1999

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>1999</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1656</id>
    <revision>
      <id>1230105</id>
      <parentid>1212442</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Literatuer */ +</comment>
      <origin>1230105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7724" sha1="30wdqh28o813m93229w7lx9d5ufblkx" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1990-er jierren]]. 
== Foarfallen ==
* [[7 febrewaris]] - [[Rintje Ritsma (reedrider)|Rintje Ritsma]] fan [[de Lemmer]] wurdt yn Hamar foar de tredde kear wrâldkampioen reedriden Oer-alles.
* [[12 maart]] - [[Hongarije]], [[Poalen]] en [[Tsjechje]] wurde lid fan de [[Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje]].
* [[14 april]] - [[Berlyn]] wurdt op 'e nij haadstêd fan [[Dútslân]].
* [[24 maart]] - De [[NATO]] begjint bombardeminten op [[Servje|Servyske]] doelen yn [[Kosovo]] om 'e ferfolging fan etnyske [[Albanezen]] dêre tsjin te hâlden.
* [[20 april]] - 12 [[learling]]en en in [[dosint]] komme om by it [[Bloedbad op de Columbine High School]] yn [[Columbine (Kolorado)]].
* [[1 maaie]] - [[Marianne Vaatstra]] wurdt yn 'e âldens fan 16 jier [[ferkrêfte]] en [[fermoarde]] by [[Feankleaster]]; de dieder, Jasper S, wurdt pas yn [[2012]] fûn.
* [[16 maaie]] - De [[film]] ''[[Star Wars: Episode I – The Phantom Menace]]'', it langferwachte earste diel fan 'e twadde ''[[Star Wars]]''-trilogy, giet yn [[Los Angeles]] yn [[premiêre]].
* [[19 july]] - De seismiljardste minske op 'e ierde wurde [[berne]]: [[symboal]]ysk wurdt in [[poppe]] út [[Sarajevo]], yn [[Bosnje]], oanwiisd as dizze persoan.
*[[17 augustus]] - By de swiere [[ierdbeving fan İzmit (1999)|ierdbeving fan İzmit]], yn noardwestlik [[Turkije]], komme 17.217 minsken om.
*[[26 augustus]] - [[Ruslân]] falt [[Tsjetsjeenje]] binnen en begjint dêrmei de [[Twadde Tsjetsjeenske Oarloch]].
*[[30 augustus]] - By in [[Easttimoreeske Unôfhinklikheidsreferindum (1999)|referindum]] sprekt de [[befolking]] fan [[East-Timor]] him mei oerweldigjende mearderheid út foar ûnôfhinklikheid fan [[Yndoneezje]].
*[[20 desimber]] - [[Oerdracht fan Makau]] troch [[Portegal]] oan 'e [[Folksrepublyk Sina]].
*[[31 desimber]] - Troch it ôftreden fan [[presidint]] [[Boris Jeltsin]] komt yn [[Ruslân]] [[Vladimir Pûtin]] oan 'e macht.

== Berne ==
;jannewaris
* [[28 jannewaris|28]] - [[Marijke Groenewoud]], Frysk reedrydster
;febrewaris
* [[5 febrewaris|5]] - [[Nyls Korstanje]], Nederlânsk swimmer
;maart
* [[9 maart|9]] - [[Bregje de Brouwer]], Nederlânsk syngroanswimster
* 9 - [[Noortje de Brouwer]], Nederlânsk syngroanswimster
* [[14 maart|14]] - [[Vina Sky]], Amerikaansk pornoaktrise
;maaie
* [[4 maaie|4]] - [[André Drege]], Noarsk hurdfytser († [[2024]])
;juny
* [[8 juny|8]] - [[Harmony Wonder]], Amerikaansk pornoaktrise
;july
* [[6 july|6]] [[Michelle de Jong]], Frysk reedrydster
;novimber
* [[13 novimber|13]] - [[Lando Norris]], Ingelsk koereur
* [[26 novimber|26]] - [[Sven Roes]], Frysk shorttracker
;desimber
* [[2 desimber|2]] - [[Kelvin Kiptum]], Keniaansk atleet († [[2024]])
* [[17 desimber|17]] - [[Sjanet Wijnia]], Frysk keatster
;''datum ûnbekend''
* [[Alexander Burger]], Frysk sjoernalist

== Ferstoarn ==
;jannewaris
* [[9 jannewaris|9]] - [[Mien Ruys]], Nederlânsk túnarsjitekte (* [[1904]])
* [[28 jannewaris|28]] - [[Roger-Jean Le Nizerhy]], Frânsk baanhurdfytser (* [[1916]])
* 28 - [[Henk van der Heide]], Frysk sjonger en kabaretier (* [[1921]])
;febrewaris
* [[3 febrewaris|3]] - [[Henk Aukes]], Nederlânsk bestjoerder en publisist (* [[1905]])
* [[17 febrewaris|17]] - [[Dirk Reitsma]], Nederlânsk politikus (* [[1923]])
* [[19 febrewaris|19]] - [[Klaas Hospes]], Frysk kabaretier (* [[1922]])
* [[20 febrewaris|20]] - [[Gene Siskel]], Amerikaansk filmkritikus (* [[1946]])
* [[22 febrewaris|22]] - [[Philip Bloemendal]], Nederlânsk nijslêzer (* [[1918]])
* [[26 febrewaris|26]] - [[Annibale Frossi]], Italjaansk fuotbaltrainer en fuotballer (* [[1911]])
* [[28 febrewaris|28]] - [[D. Ivan Dykstra]], Amerikaansk predikant, teolooch en filosoof (* [[1915]])
;maart
* [[1 maart|1]] - [[Enneüs Heerma]], Frysk politikus (* [[1944]])
* [[4 maart|4]] - [[Karel van het Reve]], Nederlânsk letterkundige en skriuwer (* [[1921]])
* [[14 maart|14]] - [[Dreeuwes Smedinga]], Frysk keatser (* [[1923]])
* [[19 maart|19]] - [[Wiebe Jannes Formsma]], Nederlânsk histoarikus en publisist (* [[1903]])
* [[25 maart|25]] - [[Daniel Dykstra]], Amerikaansk politikus (* [[1920]])
;april
* [[13 april|13]] - [[Masaji Kiyokawa]], Japansk swimmer (* [[1913]])
* [[17 april|17]] - [[Georges Miez]], Switsersk turner (* [[1904]])
* [[30 april|30]] - [[Darrell Sweet]] Skotsk drummer (* [[1947]])
;maaie
* [[1 maaie|1]] - [[Marianne Vaatstra]], Frysk moardslachtoffer (* [[1982]])
* [[18 maaie|18]] - [[Betty Robinson]], Amerikaansk atlete (* [[1911]])
* [[19 maaie|19]] - [[Candy Candido]], Amerikaansk bassist en stimakteur (* [[1913]])
;juny
* [[1 juny|1]] - [[Christopher Cockerell]], Britsk yngenieur (* [[1910]])
* 1 - [[Jaap van der Meij]], Nederlânsk byldzjend keunstner (* [[1923]])
* [[5 juny|5]] - [[Mel Torme]], Amerikaansk muzikant (* [[1925]])
* [[8 juny|8]] - [[Piet Blom]], Nederlânsk arsjitekt (* [[1934]])
* [[11 juny|11]] - [[DeForest Kelley]], Amerikaansk akteur (* [[1920]])
* [[16 juny|16]] - [[Marshall Wayne]], Amerikaansk keunstdûker (* [[1912]])
;july
* [[8 july|8]] - [[Frank Lubin]], Litousk-Amerikaansk basketballer (* [[1910]])
* [[25 july|25]] - [[Helena Wanda Błażusiakówna]], Twadde Wrâldkriich oerlibbende (* [[1926]])
;augustus
* [[5 augustus|5]] - [[Rimma Zjoekova]], Russysk reedrydster (* [[1925]])
* [[16 augustus|16]] - [[Ton Alberts]], Nederlânsk arsjitekt (* [[1927]])
* [[24 augustus|24]] - [[Marko Fondse]], Nederlânsk dichter en oersetter (* [[1932]])
;septimber
* [[3 septimber|3]] - [[George Hunt]], Amerikaansk roeier (* [[1916]])
* [[24 septimber|24]] - [[Marijcke Visser]], Nederlânsk byldzjend keunstner (* [[1915]])
;oktober
* [[4 oktober|4]] - [[Hendrik van der Wielen]], Nederlânsk boargemaster (* [[1903]])
* [[4 oktober|4]] - [[Ybe van der Wielen]], Nederlânsk byldzjend keunstner (* [[1913]])
* [[9 oktober|9]] - [[Frits Wissel]], Frysk ûntdekkingsreizger (* [[1907]])
* [[19 oktober|19]] - [[Wybren Jan Buma]], Frysk heechlearaar Fryske taal- en letterkunde (* [[1910]])
* 19 - [[Harry Bannink]], Nederlânsk komponist (* [[1929]])
* [[29 oktober|29]] - [[Greg (striptekener)|Greg]], Waalsk striptekener (* [[1931]])
;novimber
* [[8 novimber|8]] - [[Leon Štukelj]], Sloveensk turner (* [[1898]])
;desimber
* [[10 desimber|10]] - [[Lex Goudsmit]], Nederlânsk akteur (* [[1913]])


;''datum ûnbekend''
* [[Ebbing Kiestra]], Frysk arsjitekt (* [[1913]])

==Literatuer==
;romans
* [[Lois McMaster Bujold]], ''[[A Civil Campaign]]''
* [[Juliet Marillier]], ''[[Daughter of the Forest]]''
* [[J.K. Rowling]], ''[[Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]]''
* [[C.J. Cherryh]], ''[[Precursor (roman)|Precursor]]''
* [[Peter S. Beagle]], ''[[Tamsin (roman)|Tamsin]]''
* [[Julie E. Czerneda]], ''[[Ties of Power]]''

==Films==
* ''[[American Pie (film)|American Pie]]''
* ''[[End of Days (film)|End of Days]]''
* ''[[Entrapment]]''
* ''[[Galaxy Quest]]''
* ''[[The General's Daughter (film)|The General's Daughter]]''
* ''[[The Mating Habits of the Earthbound Human]]''
* ''[[The Matrix (film)|The Matrix]]''
* ''[[Star Wars: Episode I – The Phantom Menace]]''
* ''[[10 Things I Hate About You (film)|10 Things I Hate About You]]''
* ''[[The World Is Not Enough (film)|The World Is Not Enough]]''

==Tillefyzje==
* ''[[Baywatch: Hawaii]]''

==Muzyk==
;albums
* [[Chely Wright]], ''[[Single White Female (album)|Single White Female]]''
;singles
* [[Vengaboys]], ''[[Boom, Boom, Boom, Boom!!]]''
* [[Chely Wright]], ''[[Single White Female (liet)|Single White Female]]''
* [[Vengaboys]], ''[[We're Going to Ibiza]]''

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}
[[Kategory:1999| ]]
[[Kategory:20e iuw]]</text>
      <sha1>30wdqh28o813m93229w7lx9d5ufblkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lauwerssee</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3519</id>
    <revision>
      <id>1230112</id>
      <parentid>1075028</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hurkonides</username>
        <id>5270</id>
      </contributor>
      <origin>1230112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4048" sha1="51uno0w3gqgziq1igv158fwdqaqp50z" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Oostmahorn - gravure Bouttats 1674.jpg|250px|thumb|De Lauwerssee by Oastmahorn yn [[1674]]&lt;ref&gt;Gravuere fan Eastmahorn om 1674. Ut it boek: Bouttats, G. &amp; I. Peeters (1674), ''Thooneel der Steden ende Sterckten van t' Vereenight Nederlandt met d'aengrensende Plaetsen soo in Brabandt Vlaenderen als anden Rhijn en elders verovert door de Waepenen der Groot-moghende Heeren Staeten onder het gheley vande seer Edele..''&lt;/ref&gt;]]
[[Ofbyld:Diverse Hottinger kaarten, origineel Rijksarchief 's-Gravenhage. - Unknown - 20318029 - RCE.jpg|250px|thumb|De Lauwerssee op de  Hottingerkaarten út de perioade 1788-1794.]]
De '''Lauwerssee''' wie in ynholte fan de [[Waadsee]] tusken [[Fryslân]] en [[Grinslân]], oant dy yn [[1969]] ôfsletten waard.

De Lauwerssee is nei alle gedachten fan it begjin fan de jiertelling ôf ûntstien trochdat de see stadichoan ynkrong yn it leechfeangebiet dêr't it [[Dokkumer Grutdjip]], de [[Súd Ie]] en de [[Lauwers]] trochhinne rûnen nei see ta, en dêr in part fan it fean weispielde. Fral doe't om it jier [[300]] hinne de seespegel heger waard moat de ynholte rap grutter wurde wêze. It grutst wie de see oan de ein fan de [[10e iuw]]. De Lauwerssee hie doe see-earms dy't oan [[Dokkum]], [[Kollum]], [[Stynsgea]] en [[Grins (stêd)|Grins]] ta kamen.

Yn de [[11e iuw]] waard begûn mei it winnen fan lân yn de Lauwerssee. De earste dyk dy't dêrta oanlein waard wie nei alle gedachten dy fan Kollum nei [[Bûtenpost]], en al gau folgen ferskate oare diken. Yn [[1230]] waard lykwols by in slimme floed in strook lân eastlik fan it hjoeddeiske [[Iezumasyl]], mei de namme de [[Waarden]] ferlern, dêr't de hannelsstreek [[Esonstêd]] lein hawwe soe. Oan de súdkant gong de lânwinning lykwols troch, mei ûnder oaren yn de earste helte fan de [[16e iuw]] it ynpolderjen fan it [[Nije Krúslân]].

Yn [[1729]] waard de see-earm fan it [[Dokkumer Djip]] ôfsletten, en yn [[1877]] noch de see-earm fan it [[Reitdjip (rivier)|Reitdjip]]. Doe wienen der lykwols al plannen ta it ynpolderjen fan in part fan it bûtenwetter sels. It plan wie om fan de [[Hoeke fan de Bant]] in dyk westlik fan de Slenk nei it suden oan te lizzen, en dan súdlik fan de Slinke nei it easten nei [[Sâltkamp]]. It is der lykwols net fan kaam.
[[File:Koningin Juliana aanwezig bij afsluiten van de Lauwerszee het laatste caisson wo, Bestanddeelnr 922-4515.jpg|thumb|left|250px|It lêste caisson wurdt te plak brocht troch sleepboaten (23 maaie 1969)]]
Nei de [[Wettersneed fan 1953|wettersneed yn Seelân]] yn [[1953]] kaam der in [[Deltawurken|nij plan]], as part fan it plan om de seegatten fan de Waadsee ôf te sluten. Diskear soe de dyk fan it [[Westerstek]], tusken Peazens en it Banthúske, nei de Westpolder yn Grinslân gean. Wylst de oare diken fan it plannen yn stúdzje bleaunen oant de Deltawurken oanlein waarden, waard yn [[1960]] definityf besletten ta it ôfsluten fan de Lauwerssee. Dit soe dan erfaring jaan mei it ôfsluten fan seegatten en it ynpolderjen fan waadgebiet. Yn [[1961]] waard begûn mei it wurk, en [[23 maaie]] [[1969]] waard de dyk sletten. De erfaring mei seegatten is noch in soad brûkt, mar de Waadsee is nea ynpoldere. 

Binnen de diken is lykwols net al it gebiet lân wurden; de Slinke, de Sâltkamper Ril, it Dokkumer Djip, de [[Suder Ie]] en nog wat oare stikken wetter binne iepen hâlden en foarmje mei-inoar de [[Lauwersmar]]. Under oaren stikken fan de Kollumerwaard en de Marnewaard binne al drûchlein. It wurkeilân [[Lauwerseach]] is part fan de dyk wurden, en is no de thúshaven fan de fiskerslju út Sâltkamp en út [[Dokkumer Nije Silen]], en foar it [[fear (ferfier)|fear]] nei [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermûntseach]].

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;}}

{{koördinaten|53_20_24_N_6_10_48_E_type:waterbody_zoom:13_region:NL|53° 20' NB, 6° 10' EL}}

[[Kategory:Ferdwûn wetter yn Fryslân]]
[[Kategory:Waadsee]]
[[Kategory:Lauwersmar]]
[[Kategory:Skiednis fan Fryslân]]
[[Kategory:Baai fan de Atlantyske Oseaan]]

[[de:Lauwerszee]]
[[en:Lauwerszee]]</text>
      <sha1>51uno0w3gqgziq1igv158fwdqaqp50z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nimwegen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5773</id>
    <revision>
      <id>1230073</id>
      <parentid>1137285</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>De Wikischim</username>
        <id>18704</id>
      </contributor>
      <comment>/* Namme */</comment>
      <origin>1230073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26904" sha1="f8vik2rw0c8bbrk8zxy2tn7ze2ydus5" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Nimwegen &lt;br&gt; &lt;small&gt;''Nijmegen''&lt;/small&gt;
| ôfbylding                   = Nijmegen Panorama Wolken met water en eiland 2016.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = Panorama mei Nimwegen fierderop
| wapen                       = [[Ofbyld:Flag of Nijmegen.svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Coat of arms of Nijmegen.svg|110px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Nimwegen}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 57,60 km², wêrfan 53,62 km² lân en 3,98 km² wetter
| befolkingstichtens          = 3345 / km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =  
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| boargemaster                = [[Hubert Bruls]] ([[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]]) 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = 1e iuw n.Kr. &lt;br&gt; [[1230]] (stedsrjochten)
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|15}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|73}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|783}} {{Piktogram dyk Europa E-wei|31}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|325}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|326}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|324}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|326}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|842}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|844}} [[S100 (Nimwegen)|s100]] 
| postkoade                   = 6500-6546, 6663
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|51_50_51_N_05_51_45_E_type:city_zoom:12_region:NL|51° 51' N, 5° 52' E}}
| webside                     = [http://www.nijmegen.nl www.nijmegen.nl]
| ôfbylding2                  = Nijmegen_Waalbrug_R01.jpg
| ôfbyldingstekst2            = Waalbrêge
| ôfbylding3                  = NL_-_locator_map_municipality_code_GM0268_(2016).png
| ôfbyldingstekst3            = Lizzing fan de gemeente Nimwegen
| mapname                     = Gelderlân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 51
| lat_min                     = 50
| lat_sec                     = 51
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 51
| lon_sec                     = 45
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = 2013-Nijmegen.jpg
| ôfbyldingstekst99           = Kaart fan Nimwegen
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Nimwegen''', ek wol stavere as '''Nymwegen''', ([[Nimweechsk]]: ''Nimwèège'', [[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Nijmegen'') is in gemeente en de grutste stêd yn de [[Nederlân]]ske provinsje [[Gelderlân]], mei {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Nimwegen}} ynwenners ({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]). De stêd leit oan de [[Waal]] en oan it [[Maas-Waalkanaal]].

De gemeente bestiet njonken de stêd fierder út de eardere doarpen [[Hatert]], Hees en Neerbosch, de nije wyk oan oare kant fan de Waal, [[Waalsprong]], dy't ek de doarpen [[Lent (Gelderlân)|Lent]] en 't Zand befettet, en de nije wiken Nimwegen-Oosterhout en [[Ressen (Nimwegen)|Nimwegen-Ressen]].

De stêd is part fan de [[Stedsregio Arnhim-Nimwegen]], dy't yn 2011 736.107 ynwenners hie. Fanâlds is de stêd in part fan it [[Ryk fan Nimwegen]].

