Vichipedie
furwiki
https://fur.wikipedia.org/wiki/Pagjine_princip%C3%A2l
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Media
Speciâl
Discussion
Utent
Discussion utent
Vichipedie
Discussion Vichipedie
Figure
Discussion figure
MediaWiki
Discussion MediaWiki
Model
Discussion model
Jutori
Discussion jutori
Categorie
Discussion categorie
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Liste des listis des listis
0
107
189017
186213
2026-09-25T18:46:55Z
Frico7
13659
/* */
189017
wikitext
text/x-wiki
Cheste pagjine a conten dutis lis listis di robis che si puedin cjatâ inte [[Vichipedie]]
* [[Comûns de Provincie di Gurize]]
* [[Comûns de Provincie di Udin]]
* [[Vichipedie:Liste dai articui che dutis lis vichipedîs a varessin di vê|Liste dai articui che dutis lis vichipedîs a varessin di vê]]
* [[Liste dai stadis di balon in Italie]]
* [[Liste di papis]]
* [[Liste des scuadris di balon in Friûl-Vignesie Julie]]
* [[Liste di sports de rachete]]
* [[Liste di Stâts dal mont]]
* [[Toponims dal Friûl]]
[[Categorie:Listis]]
b49yodf2zqz8lbef3s2v0s9mglrcipp
Noemi
0
7780
189044
186320
2026-09-26T00:36:44Z
InternetArchiveBot
12057
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
189044
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Noemi Musica e Tv 2.0 2025.png|250px|right|thumb|Noemi (2025)]]
'''Veronica Scopelliti''' ([[Rome]], [[25 di Zenâr]] [[1982]]), plui cognossude cul non di '''Noemi''', e je une cjantautore [[Italie|taliane]].
== Discografie ==
=== Album ===
* [[2009]] - ''[[Sulla mia pelle]]'' (#3 [[Italie]] - #44 [[Europe]])
* [[2010]] - ''[[Sulla mia pelle#Sulla mia pelle (Deluxe Edition)|Sulla mia pelle (Deluxe Edition)]]'' (#3 [[Italie]] - #42 [[Europe]])
* [[2011]] - ''[[RossoNoemi]]'' (#6 [[Italie]])
=== EP ===
* [[2009]] - ''[[Noemi (EP)|Noemi]]'' (#8 [[Italie]] - #97 [[Europe]])
=== Singoli ===
[[Figure:Noemimannoia.jpg|300px|right|thumb|Noemi e Fiorella Mannoia]]
* [[2009]] - ''[[Briciole]]'' (#2 [[Italie]] - #51 [[Europe]])
* [[2009]] - ''[[L'amore si odia]]'' cun Fiorella Mannoia (#1 [[Italie]] - #34 [[Europe]])
* [[2010]] - ''[[Per tutta la vita]]'' (#1 [[Italie]] - #42 [[Europe]])
* [[2010]] - ''[[Vertigini]]''
* [[2011]] - ''[[Vuoto a perdere]]'' (#6 [[Italie]] - #47 [[Europe]])
* [[2011]] - ''Odio tutti i cantanti''
* [[2011]] - ''Poi inventi il modo''
== Colaborazions ==
* [[2009]] - ''[[L'amore si odia]]'' cun Fiorella Mannoia
* [[2009]] - ''Quanto ti voglio'' cun Claudio Baglioni e Gianluca Grignani
* [[2010]] - ''Il mio canto libero'' cun Amiche per l'Abruzzo
* [[2010]] - ''[[L'amore si odia]] (acustic version)'' cun Fiorella Mannoia
* [[2010]] - ''Come si cambia'' cui Neri per Caso
* [[2011]] - ''La promessa'' cui Stadio
== Festival di Sanremo ==
* [[2010]] cu la cjançon ''[[Per tutta la vita]]''
== Premis ==
* [[2009]] - ''[[Noemi (EP)|Noemi]]'': aur (50.000+ copiis)
* [[2009]] - Wind Music Awards: miôr cjantant
* [[2009]] - ''[[Briciole]]'': aur
* [[2010]] - ''[[Per tutta la vita]]'': platin
* [[2010]] - Wind Music Awards per ''[[L'amore si odia]]''
* [[2010]] - Wind Music Awards per ''[[Per tutta la vita]]''
* [[2010]] - Wind Music Awards per ''[[Sulla mia pelle]]''
* [[2011]] - ''[[Sulla mia pelle]]'': 2x platin (140.000+ copiis)
* [[2011]] - ''[[RossoNoemi]]'': 2x platin (120.000+ copiis)
* [[2011]] - Wind Music Awards per ''[[Sulla mia pelle]]''
* [[2011]] - Wind Music Awards per ''[[RossoNoemi]]''
* [[2011]] - Nastro d'argento per ''[[Vuoto a perdere]]''
* [[2011]] - ''[[Vuoto a perdere]]'': platin
* [[2011]] - ''[[Vuoto a perdere]]'': Premio Lunezia
* [[2011]] - ''[[L'amore si odia]]'': 2x platin
== Leams esternis ==
{{commons|Noemi (singer)|Noemi}}
* [http://www.noemiofficial.it/ Noemiofficial.it]
* [http://www.youtube.com/noemiofficial Oficial Youtube]
* [https://web.archive.org/web/20100724051735/http://www.arcadinoemi.it/ Arcadinoemi.it]
* [http://www.youtube.com/arcadinoemi1 Arca di Noemi Youtube]
* [https://archive.is/20121212172432/www.facebook.com/arcadinoemi%23!/noemiofficial?ref=ts Facebook noemiofficial]
* [https://web.archive.org/web/20240531045906/https://www.facebook.com/arcadinoemi Facebook arcadinoemi]
{{Noemi}}
[[Categorie:Cjantautôrs talians]]
e3inehv3z01am6jkyl55s16c3q9i4oa
Stadi Giuseppe Meazza
0
11639
189046
188978
2026-09-26T07:44:15Z
Tocaibon
71
189046
wikitext
text/x-wiki
Il '''stadi Giuseppe Meazza''', ancje clamât ''San Sîr'' (''San Siro'' par [[Lenghe taliane|talian]]), al è un implant sportîf multifunzional talian che si cjate a [[Milan]] tal cuartîr di [[San Siro (Milan)|San Siro]], che al dave il non (ancjemò doprât) al stadi fin al [[1980]]. In chel an al è stât intitulât ae memorie di [[Giuseppe Meazza]] ([[1910]]-[[1979]]), zuiadôr di [[balon]] milanês che al è stât [[Cope dal mont di balon|campion dal mont]] cu la [[Nazionâl masculine di balon de Italie|Italie]] tal [[1934]] e tal [[1938]].
Screât tal [[1926]] sicu teren di proprietât dal [[Associazione Calcio Milan|AC Milan]], tal [[1935]] al fo cjapât dal comun di Milan che lu slargjà jenfri il [[1937]] e il [[1939|1939.]] Daspò de [[Seconde vuere mondiâl|vuere]], tai agns cincuante e forin stâts zontâts une gradinade (il “''Secondo Anello''”) che lu à puartât a cuasit 100.000 puescj a sentâ e l’implant des lûs. Tra il [[1987]] e il [[1990]] al fo ristruturât e ancjemò ampliât cuntune gnove gradinade, il “''Terzo Anello''”. Al dì di vuê al è di pôc superiôr ai 75000 puescj a sentâ.
ofpx5c6qgws3a6g4k4tz04rqugokfn4
Mieçs di comunicazion di masse par furlan
0
12525
189043
185086
2026-09-26T00:35:01Z
InternetArchiveBot
12057
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
189043
wikitext
text/x-wiki
'''I mieçs di comunicazion di masse''' (Mass media par inglês, terminologjie che e je acetade in mût universâl in ogni lenghe) a includin une vore di media che a rivin a un public grant a traviers de comunicazion di masse .
I mieçs di comunicazion a trasmetin informazions in mût eletronic a traviers di mieçs come i films , la radio , la musiche regjstrade o la television . I ‘media’ digjitâi a cjapin dentri sedi la comunicazion di masse di internet sedi chê mobile . I ‘media’ di internet a includin servizis come l’email , i sîts dai ‘social media’ , i sîts web e la radio e la television basadis su internet. Un grum di altris mieçs di comunicazion di masse a àn une presince adizionâl sul web, cun mieçs come colegâ o publicâ publicitât televisive in rêt, o distribuî codiçs QR intai mieçs di comunicazion esterni o stampâts par direzi i utents dal telefonin mobil a un sît web. In chest mût, a puedin doprâ la facilitât di acessibilitât e di difusion che internet al ufrîs, difondi cussì facilmentri informazions in une vore di regjons diviersis dal mont intal stes moment e in mût economic. I mieçs di fûr a trasmetin informazions a traviers di mieçs come la publicitât pe realtât aumentade (AR); manifests ; avions ; manifests che a svolin (segns in rimorchi dai avions); cartei o kioscs metûts dentri e fûr dai bus, dai edificis comerciâi, dai buteghis, dai stadis sportîfs, des metropolitans o dai trens; segns; o scrit dal cîl . I mieçs di comunicazion stampâts a trasmetin informazions a traviers di ogjets fisics, come libris , fumets , rivistis , gjornâi o volantins . La organizazion di events e il fevelâ in public a puedin ancje jessi consideradis formis di mieçs di comunicazion di masse.
Di wikipedia par inglês <ref> https://en.wikipedia.org/wiki/Mass_media</ref>
I principâi mieçs di comunicazion di masse furlans a son
==Gjornai==
La Vos dai Furlans <ref> La Vos dai Furlans [https://www.lavosdaifurlans.com] </ref>
La Patrie dal Friul
[ https://www.lapatriedalfriul.org/]
== Radio==
[[Radio_Onde_Furlane]]
[ https://radioondefurlane.eu/]
== Telegjornai ==
Gnovis il TG par Furlan di [[Telefriuli]]
[https://www.telefriuli.it/friulano/gnovis/]
==La situation prime dai tradutors automatics==
Fin al 2024 "e je cressude la presince de lenghe furlane intai mieç di comunicazion. In chest contest al è ben fâ une distinzion tra media in lenghe furlane (o pe plui part in lenghe furlane) e media par talian là che a figurin ancje articui, pagjinis, rubrichis o programs par furlan.
Ae prime categorie a apartegnin la emitente radiofoniche Radio Onde Furlane, che dal 1980 e fâs informazion, comunicazion, culture e intratigniment par furlan par almancul il 70% de sô programazion, e il storic mensîl monolengâl di informazion La Patrie dal Friûl.
Altris esperiencis di media fûr par fûr par furlan a son il periodic di informazion freepress Il Diari, dât fûr in diviersis formis tra il 2005 e il 2013, e la riviste par fruts Alc&cè!, distribuide in maniere periodiche intes scuelis in zonte dal setemanâl La Vita Cattolica.
Il disvilup di internet al à zovât ae difusion de lenghe furlane, cu la creazion di cetancj sîts, blogs, pagjinis e grups di Facebook.
Contignûts in lenghe furlane a son ancje disponibii, a ben che in cuantitât limitade, ancje in diviers mieçs di comunicazion par talian. Alc dal gjenar al sucêt ogni tant sul cuotidian principâl di chenti, Il [[Messaggero Veneto]], là che timp indaûr si cjatave sù par jù une volte al mês une pagjine curade de [[Societât Filologjiche Furlane]]. E je plui siore la situazion dai media de [[Diocesi di Udin]] (Radio Spazio 103, cun cualchi program, e il setemanâl [[La Vita Cattolica]], cu la Pagjine Furlane), dal setemanâl Il Friuli e de [[Voce Isontina]], setemanâl diocesan di Gurize, che e propon une pagjine in furlan une volte al mês."
(adatat e simplificat dall' articul I media dal [[CIRF]] [https://cirf.uniud.it/lenghe-furlane/il-furlan-in-di-di-vue/i-media] )
==I media tradots in automatic==
l strument tradutôr automatic di Google [[Google_Translate]] diretamentri a [https://translate.google.com/?hl=it&sl=en&tl=fur&op=translate] al permet di vê une idee avonde precise di ce che al sucêt in dut il mont. Chest al podarès judâ a doprâ la lenghe friuliane intun contest plui globâl e contemporani. Inte liste che e ven daûr, cualchi riviste locâl in rêt, seguide de riviste nazionâl taliane, e cualchi riviste internazionâl selezionade de Europe e di dut il mont.
==Riferiments==
*[https://cirf.uniud.it/lenghe-furlane/il-furlan-in-di-di-vue/i-media]
==Cjale ancje==
*[[Messaggero Veneto]]
*[[Telefriuli]]
* [[Google_Translate]]
*Traduzions in Automatic da l' Italian al Furlan
==Gjornâi che a tratin dal Friûl==
* Messaggero Veneto [https://messaggeroveneto-gelocal-it.translate.goog/udine/?_x_tr_sl=it&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
* Il Piccolo[https://ilpiccolo-gelocal-it.translate.goog/trieste/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
* La Vita Cattolica [https://www.lavitacattolica.it/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
* Il Friuli [https://www-ilfriuli-it.translate.goog/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
==Gjornâi nazionâi talians==
* L' Osservatore Romano[https://web.archive.org/web/20240727104532/https://www-osservatoreromano-va.translate.goog/it.html?_x_tr_sl=it&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
*La Repubblica [https://www-repubblica-it.translate.goog/?_x_tr_sl=it&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
*Corriere della Sera [https://www-corriere-it.translate.goog/?_x_tr_sl=it&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
* Il Giornale[https://www-ilgiornale-it.translate.goog/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
* Il Secolo d' Italia[https://web.archive.org/web/20240726182557/https://www-secoloditalia-it.translate.goog/?_x_tr_sl=it&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
==Gjornâi internazionâi==
== Dai [[Stâts_Unîts_di_Americhe]]==
* The New York Times [https://web.archive.org/web/20240726182249/https://www-nytimes-com.translate.goog/?_x_tr_sl=it&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
* Scientific American [https://www-scientificamerican-com.translate.goog/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
== De [[Cine_(stât)]] ==
* Global Times [https://www-globaltimes-cn.translate.goog/?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=wapp]
* South China Morning Post [https://www-scmp-com.translate.goog/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp&_x_tr_hist=true]
* Sit di information dal Guvjar Cines[https://www-gov-cn.translate.goog/?_x_tr_sl=zh-CN&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
== De [[Europe]] ==
* De [[Spagne]] El Pais [https://elpais-com.translate.goog/us/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
* De [[France]] Le Monde[ https://www-lemonde-fr.translate.goog/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
* De [[Gjermanie]] Frankfurter Allgemeine [https://www-faz-net.translate.goog/aktuell/?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
== De [[Asie]] ==
* Dai [[Emirâts Arabs Unîts]] Gulf News [https://gulfnews-com.translate.goog/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
* De [[Indie]] Times of India [
https://timesofindia-indiatimes-com.translate.goog/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
== Dal [[Gjapon]] ==
* Times of Japan [
https://www-japantimes-co-jp.translate.goog/?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
* Sience e tecnologjie dai materiâi avanzats [https://www.tandfonline.com/journals/tsta20]
* ISIJ [https://isijint-net.translate.goog/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp] ISIJ International al è un gjornâl cun acès viert dedicât ae publicazion di ricercjis che a rivuardin i aspiets fondamentâi e tecnologjics dal fier, dal açâl e dai materiâi di inzegnarie corelâts. I articui a descrîf lis proprietâts, la struture, la caraterizazion e la modelazion, la trasformazion, la fabricazion dal fier e dal açâl, cussì come ripuartâ su cuistions ambientâls associadis.
