Figure = Uncured tobacco leaves.jpg |Didascalie = Fueis di tabac |Sottitul = Plante de famee des Solanaceae (Nicotiana tabacum) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Americhe dal Sud e Centrâl |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Plante |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Conten le nicotine, sostance stimolant }} Il '''tabac''' (nomen scientific ''Nicotiana tabacum'') e je une plante erbacee de famee des [[Solanaceae]], origjinarie des Americhis. E je famôsa par lis sôs fueis che, une volte secjadis e lavoradis, vegnin dopradis par jessi fumadis (tes sigaretis, sigars e pipis), mastiadis o tiradîs su tal nâs. == Origjin e storie == Le plante dal tabac vignive doprade des popolazions indigjenis de Americhe par rituâi religjôs e curatîfs zà milenaris di agns prime de rivade dai europeans. Daspò de [[]Scuvierte de Americhe|scuvierte de Americhe]] tal [[1492]], il tabac al è stât puartât in Europe dai spagnûi e dai portoghês, vint une grande difusion prime come plante curative e daspò come ilusion e costume sociâl. Tal [[Friûl]], le coltivazion e le lavorazion dal tabac a an rapresentât par lunc timp un ricet economic impuartant tes campagnis e tes manifatturis locâls. == Botaniche e lavorazion == La plante e à grandis fueis verdis e rosis piçulis. Le part plui impuartante je le fuee, che conten le '''nicotine''', un alcaloide neurotossic e stimolant che al cree dipendence fisiche e psichiche. Daspò dal racolt, lis fueis a an bisugne di un lunc procès di secjament (al soreli, tal aiar o dongje dal fûc) e di fermentazion par svilupâ il tipîc arome dal tabac. == Salût e efiets == L'ûs dal tabac al è une des primis causis di malatiis respiratorîs, cardiovascolars e tumorâls tal mont par vie des sostancis nocivis e cancarogjienis liberadis te combustion. == Viôt ancje == * [[Solanaceae]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Plantis]] [[Categorie:Agricolture]] 9zjvw2z2ig359bifle4sjzu9jr88062 187979 187978 2026-09-11T17:34:14Z Santefoscje73 11500 187979 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Tabac |Figure = Tabaco, ou petima (do tupi petyma) - 55189473799.jpg |Didascalie = Fueis di tabac |Sottitul = Plante de famee des Solanaceae (Nicotiana tabacum) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Americhe dal Sud e Centrâl |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Plante |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Conten le nicotine, sostance stimolant }} [[Figure:Nicotiana tabacum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-098.jpg|250px|miniatura|destra|Il flôr de Nicotiana tabacum]] Il '''tabac''' (nomen scientific ''Nicotiana tabacum'') e je une plante erbacee de famee des [[Solanaceae]], origjinarie des Americhis. E je famôsa par lis sôs fueis che, une volte secjadis e lavoradis, vegnin dopradis par jessi fumadis (tes sigaretis, sigars e pipis), mastiadis o tiradîs su tal nâs. == Origjin e storie == Le plante dal tabac vignive doprade des popolazions indigjenis de Americhe par rituâi religjôs e curatîfs zà milenaris di agns prime de rivade dai europeans. Daspò de [[]Scuvierte de Americhe|scuvierte de Americhe]] tal [[1492]], il tabac al è stât puartât in Europe dai spagnûi e dai portoghês, vint une grande difusion prime come plante curative e daspò come ilusion e costume sociâl. Tal [[Friûl]], le coltivazion e le lavorazion dal tabac a an rapresentât par lunc timp un ricet economic impuartant tes campagnis e tes manifatturis locâls. == Botaniche e lavorazion == La plante e à grandis fueis verdis e rosis piçulis. Le part plui impuartante je le fuee, che conten le '''nicotine''', un alcaloide neurotossic e stimolant che al cree dipendence fisiche e psichiche. Daspò dal racolt, lis fueis a an bisugne di un lunc procès di secjament (al soreli, tal aiar o dongje dal fûc) e di fermentazion par svilupâ il tipîc arome dal tabac. == Salût e efiets == L'ûs dal tabac al è une des primis causis di malatiis respiratorîs, cardiovascolars e tumorâls tal mont par vie des sostancis nocivis e cancarogjienis liberadis te combustion. == Viôt ancje == * [[Solanaceae]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Plantis]] [[Categorie:Agricolture]] qcvlt5nid875lopw8k5s80jdtggmw7k 187980 187979 2026-09-11T17:34:36Z Santefoscje73 11500 187980 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Tabac |Figure = Tabaco, ou petima (do tupi petyma) - 55189473799.jpg |Didascalie = Fueis di tabac |Sottitul = Plante de famee des Solanaceae (Nicotiana tabacum) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Americhe dal Sud e Centrâl |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Plante |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Conten le nicotine, sostance stimolant }} [[Figure:Nicotiana tabacum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-098.jpg|200px|miniatura|destra|Il flôr de Nicotiana tabacum]] Il '''tabac''' (nomen scientific ''Nicotiana tabacum'') e je une plante erbacee de famee des [[Solanaceae]], origjinarie des Americhis. E je famôsa par lis sôs fueis che, une volte secjadis e lavoradis, vegnin dopradis par jessi fumadis (tes sigaretis, sigars e pipis), mastiadis o tiradîs su tal nâs. == Origjin e storie == Le plante dal tabac vignive doprade des popolazions indigjenis de Americhe par rituâi religjôs e curatîfs zà milenaris di agns prime de rivade dai europeans. Daspò de [[]Scuvierte de Americhe|scuvierte de Americhe]] tal [[1492]], il tabac al è stât puartât in Europe dai spagnûi e dai portoghês, vint une grande difusion prime come plante curative e daspò come ilusion e costume sociâl. Tal [[Friûl]], le coltivazion e le lavorazion dal tabac a an rapresentât par lunc timp un ricet economic impuartant tes campagnis e tes manifatturis locâls. == Botaniche e lavorazion == La plante e à grandis fueis verdis e rosis piçulis. Le part plui impuartante