== Namme ==
De [[Latyn]]ske namme fan Nimwegen wie, , nei alle gedachten, ''Ulpia Noviomagus Batavorum''. De [[plaknamme]] ''[[Noviomagus]]'' komt fan de [[Keltysk]]e wurden ''novio'' (&quot;nij&quot;) en ''magos'' (&quot;flakte&quot; of &quot;merk&quot;). De [[Romeinen]] latinisearren dat dêrnei as ''Noviomagus''. Hja brûkten dy namme ek wol foar oare stêden. 

Ta ûnderskaat waard Nimwegen wol ''Ulpia Noviomagus Batavorum'' neamd. Yn de tiid fan [[Karel de Grutte]] soe de stêd ''Numaga'' hjitten hawwe. Letter feroare dat stadichoan yn ''Nieumeghen'' en ''Nymegen''.

== Skiednis ==
=== Aldheid ===
[[Ofbyld:Romeins Masker Ruitermasker Gezichtshelm Romeinse Andreas Hetfeld 2020 Nijmegen.jpg|thumb|left|Romeinsk masker]]
Nimwegen is in âlde stêd, de âldste stêd fan Nederlân. De [[Romeinen]] bouden in fersterke legerkamp op it plak, om't it strategysk lei, want de heuvels der omhinne joegen in goed útsicht oer de Waal en de delling fan de [[Ryn]] hinne. Yn it jier [[69]] stiften de [[Bataven]], de stamme dy't yn dy omkriten wennen, in doarp tichteby it kamp. Dat doarp waard by de [[Bataafske Opstân]] ferneatige. De Romeinen bouden dêrnei in grutter kamp, dêr't ''[[Legio X Gemina]]'' legere waard. Al rillegau ûntstie der in nij doarp by it kamp. Om it jier [[98]] hinne krige Nimwegen [[stedsrjochten]] fan [[keizer]] [[Trajanus]] en wie de earste fan twa stêden yn it gebiet fan it hjoeddeistige Nederlân dat in ''[[municipium]]'' waard.  

Yn [[103]] waard de ''Legio X Gemina'' ferpleatst fan Nimwegen nei [[Vindibona]], it hjoeddeistige [[Wenen]], dat in grut ekonomysk neigean feroarsake foar Nimwegen. Sa'n 5.000 minsken ferfearen út de omkriten wei. Yn [[104]] werneamde keizer Trajanus de stêd ta ''Ulpia Noviomagus Batavorum'' (of yn 't koart ''Noviomagus''), dat de oarsprong fan de hjoeddeistige namme is.

=== Midsiuwen ===
[[Ofbyld:Nijmegen Stadscentrum Kronenburger park zomer.jpg|thumb|left|Kronenburgerpark mei resten fan de âlde stedsmuorre]]
[[Ofbyld:Waaggebouw Boterwaag Nijmegen Renaissance Grote Markt Waag.jpg|thumb|De Waach fan 1613]]
Yn de twadde helte fan de [[fjirde iuw]], ferswakke it Romeinske gesach, en Noviomagus waard lang om let part fan it [[Frankyske Ryk]]. It ferskynde yn dy tiid ek op de ''[[Tabula Peutingeriana]]''. Yn [[777]] boude [[Karel de Grutte]] in [[palts]] yn de stêd. Doe't keizer [[Loadewyk de Fromme]] yn [[830]] tydlik ôfset waard, waard er troch syn soan [[Lotarius I]] nei Nimwegen stjoerd. Troch syn lizzing oan de Waal bloeide de hannel yn dy tiid ek op.

De machtige keizer [[Hindrik VI fan it Hillige Roomske Ryk]] waard yn [[1165]] berne yn Nimwegen. Syn soan [[Freark II fan it Hillige Roomske Ryk|Freark II]] joech Nimwegen yn [[1230]] fannijs [[stedsrjochten]] en de stêd waard tagelyk in [[frije ryksstêd]] en krige deselde rjochten as [[Aken (stêd)|Aken]]. Yn [[1247]] waard de stêd oan it [[Hartochdom Gelre]] jûn as ûnderpân foar in liening. Dat behindere de hannel lykwols net, en yn [[1364]] waard de stêd lid fan it ferbûn fan de [[Hânze]]. De stêd wie part fan it [[Ryk fan Nimwegen]], dat ien fan de fjouwwr ûnderkertieren fan Gelre waard.

Keunst bloeide yn dy tiid ek tige yn de stêd. De ferneamde midsiuwske skilders, de [[bruorren Fan Limboarch]] waarden berne en hiene harren ûnderrjocht yn Nimwegen.

=== Iere moderne tiid ===
[[Ofbyld:View on the waal janvangoyen.jpg|thumb|De Waal by Nimwegen yn 1641]]
By de [[Nederlânske Opstân]] kaam de hannel ta in stilstân. Nimwegen waard yn [[1591]], nei de [[Spanjerts]] ferjage waarden, in part fan de [[Republyk fan de Feriene Nederlannen]] en waard dêrtroch winliken in grinsstêd. It waard it toaniel fan ferskate fjildslaggen.

Yn [[1678]] waard yn de stêd de [[Frede fan Nimwegen]] tekene, dêr't besocht waard in ein te meitsjen oan de ferskate krigen en fjildslaggen dy't Jeropa tamtearren. It slagge lykwols net en bewarje de frede foar in lange tiid.

Yn de twadde helte fan de [[njoggentjinde iuw]] woeks de befolking fan de stêd en foarmen de fortifikaasjes om de stêd hinne in behindering foar it útwreidzjen fan de stêd. Der wennen tefolle minsken yn de stêd, mar de Nederlânske oerheid woe dy fortikaasjes leaver net ôfbrekke, om't dy sjoen waarden as in wichtich part fan de ferdigening fan Nederlân. Doe't nei de [[Frânsk-Dútske Kriich]] fan [[1871]] bliken die dat âldfrinzige fortifikaasjes út de tiid wiene, waard it belied feroare en waarden de muorren yn [[1874]] ôfbrutsen. De âlde [[boarch]] waard yn [[1797]] al ôfbrutsen, en de stiennen dêrfan waarden ferkocht.

=== Moderne tiid ===
[[Ofbyld:Nijmegen - Stadhuis en Grote Markt 1900.jpg|thumb|It Stedhûs en de Grutte Merk om 1900 hinne]]
Oan de ein fan de njoggentjinde iuw en de earste helte fan de [[tweintichste iuw]] woeks Nimwegen stadichoan. In spoarbrêge oer de Waal waard yn [[1878]] boud en yn [[1936]] waard in brêge foar it [[dykferkear]] boud. Yn [[1923]] waard de [[Radboud Universiteit Nimwegen]] stifte, en dêrmei waard Nimwegen in [[universiteit]]stêd. Yn [[1927]] waard it [[Maas-Waalkanaal]] groeven.

==== Twadde Wrâldkriich ====
[[Ofbyld:Nijmegen with bridge in background, 1944 army.mil-2007-09-12-112418.jpg|thumb|''Nimwegen hat bot te lijen hân fan de Twadde Wrâldkriich'']]
Yn maaie [[1940]] waard Nederlân troch [[Nazy-Dútslân]] oanfallen, en wie Nimwegen de earste Nederlânske stêd dy't yn Dútske hannen foel. Op [[22 febrewaris]] [[1944]] waard Nimwegen swier troch Amerikaanske [[Bombardemint op Nimwegen|bombardeminten]] rekke, dat in ûnbidich soad skea yn de [[binnenstêd]] feroarsake. It waard ynearsten troch de [[Alliearden]] beweard dat it bombardemint in fersin wie en dat Amerikaanske piloaten tochten dat se de Dútske stêd [[Kleef]] bombardearre hiene. De Dútsers dêrfoaroer beskuldigen it Nederlânske  regear yn ballingskip dêrfan it bombardemint befelle hie. Yn [[2005]] waard nei in ûndersyk fêststeld dat it om in ûngelok gie troch minne kommunikaasje en trelit yn it loftrom. Goed 750 minsken kamen by it bombardemint om it libben.

Yn septimber 1944 waard de stêd it toaniel fan swiere fjochterijen yn it ramt fan [[Operaasje Market Garden]]. It doel fan de [[Slach om Nimwegen]] wie om de brêgen oer de Waal yn hannen te krijen foar't se fernield wurde soene. Mei it oermasterjen fan de Waalbrêge koe [[XXX Corps]] fan de ''[[British Army]]'' de [[1e Loftlâningsdifyzje]] yn [[Arnhim]] berikke. De brêge waard swier ferdigene troch 300 Dútske troepen oan wjerskanten mei swier anty-tankgeskut en loftferwar, dy't holpen waarden troch de [[artillery]]. De Dútsers besochten noch de brêge op te blazen, mar dat waard tefoaren kommen, mooglik troch in pleatslike [[Nederlânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich|Nederlânske ferset]]strider, [[Jan van Hoof]], dy't neffens sizzen de kabels nei de brêge trochsnien hie. Nimwegen waard toch de Britske ''Grenadier Guards'' fan de [[Guards Pantserdifyzje]], en troepen fan de Amerikaanske [[82e Loftlâningsdifyzje]] befrijd yn septimber 1944. De stêd soe letter it begjinpunt fan [[Operaasje Veritable]] wurde, dêr't Alliearde troepen de Ryn by oerstutsen en Dútslân ynfalle soene.

==== Nei de Twadde Wrâldkriich ====
[[File:Skyline Nijmegen. Gelderland. Netherlands.jpg|thumb|Sicht op Nimwegen]]
[[Ofbyld:Grote Markt, Grootemarkt, Kruismarkt. Nijmegen, Terassen. Zicht richting Burchtstraat.jpg|thumb|Grutte Merk, Nimwegen]]
[[Ofbyld:Molenstraat met nummer 95 Pand uit 1902 met stijlkenmerken van de neorenaissance, de Art Nouveau en het Berlagianisme. Architect P.G. Buskens Nijmegen.jpg|thumb|Terrassen oan de ''Molenstraat'']]
Fuortendaliks nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waard by Nimwegen in plak, [[Kamp Mariënbosch]], oanwiisd dy't Dútsers opfange moast dy't út Nederlân wei deportearre waarden. Dat kamp operearre fan [[1946]] oant en mei [[1948]]

Nei de Twadde Wrâldkriich waard de stêd weropboud en wreide him rap út nei it westen en it súdwesten. De ''Benedenstad'', it part fan de binnenstêd dy't oan de Waal en dus leger leit, wie troch earmoede en oerbefolking sa fertutearze rekke, dat de gemeente de hiele wyk slope litte woe. Troch protesten fan de pleatslike befolking besleat de gemeente de wyk wer op te bouwen mei neikriichske wenten, en liet de strjittepatroan sa't it wie. Sa hold de wyk syn karakter en waard sels yn 1975 [[beskerme stedsgesicht]]. Nije wenwiken waarden bewesten en besúdwesten de stêd boud, en ferskate doarpen, sa as [[Hatert]], Hees en Neerbosch waarden opslokt. Om't de Waal in behindering foarme foar útwreiding nei it noarden ta, koe de stêd sadwaande allinnich nei it suden en westen ta útwreidzje. Dêrtroch kaam it sintrum yn it noardeasten fan de stêd te lizzen en kamen guon nijbouwiken wol 7 km fan it sintrum ôf te lizzen. Lang om let besleat de gemeente yn de  [[1990-er jierren]] om benoarden de Waal in wyk te bouwen, [[Waalsprong]], dat in [[Vinex]]-wyk is. Dêrtroch waarden de doarpen [[Lent (Gelderlân)|Lent]] en 't Zand opslokt.

Op [[23 febrewaris]] [[1981]] bestoarmen ienheden fan de plysje fan Nimwegen en it Nederlânske Leger de ''Piersonstraat'' en ''Zeigelhof'' yn it sintrum fan Nimwegen, dêr't in hoemannichte kreakers yn in stikmannich pannen húsholden. Hja brûkten 200 plysjebuskes, trije [[Leopard 1]] tanks, trije [[pantserynfanteryreau]]wen, in helikopter, 1200 plysjemannen en 750 soldaten, en twongen de kreakers de pannen te ferlitten. De gemeente liet de pannen ôfbrekke, wylst se de mannichte fuortjeie lieten mei [[gniisgas]] en [[CS-gas]]. Dat feroarsake in gânse opskuor yn de gemeentlike polityk. Wylst de gemeente de kreakers út dy pannen hawwe woe, om't er dêre in parkeargaraazje bouwe woe, woe it grutste part fan de befolking dat der betelbere wenten op dat plak boud waarden.

Nimwegen wurdt hjoed-de-dei troch guon fan [[polityk rjochts]] noch wol it &quot;[[Havana]] oan de Waal&quot; neamd. It gemeentebestjoer hat foar it grutste part út [[Lofts (polityk)|loftse]] partijen bestien, sa as [[GrienLinks]], [[D66]], de [[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|Sosjalistyske Partij]] en de [[PvdA]]. Bytiden wie Nimwegen de iennichste fan de grutte Nederlânske stêden dy't in folslein lofts gemeentebestjoer hie. De lêste jierren feroare dat justjes. It [[CDA]] waard ek populêr, en de hjoeddeistige boargemaster, [[Hubert Bruls]], is lid fan dy partij.

Nimwegen fierde yn 2005 syn twatûzenjierrich bestean. De stêd wurdt as de âldste stêd fan Nederlân sjoen, itjinge bestriden wurdt troch [[Maastricht]].

== Untwikkeling ynwennertal ==
Yn it begjin fan de njoggentjinde iuw telde Nimwegen goed 10.000 ynwenners. Yn 1875 wiene dat der 24.000 en om 1900 hinne 44.000. Yn de tweintichste iuw naam it ynwennertal rap ta. Nei de [[Earste Wrâldkriich]] hie de stêd 70.000 ynwenners. Justjes nei de [[Twadde Wrâldkriich]] wiene der 110.000 en yn 1971 wiene der al 150.000. Dêrnei sakke it ynwennertal wat om yn 1995 op 147.561 út te kommen. Dêrnei woeks it ynwennertal wer stadichoan.  

Tabel fan de ûtwikkeling fan it ynwennertal fan 1995 ôf:&lt;ref&gt;[https://www.nijmegen.nl/over-de-gemeente/onderzoek-en-cijfers/cijfers-over-nijmegen/bevolkingscijfers/ Gemeente Nimwegen: ûndersyk en sifers oer Nimwegen]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Tekst opskrift
|-
! 1995 !! 2000 !! 2005 !! 2010 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !! 2020 !! 2021
|-
| 147.561 || 152.286 || 158.215 || 163.112 || 170.943 || 172.073 || 173.540 || 175.904 || 176.731 || 177.670 || 177.605
|}

=== Tal ynwenners it stedsdiel ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! '''Stedsdiel:''' || 1995 || 2000 || 2005 || 2007 || 2016
|-
| Nimwegen-Sintrum|| 8.506 || 8.709 || 9.274 || 9.307 || 11.557
|-
|Nimwegen-East|| 30.917 || 30.974 || 32.388 || 32.619 || 34.977
|-
|Nimwegen-Ald-West || 13.076 || 12.971 || 12.766 || 13.316 || 13.980
|-
|Nimwegen-Nij-West|| 15.792 || 16.093 || 16.401 || 16.200 || 16.775
|-
|Nimwegen-Midden|| 17.220 || 17.859 || 18.150 || 18.113 || 18.925
|-
|Nimwegen-Súd|| 20.749 || 21.934 || 22.795 || 22.528 || 23.406
|-
|Dukenburg|| 25.071 || 23.755 || 23.499 || 23.188 || 22.113
|-
|Lindenholt|| 16.230 || 16.242 || 16.121 || 15.703 || 14.949
|-
|Nimwegen-Noard|| - || 3.715 || 6.790 || 9.986 || 15.408
|-
|Stedsdiel net bekend|| - || 34 || 31 || 2 || 6
|}

== Klimaat ==
Nimwegen hat in [[seeklimaat]] (''CfB''). Nimwegen is ien fan de waarmste plakken fan Nederlân, benammen simmerdeis, dêr't de waarmste temperatueren by metten wurde yn de trijehoeke Nimwegen-[[Roermond]]-[[Eindhoven]]. Troch it ûntbrekken fan berchtmen fan noard nei súd yn Jeropa, kin it waar dêre hurd feroarje, en dêrtroch hat it gebiet in semy-[[lânklimaat]].

Ien fan de noardlikste wynhôven lizze justjes bûten Nimwegen, om [[Groesbeek]] hinne, dat justjes besúdeasten de stêd leit.

== Geografy ==
[[Ofbyld:Elyzese Velden Beek 2.jpg|thumb|''Elyzese Velden'' Beek tichteby Nimwegen ]]
Nimwegen leit oan de súdigge fan de rivier de [[Waal]] en leit oan it begjin fan de [[Nederrynske Heuvelrêch]], dy't oant [[Xanten]] yn Dútslân ta rint. De stêd sels leit ek op heuvels.

Nimwegen leit 15 km besuden de Gelderske haadstêd [[Arnhim]] en leit mar in pear kilometer fan de Dútske grins ôf. [[Kranenburg]], dat justjes oer de grins leit, en oare plakken oer de grins tsjinje, sûnt de grinzen iepene waarden yn it ramt fan it [[Ferdrach fan Schengen]], suver as forinzeplakken fan Nimwegen, om't huzeprizen dêr leger binne. Fierder lizze de Dútske stêden, [[Kleef]] 20 km, en [[Duisburg]] 78 km fan Nimwegen ôf.

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Nijmegen, de Grote Markt (RM31130+1+2 en 31134+5) met de toren van de Sint Stevenskerk RM31182 IMG 3983 2020-04-05 09.20.jpg|thumb|Monumintale gebouwen mei de Grutte of Sint-Steventsjerke]]
[[Ofbyld:Barbarossa-ruïne, Valkhof park, Nijmegen.jpg|thumb|Barbarossaruïne op it ''Valkhof''.]]
* Botanyske Tún ''Hortus Arcadië''
* [[Grutte of Sint-Stevenstsjerke (Nimwegen)|Grutte of Sint-Stevenstsjerke]]
* Stedhûs
* de Waach op de Grutte Merk
* Grutte Merk
* ''[[Valkhof]]'' mei de Barbarossaruïne en de Sint-Nikolaaskapel
* resten fan de âlde stedsmuorre: it ''Hunnerpark'' mei de ''Belvédère'' en it Kronenburgerpark mei de Krûdtoer
* lytse stikken Romeinske skiednis troch gâns de stêd hinne
* ''Lange Hezelstraat'', de âldste winkelstrjitte fan Nederlân
* midsiuwske bouwurken yn ''Benedenstad''
* [[Goffertpark]]
* ''Concertgebouw de Vereeniging'', fan arsjitekt Oscar Leeuw
* De [[Titus Brandsma Oantinkenstsjerke]] (earderee Sint-Joazeftsjerke) fan arsjitekt B.J.C. Claase
* De Waalkaai

== Kultuer ==
[[Ofbyld:Aankomst deelnemers van de Vierdaagse Nijmegen 2019 op de Sint Anna straat St Annastraat Via Gladiola.jpg|thumb|It oankommen fan de meidoggers fan de Fjouwerdagetocht fan Nimwegen]]
=== Fjouwerdagetocht ===
Nimwegen is ferneamd om de jierlikse [[Fjouwerdagetocht fan Nimwegen]], dy't op de tredde tiisdei fan eltse july úteinset. Likernôch 40.000 meidoggers út sa'n 70 lannen dogge fjouwer dagen lang mei oan kuiertochten dy't wol 30 oant 50 km lang binne. In oar ferneamd evenemint is it ''[[Valkhof Festival]]''.