* Tetsu to Hagane 鉄と鋼 [https://www-jstage-jst-go-jp.translate.goog/browse/tetsutohagane/-char/ja?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp] fier and açâl
“Tetsu to Hagane” al è un gjornâl gjaponês mensîl revisionât tra pârs publicât dal Istitût Gjaponês dal Fier e dal Açâl
== De [[Americhe_dal_Sud]] ==
* Dal [[Brasîl]] O Globo [https://oglobo-globo-com.translate.goog/?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
* De [[Argjentine]]Clarin[https://www-clarin-com.translate.goog/?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp&_x_tr_hist=true]
== De [[Oceanie]] ==
* De [[Australie]] The Sidney Morning Times [https://www-smh-com-au.translate.goog/?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=wapp]
* De [[Gnove Zelande]] The New Zeland Herald [https://www-nzherald-co-nz.translate.goog/?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=wapp]
== De [[Afriche]] ==
* Dal [[Egjit]] The Egyptian Gazette [ https://egyptian--gazette-com.translate.goog/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
* Dal [[Maroc]] HEspress [https://www-hespress-com.translate.goog/?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]
* De [[Algjerie]] Echaab [https://www-echaab-dz.translate.goog/?_x_tr_sl=ar&_x_tr_tl=fur&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp]q
==Viot Ancje==
[[Agjenzie_Regjon%C3%A2l_pe_Lenghe_Furlane]] ARLEF
Ancje [https://arlef.it/lenghe-e-culture/media/]
== Leams==
Par Furlan
*[ Arlef La TV par furlan sul canâl 810 https://arlef.it/la-tv-in-lenghe-furlane-e-rive-sul-canal-810/ ]
*[ [[CIRF]] Centri Interdipartimentâl pal svilup de lenghe e de culture dal Friûl "Josef Marchet" https://cirf.uniud.it/]
Par Ingles
*[ En Wiki Par Ingles Liste dai gjornâi par circolazion tal mont https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_newspapers_by_circulation]
== Notis ==
r9zhqa7sgno7gsj32gdad7bdcf4gzbb
The Damned
0
14733
189045
184420
2026-09-26T00:54:47Z
InternetArchiveBot
12057
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
189045
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:The Damned - Live 2018.jpg|350px|miniatura|destra|I Damned in concert tal 2018]]
I '''The Damned''' a son une clape [[punk rock]] e [[gothic rock]] inglese, fondade a [[Londre]] tal 1976 dal cjantant '''Dave Vanian''', dal ghitarist '''Brian James''', dal bassist '''Captain Sensible''' (Ray Burns) e dal baterist '''Rat Scabies''' (Chris Millar).
Considerâs jenfri i pionîrs assolûts dal moviment punk britanic, i The Damned a tegnin diviers primâts storics: a son stâts la prime clape punk britaniche a publicâ un singul (''"New Rose"'' tal Otobar dal 1976), a jessî cuntun album di studio ('''''Damned Damned Damned''''' tal Fevrâr dal 1977) e a fâ un tour tai [[Stâts Unîts di Americhe]].
Cun il passâ dai agns, la clape e à evoluît il so sonôr integrant elemencj di [[post-punk]], psychedelic rock e [[gothic rock]], deventant un pont di riferiment fondamentâl ancje par la subculture dark e gothic.
== Storie de clape ==
=== La nassite e i prims sucès (1976–1977) ===
La clape si è formade a Londre tal 1976 da la union di Brian James e Rat Scabies (ex membris dai London SS) cun Dave Vanian e Captain Sensible (ex Johnny Moped). Inizialmentri Vanian al jere il cjantant e Captain Sensible al sunave il bas.
[[Figure:CaptainSensible.jpg|250px|miniatura|destra|Captain Sensible]]
Tal Otobar dal 1976, la clape e à firmât un contrat cun la etichete indipendente [[Stiff Records]] e e à publicât il singul ''"New Rose"'', considerât par unanimitât il prin singul punk rock de historie dal Ream Unît, jessût une setemanis prime di ''"Anarchy in the U.K."'' dai [[Sex Pistols]].
Tal Fevrâr dal 1977 al è jessût il lôr prin album, '''''Damned Damned Damned''''', produsût di Nick Lowe. L'album al proponè une energjie sgarfade, ritmis frenetics e tescj ironics e provocatoris. Un pôc daspò a son stâts la prime band punk britaniche a fâ un tour te Americhe, influençant une vore la nassente sene [[Hardcore Punk|hardcore punk]] merecane.
Daspò la jessude dal secont album ''Music for Pleasure'' (1977), produsût dal baterist dai [[Pink Floyd]] Nick Mason, il grop al à cjatât i prims disconcuardis internis e al si è disfàt par un curt periodi tal 1978.
=== L'evoluzion: dal punk al gothic rock (1978–1989) ===
Daspò vê riorganizât la formazion — cun Captain Sensible passât a la ghitare e le jentrade di Algy Ward al bas —, i The Damned a son tornâs cun l'album '''''Machine Gun Etiquette''''' (1979). Chest disc, che al contigneve tocs famôs come "Love Song" e "Smash It Up", al à mostrât une cressite te composizion e un prin slontanament dal punk pûr vers sonoritâts plui variadis e melodiis sperimentâls.
Tai agns '80, la clape e à mudât sonôr une volte di plui. Cun album come '''''The Black Album''''' (1980) e '''''Strawberries''''' (1982), i Damned a àn inserît atmosferis scuris, arangjamencj di tastieris e tescj poetics. Dave Vanian, cun la so estetiche e la so vôs baritonale ispirade ai B-movie horror e a la figura dal vampîr, al è deventât une icone de culture [[goth]].
Tal 1985 a àn publicât l'album di grant sucès comerciâl '''''Phantasmagoria''''', caraterizât di sonoridâts e-pop, darkwave e gothic rock, puestât dai singuls "Grimly Fiendish" e "Shadow of Love", par finî cun la famose cover di "Eloise" di Barry Ryan (1986).
=== I agns '90 e l'epoche contemporanee (1990–vuê) ===
In tai agns '90 e 2000, i Damned a àn continuat a fâ tour mondiâls e a registrâ gnûfs album di studio, ancje se cun tancj cambiaments di formazion ator dal pâr storic formât di Dave Vanian e Captain Sensible.
A son jessûts i album ''Not of This Earth'' (1995), ''Grave Disorder'' (2001) e ''So, Who's Paranoid?'' (2008). Tal 2018, cuntun ritorn in gran stil, l'album ''Evil Spirits'' (produsût di Tony Visconti) al è jentrât te top 10 des classifichis britanichis par la prime volte te storie de band.
Tal 2022, la formazion origjinâl (Vanian, Sensible, James e Scabies) si è riunide par un celebri tour di reunion in Ream Unît. Tal 2023 a àn publicât l'album ''DARKADELIC'', ben acclamât de critiche.
== Stil e ereditât ==
I The Damned a son considerâs une des bandis plui eclettichis e influentis de storie dal rock alternatîf. La lôr musiche e va dal punk rock ruspît dei prims agns al gothic rock, al psychedelic rock e al new wave.
A àn influençât une cuantitât enorme di gropaçs di divièrs gjenars: dal hardcore punk merecan (come Black Flag e TSOL) al gothic rock (Sisters of Mercy, The Cult), par rivâ al rock alternatîf e metal di clapis come [[Guns N' Roses]] (che a àn incidût une cover di "New Rose"), [[Offspring]], Green Day e [[Rancid]].
== Membris ==
=== Formazion atuâl ===
* Dave Vanian – vôs (1976–present)
* Captain Sensible – ghitare, vôs (1977–1984, 1989, 1991, 1996–present); bas (1976–1977, 2022)
* Rat Scabies – baterie (1976–1977, 1978–1996, 2023–present)
* Paul Gray – bas (1980–1983, 1989, 1996, 2004, 2017–present)
* Monty Oxymoron – tastieris (1996–present)
=== Ex membris principâls ===
* Brian James – ghitare (1976–1978, 1988–1989, 1991, 2022)
* Lu Edmonds – ghitare (1977–1978)
* Algy Ward – bas (1978–1980)
* Roman Jugg – tastieris, ghitare (1981–1989)
* Pinch (Andrew Pinching) – baterie (1999–2019)
== Discografie ==
=== Album di studio ===
1977 – ''Damned Damned Damned''
1977 – ''Music for Pleasure''
1979 – ''Machine Gun Etiquette''
1980 – ''The Black Album''
1982 – ''Strawberries''
1985 – ''Phantasmagoria''
1986 – ''Anything''
1995 – ''Not of This Earth''
2001 – ''Grave Disorder''
2008 – ''So, Who's Paranoid?''
2018 – ''Evil Spirits''
2023 – ''DARKADELIC''
=== Album dal vîf principâi ===
1982 – ''Live at Newcastle''
1986 – ''The Captain's Birthday Party''
1990 – ''Final Damnation''
1999 – ''Machine Gun Etiquette Live''
== Bibliografie ==
* Carol Clerk, The Damned: The Official Biography of Punk's First Inmates, Omnibus Press, 1987.
* Barry Hutchinson, The Damned: Look at the Lights Go Out, Earth Island Books, 2017.
* Barry Hutchinson, Foolish Passions: The Damned 1979-1983, Earth Island Books, 2021.
== Leams esterns ==
*[https://web.archive.org/web/20120205004204/http://www.thedamned.com/ Sît uficiâl dai The Damned]
*[https://www.allmusic.com/artist/the-damned-mn0000074211 Profil dai The Damned su AllMusic]
[[Categorie:Punk rock]]
[[Categorie:Gothic rock]]
[[Categorie:Post-punk]]
[[Categorie:Clapis musicâls britanichis]]
k2hkco2zyh7ffzlh03o8s0zwpvmxd4r
745
0
15557
189011
2026-09-25T12:02:15Z
Santefoscje73
11500
Gnove pagjine: {{An in altris calendaris}} [[744]] < '''745''' < [[746]] == Acjadiments == === In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] === * I fradis [[Pipin il Curt]] e [[Carliman]], majôrs di palaç dai Francs, menin une gnove campagne militâr cuitri [[Hunald]], duche de Aquitanie. Hunald al è sdrumât, al rinuncie al ducât e al si ritire in un munistîr, lassant il podê a so fî Waifer. * Carliman e Pipin metin in pît un important concili eclesiastic a [[Raims]] cul sostèn di...
189011
wikitext
text/x-wiki
{{An in altris calendaris}}
[[744]] < '''745''' < [[746]]
== Acjadiments ==
=== In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] ===
* I fradis [[Pipin il Curt]] e [[Carliman]], majôrs di palaç dai Francs, menin une gnove campagne militâr cuitri [[Hunald]], duche de Aquitanie. Hunald al è sdrumât, al rinuncie al ducât e al si ritire in un munistîr, lassant il podê a so fî Waifer.
* Carliman e Pipin metin in pît un important concili eclesiastic a [[Raims]] cul sostèn di San Bonifaci par ristabilî le dissipline clericâle e riformâ le struture des diocesis tal ream franc.
* [[San Bonifaci]] al ven nomenât primât di Gjermanie e vescul di Magonze, consolidant l'evangelizazion e le struture de Glesie te regjon e i leams cun [[Rome]].
=== In Italie e te [[Storie de Glesie]] ===
* Il pape [[Pape Zacarie|Zacarie]] al convoche un impuartant Concili a Rome tal Lateran: a vegnin condanâts par eresie i predicjadôrs Adalbert e Clement e al ven regolât e limitât il cult dai agnui, ricognossint dome i nons di Gabriêl, Michêl e Rafaêl.
* Le diplomazie dal Pape garantìs il rispièt dei acuarts di pâs cun il gnûf re dai [[Langobarts]], [[Ratchis]], mantignint une relative tranquilitât te Penisule italiche.
* Il Pape al fâs une azion di grande caritât a Rome, riscatant une dozine di sclâfs cristians che comerciants benandants vevin comprât par vendi ai saracèns.
=== In Italie e te [[Storie dai Longobards]] ===
* Il gnûf re dai Langobarts, [[Ratchis]] (zà duche dal Friûl), al consolide il so regn a [[Pavie]] cirint di mantegnî la pâs cun la Sede Apostolica e di evitâ confilts direts cun i Bizantins te [[Romanje]].
* La politiche pacifiste di Ratchis e svescile des cjandis te nobilte langobarde plui tradizionâl e militariste, che e preferis une linie di espansion e di concueste te Italie central e meridionâl.
=== Te [[Storie dal Friûl]] ===
* Tal [[Ducât dal Friûl]] a [[Cividât]], il gnûf duche [[Astolf]] al rinfuarce l'aparât militâr e la difese dai confins orientâls dai Alps Zulians, preparand il ducât a une fase di espansionis e di grande intensitât politiche.
* Astolf al garantìs la stabilitât sociâl e la protezion dei benis religjôs dal ducât, fasint donazions importantis ai monastîrs di Cividât e di atris centris spirituals dal Friûl.
* A vegnin rinfuarçâts i cjampis defensîfs cuntrâi lis scorsis des popolazions slavis e de Carintanie, mantignint viertis e siguris lis viis di comunicazion cun la planure veneta.
=== Tal Imperi Bizantin ===
* L'imperadôr bizantin [[Costantin V]] al aprofite de crisi interne dal Califat Omayyade par invadi la [[Sirie]] e la [[Cilicie]], cjapand la citât di Germanikeia (marash) e liberand diviars teritoris de dominazion arabiche.
* Une gravissime epidemie di peste e sclafe te [[Grece]] e te lis isolis de [[Mar Egjeu]], diffondinsi po dopo viers la cjapitâl [[Costantinopoli]] e provocand milârs di muarts.