je le fuee, che conten le '''nicotine''', un alcaloide neurotossic e stimolant che al cree dipendence fisiche e psichiche. Daspò dal racolt, lis fueis a an bisugne di un lunc procès di secjament (al soreli, tal aiar o dongje dal fûc) e di fermentazion par svilupâ il tipîc arome dal tabac. == Salût e efiets == L'ûs dal tabac al è une des primis causis di malatiis respiratorîs, cardiovascolars e tumorâls tal mont par vie des sostancis nocivis e cancarogjienis liberadis te combustion. == Viôt ancje == * [[Solanaceae]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Plantis]] [[Categorie:Agricolture]] o1vxqdw0idwjcrgy9c679i55yil8kkf 187981 187980 2026-09-11T17:35:21Z Santefoscje73 11500 187981 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Tabac |Figure = Tabaco, ou petima (do tupi petyma) - 55189473799.jpg |Didascalie = Fueis di tabac |Sottitul = Plante de famee des Solanaceae (Nicotiana tabacum) |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Americhe dal Sud e Centrâl |Ativitât = Culture agricule |Gjenar = Plante |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Conten le nicotine, sostance stimolant }} [[Figure:Nicotiana tabacum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-098.jpg|200px|miniatura|destra|Il flôr de Nicotiana tabacum]] Il '''tabac''' (nomen scientific ''Nicotiana tabacum'') e je une plante erbacee de famee des [[Solanaceae]], origjinarie des Americhis. E je cognossude par lis sôs fueis che, une volte secjadis e lavoradis, vegnin dopradis par jessi fumadis (tes sigaretis, sigars e pipis), mastiadis o tiradîs su tal nâs. == Origjin e storie == Le plante dal tabac vignive doprade des popolazions indigjenis de Americhe par rituâi religjôs e curatîfs zà milenaris di agns prime de rivade dai europeans. Daspò de [[]Scuvierte de Americhe|scuvierte de Americhe]] tal [[1492]], il tabac al è stât puartât in Europe dai spagnûi e dai portoghês, vint une grande difusion prime come plante curative e daspò come ilusion e costume sociâl. Tal [[Friûl]], le coltivazion e le lavorazion dal tabac a an rapresentât par lunc timp un ricet economic impuartant tes campagnis e tes manifatturis locâls. == Botaniche e lavorazion == La plante e à grandis fueis verdis e rosis piçulis. Le part plui impuartante je le fuee, che conten le '''nicotine''', un alcaloide neurotossic e stimolant che al cree dipendence fisiche e psichiche. Daspò dal racolt, lis fueis a an bisugne di un lunc procès di secjament (al soreli, tal aiar o dongje dal fûc) e di fermentazion par svilupâ il tipîc arome dal tabac. == Salût e efiets == L'ûs dal tabac al è une des primis causis di malatiis respiratorîs, cardiovascolars e tumorâls tal mont par vie des sostancis nocivis e cancarogjienis liberadis te combustion. == Viôt ancje == * [[Solanaceae]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Plantis]] [[Categorie:Agricolture]] hhcinjuxt7xph9lkpvvv0op1v45pi96 Coton (fibre) 0 15358 187983 2026-09-11T17:56:09Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Coton (fibre) |Figure = CottonPlant.JPG |Didascalie = Cjapiels di coton te plante |Sottitul = Fibra tessil vegetâl di Gossypium |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie, Afriche e Americhe |Ativitât = Produzion tessîl e agricolture |Gjenar = Fibre naturâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Le fibre naturâl plui doprade al mont te industrie dai vistîts }} Il '''coton''' je une fibre tessil... 187983 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Coton (fibre) |Figure = CottonPlant.JPG |Didascalie = Cjapiels di coton te plante |Sottitul = Fibra tessil vegetâl di Gossypium |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Asie, Afriche e Americhe |Ativitât = Produzion tessîl e agricolture |Gjenar = Fibre naturâl |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Le fibre naturâl plui doprade al mont te industrie dai vistîts }} Il '''coton''' je une fibre tessil naturâl dade dai fîls vegetâls che a cressin atôr atôr de plante dal coton (gjenar ''[[Gossypium]]'', famee des Malvaceae). Je le fibre naturâl plui impuartante e difondude al mont par le produzion di tissûts e vestiari. == Carateristichis e proprietâts == Le fibre dal coton je fate scuasit dal dut (atôr dal 95%) di cellulose. * '''Morbidece e comfort''': Al è un materiâl une vore morbit su le piel e traspirant. * '''Assorbiment''': Al tire su facilmentri le umiditât e le aghe. * '''Resistence''': Al à une buine resistence cuant che ven lavât e al cjalt, e no si ruvine facilmentri cuant che vès sopresât. == Storie e cultivazion == La coltivazion dal coton par produsi tissûts e à origjins une vore antighis (plui di 5.000 agns fa) sedi te [[Indie]] che te [[Americhe dal Sud]] (Perù). In tai secui XVIII e XIX , cun le [[Rivoluzion industriâl]] e le invenzion des machinis par le lavorazion, le produzion di coton je deventade une des industriis plui grandis al mont, soredut tai Stats Unîts dal Sud e te Indie. == Ûs principâli == * '''Industrie dai vistîts''': Par fâ mautîs, cjamesis, bregons (come i jeans), mudandis e cjalçins. * '''Tessûts par le cjase''': Par bleons, sujemans , cuvertis e tendis. * '''Ûs medicâl''': Coton idrofîl (''ovate'') par disinfetâ e curâ lis feridis. == Viôt ancje == * [[Tissûs]] * [[Agricolture]] [[Categorie:Tissûs]] [[Categorie:Agricolture]] 7uy5i4s93j5tfnpk6mujj1eyn8cfk8t Model:Montagne 10 15359 187994 2026-09-12T06:31:58Z Erardo Galbi 9774 Erardo Galbi al à spostât la pagjine [[Model:Montagne]] a [[Model:Infoschede montagne]] 187994 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Model:Infoschede montagne]] 9w29ke5hes3n93fe3ykznh32crr8ue2 Helsingfors 0 15360 187995 2026-09-12T06:36:43Z Erardo Galbi 9774 Re-indreçât a [[Helsinki]] 187995 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Helsinki]] mh7i6q5y40waq6wyiupv47gych0gp65 Cjanâl di Suez 0 15361 187997 2026-09-12T06:39:33Z Erardo Galbi 9774 