=== Leauwe ===
[[Ofbyld:Sintstevenvanafsnelbinder.jpg|thumb|Grutte of Sint-Steventsjerke mei op de foargrûn de ''Lange Hezelstraat''.]]
Nei alle gedachten waard der yn de iere sande iuw al in lytse tsjerke boud op it ''Valkhof''. Yn de [[Tachtichjierrige Kriich]] foel Nimwegen om barten yn protestantske en katolike hannen oant by it [[Belis fan Nimwegen (1591)]] doe't de stêd definityf yn protestantskehannen kaam en it katolisisme yn it iepenbiere libben ferbean waard. Yn de santjinde iuw wie likernôch 40% fan de befolking katolyk en nei de godstjinstfrijheid, dy't yn de [[Frânske tiid]] ynfierd waard, groeide dy ta 60%. By it iepenjen fan de [[Katolike Universiteit Nimwegen]] yn 1923 wie dat 70% en yn it midden fan de tweintichste iuw al 80%. Fan de 1960-er jierren ôf naam de ûntsjerklikens rap ta, troch ûnder oaren ûnder druk fan de loftse studinteferienings.

=== Sport ===
De wichtichste sportklup yn Nimwegen is [[fuotbal]]klup [[N.E.C.]] (''Nijmagen Eendracht Combinatie'') dy't yn it [[Goffertstadion]] mei 12.500 sitplakken spilet. De klup spilet yn de [[Earedifyzje]]. Fjirder hat de stêd noch in [[kuorbal]]-, [[hockey]]- en [[iishockey]]klup.

== Ekonomy en ferfier ==
=== Ekonomy ===
De trije wichtichste wurkjouwers yn Nimwegen binne:

* [[Radboud Universiteit Nimwegen]]
* De trije sikehuzen yn de stêd: [[Radboud UMS]], Sint-Maartensklinyk en Canisius-Wilhelmina Sikehûs
* Nexperia en Ampleon, [[semy-konduktor]]fabrikanten, hawwe harren haadkantoar yn Nimwegen.

Oare bedriowen mei harren haadkertier yn Nimwegen binne: [[Synthon]] en [[Vaxxinova]]. Bedriuwen sa as [[Qualcomm]], [[Phototronics Inc]] en [[Applied Materials]] hawwe fêstigings yn de stêd.

=== Ferfier ===
Nimwegen is ferbûn op it lanlike wegenet troch de [[Rykswei 15|A15]], [[Rykswei 50|A50]], [[Rykswei 73|A73]] mei [[Arnhim]], [[Fenlo]], [[Duisburg]], [[Eindhoven]], [[De Bosk]] en [[Rotterdam]]. Fierder is de stêd pleatslik ferbûn troch de [[Provinsjale wei 325|A325]], [[Provinsjale wei 326|A326]], [[Provinsjale wei 324|N324]], [[Provinsjale wei 325|N325]], [[Provinsjale wei 326|N326]], [[Provinsjale wei 842|N842]] en [[Provinsjale wei 844|N844]]. 

It stedsbusferfier yn de Stedsregio Arnhim-Nimwegen wurdt fersoarge troch [[Breng]], wylst it streekbusferfier troch [[Arriva]], [[Connexxion]] en [[Hermes (ferfiersbedriuw)|Hermes]] fersoarge wurde.

Nimwegen hat fiif [[treinstasjon]]s: [[Stasjon Nimwegen|Nimwegen]], [[Stasjon Nimwegen-Dukenburg|Nimwegen-Dukenburg]], [[Stasjon Nimwegen-Heyendaal|Nimwegen-Heyendaal]], [[Stasjon Nimwegen-Lent|Nimwegen-Lent]] en [[Stasjon Nimwegen-Goffert|Nimwegen-Goffert]]. It Sintraal Stasjon Nimwegen is ferbûn oan it [[intercity]]-netwurk.

Fierders hat Nimwegen ferbing oer it wetter troch de rivier de [[Waal]] en it [[Maas-Waalkanaal]].

== Underrjocht ==
[[Ofbyld:Erasmusgebouw Erasmusplein 1 Radboud Universiteit Nijmegen gezien vanaf Heyendaalseweg.jpg|thumb|[[Radboud Universiteit Nimwegen]]]]
Nimwegen hat ien [[universiteit]]; it [[Radboud Universiteit Nimwegen]]. Hy waard yn 1923 stifte en wie de earste katolike universiteit yn Nederlân. It hiet ynearsten de Katolike Universiteit Nimwegen oant 2004 doe't er de hjoeddeistige namme krige. Yn oktober 2018 hie de universiteit 22.142 studinten en 4.921 meiwurkers.

Fierder hat de [[HAN University of Applied Sciences]], dy't ûnderrjocht yn it [[heger beropsûnderwiis]] jout, fêstigings yn Nimwegen op mêd fan ûnderwiis en sosjaal wurk, en ek de medyske ôfdieling is dêr fêstige.

It ROC-Nimwegen fersoarget it [[middelber beropsûnderwiis]], en fierders binne der ferskate middelbere en legere skoallen yn de stêd.

== Polityk ==
Ferdieling fan de sitten yn de gemeenteried:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;16&quot;|'''Gemeenteriedssitten'''
|-
|'''Partij'''||'''1974'''||'''1978'''||'''1982'''||'''1986'''||'''1990'''||'''1994'''||'''1998'''||'''2002'''||'''2006'''||'''2010'''||'''2014'''||'''2018'''
|-
|[[GroenLinks]]&lt;ref&gt;foar 1986 [[Kommunistyske Partij fan Nederlân]], [[Politike Partij Radikalen]] en de [[Pasifistysk Sosjalistyske Partij]], tusken 1986 en 1990 [[Radikaal Lofts]]&lt;/ref&gt;||4||3||6||5||6||6||8||9||6||8||8||11
|-
|[[Demokraten 66|D66]]||-||2||2||2||5||7||2||1||2||6||7||6
|-
|[[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|SP]]||2||2||3||2||2||4||6||6||7||5||8||5
|-
|[[Volkspartij voor Vrijheid en Democratie|VVD]]||6||4||6||4||3||4||5||4||4||4||4||4
|-
|[[Nijmeegse Fractie]]&lt;ref&gt;2002-2009 as [[Stadspartij Nijmegen]] en [[Nijmegen Nu]], 2009-2014 as Stadspartij Nijmegen Nu&lt;/ref&gt;||-||-||-||-||-||-||-||4||2||1||2||3
|-
|[[Partij van de Arbeid|PvdA]]||12||12||9||16||11||8||8||8||11||8||4||3
|-
|[[Christen-Democratisch Appèl|CDA]]||15||16||13||10||12||9||7||5||5||3||2||2
|-
|[[Partij voor de Dieren|PvdD]]||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||2
|-
|[[50Plus]]||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1
|-
|[[Gewoon Nijmegen]]||-||-||-||-||-||-||-||-||1||2||2||1
|-
|Voor Nijmegen||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1
|-
|[[Verenigde Senioren Partij|VSP]]||-||-||-||-||-||-||1||2||1||2||2||-
|-
|[[De Grienen (Nederlân)|De Grienen]]||-||-||-||-||-||1||2||-||-||-||-||-
|-
|Totaal||39||39||39||39||39||39||39||39||39||39||39||39
|-
|Opkomst||||||||||||56,6%||53,6%||52,4%||57,9%||54,1%||54,6%||57,1%
|}

== Ferneamde ynwenners ==
[[Ofbyld:Saint Petrus Canisius.jpg|thumb|100px|De hillige Petrus Kanisius]]
[[Ofbyld:Margarita de Bourbon de Parme (2016).jpg|thumb|100px|Prinsesse Margarita de Bourbon de Parme (2016)]]
=== Berne yn Nimwegen ===
* keizer [[Hindrik VI fan it Hillige Roomske Ryk]] (1165–1197)
* [[Bruorren Limboarch]] (1385–1416) midsiuwske skilders
* [[Giovanni Antoniano]] (ferstoarn 1588), patristike gelearde
* [[Petrus Kanisius]] (1521–1597), katolike [[hillige]]
* [[Henriette Pressburg]] (1788–1863), mem fan [[Karl Marx]]
* Sophie Pressburg (1797–1854), beppe fan [[Anton Philips|Anton]] en [[Gerard Philips]] dy't [[Philips]] stifte hiene
* [[Pieter Claude Bijleveld]] (1828 – 1898), boargemaster
* [[Carli Biessels]] (1936–2016), skriuwer
* [[Eddie Van Halen]] (1955–2020), rock-muzikant
* [[Alex Van Halen]] (berne 1953), rock-muzikant
* [[Daphne Deckers]] (berne 1968), model, presintatrise, skriuwer en aktrise
* [[Margarita of Bourbon-Parma]] (berne 1972), prinsesse, âldste dochter fan prinsesse [[Irene fan de Nederlannen|Irene]]
* [[Saadia Himi]] (berne 1984), ''Miss Netherlands Earth 2004''
* [[Amira Willighagen]] (berne 2004), operasjongster
* [[Jos Hermens]] (berne 1950), atleet
* [[Anne Quist]] (berne 1957), Olympysk roeister
* [[Ron de Groot]] (berne 1960), fuotballer
* [[Pie Geelen]] (berne 1972), Olympysk swimmer
* [[Frank Demouge]] (berne 1982), fuotballer
* [[Nacer Barazite]] (berne 1990), fuotballer
* [[Frank Boeijen]] (berne 1957), sjonger

=== Oare ferneamde ynwenners ===
[[Ofbyld:TitusBrandsma.jpg|thumb|100px|Titus Brandsma (1920-er jierren)]]
* [[Titus Brandsma]] – (1881–1942) heechlearaar [[filosofy]], [[roomsk-katolyk]] [[teolooch]] en [[karmelyt]].
* [[Dries van Agt]] – (berne 1931) [[politikus]]
* [[Nina Simone]] – (1933–2003) jazz-muzikant
* [[Edward Ka-Spel]] – (berne 1954) sjonger fan [[The Legendary Pink Dots]]
* [[Perry Ubeda]] – (berne 1971) kickbokser
* [[Karapet Karapetyan]] – (berne 1982) kickbokser

== Susterstêden ==
* {{Flagge US}} [[Albany (New York)|Albany]], [[New York (steat)|New York]], [[Feriene Steaten]]
* [[File:Flag of Japan.svg|20px]] [[Higashimatsuyama]], [[Japan]]
* [[File:Flag of Nicaragua.svg|20px]] [[Masaya]], [[Nikaragua]]
* [[File:Flag of Finland.svg|20px]] [[Oulu]], [[Finlân]]
* [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Pskov]], [[Ruslân]]
* [[File:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|20px]] [[Suzhou]], [[Sina]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.nijmegen.nl/ Webstee fan de gemeente Nimwegen]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{Koördinaten|51_50_51_N_05_51_45_E_type:city_zoom:12_region:NL|51° 51' N, 5° 52' E}}

{{GemeentenGelderlân}}
{{DEFAULTSORT:Nimwegen}}
[[Kategory:Nimwegen| ]]
[[Kategory:Plak yn Nimwegen]]
[[Kategory:Hânzestêd]]
[[Kategory:Gemeente yn Gelderlân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1230]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 1e iuw]]</text>
      <sha1>f8vik2rw0c8bbrk8zxy2tn7ze2ydus5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230074</id>
      <parentid>1230073</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>De Wikischim</username>
        <id>18704</id>
      </contributor>
      <comment>Nimwege wie noch gjin stêd yn de 8e iuw</comment>
      <origin>1230074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26903" sha1="5lpwp5ha88uo0gby801w9x4u05fyd7v" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Nimwegen &lt;br&gt; &lt;small&gt;''Nijmegen''&lt;/small&gt;
| ôfbylding                   = Nijmegen Panorama Wolken met water en eiland 2016.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = Panorama mei Nimwegen fierderop
| wapen                       = [[Ofbyld:Flag of Nijmegen.svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Coat of arms of Nijmegen.svg|110px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Nimwegen}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 57,60 km², wêrfan 53,62 km² lân en 3,98 km² wetter
| befolkingstichtens          = 3345 / km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =  
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| boargemaster                = [[Hubert Bruls]] ([[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]]) 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = 1e iuw n.Kr. &lt;br&gt; [[1230]] (stedsrjochten)
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|15}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|73}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|783}} {{Piktogram dyk Europa E-wei|31}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|325}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|326}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|324}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|326}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|842}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|844}} [[S100 (Nimwegen)|s100]] 
| postkoade                   = 6500-6546, 6663
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|51_50_51_N_05_51_45_E_type:city_zoom:12_region:NL|51° 51' N, 5° 52' E}}
| webside                     = [http://www.nijmegen.nl www.nijmegen.nl]
| ôfbylding2                  = Nijmegen_Waalbrug_R01.jpg
| ôfbyldingstekst2            = Waalbrêge
| ôfbylding3                  = NL_-_locator_map_municipality_code_GM0268_(2016).png
| ôfbyldingstekst3            = Lizzing fan de gemeente Nimwegen
| mapname                     = Gelderlân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 51
| lat_min                     = 50
| lat_sec                     = 51
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 51
| lon_sec                     = 45
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = 2013-Nijmegen.jpg
| ôfbyldingstekst99           = Kaart fan Nimwegen
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Nimwegen''', ek wol stavere as '''Nymwegen''', ([[Nimweechsk]]: ''Nimwèège'', [[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Nijmegen'') is in gemeente en de grutste stêd yn de [[Nederlân]]ske provinsje [[Gelderlân]], mei {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Nimwegen}} ynwenners ({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]). De stêd leit oan de [[Waal]] en oan it [[Maas-Waalkanaal]].

De gemeente bestiet njonken de stêd fierder út de eardere doarpen [[Hatert]], Hees en Neerbosch, de nije wyk oan oare kant fan de Waal, [[Waalsprong]], dy't ek de doarpen [[Lent (Gelderlân)|Lent]] en 't Zand befettet, en de nije wiken Nimwegen-Oosterhout en [[Ressen (Nimwegen)|Nimwegen-Ressen]].

De stêd is part fan de [[Stedsregio Arnhim-Nimwegen]], dy't yn 2011 736.107 ynwenners hie. Fanâlds is de stêd in part fan it [[Ryk fan Nimwegen]].

== Namme ==
De [[Latyn]]ske namme fan Nimwegen wie, , nei alle gedachten, ''Ulpia Noviomagus Batavorum''. De [[plaknamme]] ''[[Noviomagus]]'' komt fan de [[Keltysk]]e wurden ''novio'' (&quot;nij&quot;) en ''magos'' (&quot;flakte&quot; of &quot;merk&quot;). De [[Romeinen]] latinisearren dat dêrnei as ''Noviomagus''. Hja brûkten dy namme ek wol foar oare stêden. 

Ta ûnderskaat waard Nimwegen wol ''Ulpia Noviomagus Batavorum'' neamd. Yn de tiid fan [[Karel de Grutte]] soe it plak ''Numaga'' hjitten hawwe. Letter feroare dat stadichoan yn ''Nieumeghen'' en ''Nymegen''.

== Skiednis ==
=== Aldheid ===
[[Ofbyld:Romeins Masker Ruitermasker Gezichtshelm Romeinse Andreas Hetfeld 2020 Nijmegen.jpg|thumb|left|Romeinsk masker]]
Nimwegen is in âlde stêd, de âldste stêd fan Nederlân. De [[Romeinen]] bouden in fersterke legerkamp op it plak, om't it strategysk lei, want de heuvels der omhinne joegen in goed útsicht oer de Waal en de delling fan de [[Ryn]] hinne. Yn it jier [[69]] stiften de [[Bataven]], de stamme dy't yn dy omkriten wennen, in doarp tichteby it kamp. Dat doarp waard by de [[Bataafske Opstân]] ferneatige. De Romeinen bouden dêrnei in grutter kamp, dêr't ''[[Legio X Gemina]]'' legere waard. Al rillegau ûntstie der in nij doarp by it kamp. Om it jier [[98]] hinne krige Nimwegen [[stedsrjochten]] fan [[keizer]] [[Trajanus]] en wie de earste fan twa stêden yn it gebiet fan it hjoeddeistige Nederlân dat in ''[[municipium]]'' waard.  

Yn [[103]] waard de ''Legio X Gemina'' ferpleatst fan Nimwegen nei [[Vindibona]], it hjoeddeistige [[Wenen]], dat in grut ekonomysk neigean feroarsake foar Nimwegen. Sa'n 5.000 minsken ferfearen út de omkriten wei. Yn [[104]] werneamde keizer Trajanus de stêd ta ''Ulpia Noviomagus Batavorum'' (of yn 't koart ''Noviomagus''), dat de oarsprong fan de hjoeddeistige namme is.

=== Midsiuwen ===
[[Ofbyld:Nijmegen Stadscentrum Kronenburger park zomer.jpg|thumb|left|Kronenburgerpark mei resten fan de âlde stedsmuorre]]
[[Ofbyld:Waaggebouw Boterwaag Nijmegen Renaissance Grote Markt Waag.jpg|thumb|De Waach fan 1613]]
Yn de twadde helte fan de [[fjirde iuw]], ferswakke it Romeinske gesach, en Noviomagus waard lang om let part fan it [[Frankyske Ryk]]. It ferskynde yn dy tiid ek op de ''[[Tabula Peutingeriana]]''. Yn [[777]] boude [[Karel de Grutte]] in [[palts]] yn de stêd. Doe't keizer [[Loadewyk de Fromme]] yn [[830]] tydlik ôfset waard, waard er troch syn soan [[Lotarius I]] nei Nimwegen stjoerd. Troch syn lizzing oan de Waal bloeide de hannel yn dy tiid ek op.

De machtige keizer [[Hindrik VI fan it Hillige Roomske Ryk]] waard yn [[1165]] berne yn Nimwegen. Syn soan [[Freark II fan it Hillige Roomske Ryk|Freark II]] joech Nimwegen yn [[1230]] fannijs [[stedsrjochten]] en de stêd waard tagelyk in [[frije ryksstêd]] en krige deselde rjochten as [[Aken (stêd)|Aken]]. Yn [[1247]] waard de stêd oan it [[Hartochdom Gelre]] jûn as ûnderpân foar in liening. Dat behindere de hannel lykwols net, en yn [[1364]] waard de stêd lid fan it ferbûn fan de [[Hânze]]. De stêd wie part fan it [[Ryk fan Nimwegen]], dat ien fan de fjouwwr ûnderkertieren fan Gelre waard.

Keunst bloeide yn dy tiid ek tige yn de stêd. De ferneamde midsiuwske skilders, de [[bruorren Fan Limboarch]] waarden berne en hiene harren ûnderrjocht yn Nimwegen.

=== Iere moderne tiid ===
[[Ofbyld:View on the waal janvangoyen.jpg|thumb|De Waal by Nimwegen yn 1641]]
By de [[Nederlânske Opstân]] kaam de hannel ta in stilstân. Nimwegen waard yn [[1591]], nei de [[Spanjerts]] ferjage waarden, in part fan de [[Republyk fan de Feriene Nederlannen]] en waard dêrtroch winliken in grinsstêd. It waard it toaniel fan ferskate fjildslaggen.

Yn [[1678]] waard yn de stêd de [[Frede fan Nimwegen]] tekene, dêr't besocht waard in ein te meitsjen oan de ferskate krigen en fjildslaggen dy't Jeropa tamtearren. It slagge lykwols net en bewarje de frede foar in lange tiid.