=== Tal Califat Omayyade ===
* La vuere civîl (Tiarce Fitna) e devaste il Califat Omayyade: il calif [[Marwan II]] al cîr di ristabilî l'ordin te [[Sirie]] e te [[Mesopotamie]], ma al cjatte une fuarte resistence de bande des fazions rivalis e dei Kharijits.
* Abu al-Abbas al-Saffah e la famie dei Abbasids a taccun a organizâ te regjon dal Khorasan une rêt sotteranea di oposizion che e puartarà te une piore reboluzion cuatri la dinastie omayyade.
== Nassûts ==
* [[Carli il Grant]] (date incerte, pussibil ancje tal 742 or 747), re dai Francs e imperadôr (m. 814).
* [[Willehad di Breme]], vescul e sant anglosasson (m. 789).
== Muarts ==
* [[Muirchertach mac Neill]], nobîl e re de Irlande dal Nord.
* [[Kukulcan]], cjaf e sovran maia de citât di Tikal (date stimade).
== Cjale ancje ==
* [[Storie an par an]]
[[Categorie:Cronologjie dal Friûl]]
[[Categorie:secul VIII]]
k5oppfwo3k88spiohj581uczx00zvp2
189012
189011
2026-09-25T12:03:19Z
Santefoscje73
11500
/* Te Storie dal Friûl */
189012
wikitext
text/x-wiki
{{An in altris calendaris}}
[[744]] < '''745''' < [[746]]
== Acjadiments ==
=== In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] ===
* I fradis [[Pipin il Curt]] e [[Carliman]], majôrs di palaç dai Francs, menin une gnove campagne militâr cuitri [[Hunald]], duche de Aquitanie. Hunald al è sdrumât, al rinuncie al ducât e al si ritire in un munistîr, lassant il podê a so fî Waifer.
* Carliman e Pipin metin in pît un important concili eclesiastic a [[Raims]] cul sostèn di San Bonifaci par ristabilî le dissipline clericâle e riformâ le struture des diocesis tal ream franc.
* [[San Bonifaci]] al ven nomenât primât di Gjermanie e vescul di Magonze, consolidant l'evangelizazion e le struture de Glesie te regjon e i leams cun [[Rome]].
=== In Italie e te [[Storie de Glesie]] ===
* Il pape [[Pape Zacarie|Zacarie]] al convoche un impuartant Concili a Rome tal Lateran: a vegnin condanâts par eresie i predicjadôrs Adalbert e Clement e al ven regolât e limitât il cult dai agnui, ricognossint dome i nons di Gabriêl, Michêl e Rafaêl.
* Le diplomazie dal Pape garantìs il rispièt dei acuarts di pâs cun il gnûf re dai [[Langobarts]], [[Ratchis]], mantignint une relative tranquilitât te Penisule italiche.
* Il Pape al fâs une azion di grande caritât a Rome, riscatant une dozine di sclâfs cristians che comerciants benandants vevin comprât par vendi ai saracèns.
=== In Italie e te [[Storie dai Longobards]] ===
* Il gnûf re dai Langobarts, [[Ratchis]] (zà duche dal Friûl), al consolide il so regn a [[Pavie]] cirint di mantegnî la pâs cun la Sede Apostolica e di evitâ confilts direts cun i Bizantins te [[Romanje]].
* La politiche pacifiste di Ratchis e svescile des cjandis te nobilte langobarde plui tradizionâl e militariste, che e preferis une linie di espansion e di concueste te Italie central e meridionâl.
=== Te [[Storie dal Friûl]] ===
* Tal [[Ducât dal Friûl]] a [[Cividât]], il gnûf duche [[Astolf]] al rinfuarce l'aparât militâr e la difese dai confins orientâls dai Alps Zulians, preparand il ducât a une fase di espansionis e di grande intensitât politiche.
* Astolf al garantìs la stabilitât sociâl e la protezion dei benis religjôs dal ducât, fasint donazions importantis ai monastîrs di Cividât e di atris centris spirituals dal Friûl.
* A vegnin rinfuarçâts i cjamps difensîfs cuintri lis incursion des popolazions slavis e de Carintanie, mantignint viertis e sigurîs lis viis di comunicazion cun le planure venete.
=== Tal Imperi Bizantin ===
* L'imperadôr bizantin [[Costantin V]] al aprofite de crisi interne dal Califat Omayyade par invadi la [[Sirie]] e la [[Cilicie]], cjapand la citât di Germanikeia (marash) e liberand diviars teritoris de dominazion arabiche.
* Une gravissime epidemie di peste e sclafe te [[Grece]] e te lis isolis de [[Mar Egjeu]], diffondinsi po dopo viers la cjapitâl [[Costantinopoli]] e provocand milârs di muarts.
=== Tal Califat Omayyade ===
* La vuere civîl (Tiarce Fitna) e devaste il Califat Omayyade: il calif [[Marwan II]] al cîr di ristabilî l'ordin te [[Sirie]] e te [[Mesopotamie]], ma al cjatte une fuarte resistence de bande des fazions rivalis e dei Kharijits.
* Abu al-Abbas al-Saffah e la famie dei Abbasids a taccun a organizâ te regjon dal Khorasan une rêt sotteranea di oposizion che e puartarà te une piore reboluzion cuatri la dinastie omayyade.
== Nassûts ==
* [[Carli il Grant]] (date incerte, pussibil ancje tal 742 or 747), re dai Francs e imperadôr (m. 814).
* [[Willehad di Breme]], vescul e sant anglosasson (m. 789).
== Muarts ==
* [[Muirchertach mac Neill]], nobîl e re de Irlande dal Nord.
* [[Kukulcan]], cjaf e sovran maia de citât di Tikal (date stimade).
== Cjale ancje ==
* [[Storie an par an]]
[[Categorie:Cronologjie dal Friûl]]
[[Categorie:secul VIII]]
cdmoa5a6yuqrptyfrhprvl1fswsz3z5
189013
189012
2026-09-25T12:05:26Z
Santefoscje73
11500
/* Tal Imperi Bizantin */
189013
wikitext
text/x-wiki
{{An in altris calendaris}}
[[744]] < '''745''' < [[746]]
== Acjadiments ==
=== In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] ===
* I fradis [[Pipin il Curt]] e [[Carliman]], majôrs di palaç dai Francs, menin une gnove campagne militâr cuitri [[Hunald]], duche de Aquitanie. Hunald al è sdrumât, al rinuncie al ducât e al si ritire in un munistîr, lassant il podê a so fî Waifer.
* Carliman e Pipin metin in pît un important concili eclesiastic a [[Raims]] cul sostèn di San Bonifaci par ristabilî le dissipline clericâle e riformâ le struture des diocesis tal ream franc.
* [[San Bonifaci]] al ven nomenât primât di Gjermanie e vescul di Magonze, consolidant l'evangelizazion e le struture de Glesie te regjon e i leams cun [[Rome]].
=== In Italie e te [[Storie de Glesie]] ===
* Il pape [[Pape Zacarie|Zacarie]] al convoche un impuartant Concili a Rome tal Lateran: a vegnin condanâts par eresie i predicjadôrs Adalbert e Clement e al ven regolât e limitât il cult dai agnui, ricognossint dome i nons di Gabriêl, Michêl e Rafaêl.
* Le diplomazie dal Pape garantìs il rispièt dei acuarts di pâs cun il gnûf re dai [[Langobarts]], [[Ratchis]], mantignint une relative tranquilitât te Penisule italiche.
* Il Pape al fâs une azion di grande caritât a Rome, riscatant une dozine di sclâfs cristians che comerciants benandants vevin comprât par vendi ai saracèns.
=== In Italie e te [[Storie dai Longobards]] ===
* Il gnûf re dai Langobarts, [[Ratchis]] (zà duche dal Friûl), al consolide il so regn a [[Pavie]] cirint di mantegnî la pâs cun la Sede Apostolica e di evitâ confilts direts cun i Bizantins te [[Romanje]].
* La politiche pacifiste di Ratchis e svescile des cjandis te nobilte langobarde plui tradizionâl e militariste, che e preferis une linie di espansion e di concueste te Italie central e meridionâl.
=== Te [[Storie dal Friûl]] ===
* Tal [[Ducât dal Friûl]] a [[Cividât]], il gnûf duche [[Astolf]] al rinfuarce l'aparât militâr e la difese dai confins orientâls dai Alps Zulians, preparand il ducât a une fase di espansionis e di grande intensitât politiche.
* Astolf al garantìs la stabilitât sociâl e la protezion dei benis religjôs dal ducât, fasint donazions importantis ai monastîrs di Cividât e di atris centris spirituals dal Friûl.
* A vegnin rinfuarçâts i cjamps difensîfs cuintri lis incursion des popolazions slavis e de Carintanie, mantignint viertis e sigurîs lis viis di comunicazion cun le planure venete.
=== Tal Imperi Bizantin ===
* L'imperadôr bizantin [[Costantin V]] al aprofite de crisi interne dal Califât Omayyade par invadi le [[Sirie]] e la [[Cilicie]], cjapant le citât di Germanicheia (marash) e liberant diviars teritorîs de dominazion arabiche.
* Une gravissime epidemie di peste si slargje te [[Grecie]] e ts isulis de [[Mâr Egeo]], par difondînsi daspo' viers le capitâl [[Costantinopoli]] e provocant milârs di muarts.
=== Tal Califat Omayyade ===
* La vuere civîl (Tiarce Fitna) e devaste il Califat Omayyade: il calif [[Marwan II]] al cîr di ristabilî l'ordin te [[Sirie]] e te [[Mesopotamie]], ma al cjatte une fuarte resistence de bande des fazions rivalis e dei Kharijits.
* Abu al-Abbas al-Saffah e la famie dei Abbasids a taccun a organizâ te regjon dal Khorasan une rêt sotteranea di oposizion che e puartarà te une piore reboluzion cuatri la dinastie omayyade.
== Nassûts ==
* [[Carli il Grant]] (date incerte, pussibil ancje tal 742 or 747), re dai Francs e imperadôr (m. 814).
* [[Willehad di Breme]], vescul e sant anglosasson (m. 789).
== Muarts ==
* [[Muirchertach mac Neill]], nobîl e re de Irlande dal Nord.
* [[Kukulcan]], cjaf e sovran maia de citât di Tikal (date stimade).
== Cjale ancje ==
* [[Storie an par an]]
[[Categorie:Cronologjie dal Friûl]]
[[Categorie:secul VIII]]
r825g19barvs3mp748pftmmnsgxcwum
189014
189013
2026-09-25T12:06:15Z
Santefoscje73
11500
/* In France e te Storie dai Francs */
189014
wikitext
text/x-wiki
{{An in altris calendaris}}
[[744]] < '''745''' < [[746]]
== Acjadiments ==
=== In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] ===
* I fradis [[Pipin il Curt]] e [[Carliman]], majôrs di palaç dai Francs, menin une gnove campagne militâr cuitri [[Hunald]], duche de Aquitanie. Hunald al è sdrumât, al rinuncie al ducât e al si ritire in un munistîr, lassant il podê a so fî Waifer.
* Carliman e Pipin metin in pît un impuartant concili eclesiastic a [[Raims]] cul sostèn di San Bonifaci par ristabilî le dissipline clericâle e riformâ le struture des diocesis tal ream franc.
* [[San Bonifaci]] al ven nomenât primât di Gjermanie e vescul di Magonze, consolidant l'evangelizazion e le struture de Glesie te regjon e i leams cun [[Rome]].
=== In Italie e te [[Storie de Glesie]] ===
* Il pape [[Pape Zacarie|Zacarie]] al convoche un impuartant Concili a Rome tal Lateran: a vegnin condanâts par eresie i predicjadôrs Adalbert e Clement e al ven regolât e limitât il cult dai agnui, ricognossint dome i nons di Gabriêl, Michêl e Rafaêl.
* Le diplomazie dal Pape garantìs il rispièt dei acuarts di pâs cun il gnûf re dai [[Langobarts]], [[Ratchis]], mantignint une relative tranquilitât te Penisule italiche.
* Il Pape al fâs une azion di grande caritât a Rome, riscatant une dozine di sclâfs cristians che comerciants benandants vevin comprât par vendi ai saracèns.
=== In Italie e te [[Storie dai Longobards]] ===
* Il gnûf re dai Langobarts, [[Ratchis]] (zà duche dal Friûl), al consolide il so regn a [[Pavie]] cirint di mantegnî la pâs cun la Sede Apostolica e di evitâ confilts direts cun i Bizantins te [[Romanje]].
* La politiche pacifiste di Ratchis e svescile des cjandis te nobilte langobarde plui tradizionâl e militariste, che e preferis une linie di espansion e di concueste te Italie central e meridionâl.
=== Te [[Storie dal Friûl]] ===
* Tal [[Ducât dal Friûl]] a [[Cividât]], il gnûf duche [[Astolf]] al rinfuarce l'aparât militâr e la difese dai confins orientâls dai Alps Zulians, preparand il ducât a une fase di espansionis e di grande intensitât politiche.
* Astolf al garantìs la stabilitât sociâl e la protezion dei benis religjôs dal ducât, fasint donazions importantis ai monastîrs di Cividât e di atris centris spirituals dal Friûl.
* A vegnin rinfuarçâts i cjamps difensîfs cuintri lis incursion des popolazions slavis e de Carintanie, mantignint viertis e sigurîs lis viis di comunicazion cun le planure venete.
=== Tal Imperi Bizantin ===
* L'imperadôr bizantin [[Costantin V]] al aprofite de crisi interne dal Califât Omayyade par invadi le [[Sirie]] e la [[Cilicie]], cjapant le citât di Germanicheia (marash) e liberant diviars teritorîs de dominazion arabiche.
* Une gravissime epidemie di peste si slargje te [[Grecie]] e ts isulis de [[Mâr Egeo]], par difondînsi daspo' viers le capitâl [[Costantinopoli]] e provocant milârs di muarts.
=== Tal Califat Omayyade ===
* La vuere civîl (Tiarce Fitna) e devaste il Califat Omayyade: il calif [[Marwan II]] al cîr di ristabilî l'ordin te [[Sirie]] e te [[Mesopotamie]], ma al cjatte une fuarte resistence de bande des fazions rivalis e dei Kharijits.
* Abu al-Abbas al-Saffah e la famie dei Abbasids a taccun a organizâ te regjon dal Khorasan une rêt sotteranea di oposizion che e puartarà te une piore reboluzion cuatri la dinastie omayyade.