Erardo Galbi al à spostât la pagjine [[Cjanâl di Suez]] a [[Canâl di Suez]]: Canâl = cors di aghe artificiâl / Cjanâl = valade 187997 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Canâl di Suez]] 4v2lvobergeqos8c7riahe3zjturacj Cjanâl di Panama 0 15362 188004 2026-09-12T06:42:31Z Erardo Galbi 9774 Erardo Galbi al à spostât la pagjine [[Cjanâl di Panama]] a [[Canâl di Paname]]: Canâl = cors di aghe artificiâl / Cjanâl = valade 188004 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Canâl di Paname]] sgr3wte2zkad6y9oqua5hn3s5t9q9g2 Canâl di Paname 0 15363 188010 2026-09-12T06:46:32Z Erardo Galbi 9774 Erardo Galbi al à spostât la pagjine [[Canâl di Paname]] a [[Canâl di Panamà]] 188010 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Canâl di Panamà]] jvo1kb4nbddz9wuw0qpowjgzubii76j Rubli 0 15364 188011 2026-09-12T06:52:08Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Rubli |Figure = Ruble sign.svg |Didascalie = Simbul dal rubli (₽) |Sottitul = Nom di diviarsis monedis storichis e modernis de Europe orientâl |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Russie di Kiev / Gran Ducât di Mosche |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Monede usada storicamentri tal [[Inperi Rus]] e te [[Union Sovietiche]] }} Il '''rub... 188011 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Rubli |Figure = Ruble sign.svg |Didascalie = Simbul dal rubli (₽) |Sottitul = Nom di diviarsis monedis storichis e modernis de Europe orientâl |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Russie di Kiev / Gran Ducât di Mosche |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Monede usada storicamentri tal [[Inperi Rus]] e te [[Union Sovietiche]] }} Il '''rubli''' (simbol: '''₽'''; par rus: *рубль*) al è il nom di une [[monede]] e valute uficiâl doprade te [[Russie]], te [[Bielorussie]] e in tai teritoris indipendentis o no ricognossûts de Europe Orientâl. Storicamentri al è stât la monede dal [[Inperi Rus]] e de [[Union Sovietiche]]. == Storie ed etimologie == La peraule "rubli" e ven dal verp antic slâf *rubit’* (рубить), che al significhe "cjaliâ" o "sgarfâ". In tal XIII secul, il rubli no jere une monede stampade, ma un toc di arint tajât da un lingot plui grant (clamât ''grivna''). In tal 1704, par volê dal czar [[Pieri I di Russie|Pieri il Grant]], le Russie à riformât il sisteme monetari, fasint dal rubli le prime monede al mont a doprâ il '''sisteme decimâl''': un rubli al era dividût in 100 [[''kopek'']] (копейка). == Monedis modernis cun chest nom == A seguit une liste des valutis che a doprin il nom di rubli al di di vuê: {| class="wikitable" ! Stât / Teritori !! Nom de monede !! Codiç ISO |- | [[Russie]] || '''[[Rubli rus]]''' || RUB |- | [[Bielorussie]] || '''[[Rubli bielorus]]''' || BYN |- | [[Transnistrie]] || '''[[Rubli transnistrian]]''' || PRB |} == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Dolar]] * [[Euro]] * [[Economie]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Finanze]] 4ei2qqhd3vx6tf1sxkh7kyu6m6gahum Rupie 0 15365 188012 2026-09-12T06:59:15Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Rupie |Figure = Indian Rupee symbol.svg |Didascalie = Simbul de rupie indiana (₹) |Sottitul = Nom di diviarsis monedis de Asie meridionâl e de zone dal [[Ocean Indian]] |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Indie (Subcontinent indian) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Monede doprade di plui di 1,5 miliards di personis }} La '''rupie'''... 188012 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Rupie |Figure = Indian Rupee symbol.svg |Didascalie = Simbul de rupie indiana (₹) |Sottitul = Nom di diviarsis monedis de Asie meridionâl e de zone dal [[Ocean Indian]] |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Indie (Subcontinent indian) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Monede doprade di plui di 1,5 miliards di personis }} La '''rupie''' (simbols usâts: '''₹''', '''Rs''', '''₨''', '''৳''') al è il nom di une [[monede]] e valute uficiâl doprade in diviars Stâts de [[Asie]] meridionâl e zonis dal Ocean Indian. Le plui impuartante e doprade te economie internazionâl je le '''[[Rupie indiane]]''', ma esistin altris valutis nazionâls che a doprin chest nom. == Storie ed etimologie == La peraule "rupie" e derive dal terbol sanscrit ''rūpya'' (рӯпя), che al significhe "arint lavorât" o "monede d'arint", derivât di ''rūpa'' ("forme" o "bielece"). Le prime rupie e je stada introdosude tal XVI secul (atôr dal 1540-1545) dal imperadôr [[Sher Shah Suri]] tal Nord de Indie. E jere une monede d'arint dal pês di scuasit 11,5 grams. Il sisteme al è stât mantignût e disvilupât sòt l'[[Inperi Mughal]] e podaspò te epoche dal domini coloniâl britanic (British Raj). == Monedis nazionâls principâls == A seguî une liste des valutis modernis che doprin il nom di rupie: {| class="wikitable" ! Stât !! Nom de monede !! Codiç ISO |- | [[India]] || '''[[Rupie indiane]]''' || INR |- | [[Pakistan]] || '''[[Rupie pakistane]]''' || PKR |- | [[Indonesia]] || '''[[Rupie indonesiane]]''' (Rupiah) || IDR |- | [[Sri Lanka]] || '''[[Rupie dal Sri Lanka]]''' || LKR |- | [[Nepal]] || '''[[Rupie nepalês]]''' || NPR |- | [[Mauritius]] || '''[[Rupie mauriziane]]''' || MUR |- | [[Seychelles]] || '''[[Rupie des Seychelles]]''' || SCR |} == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Dolar]] * [[Rubli]] * [[Economie]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Finanze]] mygvm0akavn4isg740any5ve7nnqkr6 Renminbi 0 15366 188013 2026-09-12T07:06:37Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Renminbi |Figure = Chinese Yuan symbol.svg |Didascalie = Simbol dal renminbi / yuan (¥) |Sottitul = Monede uficiâl de Republiche Popolâr de Cine |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Cine |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Una des valutis plui impuartantis par