Yn de twadde helte fan de [[njoggentjinde iuw]] woeks de befolking fan de stêd en foarmen de fortifikaasjes om de stêd hinne in behindering foar it útwreidzjen fan de stêd. Der wennen tefolle minsken yn de stêd, mar de Nederlânske oerheid woe dy fortikaasjes leaver net ôfbrekke, om't dy sjoen waarden as in wichtich part fan de ferdigening fan Nederlân. Doe't nei de [[Frânsk-Dútske Kriich]] fan [[1871]] bliken die dat âldfrinzige fortifikaasjes út de tiid wiene, waard it belied feroare en waarden de muorren yn [[1874]] ôfbrutsen. De âlde [[boarch]] waard yn [[1797]] al ôfbrutsen, en de stiennen dêrfan waarden ferkocht.

=== Moderne tiid ===
[[Ofbyld:Nijmegen - Stadhuis en Grote Markt 1900.jpg|thumb|It Stedhûs en de Grutte Merk om 1900 hinne]]
Oan de ein fan de njoggentjinde iuw en de earste helte fan de [[tweintichste iuw]] woeks Nimwegen stadichoan. In spoarbrêge oer de Waal waard yn [[1878]] boud en yn [[1936]] waard in brêge foar it [[dykferkear]] boud. Yn [[1923]] waard de [[Radboud Universiteit Nimwegen]] stifte, en dêrmei waard Nimwegen in [[universiteit]]stêd. Yn [[1927]] waard it [[Maas-Waalkanaal]] groeven.

==== Twadde Wrâldkriich ====
[[Ofbyld:Nijmegen with bridge in background, 1944 army.mil-2007-09-12-112418.jpg|thumb|''Nimwegen hat bot te lijen hân fan de Twadde Wrâldkriich'']]
Yn maaie [[1940]] waard Nederlân troch [[Nazy-Dútslân]] oanfallen, en wie Nimwegen de earste Nederlânske stêd dy't yn Dútske hannen foel. Op [[22 febrewaris]] [[1944]] waard Nimwegen swier troch Amerikaanske [[Bombardemint op Nimwegen|bombardeminten]] rekke, dat in ûnbidich soad skea yn de [[binnenstêd]] feroarsake. It waard ynearsten troch de [[Alliearden]] beweard dat it bombardemint in fersin wie en dat Amerikaanske piloaten tochten dat se de Dútske stêd [[Kleef]] bombardearre hiene. De Dútsers dêrfoaroer beskuldigen it Nederlânske  regear yn ballingskip dêrfan it bombardemint befelle hie. Yn [[2005]] waard nei in ûndersyk fêststeld dat it om in ûngelok gie troch minne kommunikaasje en trelit yn it loftrom. Goed 750 minsken kamen by it bombardemint om it libben.

Yn septimber 1944 waard de stêd it toaniel fan swiere fjochterijen yn it ramt fan [[Operaasje Market Garden]]. It doel fan de [[Slach om Nimwegen]] wie om de brêgen oer de Waal yn hannen te krijen foar't se fernield wurde soene. Mei it oermasterjen fan de Waalbrêge koe [[XXX Corps]] fan de ''[[British Army]]'' de [[1e Loftlâningsdifyzje]] yn [[Arnhim]] berikke. De brêge waard swier ferdigene troch 300 Dútske troepen oan wjerskanten mei swier anty-tankgeskut en loftferwar, dy't holpen waarden troch de [[artillery]]. De Dútsers besochten noch de brêge op te blazen, mar dat waard tefoaren kommen, mooglik troch in pleatslike [[Nederlânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich|Nederlânske ferset]]strider, [[Jan van Hoof]], dy't neffens sizzen de kabels nei de brêge trochsnien hie. Nimwegen waard toch de Britske ''Grenadier Guards'' fan de [[Guards Pantserdifyzje]], en troepen fan de Amerikaanske [[82e Loftlâningsdifyzje]] befrijd yn septimber 1944. De stêd soe letter it begjinpunt fan [[Operaasje Veritable]] wurde, dêr't Alliearde troepen de Ryn by oerstutsen en Dútslân ynfalle soene.

==== Nei de Twadde Wrâldkriich ====
[[File:Skyline Nijmegen. Gelderland. Netherlands.jpg|thumb|Sicht op Nimwegen]]
[[Ofbyld:Grote Markt, Grootemarkt, Kruismarkt. Nijmegen, Terassen. Zicht richting Burchtstraat.jpg|thumb|Grutte Merk, Nimwegen]]
[[Ofbyld:Molenstraat met nummer 95 Pand uit 1902 met stijlkenmerken van de neorenaissance, de Art Nouveau en het Berlagianisme. Architect P.G. Buskens Nijmegen.jpg|thumb|Terrassen oan de ''Molenstraat'']]
Fuortendaliks nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waard by Nimwegen in plak, [[Kamp Mariënbosch]], oanwiisd dy't Dútsers opfange moast dy't út Nederlân wei deportearre waarden. Dat kamp operearre fan [[1946]] oant en mei [[1948]]

Nei de Twadde Wrâldkriich waard de stêd weropboud en wreide him rap út nei it westen en it súdwesten. De ''Benedenstad'', it part fan de binnenstêd dy't oan de Waal en dus leger leit, wie troch earmoede en oerbefolking sa fertutearze rekke, dat de gemeente de hiele wyk slope litte woe. Troch protesten fan de pleatslike befolking besleat de gemeente de wyk wer op te bouwen mei neikriichske wenten, en liet de strjittepatroan sa't it wie. Sa hold de wyk syn karakter en waard sels yn 1975 [[beskerme stedsgesicht]]. Nije wenwiken waarden bewesten en besúdwesten de stêd boud, en ferskate doarpen, sa as [[Hatert]], Hees en Neerbosch waarden opslokt. Om't de Waal in behindering foarme foar útwreiding nei it noarden ta, koe de stêd sadwaande allinnich nei it suden en westen ta útwreidzje. Dêrtroch kaam it sintrum yn it noardeasten fan de stêd te lizzen en kamen guon nijbouwiken wol 7 km fan it sintrum ôf te lizzen. Lang om let besleat de gemeente yn de  [[1990-er jierren]] om benoarden de Waal in wyk te bouwen, [[Waalsprong]], dat in [[Vinex]]-wyk is. Dêrtroch waarden de doarpen [[Lent (Gelderlân)|Lent]] en 't Zand opslokt.

Op [[23 febrewaris]] [[1981]] bestoarmen ienheden fan de plysje fan Nimwegen en it Nederlânske Leger de ''Piersonstraat'' en ''Zeigelhof'' yn it sintrum fan Nimwegen, dêr't in hoemannichte kreakers yn in stikmannich pannen húsholden. Hja brûkten 200 plysjebuskes, trije [[Leopard 1]] tanks, trije [[pantserynfanteryreau]]wen, in helikopter, 1200 plysjemannen en 750 soldaten, en twongen de kreakers de pannen te ferlitten. De gemeente liet de pannen ôfbrekke, wylst se de mannichte fuortjeie lieten mei [[gniisgas]] en [[CS-gas]]. Dat feroarsake in gânse opskuor yn de gemeentlike polityk. Wylst de gemeente de kreakers út dy pannen hawwe woe, om't er dêre in parkeargaraazje bouwe woe, woe it grutste part fan de befolking dat der betelbere wenten op dat plak boud waarden.

Nimwegen wurdt hjoed-de-dei troch guon fan [[polityk rjochts]] noch wol it &quot;[[Havana]] oan de Waal&quot; neamd. It gemeentebestjoer hat foar it grutste part út [[Lofts (polityk)|loftse]] partijen bestien, sa as [[GrienLinks]], [[D66]], de [[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|Sosjalistyske Partij]] en de [[PvdA]]. Bytiden wie Nimwegen de iennichste fan de grutte Nederlânske stêden dy't in folslein lofts gemeentebestjoer hie. De lêste jierren feroare dat justjes. It [[CDA]] waard ek populêr, en de hjoeddeistige boargemaster, [[Hubert Bruls]], is lid fan dy partij.

Nimwegen fierde yn 2005 syn twatûzenjierrich bestean. De stêd wurdt as de âldste stêd fan Nederlân sjoen, itjinge bestriden wurdt troch [[Maastricht]].

== Untwikkeling ynwennertal ==
Yn it begjin fan de njoggentjinde iuw telde Nimwegen goed 10.000 ynwenners. Yn 1875 wiene dat der 24.000 en om 1900 hinne 44.000. Yn de tweintichste iuw naam it ynwennertal rap ta. Nei de [[Earste Wrâldkriich]] hie de stêd 70.000 ynwenners. Justjes nei de [[Twadde Wrâldkriich]] wiene der 110.000 en yn 1971 wiene der al 150.000. Dêrnei sakke it ynwennertal wat om yn 1995 op 147.561 út te kommen. Dêrnei woeks it ynwennertal wer stadichoan.  

Tabel fan de ûtwikkeling fan it ynwennertal fan 1995 ôf:&lt;ref&gt;[https://www.nijmegen.nl/over-de-gemeente/onderzoek-en-cijfers/cijfers-over-nijmegen/bevolkingscijfers/ Gemeente Nimwegen: ûndersyk en sifers oer Nimwegen]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Tekst opskrift
|-
! 1995 !! 2000 !! 2005 !! 2010 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !! 2020 !! 2021
|-
| 147.561 || 152.286 || 158.215 || 163.112 || 170.943 || 172.073 || 173.540 || 175.904 || 176.731 || 177.670 || 177.605
|}

=== Tal ynwenners it stedsdiel ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! '''Stedsdiel:''' || 1995 || 2000 || 2005 || 2007 || 2016
|-
| Nimwegen-Sintrum|| 8.506 || 8.709 || 9.274 || 9.307 || 11.557
|-
|Nimwegen-East|| 30.917 || 30.974 || 32.388 || 32.619 || 34.977
|-
|Nimwegen-Ald-West || 13.076 || 12.971 || 12.766 || 13.316 || 13.980
|-
|Nimwegen-Nij-West|| 15.792 || 16.093 || 16.401 || 16.200 || 16.775
|-
|Nimwegen-Midden|| 17.220 || 17.859 || 18.150 || 18.113 || 18.925
|-
|Nimwegen-Súd|| 20.749 || 21.934 || 22.795 || 22.528 || 23.406
|-
|Dukenburg|| 25.071 || 23.755 || 23.499 || 23.188 || 22.113
|-
|Lindenholt|| 16.230 || 16.242 || 16.121 || 15.703 || 14.949
|-
|Nimwegen-Noard|| - || 3.715 || 6.790 || 9.986 || 15.408
|-
|Stedsdiel net bekend|| - || 34 || 31 || 2 || 6
|}

== Klimaat ==
Nimwegen hat in [[seeklimaat]] (''CfB''). Nimwegen is ien fan de waarmste plakken fan Nederlân, benammen simmerdeis, dêr't de waarmste temperatueren by metten wurde yn de trijehoeke Nimwegen-[[Roermond]]-[[Eindhoven]]. Troch it ûntbrekken fan berchtmen fan noard nei súd yn Jeropa, kin it waar dêre hurd feroarje, en dêrtroch hat it gebiet in semy-[[lânklimaat]].

Ien fan de noardlikste wynhôven lizze justjes bûten Nimwegen, om [[Groesbeek]] hinne, dat justjes besúdeasten de stêd leit.

== Geografy ==
[[Ofbyld:Elyzese Velden Beek 2.jpg|thumb|''Elyzese Velden'' Beek tichteby Nimwegen ]]
Nimwegen leit oan de súdigge fan de rivier de [[Waal]] en leit oan it begjin fan de [[Nederrynske Heuvelrêch]], dy't oant [[Xanten]] yn Dútslân ta rint. De stêd sels leit ek op heuvels.

Nimwegen leit 15 km besuden de Gelderske haadstêd [[Arnhim]] en leit mar in pear kilometer fan de Dútske grins ôf. [[Kranenburg]], dat justjes oer de grins leit, en oare plakken oer de grins tsjinje, sûnt de grinzen iepene waarden yn it ramt fan it [[Ferdrach fan Schengen]], suver as forinzeplakken fan Nimwegen, om't huzeprizen dêr leger binne. Fierder lizze de Dútske stêden, [[Kleef]] 20 km, en [[Duisburg]] 78 km fan Nimwegen ôf.

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Nijmegen, de Grote Markt (RM31130+1+2 en 31134+5) met de toren van de Sint Stevenskerk RM31182 IMG 3983 2020-04-05 09.20.jpg|thumb|Monumintale gebouwen mei de Grutte of Sint-Steventsjerke]]
[[Ofbyld:Barbarossa-ruïne, Valkhof park, Nijmegen.jpg|thumb|Barbarossaruïne op it ''Valkhof''.]]
* Botanyske Tún ''Hortus Arcadië''
* [[Grutte of Sint-Stevenstsjerke (Nimwegen)|Grutte of Sint-Stevenstsjerke]]
* Stedhûs
* de Waach op de Grutte Merk
* Grutte Merk
* ''[[Valkhof]]'' mei de Barbarossaruïne en de Sint-Nikolaaskapel
* resten fan de âlde stedsmuorre: it ''Hunnerpark'' mei de ''Belvédère'' en it Kronenburgerpark mei de Krûdtoer
* lytse stikken Romeinske skiednis troch gâns de stêd hinne
* ''Lange Hezelstraat'', de âldste winkelstrjitte fan Nederlân
* midsiuwske bouwurken yn ''Benedenstad''
* [[Goffertpark]]
* ''Concertgebouw de Vereeniging'', fan arsjitekt Oscar Leeuw
* De [[Titus Brandsma Oantinkenstsjerke]] (earderee Sint-Joazeftsjerke) fan arsjitekt B.J.C. Claase
* De Waalkaai

== Kultuer ==
[[Ofbyld:Aankomst deelnemers van de Vierdaagse Nijmegen 2019 op de Sint Anna straat St Annastraat Via Gladiola.jpg|thumb|It oankommen fan de meidoggers fan de Fjouwerdagetocht fan Nimwegen]]
=== Fjouwerdagetocht ===
Nimwegen is ferneamd om de jierlikse [[Fjouwerdagetocht fan Nimwegen]], dy't op de tredde tiisdei fan eltse july úteinset. Likernôch 40.000 meidoggers út sa'n 70 lannen dogge fjouwer dagen lang mei oan kuiertochten dy't wol 30 oant 50 km lang binne. In oar ferneamd evenemint is it ''[[Valkhof Festival]]''.

=== Leauwe ===
[[Ofbyld:Sintstevenvanafsnelbinder.jpg|thumb|Grutte of Sint-Steventsjerke mei op de foargrûn de ''Lange Hezelstraat''.]]
Nei alle gedachten waard der yn de iere sande iuw al in lytse tsjerke boud op it ''Valkhof''. Yn de [[Tachtichjierrige Kriich]] foel Nimwegen om barten yn protestantske en katolike hannen oant by it [[Belis fan Nimwegen (1591)]] doe't de stêd definityf yn protestantskehannen kaam en it katolisisme yn it iepenbiere libben ferbean waard. Yn de santjinde iuw wie likernôch 40% fan de befolking katolyk en nei de godstjinstfrijheid, dy't yn de [[Frânske tiid]] ynfierd waard, groeide dy ta 60%. By it iepenjen fan de [[Katolike Universiteit Nimwegen]] yn 1923 wie dat 70% en yn it midden fan de tweintichste iuw al 80%. Fan de 1960-er jierren ôf naam de ûntsjerklikens rap ta, troch ûnder oaren ûnder druk fan de loftse studinteferienings.

=== Sport ===
De wichtichste sportklup yn Nimwegen is [[fuotbal]]klup [[N.E.C.]] (''Nijmagen Eendracht Combinatie'') dy't yn it [[Goffertstadion]] mei 12.500 sitplakken spilet. De klup spilet yn de [[Earedifyzje]]. Fjirder hat de stêd noch in [[kuorbal]]-, [[hockey]]- en [[iishockey]]klup.

== Ekonomy en ferfier ==
=== Ekonomy ===
De trije wichtichste wurkjouwers yn Nimwegen binne:

* [[Radboud Universiteit Nimwegen]]
* De trije sikehuzen yn de stêd: [[Radboud UMS]], Sint-Maartensklinyk en Canisius-Wilhelmina Sikehûs
* Nexperia en Ampleon, [[semy-konduktor]]fabrikanten, hawwe harren haadkantoar yn Nimwegen.

Oare bedriowen mei harren haadkertier yn Nimwegen binne: [[Synthon]] en [[Vaxxinova]]. Bedriuwen sa as [[Qualcomm]], [[Phototronics Inc]] en [[Applied Materials]] hawwe fêstigings yn de stêd.

=== Ferfier ===
Nimwegen is ferbûn op it lanlike wegenet troch de [[Rykswei 15|A15]], [[Rykswei 50|A50]], [[Rykswei 73|A73]] mei [[Arnhim]], [[Fenlo]], [[Duisburg]], [[Eindhoven]], [[De Bosk]] en [[Rotterdam]]. Fierder is de stêd pleatslik ferbûn troch de [[Provinsjale wei 325|A325]], [[Provinsjale wei 326|A326]], [[Provinsjale wei 324|N324]], [[Provinsjale wei 325|N325]], [[Provinsjale wei 326|N326]], [[Provinsjale wei 842|N842]] en [[Provinsjale wei 844|N844]]. 

It stedsbusferfier yn de Stedsregio Arnhim-Nimwegen wurdt fersoarge troch [[Breng]], wylst it streekbusferfier troch [[Arriva]], [[Connexxion]] en [[Hermes (ferfiersbedriuw)|Hermes]] fersoarge wurde.

Nimwegen hat fiif [[treinstasjon]]s: [[Stasjon Nimwegen|Nimwegen]], [[Stasjon Nimwegen-Dukenburg|Nimwegen-Dukenburg]], [[Stasjon Nimwegen-Heyendaal|Nimwegen-Heyendaal]], [[Stasjon Nimwegen-Lent|Nimwegen-Lent]] en [[Stasjon Nimwegen-Goffert|Nimwegen-Goffert]]. It Sintraal Stasjon Nimwegen is ferbûn oan it [[intercity]]-netwurk.

Fierders hat Nimwegen ferbing oer it wetter troch de rivier de [[Waal]] en it [[Maas-Waalkanaal]].

== Underrjocht ==
[[Ofbyld:Erasmusgebouw Erasmusplein 1 Radboud Universiteit Nijmegen gezien vanaf Heyendaalseweg.jpg|thumb|[[Radboud Universiteit Nimwegen]]]]
Nimwegen hat ien [[universiteit]]; it [[Radboud Universiteit Nimwegen]]. Hy waard yn 1923 stifte en wie de earste katolike universiteit yn Nederlân. It hiet ynearsten de Katolike Universiteit Nimwegen oant 2004 doe't er de hjoeddeistige namme krige. Yn oktober 2018 hie de universiteit 22.142 studinten en 4.921 meiwurkers.

Fierder hat de [[HAN University of Applied Sciences]], dy't ûnderrjocht yn it [[heger beropsûnderwiis]] jout, fêstigings yn Nimwegen op mêd fan ûnderwiis en sosjaal wurk, en ek de medyske ôfdieling is dêr fêstige.

It ROC-Nimwegen fersoarget it [[middelber beropsûnderwiis]], en fierders binne der ferskate middelbere en legere skoallen yn de stêd.