== Nassûts ==
* [[Carli il Grant]] (date incerte, pussibil ancje tal 742 or 747), re dai Francs e imperadôr (m. 814).
* [[Willehad di Breme]], vescul e sant anglosasson (m. 789).
== Muarts ==
* [[Muirchertach mac Neill]], nobîl e re de Irlande dal Nord.
* [[Kukulcan]], cjaf e sovran maia de citât di Tikal (date stimade).
== Cjale ancje ==
* [[Storie an par an]]
[[Categorie:Cronologjie dal Friûl]]
[[Categorie:secul VIII]]
g83sq3vgrpqykkf3huuuois3b8wbcto
746
0
15558
189015
2026-09-25T12:22:31Z
Santefoscje73
11500
Gnove pagjine: {{An in altris calendaris}} [[745]] < '''746''' < [[747]] == Acjadiments == === In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] === * [[Sanguinât di Cannstatt]]: il majôrdomo di palaç d'Austrasie, [[Carliman]], al convoche le nobiltât dai [[Alemans]] a Cannstatt (sostanzialmentri dut il lôr conseil di guvier). Cul strategjeme dal tradiment, al fâs cjapâ e fâ fûr par tradiment e alt tradiment milârs di nobîls alemans, sfandint une volte par simpri la autonomie dal Ducât...
189015
wikitext
text/x-wiki
{{An in altris calendaris}}
[[745]] < '''746''' < [[747]]
== Acjadiments ==
=== In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] ===
* [[Sanguinât di Cannstatt]]: il majôrdomo di palaç d'Austrasie, [[Carliman]], al convoche le nobiltât dai [[Alemans]] a Cannstatt (sostanzialmentri dut il lôr conseil di guvier). Cul strategjeme dal tradiment, al fâs cjapâ e fâ fûr par tradiment e alt tradiment milârs di nobîls alemans, sfandint une volte par simpri la autonomie dal Ducât di Alemanie e unint al Ream dai Francs.
* [[Pipin il Curt]] e Carliman completin il control totâl des regjons orientâls dai Francs, rinfuarçant i cjamps difensîfs cuintri lis popolaziôns paganis di Sassonie e de Baviere.
=== In Italie e te [[Storie de Glesie]] ===
* Il re dai [[Langobarts]], [[Ratchis]], al mantèn le tregue e il tratât di pâs cun il [[Pape Zacarie]], cirint di rinfuarçâ lis relaziôns diplomatichis cun le Sede Apostoliche e di evitâ provocaziôns tal Ducât roman.
* Pôc daspo' il massalizi strage di Cannstatt, te cort di Pavie di Milan rivin rifugjâts e coladis internis, provocant des tensions jenfri i duchis langobarts che tachin a viodi te politiche pacifiste di Ratchis un segno di debolece militâr.
=== In Italie e te [[Storie dai Longobards]] ===
* Il re Ratchis al promulghe une serie di gnovis leçs che van a integrâ e slargjâ il [[Edît di Rotari]]. Lis gnovis normis cjapin in considerazion le gjestion dai cunfins, i cumierç e il control dai passaçs alpins e maritims par evitâ spionaments e cuintriband.
* A si slargjin lis diferenzis politichis jenfri le frazion pacifiste di Ratchis e le fazion "interventiste" comandade da so fradi [[Astolf]], favorevul a un atàc resolutîf cuitri i teritoris bizantins te Penisule.
=== Te [[Storie dal Friûl]] ===
* Tal [[Ducât dal Friûl]] a [[Cividât]], il duche [[Astolf]] al continue le sô opare di consolidament militâr dai cunfins orientâls dal Ducât dal Friûl , preparant lis trupis langobardis furlanis par une pussîbil espansion viers le [[Istrie]] e le [[Planure Venete]].
* Astolf al garantìs la protezion dai bens monastic e de Sede di Cividât, dant une fuarte autonomie organizative al ducât furlân, che al devente une des basis militârs plui impuarantis di dut il Ream langobart.
* A vegnin rinfuarçâts i cjamps di vuardie te valade de Soça e viers i passâç dai Alps Juliis par difindisi da lis scoribandis dai Slâfs.
=== Tal Imperi Bizantin ===
* L'imperadôr bizantin [[Costantin V]] al otèn une vitorie decisive cuitri le flote dal Califât Omayyade dongje de isule di [[Cipri]], sdrumant scuasit dal dut le marine arabe e riconquistant il control navâl dal Mâr Mediterani orientâl.
* Le teribîl epidemie di peste che e veve mitût in zenoglons le Grece e lis isulis e rive cun violence a [[Costantinopoli]], provocant une mortalitât cetant grande te capitâl e indebolìnt le struture sociâl e economiche de citât.
=== Tal Califat Omayyade ===
* Te Tiarce Fitna, il calif omayyade [[Marwan II]] al rive a cjapâ il control di une bande de [[Sirie]] e a scunfîzi i Kharijits te [[Mesopotamie]], ma il discontent al continue a slargjâsi te regjon dal Khorasan.
* Abu Muslim al-Khurasani, gjenerâl e cjâf de rivolte abbaside, al tache a organizâ palesementri lis massis popolârs e religjosis te Persie par sdrumâ le dinastie omayyade.
== Nassûts ==
* [[Hisham I]], secont emir omayyade di [[Cordobe]] (m. 796).
* [[Sinforian di Autun]], nobîl franc e predi (date incerte).
== Muarts ==
* [[Theudebald]], duche dai Alemans (fat murî o gjustiziât a Cannstatt).
* [[Rutpert di Salisburc]] (San Rupèrt), vescul e evangelizadôr de [[Baviere]] e de [[Carinzìe]] (n. 650).
== Cjale ancje ==
* [[Storie an par an]]
[[Categorie:Cronologjie dal Friûl]]
[[Categorie:secul VIII]]
es29ty1eqp795mkxv1dpwjamfxn795o
747
0
15559
189016
2026-09-25T13:20:51Z
Santefoscje73
11500
Gnove pagjine: {{An in altris calendaris}} [[746]] < '''747''' < [[748]] == Acjadiments == === In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] === * Ai 15 di Avost, [[Carliman]], maiôrdomo di palaç d'Austrasie, al decît di bandonâ il podê politic par consacrâsi te vite religjose. Al cedè dutis lis sôs teris e le gjestion de Austrasie a so fradi [[Pipin il Curt]]. * Carliman al va a [[Rome]], dulà al cjape i vôts di muini des mans dal [[Pape Zacarie]], e daspo' al fonde il monastîr di...
189016
wikitext
text/x-wiki
{{An in altris calendaris}}
[[746]] < '''747''' < [[748]]
== Acjadiments ==
=== In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] ===
* Ai 15 di Avost, [[Carliman]], maiôrdomo di palaç d'Austrasie, al decît di bandonâ il podê politic par consacrâsi te vite religjose. Al cedè dutis lis sôs teris e le gjestion de Austrasie a so fradi [[Pipin il Curt]].
* Carliman al va a [[Rome]], dulà al cjape i vôts di muini des mans dal [[Pape Zacarie]], e daspo' al fonde il monastîr di San Silvestri sul mont Soratte e plui tart al si ritire tal [[Munistîr di Montcassin]].
* Pipin il Curt al devente cussì l'unic majôrdomo di palaç di dut il Ream dai Francs, concentrant tes sôs mans il control politic e militâr dal stât merovingi.
* [[Grifon]], fradi di pâri diferent di Pipin e Carliman, al ven liberât de presondulâ al jere stât sierât e al organize une rebelion, lant in [[Baviere]] par cirî il sostèn militâr cuatri Pipin.
=== In Italie e te [[Storie de Glesie]] ===
* Il pape [[Pape Zacarie|Zacarie]] al acete cun grant onôr Carliman a Rome, celebrant le sô sielte di bandonâ il podê secolâr par deventâ muini.
* Le diplomazie pontificie continue a mantegnî rilazions pacifichis cun il re langobart [[Ratchis]], ancje se lis tensions internis te cort di Pavie di Milan cressin par vie de fazion "interventiste" de nobiltât.
=== In Italie e te [[Storie dai Longobards]] ===
* Il re dai [[Langobarts]], [[Ratchis]], al continue le sô politiche di pâs e di neutralitât cun le Glesie di Rome e cun l'Imperi Bizantin, ma la sô sielte di no tacâ i territoris bizantins alce le proteste dai duhics plui radicâi.
* So fradi [[Astolf]], duche dal Friûl, al cjapa simpri plui pês politic e sostèn te cort di Pavie di Milan , deventanz il cjâf de frazion militâr dai Langobarts.
=== Te [[Storie dal Friûl]] ===
* Tal [[Ducât dal Friûl]] a [[Cividât]], il duche [[Astolf]] al continue la sô opare di rinfuarçament militâr dal Ducât dal Friûl, consolidant i cjamps difensîfs cuintri lis scoribandis dai Sclâfs.
* Astolf al rinfuarce i leams cun lis fameis nobiliârs dal Friûl e al alce il prestigji dal ducât furlân, preparant il terèn par chel che al sarà il sô prosim rûl al tron reâl di Pavie di Milan.
* A vegnin fatis donaziôns e confermâts i privilegjis par centris religjôs e muinistîrs te regjon furlane.
=== Tal Imperi Bizantin ===
* L'imperadôr bizantin [[Costantin V]] al continue le sô politiche di riforme e di control militâr, ancje se le capitâl [[Costantinopoli]] continue a patî lis conseguencis de grande epidemie di peste dal 746.
* A tachin gnovis tensions teologjichis te [[Grecie]] e tal Sud de Italie par vie de politiche de [[Iconoclastie]] imponude de la dinastie isauriche.
=== Tal Califat Omayyade ===
* Ai 9 di Zegn, il gjenerâl [[Abu Muslim al-Khurasani]] al alce palesementri le bandiere nere de [[Revoluzion abbaside]] te regjon dal Khorasan (Persie), segnant l'inizî de fin dal Califat Omayyade.
* Lis trupis abbasidis tachin a ocupâ strategjicamentri lis citâts de Persie e dal [[Iraq]] di vuê , batint lis trupis leâls al calif [[Marwan II]].
== Nassûts ==
* [[Carli il Grant]] (date incerte, daûr altris fonts nassût tal 742 o 748), re dai Francs e prim imperadôr dal [[Sacri Roman Imperi]] (m. 814).
== Muarts ==
* [[Qasim ibn Muhammad]], scritôr e erudît musulman.
* [[Dunn]], vescul di Rochester tal Ream di Kent.
== Cjale ancje ==
* [[Storie an par an]]
[[Categorie:Cronologjie dal Friûl]]
[[Categorie:secul VIII]]
2cz4bpm5hri8ssvxvk0nqx6ttapyuon
748
0
15560
189018
2026-09-25T19:23:03Z
Santefoscje73
11500
Gnove pagjine: {{An in altris calendaris}} [[747]] < '''748''' < [[749]] == Acjadiments == === In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] === * [[Pipin il Curt]] al mêne une campagne militâr tal Ducât di [[Baviere]] par sedâ le rebelion dal fradastri [[Grifon]], che al veve cjapât il podê cun il jutori dai duchis de Baviere daspo' le muart di Odilon. * Pipin il Curt al rive a sotmeti le Baviere, al fâs presonîr Grifon e al mèt sul tron dal ducât il piçul [[Tassilo III di Baviere]...
189018
wikitext
text/x-wiki
{{An in altris calendaris}}
[[747]] < '''748''' < [[749]]
== Acjadiments ==
=== In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] ===
* [[Pipin il Curt]] al mêne une campagne militâr tal Ducât di [[Baviere]] par sedâ le rebelion dal fradastri [[Grifon]], che al veve cjapât il podê cun il jutori dai duchis de Baviere daspo' le muart di Odilon.
* Pipin il Curt al rive a sotmeti le Baviere, al fâs presonîr Grifon e al mèt sul tron dal ducât il piçul [[Tassilo III di Baviere]], sòt de regjenze di Hiltrud (sûr di Pipin).
* Pipinil Curt al concêt a Grifon il control di une piçule regjon tal nord-ovest de France (le Marcje de Neustrie), cirint di pacificâ, ma Grifon al scjampe daurman viers l'Aquitanie par fâ gnovis aleancis cuintri sô fradi.
=== In Italie e te [[Storie de Glesie]] ===
* Il pape [[Pape Zacarie|Zacarie]] al continue le sô azion diplomatiche par mantegnî le stabilitât e la pâs tal Ducât Roman, aprofitant de politiche pacifiste dal re langobart [[Ratchis]].
* Le Glesie di Rome rinfuarce i leams cun le cort di [[Pipin il Curt]] te France, viodint tai Francs un pussibil e potent aliât cuintri lis futuris menaçîs te Penisule.
=== In Italie e te [[Storie dai Longobards]] ===
* Il re dai [[Langobarts]], [[Ratchis]], al promulghe une gnove recuelte di leçs par integrâ l'[[Edit di Rotari]], rinfuarçant i controls sui passaç alpins, sui passepuarts par i viandants e su lis frontieris dal Ream par evitâ spions e cumierç clandestins.
Malgrât lis sôs riformis, le aristocrazie langobarde manifeste un cressint discontent par vie de sô passivitât militâr e de sô ecessive vicinance al Pape e ai Bizantins.
=== Te [[Storie dal Friûl]] ===
* Tal [[Ducât dal Friûl]] a [[Cividât]], il duche [[Astolf]] al garantìs une fuarte stabilitât e al alce il pês politic dal Ducât dal Friûl tal contest dal Ream langobart.
* Astolf al continue a rinfuarçâ le linie difensive orientâl te valade de Soça e tes Alps Juliis, mantignint sot control lis iniziativis des popolaziôns slavis.
Le nobiltât furlane sostèn cun convinzion le figura di Astolf, scuasit preparant a sostegnilu par une svolte politiche e militâr a nivel nazionâl.
=== Tal Imperi Bizantin ===
* L'imperadôr bizantin [[Costantin V]] al continue le sô opare di ricostruzion sociâl e demografiche di [[Costantinopoli]], deventade piçule par vie de peste dal 746-747, fasint trasferî te capitâl popolaziôns interîs de Grece e des isulis de Mar Egeo.
* Lis trupis bizantinis a ridusin lis incursiôns arabis tal sud de Anatolie, aprofitant de Vuere Civîl (Tiarce Fitna) che scomence a sdrumât il Califât Omayyade.
=== Tal Califat Omayyade ===
* Le [[Revoluzion abbaside]] progredîs cun rapiditât: il gjenerâl abbaside [[Abu Muslim al-Khurasani]] al concuiste le citât strategjiche di Merv e al cjape il control totâl dal Khorasan.