l' economie mondiâl }} Il '''renminbi''' (simbul: '''¥'''; codiç ISO: '''CN... 188013 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Renminbi |Figure = Chinese Yuan symbol.svg |Didascalie = Simbol dal renminbi / yuan (¥) |Sottitul = Monede uficiâl de Republiche Popolâr de Cine |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Cine |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Una des valutis plui impuartantis par l' economie mondiâl }} Il '''renminbi''' (simbul: '''¥'''; codiç ISO: '''CNY'''; par cines: 人民币, che al significhe "monede dal popul") e je le [[monede]] e valute uficiâl de [[Cine|Republiche Popolâr de Cine]]. La sô unitât di cont principâl e je il '''yuan''' (元). == Diference jenfri Renminbi e Yuan == Di frecuent si fâs confusion jenfri i doi tiermins: * '''Renminbi''' al è il nom uficiâl dal sisteme monetari e de valute (scuasit come le peraule "sterline"). * '''Yuan''' al è la unitât di cont base par misurâ i presîts e le cuantitât di monede (scuasit come le peraule "Pound"). Par esempli, un ben al coste ''10 yuan'', ma le valute de Cine e je il ''renminbi''. == Suddivision == Il sisteme monetari cinês al è decimâl: * 1 '''yuan''' = 10 '''jiao''' (角) * 1 '''jiao''' = 10 '''fen''' (分) Te lenghe fevelade di ducj i dïs, il yuan al ven ancje clamât ''kuài'' e il jiao al ven clamât ''máo''. == Storie == Il renminbi al è stât introdusût par le prime volte tal 1948 de Bancje Popolâr Cinêse, une modifiche pôcs mès prime de proclamazion de Republiche Popolâr de Cine par mieç di [[Mao Zedong]]. Cun le cressite economiche de Cine tal XXI secul, il renminbi al è deventât une des valutis plui impuartantis tal cumierç internazionâl e al è stât inserît in tai dirits speciâi di prestit dal [[Font Monetari Internazionâl]] '''(FMI)'''. == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Dolar]] * [[Euro]] * [[Economie]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Finanze]] 6khcgxjzhorzkx4br9nxokki5dii5p7 188014 188013 2026-09-12T07:08:18Z Santefoscje73 11500 188014 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Renminbi |Figure = RMB2-1yan-1A.gif |Didascalie = Simbol dal renminbi / yuan (¥) |Sottitul = Monede uficiâl de Republiche Popolâr de Cine |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Cine |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Una des valutis plui impuartantis par l' economie mondiâl }} Il '''renminbi''' (simbul: '''¥'''; codiç ISO: '''CNY'''; par cines: 人民币, che al significhe "monede dal popul") e je le [[monede]] e valute uficiâl de [[Cine|Republiche Popolâr de Cine]]. La sô unitât di cont principâl e je il '''yuan''' (元). == Diference jenfri Renminbi e Yuan == Di frecuent si fâs confusion jenfri i doi tiermins: * '''Renminbi''' al è il nom uficiâl dal sisteme monetari e de valute (scuasit come le peraule "sterline"). * '''Yuan''' al è la unitât di cont base par misurâ i presîts e le cuantitât di monede (scuasit come le peraule "Pound"). Par esempli, un ben al coste ''10 yuan'', ma le valute de Cine e je il ''renminbi''. == Suddivision == Il sisteme monetari cinês al è decimâl: * 1 '''yuan''' = 10 '''jiao''' (角) * 1 '''jiao''' = 10 '''fen''' (分) Te lenghe fevelade di ducj i dïs, il yuan al ven ancje clamât ''kuài'' e il jiao al ven clamât ''máo''. == Storie == Il renminbi al è stât introdusût par le prime volte tal 1948 de Bancje Popolâr Cinêse, une modifiche pôcs mès prime de proclamazion de Republiche Popolâr de Cine par mieç di [[Mao Zedong]]. Cun le cressite economiche de Cine tal XXI secul, il renminbi al è deventât une des valutis plui impuartantis tal cumierç internazionâl e al è stât inserît in tai dirits speciâi di prestit dal [[Font Monetari Internazionâl]] '''(FMI)'''. == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Dolar]] * [[Euro]] * [[Economie]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Finanze]] 45bmwp8vlehth2tb02z5zow2pi6ixdk 188015 188014 2026-09-12T07:08:41Z Santefoscje73 11500 /* Suddivision */ 188015 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Renminbi |Figure = RMB2-1yan-1A.gif |Didascalie = Simbol dal renminbi / yuan (¥) |Sottitul = Monede uficiâl de Republiche Popolâr de Cine |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Cine |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Una des valutis plui impuartantis par l' economie mondiâl }} Il '''renminbi''' (simbul: '''¥'''; codiç ISO: '''CNY'''; par cines: 人民币, che al significhe "monede dal popul") e je le [[monede]] e valute uficiâl de [[Cine|Republiche Popolâr de Cine]]. La sô unitât di cont principâl e je il '''yuan''' (元). == Diference jenfri Renminbi e Yuan == Di frecuent si fâs confusion jenfri i doi tiermins: * '''Renminbi''' al è il nom uficiâl dal sisteme monetari e de valute (scuasit come le peraule "sterline"). * '''Yuan''' al è la unitât di cont base par misurâ i presîts e le cuantitât di monede (scuasit come le peraule "Pound"). Par esempli, un ben al coste ''10 yuan'', ma le valute de Cine e je il ''renminbi''. == Sudivision == Il sisteme monetari cinês al è decimâl: * 1 '''yuan''' = 10 '''jiao''' (角) * 1 '''jiao''' = 10 '''fen''' (分) Te lenghe fevelade di ducj i dïs, il yuan al ven ancje clamât ''kuài'' e il jiao al ven clamât ''máo''. == Storie == Il renminbi al è stât introdusût par le prime volte tal 1948 de Bancje Popolâr Cinêse, une modifiche pôcs mès prime de proclamazion de Republiche Popolâr de Cine par mieç di [[Mao Zedong]]. Cun le cressite economiche de Cine tal XXI secul, il renminbi al è deventât une des valutis plui impuartantis tal cumierç internazionâl e al è stât inserît in tai dirits speciâi di prestit dal [[Font Monetari Internazionâl]] '''(FMI)'''. == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Dolar]] * [[Euro]] * [[Economie]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Finanze]] cs9pix3vcnkp4nrlef5yin8za987gmr Yen 0 15367 188016 2026-09-12T07:15:17Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Yen |Figure = Japanese Yen symbol.svg |Didascalie = Simbul dal yen (¥) |Sottitul = Monede uficiâl dal Gjapon |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Gjapon (Epoche Meiji) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Une des valutis plui scambiadis al mont }} L''''yen''' (simbol: '''¥'''; codiç ISO: '''JPY'''; par gjaponês: 円, pronunciât ''en'')... 