== Polityk ==
Ferdieling fan de sitten yn de gemeenteried:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;16&quot;|'''Gemeenteriedssitten'''
|-
|'''Partij'''||'''1974'''||'''1978'''||'''1982'''||'''1986'''||'''1990'''||'''1994'''||'''1998'''||'''2002'''||'''2006'''||'''2010'''||'''2014'''||'''2018'''
|-
|[[GroenLinks]]&lt;ref&gt;foar 1986 [[Kommunistyske Partij fan Nederlân]], [[Politike Partij Radikalen]] en de [[Pasifistysk Sosjalistyske Partij]], tusken 1986 en 1990 [[Radikaal Lofts]]&lt;/ref&gt;||4||3||6||5||6||6||8||9||6||8||8||11
|-
|[[Demokraten 66|D66]]||-||2||2||2||5||7||2||1||2||6||7||6
|-
|[[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|SP]]||2||2||3||2||2||4||6||6||7||5||8||5
|-
|[[Volkspartij voor Vrijheid en Democratie|VVD]]||6||4||6||4||3||4||5||4||4||4||4||4
|-
|[[Nijmeegse Fractie]]&lt;ref&gt;2002-2009 as [[Stadspartij Nijmegen]] en [[Nijmegen Nu]], 2009-2014 as Stadspartij Nijmegen Nu&lt;/ref&gt;||-||-||-||-||-||-||-||4||2||1||2||3
|-
|[[Partij van de Arbeid|PvdA]]||12||12||9||16||11||8||8||8||11||8||4||3
|-
|[[Christen-Democratisch Appèl|CDA]]||15||16||13||10||12||9||7||5||5||3||2||2
|-
|[[Partij voor de Dieren|PvdD]]||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||2
|-
|[[50Plus]]||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1
|-
|[[Gewoon Nijmegen]]||-||-||-||-||-||-||-||-||1||2||2||1
|-
|Voor Nijmegen||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1
|-
|[[Verenigde Senioren Partij|VSP]]||-||-||-||-||-||-||1||2||1||2||2||-
|-
|[[De Grienen (Nederlân)|De Grienen]]||-||-||-||-||-||1||2||-||-||-||-||-
|-
|Totaal||39||39||39||39||39||39||39||39||39||39||39||39
|-
|Opkomst||||||||||||56,6%||53,6%||52,4%||57,9%||54,1%||54,6%||57,1%
|}

== Ferneamde ynwenners ==
[[Ofbyld:Saint Petrus Canisius.jpg|thumb|100px|De hillige Petrus Kanisius]]
[[Ofbyld:Margarita de Bourbon de Parme (2016).jpg|thumb|100px|Prinsesse Margarita de Bourbon de Parme (2016)]]
=== Berne yn Nimwegen ===
* keizer [[Hindrik VI fan it Hillige Roomske Ryk]] (1165–1197)
* [[Bruorren Limboarch]] (1385–1416) midsiuwske skilders
* [[Giovanni Antoniano]] (ferstoarn 1588), patristike gelearde
* [[Petrus Kanisius]] (1521–1597), katolike [[hillige]]
* [[Henriette Pressburg]] (1788–1863), mem fan [[Karl Marx]]
* Sophie Pressburg (1797–1854), beppe fan [[Anton Philips|Anton]] en [[Gerard Philips]] dy't [[Philips]] stifte hiene
* [[Pieter Claude Bijleveld]] (1828 – 1898), boargemaster
* [[Carli Biessels]] (1936–2016), skriuwer
* [[Eddie Van Halen]] (1955–2020), rock-muzikant
* [[Alex Van Halen]] (berne 1953), rock-muzikant
* [[Daphne Deckers]] (berne 1968), model, presintatrise, skriuwer en aktrise
* [[Margarita of Bourbon-Parma]] (berne 1972), prinsesse, âldste dochter fan prinsesse [[Irene fan de Nederlannen|Irene]]
* [[Saadia Himi]] (berne 1984), ''Miss Netherlands Earth 2004''
* [[Amira Willighagen]] (berne 2004), operasjongster
* [[Jos Hermens]] (berne 1950), atleet
* [[Anne Quist]] (berne 1957), Olympysk roeister
* [[Ron de Groot]] (berne 1960), fuotballer
* [[Pie Geelen]] (berne 1972), Olympysk swimmer
* [[Frank Demouge]] (berne 1982), fuotballer
* [[Nacer Barazite]] (berne 1990), fuotballer
* [[Frank Boeijen]] (berne 1957), sjonger

=== Oare ferneamde ynwenners ===
[[Ofbyld:TitusBrandsma.jpg|thumb|100px|Titus Brandsma (1920-er jierren)]]
* [[Titus Brandsma]] – (1881–1942) heechlearaar [[filosofy]], [[roomsk-katolyk]] [[teolooch]] en [[karmelyt]].
* [[Dries van Agt]] – (berne 1931) [[politikus]]
* [[Nina Simone]] – (1933–2003) jazz-muzikant
* [[Edward Ka-Spel]] – (berne 1954) sjonger fan [[The Legendary Pink Dots]]
* [[Perry Ubeda]] – (berne 1971) kickbokser
* [[Karapet Karapetyan]] – (berne 1982) kickbokser

== Susterstêden ==
* {{Flagge US}} [[Albany (New York)|Albany]], [[New York (steat)|New York]], [[Feriene Steaten]]
* [[File:Flag of Japan.svg|20px]] [[Higashimatsuyama]], [[Japan]]
* [[File:Flag of Nicaragua.svg|20px]] [[Masaya]], [[Nikaragua]]
* [[File:Flag of Finland.svg|20px]] [[Oulu]], [[Finlân]]
* [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Pskov]], [[Ruslân]]
* [[File:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|20px]] [[Suzhou]], [[Sina]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.nijmegen.nl/ Webstee fan de gemeente Nimwegen]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{Koördinaten|51_50_51_N_05_51_45_E_type:city_zoom:12_region:NL|51° 51' N, 5° 52' E}}

{{GemeentenGelderlân}}
{{DEFAULTSORT:Nimwegen}}
[[Kategory:Nimwegen| ]]
[[Kategory:Plak yn Nimwegen]]
[[Kategory:Hânzestêd]]
[[Kategory:Gemeente yn Gelderlân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1230]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 1e iuw]]</text>
      <sha1>5lpwp5ha88uo0gby801w9x4u05fyd7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230075</id>
      <parentid>1230074</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>De Wikischim</username>
        <id>18704</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */</comment>
      <origin>1230075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26926" sha1="mft5r8snuewdafr5l48fvw4vtk0jzjv" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Nimwegen &lt;br&gt; &lt;small&gt;''Nijmegen''&lt;/small&gt;
| ôfbylding                   = Nijmegen Panorama Wolken met water en eiland 2016.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = Panorama mei Nimwegen fierderop
| wapen                       = [[Ofbyld:Flag of Nijmegen.svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Coat of arms of Nijmegen.svg|110px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Nimwegen}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 57,60 km², wêrfan 53,62 km² lân en 3,98 km² wetter
| befolkingstichtens          = 3345 / km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =  
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| boargemaster                = [[Hubert Bruls]] ([[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]]) 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = 1e iuw n.Kr. &lt;br&gt; [[1230]] (stedsrjochten)
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|15}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|73}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|783}} {{Piktogram dyk Europa E-wei|31}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|325}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|326}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|324}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|326}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|842}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|844}} [[S100 (Nimwegen)|s100]] 
| postkoade                   = 6500-6546, 6663
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|51_50_51_N_05_51_45_E_type:city_zoom:12_region:NL|51° 51' N, 5° 52' E}}
| webside                     = [http://www.nijmegen.nl www.nijmegen.nl]
| ôfbylding2                  = Nijmegen_Waalbrug_R01.jpg
| ôfbyldingstekst2            = Waalbrêge
| ôfbylding3                  = NL_-_locator_map_municipality_code_GM0268_(2016).png
| ôfbyldingstekst3            = Lizzing fan de gemeente Nimwegen
| mapname                     = Gelderlân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 51
| lat_min                     = 50
| lat_sec                     = 51
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 51
| lon_sec                     = 45
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = 2013-Nijmegen.jpg
| ôfbyldingstekst99           = Kaart fan Nimwegen
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Nimwegen''', ek wol stavere as '''Nymwegen''', ([[Nimweechsk]]: ''Nimwèège'', [[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Nijmegen'') is in gemeente en de grutste stêd yn de [[Nederlân]]ske provinsje [[Gelderlân]], mei {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Nimwegen}} ynwenners ({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]). De stêd leit oan de [[Waal]] en oan it [[Maas-Waalkanaal]].

De gemeente bestiet njonken de stêd fierder út de eardere doarpen [[Hatert]], Hees en Neerbosch, de nije wyk oan oare kant fan de Waal, [[Waalsprong]], dy't ek de doarpen [[Lent (Gelderlân)|Lent]] en 't Zand befettet, en de nije wiken Nimwegen-Oosterhout en [[Ressen (Nimwegen)|Nimwegen-Ressen]].

De stêd is part fan de [[Stedsregio Arnhim-Nimwegen]], dy't yn 2011 736.107 ynwenners hie. Fanâlds is de stêd in part fan it [[Ryk fan Nimwegen]].

== Namme ==
De [[Latyn]]ske namme fan Nimwegen wie, , nei alle gedachten, ''Ulpia Noviomagus Batavorum''. De [[plaknamme]] ''[[Noviomagus]]'' komt fan de [[Keltysk]]e wurden ''novio'' (&quot;nij&quot;) en ''magos'' (&quot;flakte&quot; of &quot;merk&quot;). De [[Romeinen]] latinisearren dat dêrnei as ''Noviomagus''. Hja brûkten dy namme ek wol foar oare stêden. 

Ta ûnderskaat waard Nimwegen wol ''Ulpia Noviomagus Batavorum'' neamd. Yn de tiid fan [[Karel de Grutte]] soe it plak ''Numaga'' hjitten hawwe. Letter feroare dat stadichoan yn ''Nieumeghen'' en ''Nymegen''.

== Skiednis ==
=== Aldheid ===
[[Ofbyld:Romeins Masker Ruitermasker Gezichtshelm Romeinse Andreas Hetfeld 2020 Nijmegen.jpg|thumb|left|Masker fan Trajanus]]
Nimwegen is in âlde stêd, de âldste stêd fan Nederlân. De [[Romeinen]] bouden in fersterke legerkamp op it plak, om't it strategysk lei, want de heuvels der omhinne joegen in goed útsicht oer de Waal en de delling fan de [[Ryn]] hinne. Yn it jier [[69]] stiften de [[Bataven]], de stamme dy't yn dy omkriten wennen, in doarp tichteby it kamp. Dat doarp waard by de [[Bataafske Opstân]] ferneatige. De Romeinen bouden dêrnei in grutter kamp, dêr't ''[[Legio X Gemina]]'' legere waard. Al rillegau ûntstie der in nij doarp by it kamp. Om it jier [[98]]-[[104]] hinne krige Nimwegen [[stedsrjochten]] fan [[keizer]] [[Trajanus]] en wie de earste fan twa stêden yn it gebiet fan it hjoeddeistige Nederlân dat in ''[[municipium]]'' waard.  

Yn [[103]] waard de ''Legio X Gemina'' ferpleatst fan Nimwegen nei [[Vindibona]], it hjoeddeistige [[Wenen]], dat in grut ekonomysk neigean feroarsake foar Nimwegen. Sa'n 5.000 minsken ferfearen út de omkriten wei. De stêd soe om ende by dizze tiid wernaemd wêze ta ''Ulpia Noviomagus Batavorum'' (of yn 't koart ''Noviomagus''), dat de oarsprong fan de hjoeddeistige namme soe wêze.

=== Midsiuwen ===
[[Ofbyld:Nijmegen Stadscentrum Kronenburger park zomer.jpg|thumb|left|Kronenburgerpark mei resten fan de âlde stedsmuorre]]
[[Ofbyld:Waaggebouw Boterwaag Nijmegen Renaissance Grote Markt Waag.jpg|thumb|De Waach fan 1613]]
Yn de twadde helte fan de [[fjirde iuw]], ferswakke it Romeinske gesach, en Noviomagus waard lang om let part fan it [[Frankyske Ryk]]. It ferskynde yn dy tiid ek op de ''[[Tabula Peutingeriana]]''. Yn [[777]] boude [[Karel de Grutte]] in [[palts]] yn de stêd. Doe't keizer [[Loadewyk de Fromme]] yn [[830]] tydlik ôfset waard, waard er troch syn soan [[Lotarius I]] nei Nimwegen stjoerd. Troch syn lizzing oan de Waal bloeide de hannel yn dy tiid ek op.

De machtige keizer [[Hindrik VI fan it Hillige Roomske Ryk]] waard yn [[1165]] berne yn Nimwegen. Syn soan [[Freark II fan it Hillige Roomske Ryk|Freark II]] joech Nimwegen yn [[1230]] fannijs [[stedsrjochten]] en de stêd waard tagelyk in [[frije ryksstêd]] en krige deselde rjochten as [[Aken (stêd)|Aken]]. Yn [[1247]] waard de stêd oan it [[Hartochdom Gelre]] jûn as ûnderpân foar in liening. Dat behindere de hannel lykwols net, en yn [[1364]] waard de stêd lid fan it ferbûn fan de [[Hânze]]. De stêd wie part fan it [[Ryk fan Nimwegen]], dat ien fan de fjouwwr ûnderkertieren fan Gelre waard.

Keunst bloeide yn dy tiid ek tige yn de stêd. De ferneamde midsiuwske skilders, de [[bruorren Fan Limboarch]] waarden berne en hiene harren ûnderrjocht yn Nimwegen.

=== Iere moderne tiid ===
[[Ofbyld:View on the waal janvangoyen.jpg|thumb|De Waal by Nimwegen yn 1641]]
By de [[Nederlânske Opstân]] kaam de hannel ta in stilstân. Nimwegen waard yn [[1591]], nei de [[Spanjerts]] ferjage waarden, in part fan de [[Republyk fan de Feriene Nederlannen]] en waard dêrtroch winliken in grinsstêd. It waard it toaniel fan ferskate fjildslaggen.

Yn [[1678]] waard yn de stêd de [[Frede fan Nimwegen]] tekene, dêr't besocht waard in ein te meitsjen oan de ferskate krigen en fjildslaggen dy't Jeropa tamtearren. It slagge lykwols net en bewarje de frede foar in lange tiid.

Yn de twadde helte fan de [[njoggentjinde iuw]] woeks de befolking fan de stêd en foarmen de fortifikaasjes om de stêd hinne in behindering foar it útwreidzjen fan de stêd. Der wennen tefolle minsken yn de stêd, mar de Nederlânske oerheid woe dy fortikaasjes leaver net ôfbrekke, om't dy sjoen waarden as in wichtich part fan de ferdigening fan Nederlân. Doe't nei de [[Frânsk-Dútske Kriich]] fan [[1871]] bliken die dat âldfrinzige fortifikaasjes út de tiid wiene, waard it belied feroare en waarden de muorren yn [[1874]] ôfbrutsen. De âlde [[boarch]] waard yn [[1797]] al ôfbrutsen, en de stiennen dêrfan waarden ferkocht.

=== Moderne tiid ===
[[Ofbyld:Nijmegen - Stadhuis en Grote Markt 1900.jpg|thumb|It Stedhûs en de Grutte Merk om 1900 hinne]]
Oan de ein fan de njoggentjinde iuw en de earste helte fan de [[tweintichste iuw]] woeks Nimwegen stadichoan. In spoarbrêge oer de Waal waard yn [[1878]] boud en yn [[1936]] waard in brêge foar it [[dykferkear]] boud. Yn [[1923]] waard de [[Radboud Universiteit Nimwegen]] stifte, en dêrmei waard Nimwegen in [[universiteit]]stêd. Yn [[1927]] waard it [[Maas-Waalkanaal]] groeven.

==== Twadde Wrâldkriich ====
[[Ofbyld:Nijmegen with bridge in background, 1944 army.mil-2007-09-12-112418.jpg|thumb|''Nimwegen hat bot te lijen hân fan de Twadde Wrâldkriich'']]
Yn maaie [[1940]] waard Nederlân troch [[Nazy-Dútslân]] oanfallen, en wie Nimwegen de earste Nederlânske stêd dy't yn Dútske hannen foel. Op [[22 febrewaris]] [[1944]] waard Nimwegen swier troch Amerikaanske [[Bombardemint op Nimwegen|bombardeminten]] rekke, dat in ûnbidich soad skea yn de [[binnenstêd]] feroarsake. It waard ynearsten troch de [[Alliearden]] beweard dat it bombardemint in fersin wie en dat Amerikaanske piloaten tochten dat se de Dútske stêd [[Kleef]] bombardearre hiene. De Dútsers dêrfoaroer beskuldigen it Nederlânske  regear yn ballingskip dêrfan it bombardemint befelle hie. Yn [[2005]] waard nei in ûndersyk fêststeld dat it om in ûngelok gie troch minne kommunikaasje en trelit yn it loftrom. Goed 750 minsken kamen by it bombardemint om it libben.

Yn septimber 1944 waard de stêd it toaniel fan swiere fjochterijen yn it ramt fan [[Operaasje Market Garden]]. It doel fan de [[Slach om Nimwegen]] wie om de brêgen oer de Waal yn hannen te krijen foar't se fernield wurde soene. Mei it oermasterjen fan de Waalbrêge koe [[XXX Corps]] fan de ''[[British Army]]'' de [[1e Loftlâningsdifyzje]] yn [[Arnhim]] berikke. De brêge waard swier ferdigene troch 300 Dútske troepen oan wjerskanten mei swier anty-tankgeskut en loftferwar, dy't holpen waarden troch de [[artillery]]. De Dútsers besochten noch de brêge op te blazen, mar dat waard tefoaren kommen, mooglik troch in pleatslike [[Nederlânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich|Nederlânske ferset]]strider, [[Jan van Hoof]], dy't neffens sizzen de kabels nei de brêge trochsnien hie. Nimwegen waard toch de Britske ''Grenadier Guards'' fan de [[Guards Pantserdifyzje]], en troepen fan de Amerikaanske [[82e Loftlâningsdifyzje]] befrijd yn septimber 1944. De stêd soe letter it begjinpunt fan [[Operaasje Veritable]] wurde, dêr't Alliearde troepen de Ryn by oerstutsen en Dútslân ynfalle soene.

==== Nei de Twadde Wrâldkriich ====
[[File:Skyline Nijmegen. Gelderland. Netherlands.jpg|thumb|Sicht op Nimwegen]]
[[Ofbyld:Grote Markt, Grootemarkt, Kruismarkt. Nijmegen, Terassen. Zicht richting Burchtstraat.jpg|thumb|Grutte Merk, Nimwegen]]
[[Ofbyld:Molenstraat met nummer 95 Pand uit 1902 met stijlkenmerken van de neorenaissance, de Art Nouveau en het Berlagianisme. Architect P.G. Buskens Nijmegen.jpg|thumb|Terrassen oan de ''Molenstraat'']]
Fuortendaliks nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waard by Nimwegen in plak, [[Kamp Mariënbosch]], oanwiisd dy't Dútsers opfange moast dy't út Nederlân wei deportearre waarden. Dat kamp operearre fan [[1946]] oant en mei [[1948]]

Nei de Twadde Wrâldkriich waard de stêd weropboud en wreide him rap út nei it westen en it súdwesten. De ''Benedenstad'', it part fan de binnenstêd dy't oan de Waal en dus leger leit, wie troch earmoede en oerbefolking sa fertutearze rekke, dat de gemeente de hiele wyk slope litte woe. Troch protesten fan de pleatslike befolking besleat de gemeente de wyk wer op te bouwen mei neikriichske wenten, en liet de strjittepatroan sa't it wie. Sa hold de wyk syn karakter en waard sels yn 1975 [[beskerme stedsgesicht]]. Nije wenwiken waarden bewesten en besúdwesten de stêd boud, en ferskate doarpen, sa as [[Hatert]], Hees en Neerbosch waarden opslokt. Om't de Waal in behindering foarme foar útwreiding nei it noarden ta, koe de stêd sadwaande allinnich nei it suden en westen ta útwreidzje. Dêrtroch kaam it sintrum yn it noardeasten fan de stêd te lizzen en kamen guon nijbouwiken wol 7 km fan it sintrum ôf te lizzen. Lang om let besleat de gemeente yn de  [[1990-er jierren]] om benoarden de Waal in wyk te bouwen, [[Waalsprong]], dat in [[Vinex]]-wyk is. Dêrtroch waarden de doarpen [[Lent (Gelderlân)|Lent]] en 't Zand opslokt.