* Lis trupis de bandiere nere a vinçin le Bataie de Gorgan cuintri lis fuarçis omayyadis, liberant le strade par le avanzade viers la Persie e l'Iraq.
== Nassûts ==
* [[Abu al-Atahiya]], poete arap di epoche abbaside (m. 828).
* [[Carli il Grant]] (date altarnative pussibîl di nassite, secont altris fontis 742 o 747).
== Muarts ==
* 18 di Zenâr - [[Odilon di Baviere]], duche de Baviere.
* [[Eadbert I]], sovran dal Ream di Kent.
== Cjale ancje ==
* [[Storie an par an]]
[[Categorie:Cronologjie dal Friûl]]
[[Categorie:secul VIII]]
gx3u6qbnj39qw9hbzjydke5sfpo1qjn
189019
189018
2026-09-25T19:23:32Z
Santefoscje73
11500
/* In France e te Storie dai Francs */
189019
wikitext
text/x-wiki
{{An in altris calendaris}}
[[747]] < '''748''' < [[749]]
== Acjadiments ==
=== In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] ===
* [[Pipin il Curt]] al mêne une campagne militâr tal Ducât di [[Baviere]] par sedâ le rebelion dal fradastri [[Grifon]], che al veve cjapât il podê cun il jutori dai duchis de Baviere daspo' le muart di Odilon.
* Pipin il Curt al rive a sotmeti le Baviere, al fâs presonîr Grifon e al mèt sul tron dal ducât il piçul [[Tassilo III di Baviere]], sòt de regjenze di Hiltrud (sûr di Pipin).
* Pipinil Curt al concêt a Grifon il control di une piçule regjon tal nord-ovest de France (le Marcje de Neustrie), cirint di pacificâ, ma Grifon al scjampe daurman viers l'Aquitanie par fâ gnovis aleancis cuintri sô fradi.
=== In Italie e te [[Storie de Glesie]] ===
* Il pape [[Pape Zacarie|Zacarie]] al continue le sô azion diplomatiche par mantegnî le stabilitât e la pâs tal Ducât Roman, aprofitant de politiche pacifiste dal re langobart [[Ratchis]].
* Le Glesie di Rome rinfuarce i leams cun le cort di [[Pipin il Curt]] te France, viodint tai Francs un pussibil e potent aliât cuintri lis futuris menaçîs te Penisule.
=== In Italie e te [[Storie dai Longobards]] ===
* Il re dai [[Langobarts]], [[Ratchis]], al promulghe une gnove recuelte di leçs par integrâ l'[[Edit di Rotari]], rinfuarçant i controls sui passaç alpins, sui passepuarts par i viandants e su lis frontieris dal Ream par evitâ spions e cumierç clandestins.
Malgrât lis sôs riformis, le aristocrazie langobarde manifeste un cressint discontent par vie de sô passivitât militâr e de sô ecessive vicinance al Pape e ai Bizantins.
=== Te [[Storie dal Friûl]] ===
* Tal [[Ducât dal Friûl]] a [[Cividât]], il duche [[Astolf]] al garantìs une fuarte stabilitât e al alce il pês politic dal Ducât dal Friûl tal contest dal Ream langobart.
* Astolf al continue a rinfuarçâ le linie difensive orientâl te valade de Soça e tes Alps Juliis, mantignint sot control lis iniziativis des popolaziôns slavis.
Le nobiltât furlane sostèn cun convinzion le figura di Astolf, scuasit preparant a sostegnilu par une svolte politiche e militâr a nivel nazionâl.
=== Tal Imperi Bizantin ===
* L'imperadôr bizantin [[Costantin V]] al continue le sô opare di ricostruzion sociâl e demografiche di [[Costantinopoli]], deventade piçule par vie de peste dal 746-747, fasint trasferî te capitâl popolaziôns interîs de Grece e des isulis de Mar Egeo.
* Lis trupis bizantinis a ridusin lis incursiôns arabis tal sud de Anatolie, aprofitant de Vuere Civîl (Tiarce Fitna) che scomence a sdrumât il Califât Omayyade.
=== Tal Califat Omayyade ===
* Le [[Revoluzion abbaside]] progredîs cun rapiditât: il gjenerâl abbaside [[Abu Muslim al-Khurasani]] al concuiste le citât strategjiche di Merv e al cjape il control totâl dal Khorasan.
* Lis trupis de bandiere nere a vinçin le Bataie de Gorgan cuintri lis fuarçis omayyadis, liberant le strade par le avanzade viers la Persie e l'Iraq.
== Nassûts ==
* [[Abu al-Atahiya]], poete arap di epoche abbaside (m. 828).
* [[Carli il Grant]] (date altarnative pussibîl di nassite, secont altris fontis 742 o 747).
== Muarts ==
* 18 di Zenâr - [[Odilon di Baviere]], duche de Baviere.
* [[Eadbert I]], sovran dal Ream di Kent.
== Cjale ancje ==
* [[Storie an par an]]
[[Categorie:Cronologjie dal Friûl]]
[[Categorie:secul VIII]]
1zibupb6xud176k2qryq14j98n2lc3z
189020
189019
2026-09-25T19:24:01Z
Santefoscje73
11500
/* Te Storie dal Friûl */
189020
wikitext
text/x-wiki
{{An in altris calendaris}}
[[747]] < '''748''' < [[749]]
== Acjadiments ==
=== In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] ===
* [[Pipin il Curt]] al mêne une campagne militâr tal Ducât di [[Baviere]] par sedâ le rebelion dal fradastri [[Grifon]], che al veve cjapât il podê cun il jutori dai duchis de Baviere daspo' le muart di Odilon.
* Pipin il Curt al rive a sotmeti le Baviere, al fâs presonîr Grifon e al mèt sul tron dal ducât il piçul [[Tassilo III di Baviere]], sòt de regjenze di Hiltrud (sûr di Pipin).
* Pipinil Curt al concêt a Grifon il control di une piçule regjon tal nord-ovest de France (le Marcje de Neustrie), cirint di pacificâ, ma Grifon al scjampe daurman viers l'Aquitanie par fâ gnovis aleancis cuintri sô fradi.
=== In Italie e te [[Storie de Glesie]] ===
* Il pape [[Pape Zacarie|Zacarie]] al continue le sô azion diplomatiche par mantegnî le stabilitât e la pâs tal Ducât Roman, aprofitant de politiche pacifiste dal re langobart [[Ratchis]].
* Le Glesie di Rome rinfuarce i leams cun le cort di [[Pipin il Curt]] te France, viodint tai Francs un pussibil e potent aliât cuintri lis futuris menaçîs te Penisule.
=== In Italie e te [[Storie dai Longobards]] ===
* Il re dai [[Langobarts]], [[Ratchis]], al promulghe une gnove recuelte di leçs par integrâ l'[[Edit di Rotari]], rinfuarçant i controls sui passaç alpins, sui passepuarts par i viandants e su lis frontieris dal Ream par evitâ spions e cumierç clandestins.
Malgrât lis sôs riformis, le aristocrazie langobarde manifeste un cressint discontent par vie de sô passivitât militâr e de sô ecessive vicinance al Pape e ai Bizantins.
=== Te [[Storie dal Friûl]] ===
* Tal [[Ducât dal Friûl]] a [[Cividât]], il duche [[Astolf]] al garantìs une fuarte stabilitât e al alce il pês politic dal Ducât dal Friûl tal contest dal Ream langobart.
* Astolf al continue a rinfuarçâ le linie difensive orientâl te valade de Soça e tes Alps Juliis, mantignint sot control lis iniziativis des popolaziôns slavis.
Le nobiltât furlane sostèn cun convinzion le figure di Astolf, scuasit preparant a sostegnilu par une svolte politiche e militâr a nivel nazionâl.
=== Tal Imperi Bizantin ===
* L'imperadôr bizantin [[Costantin V]] al continue le sô opare di ricostruzion sociâl e demografiche di [[Costantinopoli]], deventade piçule par vie de peste dal 746-747, fasint trasferî te capitâl popolaziôns interîs de Grece e des isulis de Mar Egeo.
* Lis trupis bizantinis a ridusin lis incursiôns arabis tal sud de Anatolie, aprofitant de Vuere Civîl (Tiarce Fitna) che scomence a sdrumât il Califât Omayyade.
=== Tal Califat Omayyade ===
* Le [[Revoluzion abbaside]] progredîs cun rapiditât: il gjenerâl abbaside [[Abu Muslim al-Khurasani]] al concuiste le citât strategjiche di Merv e al cjape il control totâl dal Khorasan.
* Lis trupis de bandiere nere a vinçin le Bataie de Gorgan cuintri lis fuarçis omayyadis, liberant le strade par le avanzade viers la Persie e l'Iraq.
== Nassûts ==
* [[Abu al-Atahiya]], poete arap di epoche abbaside (m. 828).
* [[Carli il Grant]] (date altarnative pussibîl di nassite, secont altris fontis 742 o 747).
== Muarts ==
* 18 di Zenâr - [[Odilon di Baviere]], duche de Baviere.
* [[Eadbert I]], sovran dal Ream di Kent.
== Cjale ancje ==
* [[Storie an par an]]
[[Categorie:Cronologjie dal Friûl]]
[[Categorie:secul VIII]]
isn4i8nbbx0uhs9i1qydlbvxlf6jhry
749
0
15561
189021
2026-09-25T19:50:02Z
Santefoscje73
11500
Gnove pagjine: {{An in altris calendaris}} [[748]] < '''749''' < [[750]] == Acjadiments == === In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] === * [[Pipin il Curt]] al mande une delegazion diplomatiche a [[Rome]] da [[Pape Zacarie]], formade di Fulrad, abât di Saint-Denis, e Burchard, vescul di Würzburg. A fâs al Pape le famose domande: «''Isal just che al sedi re cui che al à il titul o cui che al à il podê efetîf?''». Il Pape Zacarie al rispuint che al è miôr ch'al sedi re cui ch...
189021
wikitext
text/x-wiki
{{An in altris calendaris}}
[[748]] < '''749''' < [[750]]
== Acjadiments ==
=== In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] ===
* [[Pipin il Curt]] al mande une delegazion diplomatiche a [[Rome]] da [[Pape Zacarie]], formade di Fulrad, abât di Saint-Denis, e Burchard, vescul di Würzburg. A fâs al Pape le famose domande: «''Isal just che al sedi re cui che al à il titul o cui che al à il podê efetîf?''».
Il Pape Zacarie al rispuint che al è miôr ch'al sedi re cui che al à il podê reâl, danti il "placet" morâl e canonic par le colade de dinastie dei Merovingis e le rivade al tron di Pipin.
* [[Grifon]], fradastri di Pipin, al va in Aquitanie dal duche Waifer par cirî un gnûf sostèn militâr e continuâ le sô rebelion.
=== In Italie e te [[Storie de Glesie]] ===
* In [[Italie]], il re langobart [[Ratchis]] al cambie improvvisamentri le sô politiche pacifiste, ben cedi a le pression dei duchis langobarts plui radicâi: al romp le tregue e al mèt sot assedi le citât bizantine di Perusia ([[Perugje]]) te [[Umbrie]].
Il pape [[Pape Zacarie|Zacarie]] al va di persone sot lis muris di Perusia par cunvinci Ratchis a levâ l'assedi. Ratchis al cede al scjas morâl dal Pape e no dome al abandone l'assedi, ma al decît di abdicâ dal tron di re par fâsi muini intal [[Munistîr di Montcassin]].
=== In Italie e te [[Storie dai Longobards]] ===
* Daspo' la abdicazion di Ratchis, al ven elezût gnûf re dai [[Langobarts]] sô fradi [[Astolf]] (zà duche dal Friûl).
* Cun le rivade di Astolf, la politiche dal Ream langobart e cambie dal dut: al ven abandonât ogni pat di pacificazion cun i Bizantins e cun la Glesie di Rome, e al tache un progjet agressîf di espansion militâr par concuistâ l'Esarcât di Ravene e unificâ le Penisule sot la corone di Pavie di Milan.
=== Te [[Storie dal Friûl]] ===
* Daspo' la elezion di [[Astolf]] a re dai Langobarts a Pavie, so nevôt [[Anselm di Nonantule|Anselm]] (o daûr altris fonts e documentis storics, Aistulf stès al nomine un sô om di fiducie) al devente il gnûf duche tal [[Ducât dal Friûl]] a [[Cividât]].
* Anselm al guvierne il Friûl cuntun fâ religjôs e militâr, fondant plui tart munistîrs impuartants e servint le Glesie e il Ducât prime di ritirâsi al munistîr di Nonantule.
Il Friûl al continue a vessi il cjistiel difensîf e strategjic de frontiere orientâl par dut il Ream langobart.
=== Tal Imperi Bizantin ===
* L'imperadôr bizantin [[Costantin V]] al rinfuarce lis posiziôns difensivis te [[Thrace]] e te [[Anatolie]], cirint di contignî le prisince arabiche e lis agitaziôns de popolazion contrarie a le sô politiche de [[Iconoclastie]].
* Le autoritât bizantine tal Esarcât di Ravene e tal Ducât Roman si indebolîs simpri di plui, sot des menaçiis dal gnûf re langobart Astolf.
=== Tal Califat Omayyade ===
* Ai [[28 di Avost]] , lis fuarçis de [[Revoluzion abbaside]] vinçin une batai decisive dongje di [[Irbil]] (Kufa) e a concuistin le citât di Kufa te Mesopotamie.
* Ai [[28 di Novembar]] , te grande moschee di Kufa, [[Abu al-Abbas al-Saffah]] al vèn proclamât prim calîf de [[Dinastie abbaside]], segnant le fin viers le cuâl e va le dinastie Omayyade.
== Nassûts ==
* [[Muhammad al-Shaybani]], gjuriscunsult e teologic musulman (m. 805).
== Muarts ==
* [[Zuan di Damasco]] (San Zuan Damasceno), teolic, muini e dotôr de Glesie (n. 676).
* [[Aelred di Rievaulx]] (date incerte, altris fontis al metin te une seconde epoche).
== Cjale ancje ==
* [[Storie an par an]]
[[Categorie:Cronologjie dal Friûl]]
[[Categorie:secul VIII]]
b8zyg3hca6rup66wbhliyww2ptd8tgh
750
0
15562
189022
2026-09-25T20:03:33Z
Santefoscje73
11500
Gnove pagjine: {{An in altris calendaris}} [[749]] < '''750''' < [[751]] == Acjadiments == === In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] === * [[Pipin il Curt]] al ricêf le rispueste uficiâl di [[Pape Zacarie]], che conferme il sostèn de Sede Apostoliche par le deposizion dal ultin re merovingi. Pipin al prepare lis matis par la convocazion de assemblee dai Francs e par le sô consacrazion reâl. * [[Grifon]], fradastri di Pipin, al continue le sô rebalion lant in Aquitanie e daspo'...