188016 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Yen |Figure = Japanese Yen symbol.svg |Didascalie = Simbul dal yen (¥) |Sottitul = Monede uficiâl dal Gjapon |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Gjapon (Epoche Meiji) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Une des valutis plui scambiadis al mont }} L''''yen''' (simbol: '''¥'''; codiç ISO: '''JPY'''; par gjaponês: 円, pronunciât ''en'') al è la [[monede]] e valute uficiâl dal [[Gjapon]]. Al è la tierce monede plui scambiade te economie e te finanze internazionâl, daspò dal [[Dolar american]] e dal [[Euro]]. == Etimologie == La peraule gjaponesi ''en'' significhe leteralmentri "tarònt" o "cercli", cun riferiment a le forme circolâr des monedis d'arint e d'aur introdotìs tal secul XIX. Le grafie ocidentâl "yen" ven de trasliterazion des primis tescj di viaç e gramatichis dal XIX secul, ma in te lenghe gjaponês moderne le peraule e si pronuncie dome ''en''. == Storie == L'yen al è stât introdusût uficialmentri tal 1871 dal guvier dal imperadôr Meiji, par sostituî il complès sisteme monetari feudâl de epoce ''Edo''. Cun la modifiche di chest sisteme, il Gjapon al à adotât un sisteme monetari modernizât e decimâl basât su l'arint e su l'aur. In tal XX secul, daspò de [[Seconde vuere mondiâl]], il yen al è deventât une des valutis plui solidis e impuartantis par economie e il cumierç mondiâl. == Monedis e cjartis == Lis monedis in circolazion a son di 1, 5, 10, 50, 100 e 500 yen. Lis cjartis di bancanote son di 1.000, 2.000, 5.000 e 10.000 yen. == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Dolar]] * [[Euro]] * [[Renminbi]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Finanze]] izvuo50v9jm30d0m5sjmda9y9a2um9h 188017 188016 2026-09-12T07:16:18Z Santefoscje73 11500 188017 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Yen |Figure = File:日本銀行F号券.png |Didascalie = Simbul dal yen (¥) |Sottitul = Monede uficiâl dal Gjapon |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Gjapon (Epoche Meiji) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Une des valutis plui scambiadis al mont }} L''''yen''' (simbol: '''¥'''; codiç ISO: '''JPY'''; par gjaponês: 円, pronunciât ''en'') al è la [[Monede|monede]] e valute uficiâl dal [[Gjapon]]. Al è la tierce monede plui scambiade te economie e te finanze internazionâl, daspò dal [[Dolar merecan]] e dal [[Euro]]. == Etimologie == La peraule gjaponesi ''en'' significhe leteralmentri "tarònt" o "cercli", cun riferiment a le forme circolâr des monedis d'arint e d'aur introdotìs tal secul XIX. Le grafie ocidentâl "yen" ven de trasliterazion des primis tescj di viaç e gramatichis dal XIX secul, ma in te lenghe gjaponês moderne le peraule e si pronuncie dome ''en''. == Storie == L'yen al è stât introdusût uficialmentri tal 1871 dal guvier dal imperadôr Meiji, par sostituî il complès sisteme monetari feudâl de epoce ''Edo''. Cun la modifiche di chest sisteme, il Gjapon al à adotât un sisteme monetari modernizât e decimâl basât su l'arint e su l'aur. In tal XX secul, daspò de [[Seconde vuere mondiâl]], il yen al è deventât une des valutis plui solidis e impuartantis par economie e il cumierç mondiâl. == Monedis e cjartis == Lis monedis in circolazion a son di 1, 5, 10, 50, 100 e 500 yen. Lis cjartis di bancanote son di 1.000, 2.000, 5.000 e 10.000 yen. == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Dolar]] * [[Euro]] * [[Renminbi]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Finanze]] km0lel9nwvp03h9fzkvk2x4imm6ebo9 188018 188017 2026-09-12T07:16:32Z Santefoscje73 11500 188018 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Yen |Figure = 日本銀行F号券.png |Didascalie = Simbul dal yen (¥) |Sottitul = Monede uficiâl dal Gjapon |Nazionalitât = |DateNassite = |LucNassite = |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = Gjapon (Epoche Meiji) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = |Oparis = |Note = Une des valutis plui scambiadis al mont }} L''''yen''' (simbol: '''¥'''; codiç ISO: '''JPY'''; par gjaponês: 円, pronunciât ''en'') al è la [[Monede|monede]] e valute uficiâl dal [[Gjapon]]. Al è la tierce monede plui scambiade te economie e te finanze internazionâl, daspò dal [[Dolar merecan]] e dal [[Euro]]. == Etimologie == La peraule gjaponesi ''en'' significhe leteralmentri "tarònt" o "cercli", cun riferiment a le forme circolâr des monedis d'arint e d'aur introdotìs tal secul XIX. Le grafie ocidentâl "yen" ven de trasliterazion des primis tescj di viaç e gramatichis dal XIX secul, ma in te lenghe gjaponês moderne le peraule e si pronuncie dome ''en''. == Storie == L'yen al è stât introdusût uficialmentri tal 1871 dal guvier dal imperadôr Meiji, par sostituî il complès sisteme monetari feudâl de epoce ''Edo''. Cun la modifiche di chest sisteme, il Gjapon al à adotât un sisteme monetari modernizât e decimâl basât su l'arint e su l'aur. In tal XX secul, daspò de [[Seconde vuere mondiâl]], il yen al è deventât une des valutis plui solidis e impuartantis par economie e il cumierç mondiâl. == Monedis e cjartis == Lis monedis in circolazion a son di 1, 5, 10, 50, 100 e 500 yen. Lis cjartis di bancanote son di 1.000, 2.000, 5.000 e 10.000 yen. == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Dolar]] * [[Euro]] * [[Renminbi]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Finanze]] 354ys9bxgliot38eogq9hh6cpbpn43c Dolar merecan 0 15368 188024 2026-09-12T07:59:21Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Dolar