Op [[23 febrewaris]] [[1981]] bestoarmen ienheden fan de plysje fan Nimwegen en it Nederlânske Leger de ''Piersonstraat'' en ''Zeigelhof'' yn it sintrum fan Nimwegen, dêr't in hoemannichte kreakers yn in stikmannich pannen húsholden. Hja brûkten 200 plysjebuskes, trije [[Leopard 1]] tanks, trije [[pantserynfanteryreau]]wen, in helikopter, 1200 plysjemannen en 750 soldaten, en twongen de kreakers de pannen te ferlitten. De gemeente liet de pannen ôfbrekke, wylst se de mannichte fuortjeie lieten mei [[gniisgas]] en [[CS-gas]]. Dat feroarsake in gânse opskuor yn de gemeentlike polityk. Wylst de gemeente de kreakers út dy pannen hawwe woe, om't er dêre in parkeargaraazje bouwe woe, woe it grutste part fan de befolking dat der betelbere wenten op dat plak boud waarden.

Nimwegen wurdt hjoed-de-dei troch guon fan [[polityk rjochts]] noch wol it &quot;[[Havana]] oan de Waal&quot; neamd. It gemeentebestjoer hat foar it grutste part út [[Lofts (polityk)|loftse]] partijen bestien, sa as [[GrienLinks]], [[D66]], de [[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|Sosjalistyske Partij]] en de [[PvdA]]. Bytiden wie Nimwegen de iennichste fan de grutte Nederlânske stêden dy't in folslein lofts gemeentebestjoer hie. De lêste jierren feroare dat justjes. It [[CDA]] waard ek populêr, en de hjoeddeistige boargemaster, [[Hubert Bruls]], is lid fan dy partij.

Nimwegen fierde yn 2005 syn twatûzenjierrich bestean. De stêd wurdt as de âldste stêd fan Nederlân sjoen, itjinge bestriden wurdt troch [[Maastricht]].

== Untwikkeling ynwennertal ==
Yn it begjin fan de njoggentjinde iuw telde Nimwegen goed 10.000 ynwenners. Yn 1875 wiene dat der 24.000 en om 1900 hinne 44.000. Yn de tweintichste iuw naam it ynwennertal rap ta. Nei de [[Earste Wrâldkriich]] hie de stêd 70.000 ynwenners. Justjes nei de [[Twadde Wrâldkriich]] wiene der 110.000 en yn 1971 wiene der al 150.000. Dêrnei sakke it ynwennertal wat om yn 1995 op 147.561 út te kommen. Dêrnei woeks it ynwennertal wer stadichoan.  

Tabel fan de ûtwikkeling fan it ynwennertal fan 1995 ôf:&lt;ref&gt;[https://www.nijmegen.nl/over-de-gemeente/onderzoek-en-cijfers/cijfers-over-nijmegen/bevolkingscijfers/ Gemeente Nimwegen: ûndersyk en sifers oer Nimwegen]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Tekst opskrift
|-
! 1995 !! 2000 !! 2005 !! 2010 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !! 2020 !! 2021
|-
| 147.561 || 152.286 || 158.215 || 163.112 || 170.943 || 172.073 || 173.540 || 175.904 || 176.731 || 177.670 || 177.605
|}

=== Tal ynwenners it stedsdiel ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! '''Stedsdiel:''' || 1995 || 2000 || 2005 || 2007 || 2016
|-
| Nimwegen-Sintrum|| 8.506 || 8.709 || 9.274 || 9.307 || 11.557
|-
|Nimwegen-East|| 30.917 || 30.974 || 32.388 || 32.619 || 34.977
|-
|Nimwegen-Ald-West || 13.076 || 12.971 || 12.766 || 13.316 || 13.980
|-
|Nimwegen-Nij-West|| 15.792 || 16.093 || 16.401 || 16.200 || 16.775
|-
|Nimwegen-Midden|| 17.220 || 17.859 || 18.150 || 18.113 || 18.925
|-
|Nimwegen-Súd|| 20.749 || 21.934 || 22.795 || 22.528 || 23.406
|-
|Dukenburg|| 25.071 || 23.755 || 23.499 || 23.188 || 22.113
|-
|Lindenholt|| 16.230 || 16.242 || 16.121 || 15.703 || 14.949
|-
|Nimwegen-Noard|| - || 3.715 || 6.790 || 9.986 || 15.408
|-
|Stedsdiel net bekend|| - || 34 || 31 || 2 || 6
|}

== Klimaat ==
Nimwegen hat in [[seeklimaat]] (''CfB''). Nimwegen is ien fan de waarmste plakken fan Nederlân, benammen simmerdeis, dêr't de waarmste temperatueren by metten wurde yn de trijehoeke Nimwegen-[[Roermond]]-[[Eindhoven]]. Troch it ûntbrekken fan berchtmen fan noard nei súd yn Jeropa, kin it waar dêre hurd feroarje, en dêrtroch hat it gebiet in semy-[[lânklimaat]].

Ien fan de noardlikste wynhôven lizze justjes bûten Nimwegen, om [[Groesbeek]] hinne, dat justjes besúdeasten de stêd leit.

== Geografy ==
[[Ofbyld:Elyzese Velden Beek 2.jpg|thumb|''Elyzese Velden'' Beek tichteby Nimwegen ]]
Nimwegen leit oan de súdigge fan de rivier de [[Waal]] en leit oan it begjin fan de [[Nederrynske Heuvelrêch]], dy't oant [[Xanten]] yn Dútslân ta rint. De stêd sels leit ek op heuvels.

Nimwegen leit 15 km besuden de Gelderske haadstêd [[Arnhim]] en leit mar in pear kilometer fan de Dútske grins ôf. [[Kranenburg]], dat justjes oer de grins leit, en oare plakken oer de grins tsjinje, sûnt de grinzen iepene waarden yn it ramt fan it [[Ferdrach fan Schengen]], suver as forinzeplakken fan Nimwegen, om't huzeprizen dêr leger binne. Fierder lizze de Dútske stêden, [[Kleef]] 20 km, en [[Duisburg]] 78 km fan Nimwegen ôf.

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Nijmegen, de Grote Markt (RM31130+1+2 en 31134+5) met de toren van de Sint Stevenskerk RM31182 IMG 3983 2020-04-05 09.20.jpg|thumb|Monumintale gebouwen mei de Grutte of Sint-Steventsjerke]]
[[Ofbyld:Barbarossa-ruïne, Valkhof park, Nijmegen.jpg|thumb|Barbarossaruïne op it ''Valkhof''.]]
* Botanyske Tún ''Hortus Arcadië''
* [[Grutte of Sint-Stevenstsjerke (Nimwegen)|Grutte of Sint-Stevenstsjerke]]
* Stedhûs
* de Waach op de Grutte Merk
* Grutte Merk
* ''[[Valkhof]]'' mei de Barbarossaruïne en de Sint-Nikolaaskapel
* resten fan de âlde stedsmuorre: it ''Hunnerpark'' mei de ''Belvédère'' en it Kronenburgerpark mei de Krûdtoer
* lytse stikken Romeinske skiednis troch gâns de stêd hinne
* ''Lange Hezelstraat'', de âldste winkelstrjitte fan Nederlân
* midsiuwske bouwurken yn ''Benedenstad''
* [[Goffertpark]]
* ''Concertgebouw de Vereeniging'', fan arsjitekt Oscar Leeuw
* De [[Titus Brandsma Oantinkenstsjerke]] (earderee Sint-Joazeftsjerke) fan arsjitekt B.J.C. Claase
* De Waalkaai

== Kultuer ==
[[Ofbyld:Aankomst deelnemers van de Vierdaagse Nijmegen 2019 op de Sint Anna straat St Annastraat Via Gladiola.jpg|thumb|It oankommen fan de meidoggers fan de Fjouwerdagetocht fan Nimwegen]]
=== Fjouwerdagetocht ===
Nimwegen is ferneamd om de jierlikse [[Fjouwerdagetocht fan Nimwegen]], dy't op de tredde tiisdei fan eltse july úteinset. Likernôch 40.000 meidoggers út sa'n 70 lannen dogge fjouwer dagen lang mei oan kuiertochten dy't wol 30 oant 50 km lang binne. In oar ferneamd evenemint is it ''[[Valkhof Festival]]''.

=== Leauwe ===
[[Ofbyld:Sintstevenvanafsnelbinder.jpg|thumb|Grutte of Sint-Steventsjerke mei op de foargrûn de ''Lange Hezelstraat''.]]
Nei alle gedachten waard der yn de iere sande iuw al in lytse tsjerke boud op it ''Valkhof''. Yn de [[Tachtichjierrige Kriich]] foel Nimwegen om barten yn protestantske en katolike hannen oant by it [[Belis fan Nimwegen (1591)]] doe't de stêd definityf yn protestantskehannen kaam en it katolisisme yn it iepenbiere libben ferbean waard. Yn de santjinde iuw wie likernôch 40% fan de befolking katolyk en nei de godstjinstfrijheid, dy't yn de [[Frânske tiid]] ynfierd waard, groeide dy ta 60%. By it iepenjen fan de [[Katolike Universiteit Nimwegen]] yn 1923 wie dat 70% en yn it midden fan de tweintichste iuw al 80%. Fan de 1960-er jierren ôf naam de ûntsjerklikens rap ta, troch ûnder oaren ûnder druk fan de loftse studinteferienings.

=== Sport ===
De wichtichste sportklup yn Nimwegen is [[fuotbal]]klup [[N.E.C.]] (''Nijmagen Eendracht Combinatie'') dy't yn it [[Goffertstadion]] mei 12.500 sitplakken spilet. De klup spilet yn de [[Earedifyzje]]. Fjirder hat de stêd noch in [[kuorbal]]-, [[hockey]]- en [[iishockey]]klup.

== Ekonomy en ferfier ==
=== Ekonomy ===
De trije wichtichste wurkjouwers yn Nimwegen binne:

* [[Radboud Universiteit Nimwegen]]
* De trije sikehuzen yn de stêd: [[Radboud UMS]], Sint-Maartensklinyk en Canisius-Wilhelmina Sikehûs
* Nexperia en Ampleon, [[semy-konduktor]]fabrikanten, hawwe harren haadkantoar yn Nimwegen.

Oare bedriowen mei harren haadkertier yn Nimwegen binne: [[Synthon]] en [[Vaxxinova]]. Bedriuwen sa as [[Qualcomm]], [[Phototronics Inc]] en [[Applied Materials]] hawwe fêstigings yn de stêd.

=== Ferfier ===
Nimwegen is ferbûn op it lanlike wegenet troch de [[Rykswei 15|A15]], [[Rykswei 50|A50]], [[Rykswei 73|A73]] mei [[Arnhim]], [[Fenlo]], [[Duisburg]], [[Eindhoven]], [[De Bosk]] en [[Rotterdam]]. Fierder is de stêd pleatslik ferbûn troch de [[Provinsjale wei 325|A325]], [[Provinsjale wei 326|A326]], [[Provinsjale wei 324|N324]], [[Provinsjale wei 325|N325]], [[Provinsjale wei 326|N326]], [[Provinsjale wei 842|N842]] en [[Provinsjale wei 844|N844]]. 

It stedsbusferfier yn de Stedsregio Arnhim-Nimwegen wurdt fersoarge troch [[Breng]], wylst it streekbusferfier troch [[Arriva]], [[Connexxion]] en [[Hermes (ferfiersbedriuw)|Hermes]] fersoarge wurde.

Nimwegen hat fiif [[treinstasjon]]s: [[Stasjon Nimwegen|Nimwegen]], [[Stasjon Nimwegen-Dukenburg|Nimwegen-Dukenburg]], [[Stasjon Nimwegen-Heyendaal|Nimwegen-Heyendaal]], [[Stasjon Nimwegen-Lent|Nimwegen-Lent]] en [[Stasjon Nimwegen-Goffert|Nimwegen-Goffert]]. It Sintraal Stasjon Nimwegen is ferbûn oan it [[intercity]]-netwurk.

Fierders hat Nimwegen ferbing oer it wetter troch de rivier de [[Waal]] en it [[Maas-Waalkanaal]].

== Underrjocht ==
[[Ofbyld:Erasmusgebouw Erasmusplein 1 Radboud Universiteit Nijmegen gezien vanaf Heyendaalseweg.jpg|thumb|[[Radboud Universiteit Nimwegen]]]]
Nimwegen hat ien [[universiteit]]; it [[Radboud Universiteit Nimwegen]]. Hy waard yn 1923 stifte en wie de earste katolike universiteit yn Nederlân. It hiet ynearsten de Katolike Universiteit Nimwegen oant 2004 doe't er de hjoeddeistige namme krige. Yn oktober 2018 hie de universiteit 22.142 studinten en 4.921 meiwurkers.

Fierder hat de [[HAN University of Applied Sciences]], dy't ûnderrjocht yn it [[heger beropsûnderwiis]] jout, fêstigings yn Nimwegen op mêd fan ûnderwiis en sosjaal wurk, en ek de medyske ôfdieling is dêr fêstige.

It ROC-Nimwegen fersoarget it [[middelber beropsûnderwiis]], en fierders binne der ferskate middelbere en legere skoallen yn de stêd.

== Polityk ==
Ferdieling fan de sitten yn de gemeenteried:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;16&quot;|'''Gemeenteriedssitten'''
|-
|'''Partij'''||'''1974'''||'''1978'''||'''1982'''||'''1986'''||'''1990'''||'''1994'''||'''1998'''||'''2002'''||'''2006'''||'''2010'''||'''2014'''||'''2018'''
|-
|[[GroenLinks]]&lt;ref&gt;foar 1986 [[Kommunistyske Partij fan Nederlân]], [[Politike Partij Radikalen]] en de [[Pasifistysk Sosjalistyske Partij]], tusken 1986 en 1990 [[Radikaal Lofts]]&lt;/ref&gt;||4||3||6||5||6||6||8||9||6||8||8||11
|-
|[[Demokraten 66|D66]]||-||2||2||2||5||7||2||1||2||6||7||6
|-
|[[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|SP]]||2||2||3||2||2||4||6||6||7||5||8||5
|-
|[[Volkspartij voor Vrijheid en Democratie|VVD]]||6||4||6||4||3||4||5||4||4||4||4||4
|-
|[[Nijmeegse Fractie]]&lt;ref&gt;2002-2009 as [[Stadspartij Nijmegen]] en [[Nijmegen Nu]], 2009-2014 as Stadspartij Nijmegen Nu&lt;/ref&gt;||-||-||-||-||-||-||-||4||2||1||2||3
|-
|[[Partij van de Arbeid|PvdA]]||12||12||9||16||11||8||8||8||11||8||4||3
|-
|[[Christen-Democratisch Appèl|CDA]]||15||16||13||10||12||9||7||5||5||3||2||2
|-
|[[Partij voor de Dieren|PvdD]]||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||2
|-
|[[50Plus]]||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1
|-
|[[Gewoon Nijmegen]]||-||-||-||-||-||-||-||-||1||2||2||1
|-
|Voor Nijmegen||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1
|-
|[[Verenigde Senioren Partij|VSP]]||-||-||-||-||-||-||1||2||1||2||2||-
|-
|[[De Grienen (Nederlân)|De Grienen]]||-||-||-||-||-||1||2||-||-||-||-||-
|-
|Totaal||39||39||39||39||39||39||39||39||39||39||39||39
|-
|Opkomst||||||||||||56,6%||53,6%||52,4%||57,9%||54,1%||54,6%||57,1%
|}

== Ferneamde ynwenners ==
[[Ofbyld:Saint Petrus Canisius.jpg|thumb|100px|De hillige Petrus Kanisius]]
[[Ofbyld:Margarita de Bourbon de Parme (2016).jpg|thumb|100px|Prinsesse Margarita de Bourbon de Parme (2016)]]
=== Berne yn Nimwegen ===
* keizer [[Hindrik VI fan it Hillige Roomske Ryk]] (1165–1197)
* [[Bruorren Limboarch]] (1385–1416) midsiuwske skilders
* [[Giovanni Antoniano]] (ferstoarn 1588), patristike gelearde
* [[Petrus Kanisius]] (1521–1597), katolike [[hillige]]
* [[Henriette Pressburg]] (1788–1863), mem fan [[Karl Marx]]
* Sophie Pressburg (1797–1854), beppe fan [[Anton Philips|Anton]] en [[Gerard Philips]] dy't [[Philips]] stifte hiene
* [[Pieter Claude Bijleveld]] (1828 – 1898), boargemaster
* [[Carli Biessels]] (1936–2016), skriuwer
* [[Eddie Van Halen]] (1955–2020), rock-muzikant
* [[Alex Van Halen]] (berne 1953), rock-muzikant
* [[Daphne Deckers]] (berne 1968), model, presintatrise, skriuwer en aktrise
* [[Margarita of Bourbon-Parma]] (berne 1972), prinsesse, âldste dochter fan prinsesse [[Irene fan de Nederlannen|Irene]]
* [[Saadia Himi]] (berne 1984), ''Miss Netherlands Earth 2004''
* [[Amira Willighagen]] (berne 2004), operasjongster
* [[Jos Hermens]] (berne 1950), atleet
* [[Anne Quist]] (berne 1957), Olympysk roeister
* [[Ron de Groot]] (berne 1960), fuotballer
* [[Pie Geelen]] (berne 1972), Olympysk swimmer
* [[Frank Demouge]] (berne 1982), fuotballer
* [[Nacer Barazite]] (berne 1990), fuotballer
* [[Frank Boeijen]] (berne 1957), sjonger

=== Oare ferneamde ynwenners ===
[[Ofbyld:TitusBrandsma.jpg|thumb|100px|Titus Brandsma (1920-er jierren)]]
* [[Titus Brandsma]] – (1881–1942) heechlearaar [[filosofy]], [[roomsk-katolyk]] [[teolooch]] en [[karmelyt]].
* [[Dries van Agt]] – (berne 1931) [[politikus]]
* [[Nina Simone]] – (1933–2003) jazz-muzikant
* [[Edward Ka-Spel]] – (berne 1954) sjonger fan [[The Legendary Pink Dots]]
* [[Perry Ubeda]] – (berne 1971) kickbokser
* [[Karapet Karapetyan]] – (berne 1982) kickbokser

== Susterstêden ==
* {{Flagge US}} [[Albany (New York)|Albany]], [[New York (steat)|New York]], [[Feriene Steaten]]
* [[File:Flag of Japan.svg|20px]] [[Higashimatsuyama]], [[Japan]]
* [[File:Flag of Nicaragua.svg|20px]] [[Masaya]], [[Nikaragua]]
* [[File:Flag of Finland.svg|20px]] [[Oulu]], [[Finlân]]
* [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Pskov]], [[Ruslân]]
* [[File:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|20px]] [[Suzhou]], [[Sina]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.nijmegen.nl/ Webstee fan de gemeente Nimwegen]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{Koördinaten|51_50_51_N_05_51_45_E_type:city_zoom:12_region:NL|51° 51' N, 5° 52' E}}

{{GemeentenGelderlân}}
{{DEFAULTSORT:Nimwegen}}
[[Kategory:Nimwegen| ]]
[[Kategory:Plak yn Nimwegen]]
[[Kategory:Hânzestêd]]
[[Kategory:Gemeente yn Gelderlân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1230]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 1e iuw]]</text>
      <sha1>mft5r8snuewdafr5l48fvw4vtk0jzjv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230076</id>
      <parentid>1230075</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>De Wikischim</username>
        <id>18704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1230076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26938" sha1="glbo26u1jybgiof4ecpyoorm1s6xnqo" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Nimwegen &lt;br&gt; &lt;small&gt;''Nijmegen''&lt;/small&gt;
| ôfbylding                   = Nijmegen Panorama Wolken met water en eiland 2016.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = Panorama mei Nimwegen fierderop
| wapen                       = [[Ofbyld:Flag of Nijmegen.svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Coat of arms of Nijmegen.svg|110px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Nimwegen}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 57,60 km², wêrfan 53,62 km² lân en 3,98 km² wetter
| befolkingstichtens          = 3345 / km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =  
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| boargemaster                = [[Hubert Bruls]] ([[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]]) 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = 1e iuw n.Kr. &lt;br&gt; [[1230]] (stedsrjochten)
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|15}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|73}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|783}} {{Piktogram dyk Europa E-wei|31}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|325}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|326}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|324}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|326}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|842}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|844}} [[S100 (Nimwegen)|s100]] 
| postkoade                   = 6500-6546, 6663
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|51_50_51_N_05_51_45_E_type:city_zoom:12_region:NL|51° 51' N, 5° 52' E}}
| webside                     = [http://www.nijmegen.nl www.nijmegen.nl]
| ôfbylding2                  = Nijmegen_Waalbrug_R01.jpg
| ôfbyldingstekst2            = Waalbrêge
| ôfbylding3                  = NL_-_locator_map_municipality_code_GM0268_(2016).png
| ôfbyldingstekst3            = Lizzing fan de gemeente Nimwegen
| mapname                     = Gelderlân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 51
| lat_min                     = 50
| lat_sec                     = 51
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 51
| lon_sec                     = 45
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = 2013-Nijmegen.jpg
| ôfbyldingstekst99           = Kaart fan Nimwegen
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Nimwegen''', ek wol stavere as '''Nymwegen''', ([[Nimweechsk]]: ''Nimwèège'', [[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Nijmegen'') is in gemeente en de grutste stêd yn de [[Nederlân]]ske provinsje [[Gelderlân]], mei {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Nimwegen}} ynwenners ({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]). De stêd leit oan de [[Waal]] en oan it [[Maas-Waalkanaal]].