189022
wikitext
text/x-wiki
{{An in altris calendaris}}
[[749]] < '''750''' < [[751]]
== Acjadiments ==
=== In [[France]] e te [[Storie dai Francs]] ===
* [[Pipin il Curt]] al ricêf le rispueste uficiâl di [[Pape Zacarie]], che conferme il sostèn de Sede Apostoliche par le deposizion dal ultin re merovingi. Pipin al prepare lis matis par la convocazion de assemblee dai Francs e par le sô consacrazion reâl.
* [[Grifon]], fradastri di Pipin, al continue le sô rebalion lant in Aquitanie e daspo' cirint di consolidâ une rêt di aleancis cun i duchis bavarês e langobarts.
=== In Italie e te [[Storie de Glesie]] ===
* Il pape [[Pape Zacarie|Zacarie]] al cîr di fâ une azion diplomatiche "in extremis" par frenâ lis mirîs espansionistichis dal gnûf re dai [[Langobarts]], [[Astolf]], che al à zà dimostrât di volê concuistâ l'[[Esarcât di Ravene]] e sotmeti le Pentapoli.
Le Sede Apostoliche intensifiche i contats secrêtis e le corispondence diplomatiche cu le cort di Pipin il Curt te France, cirint une garanzìe di protezion e divensive eclesiastiche.
* Date presunte di redazion (o falsificazion te sfere pontificie) de [[Donazion di Costantin]], il document storic palesementri fals doprâts par justificâ il podê temporâl de Glesie di Rome sui teritoris de Italie centrâl.
=== In Italie e te [[Storie dai Longobards]] ===
* Il re dai Langobarts, [[Astolf]] (zà duche dal Friûl), al intensifiche i preparatîfs militârs e al promulghe un integrament legjislatîf al [[Edit di Rotari]], ordenant le mobilitazion di ducj i oms libars dal ream, dividûts in base al lôr patrimoni e a le lôr armadure.
Astolf al taca lis primis incursions militârs tal Ducât roman e te Pentapoli, pocant lis trupis bizantinis viers il mâr e menaçant di cjapâ le citât di [[Ravena]].
=== Te [[Storie dal Friûl]] ===
* Tal [[Ducât dal Friûl]] a [[Cividât]], il duche [[Anselm di Nonantule|Anselm]] al continue le sô azion di guvier militâr e religjôs, rinfuarçant lis struturis monastichis te regjon.
Anselm al prepare le fondazion dal munistîr di [[Nonantule]] (dongje Modene), cuntune piçule clape di monadis ordenâts e sostignûts de autoritât di sô barbe, il re Astolf.
Il Ducât dal Friûl al furnìs contingjents di cavalîrs e soldâts par le campagne militâr di Astolf tal Nord e tal Centri de Italie.
=== Tal Imperi Bizantin ===
* L'imperadôr bizantin [[Costantin V]] al mène une schirie di operaziôns militârs te Thrace cuatri i Bulgars, cirint di stabilizâ i cunfins setentrionâls de la penisule balcaniche.
* L'Imperi al piert simpri di plui il control te Penisule italiche par vie de impossibilitât di mandâ l'eserit e flotis tal Mâr Adriatic.
=== Tal Califat Omayyade e Abbaside ===
* Ai [[25 di Zenâr]], te [[Batai dal Zab]] (intal nord dal Iraq), lis trupis de [[Dinastie abbaside]] sdrumin dal dut l'esercit omayyade vuidât dal calîf [[Marwan II]].
Marwan II al scjampe tal [[Egjit]], dulâ al ven cjapât e copât dai abbasidis ai 6 di Avost.
Fin formâl de dinastie Omayyade a Damasco: i Abbasids a eliminin scuasit ducj i membris de famee reâl. Un piçul princip, [[Abd al-Rahman I]], al rive a scjampâ viers il Nord Afriche par daspo' rivâ te Penisule Iberiche.
* [[Abu al-Abbas al-Saffah]] al consolide il so podê come prim calîf abbaside, spostant il centri dal marzialism arap te region de Mesopotamie.
== Nassûts ==
* [[Leon IV Isauric]], imperadôr bizantin (m. 780).
* [[Bermudo I di Asturies]], re des Asturîs (m. 797).
== Muarts ==
* [[6 di Avost]] - [[Marwan II]], ultin calif omayyade di Damasco (n. 688).
* [[Himiltrude]], femine o concubine di Carli il Grant (date incerte).
* [[Ibrahim ibn al-Walid]], ex-calîf omayyade.
== Cjale ancje ==
* [[Storie an par an]]
[[Categorie:Cronologjie dal Friûl]]
[[Categorie:secul VIII]]
lqyjslsomaa59svmcj1sn2kd33k40g8
Zûcs di cjartis
0
15563
189023
2026-09-25T20:34:16Z
Santefoscje73
11500
Gnove pagjine: {{Schede |Non = Zûcs di cjartis |Figure = Playing cards set.jpg |Didascalie = Set di cjartis di zûc storichis e modernis |Ativitât = Zûc, intrateniment, strategjie |Orijin = Cine (secul IX d.C.) e Orient Mesan |Gjenar = Difondudis in dut il mont |Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis }} Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A rip...
189023
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Playing cards set.jpg
|Didascalie = Set di cjartis di zûc storichis e modernis
|Ativitât = Zûc, intrateniment, strategjie
|Orijin = Cine (secul IX d.C.) e Orient Mesan
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e zûc di azart.
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal Egjit, par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns 1370).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratêrs mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis deventà plui economiche e le sô difusion e rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a semi latin (o talian) ===
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e te Illirie. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri semis:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a semi francês ===
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Spade'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori''par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri''par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori''par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I semis a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o Briscola): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zucadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''Scove''': zûc di calcul e di adilf cuntun svariât numar di variants (''Sette e mezzo'', ''Escoba'', ''Scopa d'assi'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zucadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Cjatagoris di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. Briscule, Tresièt, Bridge).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. Scale 40, Machiavelli, Burraco, Rummy).
* Zûcs di scommesse e d'aur: dulâ predomine le valutazion dal mef e dal riscjo (es. Poker, Blackjack, Baccarât).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. Klondike, Spider).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
cmm5y5dgvjdfoxspifd8rm160eaqg4u
189024
189023
2026-09-25T20:38:13Z
Santefoscje73
11500
189024
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Ativitât = Zûc, intrateniment, strategjie
|Orijin = Cine (secul IX d.C.) e Orient Mesan
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e zûc di azart.
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal Egjit, par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns 1370).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratêrs mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis deventà plui economiche e le sô difusion e rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a semi latin (o talian) ===
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e te Illirie. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri semis:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a semi francês ===
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Spade'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori''par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri''par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori''par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I semis a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o Briscola): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zucadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''Scove''': zûc di calcul e di adilf cuntun svariât numar di variants (''Sette e mezzo'', ''Escoba'', ''Scopa d'assi'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zucadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Cjatagoris di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. Briscule, Tresièt, Bridge).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. Scale 40, Machiavelli, Burraco, Rummy).
* Zûcs di scommesse e d'aur: dulâ predomine le valutazion dal mef e dal riscjo (es. Poker, Blackjack, Baccarât).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. Klondike, Spider).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
tndesesoj28ayfbsjiai2xskh89zm4e
189025
189024
2026-09-25T20:40:22Z
Santefoscje73
11500
189025
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin = Cine (secul IX d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = Zûc, intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e zûc di azart.
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal Egjit, par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns 1370).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratêrs mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis deventà plui economiche e le sô difusion e rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a semi latin (o talian) ===
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e te Illirie. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri semis:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a semi francês ===
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Spade'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori''par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri''par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori''par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I semis a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o Briscola): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zucadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''Scove''': zûc di calcul e di adilf cuntun svariât numar di variants (''Sette e mezzo'', ''Escoba'', ''Scopa d'assi'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zucadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Cjatagoris di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. Briscule, Tresièt, Bridge).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. Scale 40, Machiavelli, Burraco, Rummy).
* Zûcs di scommesse e d'aur: dulâ predomine le valutazion dal mef e dal riscjo (es. Poker, Blackjack, Baccarât).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. Klondike, Spider).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
pmuz9lkv7a8uuvju1ieh8ppesdg1dgo
189026
189025
2026-09-25T20:41:37Z
Santefoscje73
11500
189026
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e zûc di azart.
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal Egjit, par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns 1370).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratêrs mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis deventà plui economiche e le sô difusion e rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a semi latin (o talian) ===
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e te Illirie. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri semis:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a semi francês ===
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Spade'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori''par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri''par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori''par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I semis a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o Briscola): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zucadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''Scove''': zûc di calcul e di adilf cuntun svariât numar di variants (''Sette e mezzo'', ''Escoba'', ''Scopa d'assi'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zucadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Cjatagoris di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. Briscule, Tresièt, Bridge).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. Scale 40, Machiavelli, Burraco, Rummy).
* Zûcs di scommesse e d'aur: dulâ predomine le valutazion dal mef e dal riscjo (es. Poker, Blackjack, Baccarât).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. Klondike, Spider).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
ojch1mur8f4gkxzucnnrwg6epctch58
189027
189026
2026-09-25T20:43:28Z
Santefoscje73
11500
189027
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e zûc di azart.
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal Egjit, par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns 1370).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratêrs mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis deventà plui economiche e le sô difusion e rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a semi latin (o talian) ===
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e te Illirie. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri semis:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a semi francês ===
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Spade'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori''par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri''par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori''par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I semis a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o Briscola): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zucadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''Scove''': zûc di calcul e di adilf cuntun svariât numar di variants (''Sette e mezzo'', ''Escoba'', ''Scopa d'assi'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zucadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Cjatagoris di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. Briscule, Tresièt, Bridge).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. Scale 40, Machiavelli, Burraco, Rummy).
* Zûcs di scommesse e d'aur: dulâ predomine le valutazion dal mef e dal riscjo (es. Poker, Blackjack, Baccarât).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. Klondike, Spider).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
e42jzfm77loldgdmbh39rmifiw5wwys
189028
189027
2026-09-25T20:45:49Z
Santefoscje73
11500
/* Cjartis a semi francês */
189028
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e zûc di azart.
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal Egjit, par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns 1370).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratêrs mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis deventà plui economiche e le sô difusion e rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a semi latin (o talian) ===
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e te Illirie. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri semis:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a semi francês ===
[[Figure:Sample of 8 cards with a player.jpg|200px|miniatura|destra|Cjartis fracesîs]]
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Picche'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori''par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri''par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori''par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I semis a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o Briscola): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zucadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''Scove''': zûc di calcul e di adilf cuntun svariât numar di variants (''Sette e mezzo'', ''Escoba'', ''Scopa d'assi'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zucadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Cjatagoris di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. Briscule, Tresièt, Bridge).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. Scale 40, Machiavelli, Burraco, Rummy).
* Zûcs di scommesse e d'aur: dulâ predomine le valutazion dal mef e dal riscjo (es. Poker, Blackjack, Baccarât).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. Klondike, Spider).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
75fz6z7r5pn07m39g6pws4r209yv7mb
189029
189028
2026-09-25T20:50:33Z
Santefoscje73
11500
/* Cjartis a semi latin (o talian) */
189029
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e zûc di azart.
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal Egjit, par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns 1370).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratêrs mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis deventà plui economiche e le sô difusion e rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a semi latin (o talian) ===
[[Figure:Petrangola di fanti.JPG|200px|miniatura|destra|Cjartis talianis]]
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e te Illirie. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri semis:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a semi francês ===
[[Figure:Sample of 8 cards with a player.jpg|200px|miniatura|destra|Cjartis fracesîs]]
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Picche'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori''par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri''par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori''par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I semis a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o Briscola): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zucadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''Scove''': zûc di calcul e di adilf cuntun svariât numar di variants (''Sette e mezzo'', ''Escoba'', ''Scopa d'assi'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zucadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Cjatagoris di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. Briscule, Tresièt, Bridge).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. Scale 40, Machiavelli, Burraco, Rummy).
* Zûcs di scommesse e d'aur: dulâ predomine le valutazion dal mef e dal riscjo (es. Poker, Blackjack, Baccarât).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. Klondike, Spider).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
lc5d2gkf1lo03tle84tqwv3209i5m3e
189030
189029
2026-09-25T21:02:25Z
Santefoscje73
11500
/* Cjatagoris di zûcs */
189030
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e zûc di azart.
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal Egjit, par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns 1370).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratêrs mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis deventà plui economiche e le sô difusion e rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a semi latin (o talian) ===
[[Figure:Petrangola di fanti.JPG|200px|miniatura|destra|Cjartis talianis]]
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e te Illirie. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri semis:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a semi francês ===
[[Figure:Sample of 8 cards with a player.jpg|200px|miniatura|destra|Cjartis fracesîs]]
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Picche'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori''par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri''par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori''par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I semis a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o Briscola): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zucadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''Scove''': zûc di calcul e di adilf cuntun svariât numar di variants (''Sette e mezzo'', ''Escoba'', ''Scopa d'assi'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zucadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Categorîs di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. [[Briscule]], [[Tresièt]], [[Bridge]]).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. [[Scale 40]], [[Machiavelli (zûc)|Macchiavelli]], [[Burraco]], [[Rummy]]).
* Zûcs di scommesse e d'azart: dulâ predomine le abilitât strategjiche e psicologjiche (e il calcul de probabilitât) , le valutazion dal riscjo (es. [[Poker]], [[Blackjack]], [[Baccarât]]).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. [[Klondike (zûc)|Klondike]], [[Spider (zûc)|Spider]]).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
853jppeiis1vjw75zj22cdo209inks3
189031
189030
2026-09-25T21:02:53Z
Santefoscje73
11500
/* Cjartis a semi francês */
189031
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e zûc di azart.
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal Egjit, par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns 1370).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratêrs mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis deventà plui economiche e le sô difusion e rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a semi latin (o talian) ===
[[Figure:Petrangola di fanti.JPG|200px|miniatura|destra|Cjartis talianis]]
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e te Illirie. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri semis:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a semi francês ===
[[Figure:Sample of 8 cards with a player.jpg|200px|miniatura|destra|Cjartis fracesîs]]
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Picche'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori'' par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri'' par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori'' par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I semis a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o Briscola): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zucadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''Scove''': zûc di calcul e di adilf cuntun svariât numar di variants (''Sette e mezzo'', ''Escoba'', ''Scopa d'assi'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zucadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Categorîs di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. [[Briscule]], [[Tresièt]], [[Bridge]]).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. [[Scale 40]], [[Machiavelli (zûc)|Macchiavelli]], [[Burraco]], [[Rummy]]).