merecan |Figure = US dollar dollar sign.svg |Didascalie = Simbul dal dolar merecan ($) |Sottitul = Monede uficiâl dai Stâts Unîts di Americhe |Nazionalitât = |DateNassite = [[2 di Avrîl]] [[1792]] |LucNassite = [[Filadelfie]] (Stâts Unîts) |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = [[Stâts Unîts di Americhe]] |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = Stâts Unîts e altris paîs dolarizâts |Oparis = |No... 188024 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Dolar merecan |Figure = US dollar dollar sign.svg |Didascalie = Simbul dal dolar merecan ($) |Sottitul = Monede uficiâl dai Stâts Unîts di Americhe |Nazionalitât = |DateNassite = [[2 di Avrîl]] [[1792]] |LucNassite = [[Filadelfie]] (Stâts Unîts) |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = [[Stâts Unîts di Americhe]] |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = Stâts Unîts e altris paîs dolarizâts |Oparis = |Note = Administrât de Federal Reserve (Fed) }} Il '''dolar merecan''' (par [[Lenghe inglese|inglês]]: ''United States dollar''; simbol: '''$''' o '''US$'''; codiç ISO: '''USD''') al è la [[monede]] e valute uficiâl dai [[Stâts Unîts di Americhe]]. Al è la monede plui doprade te economie e te finanze internazionâl, servint come principâl valute di riserve par lis bancjis centrâls di dut il mont e par il cumierç des materîs primis (come il [[Petroli|petroli]]). == Storie == Il dolar merecan al è stât istituit dal [[Congrès dai Stâts Unîts]] cun il ''Coinage Act dai '''[[2 di Avrîl]] dal [[1792]]''', stabiliut come un sisteme monetari decimâl basât su l'arint e su l'aur. Daspò de [[Seconde vuere mondiâl|Seconde Vuere Mondiâl]], cun i acuarts di Bretton Woods dal [[1944]], il dolar al è deventât le valute di riferiment dal sisteme finanziari mondiâl, leât di prin al valôr dal aur e podaspò (dal 1971) viert al mercât fluentuôs. == Subdivisions e denominazions == Il dolar al è dividût in un sisteme decimâl: * '''1 dolar = 100 centesims''' (''cents'', simbol '''¢'''). In plui, a esistin tiermins popolârs par indicâ i piçiui tajs di monedis: * '''Penny''': monede di 1 centesim. * '''Nickel''': monede di 5 centesims. * '''Dime''': monede di 10 centesims. * '''Quarter''': monede di 25 centesims. I bêçs di cjarte (bancanotis) a son stampâs inte formis di 1, 2, 5, 10, 20, 50 e 100 dolars. Ducj i biliets an le carateristiche colorazion verte e une figure storiche di un [[President dai Stâts Unîts di Americhe|President merecan]] o dal paîs fondatôr. == Dolarizazion == Par vie de sô stabilitât e dal sô pês economic, diviars Stâts an decîdût di abolî le sô monede nazionâl par doprâ il dolar merecan come valute uficiâl (procès clamât ''dolarizazion''). Tra chescj paîs a son l'[[Ecuador]], il [[El Salvador]] e Panama. == Viôt ancje == * [[Dolar]] * [[Euro]] * [[Monede]] * [[Stâts Unîts di Americhe]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Stâts Unîts di Americhe]] [[Categorie:Finanze]] 9saigo07vwmg6hjb12qpvc457wuw8lt 188025 188024 2026-09-12T08:00:53Z Santefoscje73 11500 188025 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Dolar merecan |Figure = 2009Centobverse.jpg , USDnotesNew.png |Didascalie = Simbul dal dolar merecan ($) |Sottitul = Monede uficiâl dai Stâts Unîts di Americhe |Nazionalitât = |DateNassite = [[2 di Avrîl]] [[1792]] |LucNassite = [[Filadelfie]] (Stâts Unîts) |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = [[Stâts Unîts di Americhe]] |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = Stâts Unîts e altris paîs dolarizâts |Oparis = |Note = Administrât de Federal Reserve (Fed) }} Il '''dolar merecan''' (par [[Lenghe inglese|inglês]]: ''United States dollar''; simbol: '''$''' o '''US$'''; codiç ISO: '''USD''') al è la [[monede]] e valute uficiâl dai [[Stâts Unîts di Americhe]]. Al è la monede plui doprade te economie e te finanze internazionâl, servint come principâl valute di riserve par lis bancjis centrâls di dut il mont e par il cumierç des materîs primis (come il [[Petroli|petroli]]). == Storie == Il dolar merecan al è stât istituit dal [[Congrès dai Stâts Unîts]] cun il ''Coinage Act dai '''[[2 di Avrîl]] dal [[1792]]''', stabiliut come un sisteme monetari decimâl basât su l'arint e su l'aur. Daspò de [[Seconde vuere mondiâl|Seconde Vuere Mondiâl]], cun i acuarts di Bretton Woods dal [[1944]], il dolar al è deventât le valute di riferiment dal sisteme finanziari mondiâl, leât di prin al valôr dal aur e podaspò (dal 1971) viert al mercât fluentuôs. == Subdivisions e denominazions == Il dolar al è dividût in un sisteme decimâl: * '''1 dolar = 100 centesims''' (''cents'', simbol '''¢'''). In plui, a esistin tiermins popolârs par indicâ i piçiui tajs di monedis: * '''Penny''': monede di 1 centesim. * '''Nickel''': monede di 5 centesims. * '''Dime''': monede di 10 centesims. * '''Quarter''': monede di 25 centesims. I bêçs di cjarte (bancanotis) a son stampâs inte formis di 1, 2, 5, 10, 20, 50 e 100 dolars. Ducj i biliets an le carateristiche colorazion verte e une figure storiche di un [[President dai Stâts Unîts di Americhe|President merecan]] o dal paîs fondatôr. == Dolarizazion == Par vie de sô stabilitât e dal sô pês economic, diviars Stâts an decîdût di abolî le sô monede nazionâl par doprâ il dolar merecan come valute uficiâl (procès clamât ''dolarizazion''). Tra chescj paîs a son l'[[Ecuador]], il [[El Salvador]] e Panama. == Viôt ancje == * [[Dolar]] * [[Euro]] * [[Monede]] * [[Stâts Unîts di Americhe]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Stâts Unîts di Americhe]] [[Categorie:Finanze]] jbjv9t093bk1nfg7fytvr3t7ycs54cm 188026 188025 2026-09-12T08:01:11Z Santefoscje73 11500 188026 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Dolar merecan |Figure = USDnotesNew.png |Didascalie = Simbul dal dolar merecan ($) |Sottitul = Monede uficiâl dai Stâts Unîts di Americhe |Nazionalitât = |DateNassite = [[2 di Avrîl]] [[1792]] |LucNassite = [[Filadelfie]] (Stâts Unîts) |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = [[Stâts Unîts di Americhe]] |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = Stâts Unîts e altris paîs dolarizâts |Oparis = |Note = Administrât de Federal Reserve (Fed) }} Il '''dolar merecan''' (par [[Lenghe inglese|inglês]]: ''United States dollar''; simbol: '''$''' o '''US$'''; codiç ISO: '''USD''') al è la [[monede]] e valute uficiâl dai [[Stâts Unîts di Americhe]]. Al è la monede plui doprade te economie e te finanze internazionâl, servint come principâl valute di riserve par lis bancjis centrâls di dut il mont e par il cumierç des materîs primis (come il [[Petroli|petroli]]). == Storie == Il dolar merecan al è stât istituit dal [[Congrès dai Stâts Unîts]] cun il ''Coinage Act dai '''[[2 di Avrîl]] dal [[1792]]''', stabiliut come un sisteme monetari decimâl basât su l'arint e su l'aur. Daspò de [[Seconde vuere mondiâl|Seconde Vuere Mondiâl]], cun i acuarts di Bretton Woods dal [[1944]], il dolar al è deventât le valute di riferiment dal sisteme finanziari mondiâl, leât di prin al valôr dal aur e podaspò (dal 1971) viert al mercât fluentuôs. == Subdivisions e denominazions == Il dolar al è dividût in un sisteme decimâl: * '''1 dolar = 100 centesims''' (''cents'', simbol '''¢'''). In plui, a esistin tiermins popolârs par indicâ i piçiui tajs di monedis: * '''Penny''': monede di 1 centesim. * '''Nickel''': monede di 5 centesims. * '''Dime''': monede di 10 centesims. * '''Quarter''': monede di 25 centesims. I bêçs di cjarte (bancanotis) a son stampâs inte formis di 1, 2, 5, 10, 20, 50 e 100 dolars. Ducj i biliets an le carateristiche colorazion verte e une figure storiche di un [[President dai Stâts Unîts di Americhe|President merecan]] o dal paîs fondatôr. == Dolarizazion == Par vie de sô stabilitât e dal sô pês economic, diviars Stâts an decîdût di abolî le sô monede nazionâl par doprâ il dolar merecan come valute uficiâl (procès clamât ''dolarizazion''). Tra chescj paîs a son l'[[Ecuador]], il [[El Salvador]] e Panama. == Viôt ancje == * [[Dolar]] * [[Euro]] * [[Monede]] * [[Stâts Unîts di Americhe]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Stâts Unîts di Americhe]] [[Categorie:Finanze]] 85349vapj1oen46pdzrqwcvt9fqfmx5 188027 188026 2026-09-12T08:02:00Z Santefoscje73 11500 /* Storie */ 188027 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Dolar merecan |Figure = USDnotesNew.png |Didascalie = Simbul dal dolar merecan ($) |Sottitul = Monede uficiâl dai Stâts Unîts di Americhe |Nazionalitât = |DateNassite = [[2 di Avrîl]] [[1792]] |LucNassite = [[Filadelfie]] (Stâts Unîts) |DateMuart = |LucMuart = |Origjin = [[Stâts Unîts di Americhe]] |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = |Membris = Stâts Unîts e altris paîs dolarizâts |Oparis = |Note = Administrât de Federal Reserve (Fed) }} Il '''dolar merecan''' (par [[Lenghe inglese|inglês]]: ''United States dollar''; simbol: '''$''' o '''US$'''; codiç ISO: '''USD''') al è la [[monede]] e valute uficiâl dai [[Stâts Unîts di Americhe]]. Al è la monede plui doprade te economie e te finanze internazionâl, servint come principâl valute di riserve par lis bancjis centrâls di dut il mont e par il cumierç des materîs primis (come il [[Petroli|petroli]]). == Storie == Il dolar merecan al è stât istituit dal [[Congrès dai Stâts Unîts]] cun il ''Coinage Act'' dal '''[[2 di Avrîl]] dal [[1792]]''', stabilît come un sisteme monetari decimâl basât su l'arint e su l'aur. Daspò de [[Seconde vuere mondiâl|Seconde Vuere Mondiâl]], cun i acuarts di Bretton Woods dal [[1944]], il dolar al è deventât le valute di riferiment dal sisteme finanziari mondiâl, leât di prin al valôr dal aur e podaspò (dal 1971) viert al mercât fluentuôs. == Subdivisions e denominazions == Il dolar al è dividût in un sisteme decimâl: * '''1 dolar = 100 centesims''' (''cents'', simbol '''¢'''). In plui, a esistin tiermins popolârs par indicâ i piçiui tajs di monedis: * '''Penny''': monede di 1 centesim. * '''Nickel''': monede di 5 centesims. * '''Dime''': monede di 10 centesims. * '''Quarter''': monede di 25 centesims. I bêçs di cjarte (bancanotis) a son stampâs inte formis di 1, 2, 5, 10, 20, 50 e 100 dolars. Ducj i biliets an le carateristiche colorazion verte e une figure storiche di un [[President dai Stâts Unîts di Americhe|President merecan]] o dal paîs fondatôr. == Dolarizazion == Par vie de sô stabilitât e dal sô pês economic, diviars Stâts an decîdût di abolî le sô monede nazionâl par doprâ il dolar merecan come valute uficiâl (procès clamât ''dolarizazion''). Tra chescj paîs a son l'[[Ecuador]], il [[El Salvador]] e Panama. == Viôt ancje == * [[Dolar]] * [[Euro]] * [[Monede]] * [[Stâts Unîts di Americhe]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Stâts Unîts di Americhe]] [[Categorie:Finanze]] 0gx3etclyz3uzt12289fgfigmkhed0q Lire taliane 0 15369 188050 2026-09-12T11:56:55Z Santefoscje73 11500 Gnove pagjine: {{Model:Schede |Nom = Lira taliane |Figure = File:500-lire-bimetallica.jpg |Didascalie = Le famôse monede bimetaliche di 500 liris (1982) |Sottitul = Monede uficiâl de Italie dal 1861 al 2002 |Nazionalitât = |DateNassite = 17 di Març 1861 |LucNassite = Ream d'Italie |DateMuart = 28 di Fevrâr 2002 |LucMuart = Italie |Origjin = Italie (Ream d'Italia) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = 1861 - 2002 |Membris = Italie, San Marin, Citât dal V... 188050 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Lira taliane |Figure = File:500-lire-bimetallica.jpg |Didascalie = Le famôse monede bimetaliche di 500 liris (1982) |Sottitul = Monede uficiâl de Italie dal 1861 al 2002 |Nazionalitât = |DateNassite = 17 di Març 1861 |LucNassite = Ream d'Italie |DateMuart = 28 di Fevrâr 2002 |LucMuart = Italie |Origjin = Italie (Ream d'Italia) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = 1861 - 2002 |Membris = Italie, San Marin, Citât dal Vatican |Oparis = |Note = Sostituide dal Euro ai 1 di Zenâr dal 2002 }} Le '''lira taliane''' (simbol: '''₤''' o '''L.'''; codiç ISO: '''ITL''') e je stada la [[monede]] e valuta uficiâl de [[Italie]] dal 1861 fin al 2002, cuant che vèn sostiduide par simpri dal [[Euro]]. Vignive doprade ancje tal [[Principât di Monaco]] e, cun edizions specifichis, te [[Citât dal Vatican]] (lire vaticane) e a [[San Marin]] (lira sanmarinês). == Etimologie e origjins == Le peraule "lire" derive dal latin ''libra'', le unitât di pês doprade in te [[Rome antighe]] par misurâ l'arint. Come valute à origjins medievâls: al è stât [[Carli Magn|Carli il Grant]] a introdûsi le lire come unitât di cont (dividude in 20 scelins o 240 denârs), ancje se par centenârs di agns le lire no jere une monede fisiche ma dome un valôr di riferiment par i cambîs. == Storie te Italie unificade == Cun le proclamazion dal Ream d'Italie tal 1861, il guvier al à unificât i diviars sistemîs monetarîs dai Stâts preunitarîs, fasint de lire la monede nazionâl (leade di prin al valôr dal arint e dal aur tal sisteme de [[Union Monetarie Latine]]). In tal XX secul, daspò des inflazions causadis de [[Prime vuere mondiâl]] e de [[Seconde vuere mondiâl]], le lire à piardût un pôc a la volte il so valôr d'arint e e je deventade une valute fiduciarie di sole cjarte e metals . In tai agns '80 e '90 i tajs di cjarte jerin deventâs une vore altis (10.000, 50.000, 100.000 e 500.000 lirîs). == Il passaç al Euro == Ai 1 di Zenâr dal 1999 le lire je stade leade in maniere fisse al Euro cun un cambi uficiâl di '''1 Euro = 1.936,27 lirîs'''. I bêçs di cjarte e lis monedis de lire an cessât di jessi valute legâl ai '''28 di Fevrâr dal 2002''', completant le traslazion definitive al Euro te vite di ducj i dïs. == Denominazions e figuris famosis == Le lira à vût une grande tradizion artistiche tai siei biliets di bancje e monedis.Jenfri lis plui famosis de republiche si ricuardin: * Lis monedis bimetalichis di '''500 lirîs''' cun la scriture in braille (introdotis tal 1982, primis al mont). * I biliets di bancje di cjarte dedicâs a grancj personaçs de culture taliane come '''[[Maria Montessori]]''' (1.000 lirîs), '''[[Guglielmo Marconi]]''' (2.000 lirîs), '''[[Vincenzo Bellini]]''' (5.000 lirîs), '''[[Alessandro Volta]]''' (10.000 lirîs), '''[[Gian Lorenzo Bernini]]''' (50.000 lirîs), '''[[Caravaggio]]''' (100.000 lirîs) e '''[[Rafaêl|Raffaello Sanzio]]''' (500.000 lirîs). == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Euro]] * [[Italie]] * [[Economie]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Italie]] [[Categorie:Finanze]] 2lmq8sagsff78csnrvypgbekatr57rn 188051 188050 2026-09-12T11:57:12Z Santefoscje73 11500 188051 wikitext text/x-wiki {{Model:Schede |Nom = Lira taliane |Figure = 500-lire-bimetallica.jpg |Didascalie = Le famôse monede bimetaliche di 500 liris (1982) |Sottitul = Monede uficiâl de Italie dal 1861 al 2002 |Nazionalitât = |DateNassite = 17 di Març 1861 |LucNassite = Ream d'Italie |DateMuart = 28 di Fevrâr 2002 |LucMuart = Italie |Origjin = Italie (Ream d'Italia) |Ativitât = Economie e finanze |Gjenar = Monede / Valute |Periodi = 1861 - 2002 |Membris = Italie, San Marin, Citât dal Vatican |Oparis = |Note = Sostituide dal Euro ai 1 di Zenâr dal 2002 }} Le '''lira taliane''' (simbol: '''₤''' o '''L.'''; codiç ISO: '''ITL''') e je stada la [[monede]] e valuta uficiâl de [[Italie]] dal 1861 fin al 2002, cuant che vèn sostiduide par simpri dal [[Euro]]. Vignive doprade ancje tal [[Principât di Monaco]] e, cun edizions specifichis, te [[Citât dal Vatican]] (lire vaticane) e a [[San Marin]] (lira sanmarinês). == Etimologie e origjins == Le peraule "lire" derive dal latin ''libra'', le unitât di pês doprade in te [[Rome antighe]] par misurâ l'arint. Come valute à origjins medievâls: al è stât [[Carli Magn|Carli il Grant]] a introdûsi le lire come unitât di cont (dividude in 20 scelins o 240 denârs), ancje se par centenârs di agns le lire no jere une monede fisiche ma dome un valôr di riferiment par i cambîs. == Storie te Italie unificade == Cun le proclamazion dal Ream d'Italie tal 1861, il guvier al à unificât i diviars sistemîs monetarîs dai Stâts preunitarîs, fasint de lire la monede nazionâl (leade di prin al valôr dal arint e dal aur tal sisteme de [[Union Monetarie Latine]]). In tal XX secul, daspò des inflazions causadis de [[Prime vuere mondiâl]] e de [[Seconde vuere mondiâl]], le lire à piardût un pôc a la volte il so valôr d'arint e e je deventade une valute fiduciarie di sole cjarte e metals . In tai agns '80 e '90 i tajs di cjarte jerin deventâs une vore altis (10.000, 50.000, 100.000 e 500.000 lirîs). == Il passaç al Euro == Ai 1 di Zenâr dal 1999 le lire je stade leade in maniere fisse al Euro cun un cambi uficiâl di '''1 Euro = 1.936,27 lirîs'''. I bêçs di cjarte e lis monedis de lire an cessât di jessi valute legâl ai '''28 di Fevrâr dal 2002''', completant le traslazion definitive al Euro te vite di ducj i dïs. == Denominazions e figuris famosis == Le lira à vût une grande tradizion artistiche tai siei biliets di bancje e monedis.Jenfri lis plui famosis de republiche si ricuardin: * Lis monedis bimetalichis di '''500 lirîs''' cun la scriture in braille (introdotis tal 1982, primis al mont). * I biliets di bancje di cjarte dedicâs a grancj personaçs de culture taliane come '''[[Maria Montessori]]''' (1.000 lirîs), '''[[Guglielmo Marconi]]''' (2.000 lirîs), '''[[Vincenzo Bellini]]''' (5.000 lirîs), '''[[Alessandro Volta]]''' (10.000 lirîs), '''[[Gian Lorenzo Bernini]]''' (50.000 lirîs), '''[[Caravaggio]]''' (100.000 lirîs) e '''[[Rafaêl|Raffaello Sanzio]]''' (500.000 lirîs). == Viôt ancje == * [[Monede]] * [[Euro]] * [[Italie]] * [[Economie]] [[Categorie:Monedis]] [[Categorie:Italie]] [[Categorie:Finanze]] 531bjekbjsorxzlgt2ke4xcvu8q6js5