De gemeente bestiet njonken de stêd fierder út de eardere doarpen [[Hatert]], Hees en Neerbosch, de nije wyk oan oare kant fan de Waal, [[Waalsprong]], dy't ek de doarpen [[Lent (Gelderlân)|Lent]] en 't Zand befettet, en de nije wiken Nimwegen-Oosterhout en [[Ressen (Nimwegen)|Nimwegen-Ressen]].

De stêd is part fan de [[Stedsregio Arnhim-Nimwegen]], dy't yn 2011 736.107 ynwenners hie. Fanâlds is de stêd in part fan it [[Ryk fan Nimwegen]].

== Namme ==
De [[Latyn]]ske namme fan Nimwegen wie, nei alle gedachten, ''Ulpia Noviomagus Batavorum''. De [[plaknamme]] ''[[Noviomagus]]'' komt fan de [[Keltysk]]e wurden ''novio'' (&quot;nij&quot;) en ''magos'' (&quot;flakte&quot; of &quot;merk&quot;). De [[Romeinen]] latinisearren dat dêrnei as ''Noviomagus''. Hja brûkten dy namme ek wol foar oare stêden. 

Ta ûnderskaat waard Nimwegen wol ''Ulpia Noviomagus Batavorum'' neamd. Yn de tiid fan [[Karel de Grutte]] soe it plak ''Numaga'' hjitten hawwe. Letter feroare dat stadichoan yn ''Nieumeghen'' en ''Nymegen''.

== Skiednis ==
=== Aldheid ===
[[Ofbyld:Romeins Masker Ruitermasker Gezichtshelm Romeinse Andreas Hetfeld 2020 Nijmegen.jpg|thumb|left|Masker fan Trajanus]]
Nimwegen is in âlde stêd, de âldste stêd fan Nederlân. De [[Romeinen]] bouden in fersterke legerkamp op it plak, om't it strategysk lei, want de heuvels der omhinne joegen in goed útsicht oer de Waal en de delling fan de [[Ryn]] hinne. Yn it jier [[69]] stiften de [[Bataven]], de stamme dy't yn dy omkriten wennen, in doarp tichteby it kamp. Dat doarp waard by de [[Bataafske Opstân]] ferneatige. De Romeinen bouden dêrnei in grutter kamp, dêr't ''[[Legio X Gemina]]'' legere waard. Al rillegau ûntstie der in nij doarp by it kamp. Om it jier [[98]]-[[104]] hinne krige Nimwegen [[stedsrjochten]] fan [[keizer]] [[Trajanus]] en wie de earste fan twa stêden yn it gebiet fan it hjoeddeistige Nederlân dat in ''[[municipium]]'' waard.  

Yn [[103]] waard de ''Legio X Gemina'' ferpleatst fan Nimwegen nei [[Vindibona]], it hjoeddeistige [[Wenen]], dat in grut ekonomysk neigean feroarsake foar Nimwegen. Sa'n 5.000 minsken ferfearen út de omkriten wei. De stêd soe om ende by dizze tiid wernaemd wêze ta ''Ulpia Noviomagus Batavorum'' (of yn 't koart ''Noviomagus''), dat de oarsprong fan de hjoeddeistige namme soe wêze.

=== Midsiuwen ===
[[Ofbyld:Nijmegen Stadscentrum Kronenburger park zomer.jpg|thumb|left|Kronenburgerpark mei resten fan de âlde stedsmuorre]]
[[Ofbyld:Waaggebouw Boterwaag Nijmegen Renaissance Grote Markt Waag.jpg|thumb|De Waach fan 1613]]
Yn de twadde helte fan de [[fjirde iuw]], ferswakke it Romeinske gesach, en Noviomagus waard lang om let part fan it [[Frankyske Ryk]]. It ferskynde yn dy tiid ek op de ''[[Tabula Peutingeriana]]''. Yn [[777]] boude [[Karel de Grutte]] in [[palts]] yn de stêd. Doe't keizer [[Loadewyk de Fromme]] yn [[830]] tydlik ôfset waard, waard er troch syn soan [[Lotarius I]] nei Nimwegen stjoerd. Troch syn lizzing oan de Waal bloeide de hannel yn dy tiid ek op.

De machtige keizer [[Hindrik VI fan it Hillige Roomske Ryk]] waard yn [[1165]] berne yn Nimwegen. Syn soan [[Freark II fan it Hillige Roomske Ryk|Freark II]] joech Nimwegen yn [[1230]] fannijs [[stedsrjochten]] en de stêd waard tagelyk in [[frije ryksstêd]] en krige deselde rjochten as [[Aken (stêd)|Aken]]. Yn [[1247]] waard de stêd oan it [[Hartochdom Gelre]] jûn as ûnderpân foar in liening. Dat behindere de hannel lykwols net, en yn [[1364]] waard de stêd lid fan it ferbûn fan de [[Hânze]]. De stêd wie part fan it [[Ryk fan Nimwegen]], dat ien fan de fjouwwr ûnderkertieren fan Gelre waard.

Keunst bloeide yn dy tiid ek tige yn de stêd. De ferneamde midsiuwske skilders, de [[bruorren Fan Limboarch]] waarden berne en hiene harren ûnderrjocht yn Nimwegen.

=== Iere moderne tiid ===
[[Ofbyld:View on the waal janvangoyen.jpg|thumb|De Waal by Nimwegen yn 1641]]
By de [[Nederlânske Opstân]] kaam de hannel ta in stilstân. Nimwegen waard yn [[1591]], nei de [[Spanjerts]] ferjage waarden, in part fan de [[Republyk fan de Feriene Nederlannen]] en waard dêrtroch winliken in grinsstêd. It waard it toaniel fan ferskate fjildslaggen.

Yn [[1678]] waard yn de stêd de [[Frede fan Nimwegen]] tekene, dêr't besocht waard in ein te meitsjen oan de ferskate krigen en fjildslaggen dy't Jeropa tamtearren. It slagge lykwols net en bewarje de frede foar in lange tiid.  De âlde [[Valkhofboarch]] waard yn [[1796]]-[[1797]] ôfbrutsen, en de stiennen dêrfan waarden ferkocht.

Yn de twadde helte fan de [[njoggentjinde iuw]] woeks de befolking fan de stêd en foarmen de fortifikaasjes om de stêd hinne in behindering foar it útwreidzjen fan de stêd. Der wennen tefolle minsken yn de stêd, mar de Nederlânske oerheid woe dy fortikaasjes leaver net ôfbrekke, om't dy sjoen waarden as in wichtich part fan de ferdigening fan Nederlân. Doe't nei de [[Frânsk-Dútske Kriich]] fan [[1871]] bliken die dat âldfrinzige fortifikaasjes út de tiid wiene, waard it belied feroare en waarden de muorren yn [[1874]] ôfbrutsen.

=== Moderne tiid ===
[[Ofbyld:Nijmegen - Stadhuis en Grote Markt 1900.jpg|thumb|It Stedhûs en de Grutte Merk om 1900 hinne]]
Oan de ein fan de njoggentjinde iuw en de earste helte fan de [[tweintichste iuw]] woeks Nimwegen stadichoan. In spoarbrêge oer de Waal waard yn [[1878]] boud en yn [[1936]] waard in brêge foar it [[dykferkear]] boud. Yn [[1923]] waard de [[Radboud Universiteit Nimwegen]] stifte, en dêrmei waard Nimwegen in [[universiteit]]stêd. Yn [[1927]] waard it [[Maas-Waalkanaal]] groeven.

==== Twadde Wrâldkriich ====
[[Ofbyld:Nijmegen with bridge in background, 1944 army.mil-2007-09-12-112418.jpg|thumb|''Nimwegen hat bot te lijen hân fan de Twadde Wrâldkriich'']]
Yn maaie [[1940]] waard Nederlân troch [[Nazy-Dútslân]] oanfallen, en wie Nimwegen de earste Nederlânske stêd dy't yn Dútske hannen foel. Op [[22 febrewaris]] [[1944]] waard Nimwegen swier troch Amerikaanske [[Bombardemint op Nimwegen|bombardeminten]] rekke, dat in ûnbidich soad skea yn de [[binnenstêd]] feroarsake. It waard ynearsten troch de [[Alliearden]] beweard dat it bombardemint in fersin wie en dat Amerikaanske piloaten tochten dat se de Dútske stêd [[Kleef]] bombardearre hiene. De Dútsers dêrfoaroer beskuldigen it Nederlânske  regear yn ballingskip dêrfan it bombardemint befelle hie. Yn [[2005]] waard nei in ûndersyk fêststeld dat it om in ûngelok gie troch minne kommunikaasje en trelit yn it loftrom. Goed 750 minsken kamen by it bombardemint om it libben.

Yn septimber 1944 waard de stêd it toaniel fan swiere fjochterijen yn it ramt fan [[Operaasje Market Garden]]. It doel fan de [[Slach om Nimwegen]] wie om de brêgen oer de Waal yn hannen te krijen foar't se fernield wurde soene. Mei it oermasterjen fan de Waalbrêge koe [[XXX Corps]] fan de ''[[British Army]]'' de [[1e Loftlâningsdifyzje]] yn [[Arnhim]] berikke. De brêge waard swier ferdigene troch 300 Dútske troepen oan wjerskanten mei swier anty-tankgeskut en loftferwar, dy't holpen waarden troch de [[artillery]]. De Dútsers besochten noch de brêge op te blazen, mar dat waard tefoaren kommen, mooglik troch in pleatslike [[Nederlânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich|Nederlânske ferset]]strider, [[Jan van Hoof]], dy't neffens sizzen de kabels nei de brêge trochsnien hie. Nimwegen waard toch de Britske ''Grenadier Guards'' fan de [[Guards Pantserdifyzje]], en troepen fan de Amerikaanske [[82e Loftlâningsdifyzje]] befrijd yn septimber 1944. De stêd soe letter it begjinpunt fan [[Operaasje Veritable]] wurde, dêr't Alliearde troepen de Ryn by oerstutsen en Dútslân ynfalle soene.

==== Nei de Twadde Wrâldkriich ====
[[File:Skyline Nijmegen. Gelderland. Netherlands.jpg|thumb|Sicht op Nimwegen]]
[[Ofbyld:Grote Markt, Grootemarkt, Kruismarkt. Nijmegen, Terassen. Zicht richting Burchtstraat.jpg|thumb|Grutte Merk, Nimwegen]]
[[Ofbyld:Molenstraat met nummer 95 Pand uit 1902 met stijlkenmerken van de neorenaissance, de Art Nouveau en het Berlagianisme. Architect P.G. Buskens Nijmegen.jpg|thumb|Terrassen oan de ''Molenstraat'']]
Fuortendaliks nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waard by Nimwegen in plak, [[Kamp Mariënbosch]], oanwiisd dy't Dútsers opfange moast dy't út Nederlân wei deportearre waarden. Dat kamp operearre fan [[1946]] oant en mei [[1948]]

Nei de Twadde Wrâldkriich waard de stêd weropboud en wreide him rap út nei it westen en it súdwesten. De ''Benedenstad'', it part fan de binnenstêd dy't oan de Waal en dus leger leit, wie troch earmoede en oerbefolking sa fertutearze rekke, dat de gemeente de hiele wyk slope litte woe. Troch protesten fan de pleatslike befolking besleat de gemeente de wyk wer op te bouwen mei neikriichske wenten, en liet de strjittepatroan sa't it wie. Sa hold de wyk syn karakter en waard sels yn 1975 [[beskerme stedsgesicht]]. Nije wenwiken waarden bewesten en besúdwesten de stêd boud, en ferskate doarpen, sa as [[Hatert]], Hees en Neerbosch waarden opslokt. Om't de Waal in behindering foarme foar útwreiding nei it noarden ta, koe de stêd sadwaande allinnich nei it suden en westen ta útwreidzje. Dêrtroch kaam it sintrum yn it noardeasten fan de stêd te lizzen en kamen guon nijbouwiken wol 7 km fan it sintrum ôf te lizzen. Lang om let besleat de gemeente yn de  [[1990-er jierren]] om benoarden de Waal in wyk te bouwen, [[Waalsprong]], dat in [[Vinex]]-wyk is. Dêrtroch waarden de doarpen [[Lent (Gelderlân)|Lent]] en 't Zand opslokt.

Op [[23 febrewaris]] [[1981]] bestoarmen ienheden fan de plysje fan Nimwegen en it Nederlânske Leger de ''Piersonstraat'' en ''Zeigelhof'' yn it sintrum fan Nimwegen, dêr't in hoemannichte kreakers yn in stikmannich pannen húsholden. Hja brûkten 200 plysjebuskes, trije [[Leopard 1]] tanks, trije [[pantserynfanteryreau]]wen, in helikopter, 1200 plysjemannen en 750 soldaten, en twongen de kreakers de pannen te ferlitten. De gemeente liet de pannen ôfbrekke, wylst se de mannichte fuortjeie lieten mei [[gniisgas]] en [[CS-gas]]. Dat feroarsake in gânse opskuor yn de gemeentlike polityk. Wylst de gemeente de kreakers út dy pannen hawwe woe, om't er dêre in parkeargaraazje bouwe woe, woe it grutste part fan de befolking dat der betelbere wenten op dat plak boud waarden.

Nimwegen wurdt hjoed-de-dei troch guon fan [[polityk rjochts]] noch wol it &quot;[[Havana]] oan de Waal&quot; neamd. It gemeentebestjoer hat foar it grutste part út [[Lofts (polityk)|loftse]] partijen bestien, sa as [[GrienLinks]], [[D66]], de [[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|Sosjalistyske Partij]] en de [[PvdA]]. Bytiden wie Nimwegen de iennichste fan de grutte Nederlânske stêden dy't in folslein lofts gemeentebestjoer hie. De lêste jierren feroare dat justjes. It [[CDA]] waard ek populêr, en de hjoeddeistige boargemaster, [[Hubert Bruls]], is lid fan dy partij.

Nimwegen fierde yn 2005 syn twatûzenjierrich bestean. De stêd wurdt as de âldste stêd fan Nederlân sjoen, itjinge bestriden wurdt troch [[Maastricht]].

== Untwikkeling ynwennertal ==
Yn it begjin fan de njoggentjinde iuw telde Nimwegen goed 10.000 ynwenners. Yn 1875 wiene dat der 24.000 en om 1900 hinne 44.000. Yn de tweintichste iuw naam it ynwennertal rap ta. Nei de [[Earste Wrâldkriich]] hie de stêd 70.000 ynwenners. Justjes nei de [[Twadde Wrâldkriich]] wiene der 110.000 en yn 1971 wiene der al 150.000. Dêrnei sakke it ynwennertal wat om yn 1995 op 147.561 út te kommen. Dêrnei woeks it ynwennertal wer stadichoan.  

Tabel fan de ûtwikkeling fan it ynwennertal fan 1995 ôf:&lt;ref&gt;[https://www.nijmegen.nl/over-de-gemeente/onderzoek-en-cijfers/cijfers-over-nijmegen/bevolkingscijfers/ Gemeente Nimwegen: ûndersyk en sifers oer Nimwegen]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Tekst opskrift
|-
! 1995 !! 2000 !! 2005 !! 2010 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !! 2020 !! 2021
|-
| 147.561 || 152.286 || 158.215 || 163.112 || 170.943 || 172.073 || 173.540 || 175.904 || 176.731 || 177.670 || 177.605
|}

=== Tal ynwenners it stedsdiel ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! '''Stedsdiel:''' || 1995 || 2000 || 2005 || 2007 || 2016
|-
| Nimwegen-Sintrum|| 8.506 || 8.709 || 9.274 || 9.307 || 11.557
|-
|Nimwegen-East|| 30.917 || 30.974 || 32.388 || 32.619 || 34.977
|-
|Nimwegen-Ald-West || 13.076 || 12.971 || 12.766 || 13.316 || 13.980
|-
|Nimwegen-Nij-West|| 15.792 || 16.093 || 16.401 || 16.200 || 16.775
|-
|Nimwegen-Midden|| 17.220 || 17.859 || 18.150 || 18.113 || 18.925
|-
|Nimwegen-Súd|| 20.749 || 21.934 || 22.795 || 22.528 || 23.406
|-
|Dukenburg|| 25.071 || 23.755 || 23.499 || 23.188 || 22.113
|-
|Lindenholt|| 16.230 || 16.242 || 16.121 || 15.703 || 14.949
|-
|Nimwegen-Noard|| - || 3.715 || 6.790 || 9.986 || 15.408
|-
|Stedsdiel net bekend|| - || 34 || 31 || 2 || 6
|}

== Klimaat ==
Nimwegen hat in [[seeklimaat]] (''CfB''). Nimwegen is ien fan de waarmste plakken fan Nederlân, benammen simmerdeis, dêr't de waarmste temperatueren by metten wurde yn de trijehoeke Nimwegen-[[Roermond]]-[[Eindhoven]]. Troch it ûntbrekken fan berchtmen fan noard nei súd yn Jeropa, kin it waar dêre hurd feroarje, en dêrtroch hat it gebiet in semy-[[lânklimaat]].