* Zûcs di scommesse e d'azart: dulâ predomine le abilitât strategjiche e psicologjiche (e il calcul de probabilitât) , le valutazion dal riscjo (es. [[Poker]], [[Blackjack]], [[Baccarât]]).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. [[Klondike (zûc)|Klondike]], [[Spider (zûc)|Spider]]).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
ccd71zpcgtv0yn6gxi9im0y16ljhi3l
189032
189031
2026-09-25T21:04:42Z
Santefoscje73
11500
/* Cjartis a semi francês */
189032
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e zûc di azart.
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal Egjit, par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns 1370).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratêrs mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis deventà plui economiche e le sô difusion e rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a semi latin (o talian) ===
[[Figure:Petrangola di fanti.JPG|200px|miniatura|destra|Cjartis talianis]]
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e te Illirie. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri semis:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a pâi francês ===
[[Figure:Sample of 8 cards with a player.jpg|200px|miniatura|destra|Cjartis fracesîs]]
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Picche'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori'' par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri'' par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori'' par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I semis a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o Briscola): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zucadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''Scove''': zûc di calcul e di adilf cuntun svariât numar di variants (''Sette e mezzo'', ''Escoba'', ''Scopa d'assi'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zucadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Categorîs di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. [[Briscule]], [[Tresièt]], [[Bridge]]).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. [[Scale 40]], [[Machiavelli (zûc)|Macchiavelli]], [[Burraco]], [[Rummy]]).
* Zûcs di scommesse e d'azart: dulâ predomine le abilitât strategjiche e psicologjiche (e il calcul de probabilitât) , le valutazion dal riscjo (es. [[Poker]], [[Blackjack]], [[Baccarât]]).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. [[Klondike (zûc)|Klondike]], [[Spider (zûc)|Spider]]).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
gata7wjwxsgqv5h3d1n3h1kf3m7grkr
189033
189032
2026-09-25T21:05:19Z
Santefoscje73
11500
/* Cjartis a semi latin (o talian) */
189033
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e zûc di azart.
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal Egjit, par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns 1370).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratêrs mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis deventà plui economiche e le sô difusion e rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a pâi latins (o talians) ===
[[Figure:Petrangola di fanti.JPG|200px|miniatura|destra|Cjartis talianis]]
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e te Illirie. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri pâi:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a pâi francês ===
[[Figure:Sample of 8 cards with a player.jpg|200px|miniatura|destra|Cjartis fracesîs]]
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Picche'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori'' par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri'' par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori'' par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I semis a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o Briscola): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zucadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''Scove''': zûc di calcul e di adilf cuntun svariât numar di variants (''Sette e mezzo'', ''Escoba'', ''Scopa d'assi'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zucadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Categorîs di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. [[Briscule]], [[Tresièt]], [[Bridge]]).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. [[Scale 40]], [[Machiavelli (zûc)|Macchiavelli]], [[Burraco]], [[Rummy]]).
* Zûcs di scommesse e d'azart: dulâ predomine le abilitât strategjiche e psicologjiche (e il calcul de probabilitât) , le valutazion dal riscjo (es. [[Poker]], [[Blackjack]], [[Baccarât]]).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. [[Klondike (zûc)|Klondike]], [[Spider (zûc)|Spider]]).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
48o9chtagmvc05odfwtzwp9ntphf7hm
189034
189033
2026-09-25T21:06:43Z
Santefoscje73
11500
/* Cjartis a pâi latins (o talians) */
189034
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e zûc di azart.
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal Egjit, par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns 1370).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratêrs mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis deventà plui economiche e le sô difusion e rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a pâi latins (o talians) ===
[[Figure:Petrangola di fanti.JPG|200px|miniatura|destra|Cjartis talianis]]
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e tai Paîs dai Balcans. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri pâi:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a pâi francês ===
[[Figure:Sample of 8 cards with a player.jpg|200px|miniatura|destra|Cjartis fracesîs]]
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Picche'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori'' par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri'' par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori'' par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I semis a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o Briscola): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zucadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''Scove''': zûc di calcul e di adilf cuntun svariât numar di variants (''Sette e mezzo'', ''Escoba'', ''Scopa d'assi'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zucadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Categorîs di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. [[Briscule]], [[Tresièt]], [[Bridge]]).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. [[Scale 40]], [[Machiavelli (zûc)|Macchiavelli]], [[Burraco]], [[Rummy]]).
* Zûcs di scommesse e d'azart: dulâ predomine le abilitât strategjiche e psicologjiche (e il calcul de probabilitât) , le valutazion dal riscjo (es. [[Poker]], [[Blackjack]], [[Baccarât]]).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. [[Klondike (zûc)|Klondike]], [[Spider (zûc)|Spider]]).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
qhs2q9c9j0fo16msiqfzlwtsrbsase2
189035
189034
2026-09-25T21:08:09Z
Santefoscje73
11500
/* Storie e origjins */
189035
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e zûc di azart.
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal [[Egjit]], par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns [[1370]]).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratars mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis devente plui economiche e le sô difusion rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a pâi latins (o talians) ===
[[Figure:Petrangola di fanti.JPG|200px|miniatura|destra|Cjartis talianis]]
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e tai Paîs dai Balcans. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri pâi:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a pâi francês ===
[[Figure:Sample of 8 cards with a player.jpg|200px|miniatura|destra|Cjartis fracesîs]]
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Picche'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori'' par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri'' par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori'' par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I semis a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o Briscola): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zucadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''Scove''': zûc di calcul e di adilf cuntun svariât numar di variants (''Sette e mezzo'', ''Escoba'', ''Scopa d'assi'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zucadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Categorîs di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. [[Briscule]], [[Tresièt]], [[Bridge]]).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. [[Scale 40]], [[Machiavelli (zûc)|Macchiavelli]], [[Burraco]], [[Rummy]]).
* Zûcs di scommesse e d'azart: dulâ predomine le abilitât strategjiche e psicologjiche (e il calcul de probabilitât) , le valutazion dal riscjo (es. [[Poker]], [[Blackjack]], [[Baccarât]]).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. [[Klondike (zûc)|Klondike]], [[Spider (zûc)|Spider]]).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
ahgrl798kxw8dj8dusevuxrr5uptode
189036
189035
2026-09-25T21:11:22Z
Santefoscje73
11500
/* Il zûc des cjartis tal Friûl */
189036
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e zûc di azart.
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal [[Egjit]], par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns [[1370]]).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratars mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis devente plui economiche e le sô difusion rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a pâi latins (o talians) ===
[[Figure:Petrangola di fanti.JPG|200px|miniatura|destra|Cjartis talianis]]
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e tai Paîs dai Balcans. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri pâi:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a pâi francês ===
[[Figure:Sample of 8 cards with a player.jpg|200px|miniatura|destra|Cjartis fracesîs]]
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Picche'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori'' par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri'' par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori'' par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I semis a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o '''[[Briscule]]'''): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zucadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''[[Scove]]''': zûc di calcul e di abilitât cuntun svariât numar di variants (''Siet e mieç'', ''Escoba'', ''Scove di âs'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zujadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Categorîs di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. [[Briscule]], [[Tresièt]], [[Bridge]]).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. [[Scale 40]], [[Machiavelli (zûc)|Macchiavelli]], [[Burraco]], [[Rummy]]).
* Zûcs di scommesse e d'azart: dulâ predomine le abilitât strategjiche e psicologjiche (e il calcul de probabilitât) , le valutazion dal riscjo (es. [[Poker]], [[Blackjack]], [[Baccarât]]).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. [[Klondike (zûc)|Klondike]], [[Spider (zûc)|Spider]]).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
15mpd9wk0jmn69hhm2kvp3uambyp2yo
189037
189036
2026-09-25T21:12:18Z
Santefoscje73
11500
/* Il zûc des cjartis tal Friûl */
189037
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e zûc di azart.
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal [[Egjit]], par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns [[1370]]).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratars mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis devente plui economiche e le sô difusion rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a pâi latins (o talians) ===
[[Figure:Petrangola di fanti.JPG|200px|miniatura|destra|Cjartis talianis]]
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e tai Paîs dai Balcans. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri pâi:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a pâi francês ===
[[Figure:Sample of 8 cards with a player.jpg|200px|miniatura|destra|Cjartis fracesîs]]
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Picche'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori'' par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri'' par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori'' par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I pâi a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o '''[[Briscule]]'''): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zucadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''[[Scove]]''': zûc di calcul e di abilitât cuntun svariât numar di variants (''Siet e mieç'', ''Escoba'', ''Scove di âs'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zujadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Categorîs di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. [[Briscule]], [[Tresièt]], [[Bridge]]).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. [[Scale 40]], [[Machiavelli (zûc)|Macchiavelli]], [[Burraco]], [[Rummy]]).
* Zûcs di scommesse e d'azart: dulâ predomine le abilitât strategjiche e psicologjiche (e il calcul de probabilitât) , le valutazion dal riscjo (es. [[Poker]], [[Blackjack]], [[Baccarât]]).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. [[Klondike (zûc)|Klondike]], [[Spider (zûc)|Spider]]).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
cgjdxbx9c2mm660nv2u1js7l8i40ufr
189038
189037
2026-09-25T21:13:02Z
Santefoscje73
11500
/* Il zûc des cjartis tal Friûl */
189038
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e zûc di azart.
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal [[Egjit]], par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns [[1370]]).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratars mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis devente plui economiche e le sô difusion rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a pâi latins (o talians) ===
[[Figure:Petrangola di fanti.JPG|200px|miniatura|destra|Cjartis talianis]]
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e tai Paîs dai Balcans. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri pâi:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a pâi francês ===
[[Figure:Sample of 8 cards with a player.jpg|200px|miniatura|destra|Cjartis fracesîs]]
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Picche'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori'' par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri'' par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori'' par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I pâi a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o '''[[Briscule]]'''): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zujadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''[[Scove]]''': zûc di calcul e di abilitât cuntun svariât numar di variants (''Siet e mieç'', ''Escoba'', ''Scove di âs'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zujadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Categorîs di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. [[Briscule]], [[Tresièt]], [[Bridge]]).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. [[Scale 40]], [[Machiavelli (zûc)|Macchiavelli]], [[Burraco]], [[Rummy]]).
* Zûcs di scommesse e d'azart: dulâ predomine le abilitât strategjiche e psicologjiche (e il calcul de probabilitât) , le valutazion dal riscjo (es. [[Poker]], [[Blackjack]], [[Baccarât]]).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. [[Klondike (zûc)|Klondike]], [[Spider (zûc)|Spider]]).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
rnrkeya0pwisrvhgg0msjg77grbyhpp
189039
189038
2026-09-25T21:18:10Z
Santefoscje73
11500
189039
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e [[Zûc di azart|zûc di azart]].
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal [[Egjit]], par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns [[1370]]).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratars mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis devente plui economiche e le sô difusion rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjiis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a pâi latins (o talians) ===
[[Figure:Petrangola di fanti.JPG|200px|miniatura|destra|Cjartis talianis]]
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e tai Paîs dai Balcans. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri pâi:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a pâi francês ===
[[Figure:Sample of 8 cards with a player.jpg|200px|miniatura|destra|Cjartis fracesîs]]
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Picche'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori'' par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri'' par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori'' par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I pâi a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o '''[[Briscule]]'''): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zujadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''[[Scove]]''': zûc di calcul e di abilitât cuntun svariât numar di variants (''Siet e mieç'', ''Escoba'', ''Scove di âs'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zujadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Categorîs di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. [[Briscule]], [[Tresièt]], [[Bridge]]).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. [[Scale 40]], [[Machiavelli (zûc)|Macchiavelli]], [[Burraco]], [[Rummy]]).
* Zûcs di scommesse e d'azart: dulâ predomine le abilitât strategjiche e psicologjiche (e il calcul de probabilitât) , le valutazion dal riscjo (es. [[Poker]], [[Blackjack]], [[Baccarât]]).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. [[Klondike (zûc)|Klondike]], [[Spider (zûc)|Spider]]).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
3zki9mcgmsihjylp0arb3b0lioh47vr
189040
189039
2026-09-25T21:18:40Z
Santefoscje73
11500
/* Tipologjiis di cjartis */
189040
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e [[Zûc di azart|zûc di azart]].
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal [[Egjit]], par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns [[1370]]).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratars mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis devente plui economiche e le sô difusion rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a pâi latins (o talians) ===
[[Figure:Petrangola di fanti.JPG|200px|miniatura|destra|Cjartis talianis]]
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e tai Paîs dai Balcans. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri pâi:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a pâi francês ===
[[Figure:Sample of 8 cards with a player.jpg|200px|miniatura|destra|Cjartis fracesîs]]
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Picche'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori'' par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri'' par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori'' par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I pâi a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o '''[[Briscule]]'''): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zujadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''[[Scove]]''': zûc di calcul e di abilitât cuntun svariât numar di variants (''Siet e mieç'', ''Escoba'', ''Scove di âs'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zujadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Categorîs di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. [[Briscule]], [[Tresièt]], [[Bridge]]).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. [[Scale 40]], [[Machiavelli (zûc)|Macchiavelli]], [[Burraco]], [[Rummy]]).
* Zûcs di scommesse e d'azart: dulâ predomine le abilitât strategjiche e psicologjiche (e il calcul de probabilitât) , le valutazion dal riscjo (es. [[Poker]], [[Blackjack]], [[Baccarât]]).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. [[Klondike (zûc)|Klondike]], [[Spider (zûc)|Spider]]).
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
awcrrz3b82ie6523h4eshyyrmqrns3m
189041
189040
2026-09-25T21:29:30Z
Santefoscje73
11500
189041
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e [[Zûc di azart|zûc di azart]].
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal [[Egjit]], par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns [[1370]]).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratars mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis devente plui economiche e le sô difusion rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a pâi latins (o talians) ===
[[Figure:Petrangola di fanti.JPG|200px|miniatura|destra|Cjartis talianis]]
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e tai Paîs dai Balcans. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri pâi:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a pâi francês ===
[[Figure:Sample of 8 cards with a player.jpg|200px|miniatura|destra|Cjartis fracesîs]]
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Picche'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori'' par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri'' par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori'' par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I pâi a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o '''[[Briscule]]'''): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zujadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''[[Scove]]''': zûc di calcul e di abilitât cuntun svariât numar di variants (''Siet e mieç'', ''Escoba'', ''Scove di âs'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zujadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Categorîs di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. [[Briscule]], [[Tresièt]], [[Bridge]]).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. [[Scale 40]], [[Machiavelli (zûc)|Macchiavelli]], [[Burraco]], [[Rummy]]).
* Zûcs di scommesse e d'azart: dulâ predomine le abilitât strategjiche e psicologjiche (e il calcul de probabilitât) , le valutazion dal riscjo (es. [[Poker]], [[Blackjack]], [[Baccarât]]).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. [[Klondike (zûc)|Klondike]], [[Spider (zûc)|Spider]]).
== I zûcs di cjartis plui difondûts te Italie ==
Te tradizion taliane, i zûcs di cjartis rapresentin un element fondamentâl de identitât culturâl e de convivialitât, praticâts tant cun maçs a pâi latins (regjonâls) cuant cun maç a pâi francês. Jenfri i zûcs plui popolârs a nivel nazionâl si cjatin:
*'''Briscule''': un des zûcs di cjapade plui famôs e difondûts, aprezât par le sô semplicitât e le pussibilitât di zujâ in cubie, dulà che le strategjie e il calcul dai ponts son essenziâls par vinçi.
* '''Tresièt''': zûc di cjapade storic di origine nobiliâr, caraterizât par le sô rigjide logjiche, dulà che contin le memorie, la acuratece te conte dai ponts e le comunicazion cence fevelâ jenfri zuiadôrs.
* '''Scopa''': un des zûcs plui dinamics e di calcul, dulà che l'obietîf al è chel di cjapâ lis cjartis tal banc par fâ ponts e "scovîs", cun une vore di variants regjonâls e popolârs come il '''[[Scovon sientific]]'''.
* '''Scale 40''': il zûc di combinazion e scart plui difondût cun cjartis francesis, une variatât dal '''Rummy''' dulà che i zuiadôrs a cîrin di sdoplâ i maçs di cjartis e "calâ" combinaziôns logichis par liberâsi di dutis lis cjartis de man.
* '''Burraco''' e '''Mille''': zûcs modernis di combinazion a cubîs, deventâts une vore mode sociâle e un fenomen di custum tai ultins decenis te Italie interie.
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
eadcco2zin8kmfdd8ni5wxoqb2uzrkw
189042
189041
2026-09-25T21:31:42Z
Santefoscje73
11500
/* I zûcs di cjartis plui difondûts te Italie */
189042
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
Il '''zûcs di cjartis''' je une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zuje doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A ripresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticâts tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e [[Zûc di azart|zûc di azart]].
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal [[Egjit]], par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns [[1370]]).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratars mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis devente plui economiche e le sô difusion rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a pâi latins (o talians) ===
[[Figure:Petrangola di fanti.JPG|200px|miniatura|destra|Cjartis talianis]]
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e tai Paîs dai Balcans. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri pâi:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a pâi francês ===
[[Figure:Sample of 8 cards with a player.jpg|200px|miniatura|destra|Cjartis fracesîs]]
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Picche'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori'' par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri'' par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori'' par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I pâi a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o '''[[Briscule]]'''): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zujadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''[[Scove]]''': zûc di calcul e di abilitât cuntun svariât numar di variants (''Siet e mieç'', ''Escoba'', ''Scove di âs'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zujadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Categorîs di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. [[Briscule]], [[Tresièt]], [[Bridge]]).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. [[Scale 40]], [[Machiavelli (zûc)|Macchiavelli]], [[Burraco]], [[Rummy]]).
* Zûcs di scommesse e d'azart: dulâ predomine le abilitât strategjiche e psicologjiche (e il calcul de probabilitât) , le valutazion dal riscjo (es. [[Poker]], [[Blackjack]], [[Baccarât]]).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. [[Klondike (zûc)|Klondike]], [[Spider (zûc)|Spider]]).
== I zûcs di cjartis plui difondûts te Italie ==
Te tradizion taliane, i zûcs di cjartis rapresentin un element fondamentâl de identitât culturâl e de convivialitât, praticâts tant cun maçs a pâi latins (regjonâls) cuant cun maç a pâi francês. Jenfri i zûcs plui popolârs a nivel nazionâl si cjatin:
*'''[[Briscule]]''': un des zûcs di cjapade plui famôs e difondûts, aprezât par le sô semplicitât e le pussibilitât di zujâ in cubie, dulà che le strategjie e il calcul dai ponts son essenziâls par vinçi.
* '''[[Tresièt]]''': zûc di cjapade storic di origine nobiliâr, caraterizât par le sô rigjide logjiche, dulà che contin le memorie, la acuratece te conte dai ponts e le comunicazion cence fevelâ jenfri zuiadôrs.
* '''[[Scove (zûc)|Scove]]''': un des zûcs plui dinamics e di calcul, dulà che l'obietîf al è chel di cjapâ lis cjartis tal banc par fâ ponts e "scovîs", cun une vore di variants regjonâls e popolârs come il '''[[Scovon sientific]]'''.
* '''[[Scale 40]]''': il zûc di combinazion e scart plui difondût cun cjartis francesis, une variatât dal '''Rummy''' dulà che i zuiadôrs a cîrin di sdoplâ i maçs di cjartis e "calâ" combinaziôns logichis par liberâsi di dutis lis cjartis de man.
* '''[[Burraco]]''' e '''Mille''': zûcs modernis di combinazion a cubîs, deventâts une vore mode sociâle e un fenomen di custum tai ultins decenis te Italie interie.
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
bibaun0puy34f68o81j1b7t95fbz6qm
189047
189042
2026-09-26T07:50:52Z
Tocaibon
71
comedât alc
189047
wikitext
text/x-wiki
{{Schede
|Non = Zûcs di cjartis
|Figure = Shithead.jpg
|Didascalie = Zuiadôrs di cjartis
|Origjin =[[Cine]] ([[secul IX]] d.C.) e [[Medi orient]]
|Ativitât = [[Zûc]] , intrateniment, strategjie
|Gjenar = Difondudis in dut il mont
|Note = Cjartis talianis, francesis, friulanis
}}
[[Figure:Jan Cossiers - Merry Company.jpg|250px|miniatura|destra|Une partide di cjartis in un cuadri dal XVII secul]]
I '''zûcs di cjartis''' a son une forme di intrateniment e di sfide di strategjie o di fortune che si zujn doprant un maç di cjartis stampadis cun simbui, numars e figuris. A rapresentin une des formis di zûc plui popolârs e difondudis te storie de umanitât, praticadis tant par svagament familiâr cuant che par competizion professionâl e [[Zûc di azart|zûc di azart]].
Te culture furlane, il zûc des cjartis al à simpri vût un rûl sociâl di impuartance, presint te vite di ostarie, tai intervai di lavôr te campagne e te convivialitât de famee tal timp libar.
== Storie e origjins ==
I prims documentis storics sôr la presence des cjartis di zûc a vegnin de [[Cine]] dal [[secul IX]], dulà che e jere za difondude une forme di stampe su cjarte par mieç di blocs di len. Par vie des rotis comerciâls e des invasions mongolis, il zûc di cjartis al è passât te Persie e tal Imperi Mameluc dal [[Egjit]], par daspo' rivâ te [[Europe]] ocidentâl tal fin dal [[secul XIV]] (atôr dai agns [[1370]]).
I comerciants di [[Vignesie]] e di [[Gjenue]] tachin a impuartâ e a prodûsi i prins maçs europeans, adatand i simbui origjinâls orientâls tai cuatri semi tradizionâls: spadis, copis, denârs e bastons. Cun l'invenzion de stampe a caratars mobîls tal [[secul XV]], le produzion des cjartis devente plui economiche e le sô difusion rive in ducj i strats de societât.
== Tipologjis di cjartis ==
I maçs di cjartis variin in base a le regjon e a le tradizion culturâl. Lis dôs cjatagoris plui impurtantis te Europe a son:
=== Cjartis a pâi latins (o talians) ===
[[Figure:Petrangola di fanti.JPG|200px|miniatura|destra|Cjartis talianis]]
Dopradis te Italie centri-setentrionâl, te Spagne e tai Paîs dai Balcans. Un maç standard al è componût di 40 cjartis dividudis in cuatri pâi:
*'''Spadis''' (simbul di nobiltât e podê militâr)
*'''Copis''' (simbul dal clero e de Glesie)
*'''Denârs''' (simbul dal cumierç e de borghesie)
*'''Bastons''' (simbul dal popul e dal lavôr di campagne)
=== Cjartis a pâi francês ===
[[Figure:Sample of 8 cards with a player.jpg|200px|miniatura|destra|Cjartis fracesîs]]
Difondudis in dut il mont e usadis par zûcs internazionâls. Un maç al à 52 cjartis plui i "Jolly" (Jokers), dividudis in:
*'''Pichis''' (''Picche'' par talian)
*'''Cûrs''' (''Cuori'' par talian)
*'''Cuadris''' (''Quadri'' par talian)
*'''Flôrs''' (''Fiori'' par talian)
== Lis cjartis furlanis e la lôr storie ==
Lis cjartis dopradis tal [[Friûl]] apartiegnin al grup des cjartis a semi latin di stamp venit-julian, dal dut similis a lis varietâts trevisanis e triestinis. Il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris intreris o speculârs (Re, Cjaval, Fant) e semis tradizionâls (spadis, copis, denârs e bastons). Carateristiche di chestis cjartis e je le presince di motis e proverbis storiçs tai Âs di spadis, copis, denârs e bastons, vignûts fûr de tradizion de stampe veneziane e riprendûts te produzion locâl.
De bande de storie, le difusion dal zûc des cjartis tal Friûl tache une fase di espansion za tal [[secul XV]], come che a documentin diviars oparis e ordenancis dai Comuns furlans (jenfri chêi i Comuns di [[Udin]], [[Cividât]] e [[Pordenon]]) che a cirivin di regolâ o limitâ il zûc d'azart tai bacârs e tes ostariis. Piu tart, cun lecolade de Republiche di Vignesie e cul passaç sòt de dominazion austriache e daspo' talianis, le produzion des cjartis e deventà un cjamp di monopolî di Stât. Intal [[secul XIX]] e tal prin [[secul XX]], stampadôrs locâls e mestris di cjartis furlans e venits stabilissin un model grafic unificât che al è restât chel che si dopre ancje vuê par lis partidis di marsea o tresièt.
== Il zûc des cjartis tal Friûl ==
In Friûl le tradizion des cjartis e je leade in maniere strente a le varietât des cjartis trevisanis (o venetis) e a lis cjartis triestinis. I pâi a son chei latins (spadis, copis, denârs e bastons) e il maç al è formât di 40 cjartis cun figuris interîs o speculârs (Re, Cjaval, Fant).
I zûcs tradizionâls plui praticâts tai bacârs, tes ostariis e in cjase a son:
'''Marsea''' (o '''[[Briscule]]'''): zûc a clamade simpri plui popolâr, praticât a doi o a cuatri zujadôrs dividûts in dôs cubîs.
*'''Tresièt''': zûc di grande strategjie e memorie, dulâ al conte une schirie di regulis e codiçs di comunicazion no-verbâl jenfri i compagns di zûc.
*'''[[Scove]]''': zûc di calcul e di abilitât cuntun svariât numar di variants (''Siet e mieç'', ''Escoba'', ''Scove di âs'').
*'''Briscule e Tresièt a clamade''': varietâts a plui zujadôrs dulâ a si clamin lis cjartis par creâ aleancis secretis e strategjichis.
== Categorîs di zûcs ==
I zûcs di cjartis a podin jessi classificâts in tantis manieris in base a lis regulis fondamentâls:
* Zûcs di cjapade ("Tricks" par inglês): dulà che il pont al ven fàt cun le cjarte plui alte de man (es. [[Briscule]], [[Tresièt]], [[Bridge]]).
* Zûcs di combinazion e scart: dulâ l'obietîf al è chel di liberâsi des cjartis creant combinaziôns logjichis (es. [[Scale 40]], [[Machiavelli (zûc)|Macchiavelli]], [[Burraco]], [[Rummy]]).
* Zûcs di scommesse e d'azart: dulâ predomine le abilitât strategjiche e psicologjiche (e il calcul de probabilitât) , le valutazion dal riscjo (es. [[Poker]], [[Blackjack]], [[Baccarât]]).
* Zûcs di solitari: praticâts di une sole persone par alenâ le memorie o par pûr dilèt (es. [[Klondike (zûc)|Klondike]], [[Spider (zûc)|Spider]]).
== I zûcs di cjartis plui difondûts te Italie ==
Te tradizion taliane, i zûcs di cjartis rapresentin un element fondamentâl de identitât culturâl e de convivialitât, praticâts tant cun maçs a pâi latins (regjonâls) cuant cun maç a pâi francês. Jenfri i zûcs plui popolârs a nivel nazionâl si cjatin:
*'''[[Briscule]]''': un des zûcs di cjapade plui famôs e difondûts, aprezât par le sô semplicitât e le pussibilitât di zujâ in cubie, dulà che le strategjie e il calcul dai ponts son essenziâls par vinçi.
* '''[[Tresièt]]''': zûc di cjapade storic di origine nobiliâr, caraterizât par le sô rigjide logjiche, dulà che contin le memorie, la acuratece te conte dai ponts e le comunicazion cence fevelâ jenfri zuiadôrs.
* '''[[Scove (zûc)|Scove]]''': un des zûcs plui dinamics e di calcul, dulà che l'obietîf al è chel di cjapâ lis cjartis tal banc par fâ ponts e "scovîs", cun une vore di variants regjonâls e popolârs come il '''[[Scovon sientific]]'''.
* '''[[Scale 40]]''': il zûc di combinazion e scart plui difondût cun cjartis francesis, une variatât dal '''Rummy''' dulà che i zuiadôrs a cîrin di sdoplâ i maçs di cjartis e "calâ" combinaziôns logichis par liberâsi di dutis lis cjartis de man.
* '''[[Burraco]]''' e '''Mille''': zûcs modernis di combinazion a cubîs, deventâts une vore mode sociâle e un fenomen di custum tai ultins decenis te Italie interie.
== Cjale ancje ==
* [[Zûc]]
* [[Marsea]]
* [[Tresièt]]
* [[Ostarie]]
[[Categorie:Zûcs]]
[[Categorie:Culture furlane]]
fe8shim20q3n862n80umsvm7uy0x6ey