Ien fan de noardlikste wynhôven lizze justjes bûten Nimwegen, om [[Groesbeek]] hinne, dat justjes besúdeasten de stêd leit.

== Geografy ==
[[Ofbyld:Elyzese Velden Beek 2.jpg|thumb|''Elyzese Velden'' Beek tichteby Nimwegen ]]
Nimwegen leit oan de súdigge fan de rivier de [[Waal]] en leit oan it begjin fan de [[Nederrynske Heuvelrêch]], dy't oant [[Xanten]] yn Dútslân ta rint. De stêd sels leit ek op heuvels.

Nimwegen leit 15 km besuden de Gelderske haadstêd [[Arnhim]] en leit mar in pear kilometer fan de Dútske grins ôf. [[Kranenburg]], dat justjes oer de grins leit, en oare plakken oer de grins tsjinje, sûnt de grinzen iepene waarden yn it ramt fan it [[Ferdrach fan Schengen]], suver as forinzeplakken fan Nimwegen, om't huzeprizen dêr leger binne. Fierder lizze de Dútske stêden, [[Kleef]] 20 km, en [[Duisburg]] 78 km fan Nimwegen ôf.

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Nijmegen, de Grote Markt (RM31130+1+2 en 31134+5) met de toren van de Sint Stevenskerk RM31182 IMG 3983 2020-04-05 09.20.jpg|thumb|Monumintale gebouwen mei de Grutte of Sint-Steventsjerke]]
[[Ofbyld:Barbarossa-ruïne, Valkhof park, Nijmegen.jpg|thumb|Barbarossaruïne op it ''Valkhof''.]]
* Botanyske Tún ''Hortus Arcadië''
* [[Grutte of Sint-Stevenstsjerke (Nimwegen)|Grutte of Sint-Stevenstsjerke]]
* Stedhûs
* de Waach op de Grutte Merk
* Grutte Merk
* ''[[Valkhof]]'' mei de Barbarossaruïne en de Sint-Nikolaaskapel
* resten fan de âlde stedsmuorre: it ''Hunnerpark'' mei de ''Belvédère'' en it Kronenburgerpark mei de Krûdtoer
* lytse stikken Romeinske skiednis troch gâns de stêd hinne
* ''Lange Hezelstraat'', de âldste winkelstrjitte fan Nederlân
* midsiuwske bouwurken yn ''Benedenstad''
* [[Goffertpark]]
* ''Concertgebouw de Vereeniging'', fan arsjitekt Oscar Leeuw
* De [[Titus Brandsma Oantinkenstsjerke]] (earderee Sint-Joazeftsjerke) fan arsjitekt B.J.C. Claase
* De Waalkaai

== Kultuer ==
[[Ofbyld:Aankomst deelnemers van de Vierdaagse Nijmegen 2019 op de Sint Anna straat St Annastraat Via Gladiola.jpg|thumb|It oankommen fan de meidoggers fan de Fjouwerdagetocht fan Nimwegen]]
=== Fjouwerdagetocht ===
Nimwegen is ferneamd om de jierlikse [[Fjouwerdagetocht fan Nimwegen]], dy't op de tredde tiisdei fan eltse july úteinset. Likernôch 40.000 meidoggers út sa'n 70 lannen dogge fjouwer dagen lang mei oan kuiertochten dy't wol 30 oant 50 km lang binne. In oar ferneamd evenemint is it ''[[Valkhof Festival]]''.

=== Leauwe ===
[[Ofbyld:Sintstevenvanafsnelbinder.jpg|thumb|Grutte of Sint-Steventsjerke mei op de foargrûn de ''Lange Hezelstraat''.]]
Nei alle gedachten waard der yn de iere sande iuw al in lytse tsjerke boud op it ''Valkhof''. Yn de [[Tachtichjierrige Kriich]] foel Nimwegen om barten yn protestantske en katolike hannen oant by it [[Belis fan Nimwegen (1591)]] doe't de stêd definityf yn protestantskehannen kaam en it katolisisme yn it iepenbiere libben ferbean waard. Yn de santjinde iuw wie likernôch 40% fan de befolking katolyk en nei de godstjinstfrijheid, dy't yn de [[Frânske tiid]] ynfierd waard, groeide dy ta 60%. By it iepenjen fan de [[Katolike Universiteit Nimwegen]] yn 1923 wie dat 70% en yn it midden fan de tweintichste iuw al 80%. Fan de 1960-er jierren ôf naam de ûntsjerklikens rap ta, troch ûnder oaren ûnder druk fan de loftse studinteferienings.

=== Sport ===
De wichtichste sportklup yn Nimwegen is [[fuotbal]]klup [[N.E.C.]] (''Nijmagen Eendracht Combinatie'') dy't yn it [[Goffertstadion]] mei 12.500 sitplakken spilet. De klup spilet yn de [[Earedifyzje]]. Fjirder hat de stêd noch in [[kuorbal]]-, [[hockey]]- en [[iishockey]]klup.

== Ekonomy en ferfier ==
=== Ekonomy ===
De trije wichtichste wurkjouwers yn Nimwegen binne:

* [[Radboud Universiteit Nimwegen]]
* De trije sikehuzen yn de stêd: [[Radboud UMS]], Sint-Maartensklinyk en Canisius-Wilhelmina Sikehûs
* Nexperia en Ampleon, [[semy-konduktor]]fabrikanten, hawwe harren haadkantoar yn Nimwegen.

Oare bedriowen mei harren haadkertier yn Nimwegen binne: [[Synthon]] en [[Vaxxinova]]. Bedriuwen sa as [[Qualcomm]], [[Phototronics Inc]] en [[Applied Materials]] hawwe fêstigings yn de stêd.

=== Ferfier ===
Nimwegen is ferbûn op it lanlike wegenet troch de [[Rykswei 15|A15]], [[Rykswei 50|A50]], [[Rykswei 73|A73]] mei [[Arnhim]], [[Fenlo]], [[Duisburg]], [[Eindhoven]], [[De Bosk]] en [[Rotterdam]]. Fierder is de stêd pleatslik ferbûn troch de [[Provinsjale wei 325|A325]], [[Provinsjale wei 326|A326]], [[Provinsjale wei 324|N324]], [[Provinsjale wei 325|N325]], [[Provinsjale wei 326|N326]], [[Provinsjale wei 842|N842]] en [[Provinsjale wei 844|N844]]. 

It stedsbusferfier yn de Stedsregio Arnhim-Nimwegen wurdt fersoarge troch [[Breng]], wylst it streekbusferfier troch [[Arriva]], [[Connexxion]] en [[Hermes (ferfiersbedriuw)|Hermes]] fersoarge wurde.

Nimwegen hat fiif [[treinstasjon]]s: [[Stasjon Nimwegen|Nimwegen]], [[Stasjon Nimwegen-Dukenburg|Nimwegen-Dukenburg]], [[Stasjon Nimwegen-Heyendaal|Nimwegen-Heyendaal]], [[Stasjon Nimwegen-Lent|Nimwegen-Lent]] en [[Stasjon Nimwegen-Goffert|Nimwegen-Goffert]]. It Sintraal Stasjon Nimwegen is ferbûn oan it [[intercity]]-netwurk.

Fierders hat Nimwegen ferbing oer it wetter troch de rivier de [[Waal]] en it [[Maas-Waalkanaal]].

== Underrjocht ==
[[Ofbyld:Erasmusgebouw Erasmusplein 1 Radboud Universiteit Nijmegen gezien vanaf Heyendaalseweg.jpg|thumb|[[Radboud Universiteit Nimwegen]]]]
Nimwegen hat ien [[universiteit]]; it [[Radboud Universiteit Nimwegen]]. Hy waard yn 1923 stifte en wie de earste katolike universiteit yn Nederlân. It hiet ynearsten de Katolike Universiteit Nimwegen oant 2004 doe't er de hjoeddeistige namme krige. Yn oktober 2018 hie de universiteit 22.142 studinten en 4.921 meiwurkers.

Fierder hat de [[HAN University of Applied Sciences]], dy't ûnderrjocht yn it [[heger beropsûnderwiis]] jout, fêstigings yn Nimwegen op mêd fan ûnderwiis en sosjaal wurk, en ek de medyske ôfdieling is dêr fêstige.

It ROC-Nimwegen fersoarget it [[middelber beropsûnderwiis]], en fierders binne der ferskate middelbere en legere skoallen yn de stêd.

== Polityk ==
Ferdieling fan de sitten yn de gemeenteried:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;16&quot;|'''Gemeenteriedssitten'''
|-
|'''Partij'''||'''1974'''||'''1978'''||'''1982'''||'''1986'''||'''1990'''||'''1994'''||'''1998'''||'''2002'''||'''2006'''||'''2010'''||'''2014'''||'''2018'''
|-
|[[GroenLinks]]&lt;ref&gt;foar 1986 [[Kommunistyske Partij fan Nederlân]], [[Politike Partij Radikalen]] en de [[Pasifistysk Sosjalistyske Partij]], tusken 1986 en 1990 [[Radikaal Lofts]]&lt;/ref&gt;||4||3||6||5||6||6||8||9||6||8||8||11
|-
|[[Demokraten 66|D66]]||-||2||2||2||5||7||2||1||2||6||7||6
|-
|[[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|SP]]||2||2||3||2||2||4||6||6||7||5||8||5
|-
|[[Volkspartij voor Vrijheid en Democratie|VVD]]||6||4||6||4||3||4||5||4||4||4||4||4
|-
|[[Nijmeegse Fractie]]&lt;ref&gt;2002-2009 as [[Stadspartij Nijmegen]] en [[Nijmegen Nu]], 2009-2014 as Stadspartij Nijmegen Nu&lt;/ref&gt;||-||-||-||-||-||-||-||4||2||1||2||3
|-
|[[Partij van de Arbeid|PvdA]]||12||12||9||16||11||8||8||8||11||8||4||3
|-
|[[Christen-Democratisch Appèl|CDA]]||15||16||13||10||12||9||7||5||5||3||2||2
|-
|[[Partij voor de Dieren|PvdD]]||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||2
|-
|[[50Plus]]||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1
|-
|[[Gewoon Nijmegen]]||-||-||-||-||-||-||-||-||1||2||2||1
|-
|Voor Nijmegen||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1
|-
|[[Verenigde Senioren Partij|VSP]]||-||-||-||-||-||-||1||2||1||2||2||-
|-
|[[De Grienen (Nederlân)|De Grienen]]||-||-||-||-||-||1||2||-||-||-||-||-
|-
|Totaal||39||39||39||39||39||39||39||39||39||39||39||39
|-
|Opkomst||||||||||||56,6%||53,6%||52,4%||57,9%||54,1%||54,6%||57,1%
|}

== Ferneamde ynwenners ==
[[Ofbyld:Saint Petrus Canisius.jpg|thumb|100px|De hillige Petrus Kanisius]]
[[Ofbyld:Margarita de Bourbon de Parme (2016).jpg|thumb|100px|Prinsesse Margarita de Bourbon de Parme (2016)]]
=== Berne yn Nimwegen ===
* keizer [[Hindrik VI fan it Hillige Roomske Ryk]] (1165–1197)
* [[Bruorren Limboarch]] (1385–1416) midsiuwske skilders
* [[Giovanni Antoniano]] (ferstoarn 1588), patristike gelearde
* [[Petrus Kanisius]] (1521–1597), katolike [[hillige]]
* [[Henriette Pressburg]] (1788–1863), mem fan [[Karl Marx]]
* Sophie Pressburg (1797–1854), beppe fan [[Anton Philips|Anton]] en [[Gerard Philips]] dy't [[Philips]] stifte hiene
* [[Pieter Claude Bijleveld]] (1828 – 1898), boargemaster
* [[Carli Biessels]] (1936–2016), skriuwer
* [[Eddie Van Halen]] (1955–2020), rock-muzikant
* [[Alex Van Halen]] (berne 1953), rock-muzikant
* [[Daphne Deckers]] (berne 1968), model, presintatrise, skriuwer en aktrise
* [[Margarita of Bourbon-Parma]] (berne 1972), prinsesse, âldste dochter fan prinsesse [[Irene fan de Nederlannen|Irene]]
* [[Saadia Himi]] (berne 1984), ''Miss Netherlands Earth 2004''
* [[Amira Willighagen]] (berne 2004), operasjongster
* [[Jos Hermens]] (berne 1950), atleet
* [[Anne Quist]] (berne 1957), Olympysk roeister
* [[Ron de Groot]] (berne 1960), fuotballer
* [[Pie Geelen]] (berne 1972), Olympysk swimmer
* [[Frank Demouge]] (berne 1982), fuotballer
* [[Nacer Barazite]] (berne 1990), fuotballer
* [[Frank Boeijen]] (berne 1957), sjonger

=== Oare ferneamde ynwenners ===
[[Ofbyld:TitusBrandsma.jpg|thumb|100px|Titus Brandsma (1920-er jierren)]]
* [[Titus Brandsma]] – (1881–1942) heechlearaar [[filosofy]], [[roomsk-katolyk]] [[teolooch]] en [[karmelyt]].
* [[Dries van Agt]] – (berne 1931) [[politikus]]
* [[Nina Simone]] – (1933–2003) jazz-muzikant
* [[Edward Ka-Spel]] – (berne 1954) sjonger fan [[The Legendary Pink Dots]]
* [[Perry Ubeda]] – (berne 1971) kickbokser
* [[Karapet Karapetyan]] – (berne 1982) kickbokser

== Susterstêden ==
* {{Flagge US}} [[Albany (New York)|Albany]], [[New York (steat)|New York]], [[Feriene Steaten]]
* [[File:Flag of Japan.svg|20px]] [[Higashimatsuyama]], [[Japan]]
* [[File:Flag of Nicaragua.svg|20px]] [[Masaya]], [[Nikaragua]]
* [[File:Flag of Finland.svg|20px]] [[Oulu]], [[Finlân]]
* [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Pskov]], [[Ruslân]]
* [[File:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|20px]] [[Suzhou]], [[Sina]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.nijmegen.nl/ Webstee fan de gemeente Nimwegen]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{Koördinaten|51_50_51_N_05_51_45_E_type:city_zoom:12_region:NL|51° 51' N, 5° 52' E}}

{{GemeentenGelderlân}}
{{DEFAULTSORT:Nimwegen}}
[[Kategory:Nimwegen| ]]
[[Kategory:Plak yn Nimwegen]]
[[Kategory:Hânzestêd]]
[[Kategory:Gemeente yn Gelderlân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1230]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 1e iuw]]</text>
      <sha1>glbo26u1jybgiof4ecpyoorm1s6xnqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230077</id>
      <parentid>1230076</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>De Wikischim</username>
        <id>18704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Nei de Twadde Wrâldkriich */</comment>
      <origin>1230077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26925" sha1="rvoxwt5s7b7bmal61irqwgdr7k8ssqy" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Nimwegen &lt;br&gt; &lt;small&gt;''Nijmegen''&lt;/small&gt;
| ôfbylding                   = Nijmegen Panorama Wolken met water en eiland 2016.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = Panorama mei Nimwegen fierderop
| wapen                       = [[Ofbyld:Flag of Nijmegen.svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Coat of arms of Nijmegen.svg|110px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Nimwegen}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 57,60 km², wêrfan 53,62 km² lân en 3,98 km² wetter
| befolkingstichtens          = 3345 / km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =  
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| boargemaster                = [[Hubert Bruls]] ([[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]]) 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = 1e iuw n.Kr. &lt;br&gt; [[1230]] (stedsrjochten)
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|15}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|73}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|783}} {{Piktogram dyk Europa E-wei|31}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|325}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|326}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|324}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|326}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|842}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|844}} [[S100 (Nimwegen)|s100]] 
| postkoade                   = 6500-6546, 6663
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|51_50_51_N_05_51_45_E_type:city_zoom:12_region:NL|51° 51' N, 5° 52' E}}
| webside                     = [http://www.nijmegen.nl www.nijmegen.nl]
| ôfbylding2                  = Nijmegen_Waalbrug_R01.jpg
| ôfbyldingstekst2            = Waalbrêge
| ôfbylding3                  = NL_-_locator_map_municipality_code_GM0268_(2016).png
| ôfbyldingstekst3            = Lizzing fan de gemeente Nimwegen
| mapname                     = Gelderlân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 51
| lat_min                     = 50
| lat_sec                     = 51
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 51
| lon_sec                     = 45
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = 2013-Nijmegen.jpg
| ôfbyldingstekst99           = Kaart fan Nimwegen
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Nimwegen''', ek wol stavere as '''Nymwegen''', ([[Nimweechsk]]: ''Nimwèège'', [[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Nijmegen'') is in gemeente en de grutste stêd yn de [[Nederlân]]ske provinsje [[Gelderlân]], mei {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Nimwegen}} ynwenners ({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]). De stêd leit oan de [[Waal]] en oan it [[Maas-Waalkanaal]].

De gemeente bestiet njonken de stêd fierder út de eardere doarpen [[Hatert]], Hees en Neerbosch, de nije wyk oan oare kant fan de Waal, [[Waalsprong]], dy't ek de doarpen [[Lent (Gelderlân)|Lent]] en 't Zand befettet, en de nije wiken Nimwegen-Oosterhout en [[Ressen (Nimwegen)|Nimwegen-Ressen]].

De stêd is part fan de [[Stedsregio Arnhim-Nimwegen]], dy't yn 2011 736.107 ynwenners hie. Fanâlds is de stêd in part fan it [[Ryk fan Nimwegen]].

== Namme ==
De [[Latyn]]ske namme fan Nimwegen wie, nei alle gedachten, ''Ulpia Noviomagus Batavorum''. De [[plaknamme]] ''[[Noviomagus]]'' komt fan de [[Keltysk]]e wurden ''novio'' (&quot;nij&quot;) en ''magos'' (&quot;flakte&quot; of &quot;merk&quot;). De [[Romeinen]] latinisearren dat dêrnei as ''Noviomagus''. Hja brûkten dy namme ek wol foar oare stêden. 

Ta ûnderskaat waard Nimwegen wol ''Ulpia Noviomagus Batavorum'' neamd. Yn de tiid fan [[Karel de Grutte]] soe it plak ''Numaga'' hjitten hawwe. Letter feroare dat stadichoan yn ''Nieumeghen'' en ''Nymegen''.

== Skiednis ==
=== Aldheid ===
[[Ofbyld:Romeins Masker Ruitermasker Gezichtshelm Romeinse Andreas Hetfeld 2020 Nijmegen.jpg|thumb|left|Masker fan Trajanus]]
Nimwegen is in âlde stêd, de âldste stêd fan Nederlân. De [[Romeinen]] bouden in fersterke legerkamp op it plak, om't it strategysk lei, want de heuvels der omhinne joegen in goed útsicht oer de Waal en de delling fan de [[Ryn]] hinne. Yn it jier [[69]] stiften de [[Bataven]], de stamme dy't yn dy omkriten wennen, in doarp tichteby it kamp. Dat doarp waard by de [[Bataafske Opstân]] ferneatige. De Romeinen bouden dêrnei in grutter kamp, dêr't ''[[Legio X Gemina]]'' legere waard. Al rillegau ûntstie der in nij doarp by it kamp. Om it jier [[98]]-[[104]] hinne krige Nimwegen [[stedsrjochten]] fan [[keizer]] [[Trajanus]] en wie de earste fan twa stêden yn it gebiet fan it hjoeddeistige Nederlân dat in ''[[municipium]]'' waard.  

Yn [[103]] waard de ''Legio X Gemina'' ferpleatst fan Nimwegen nei [[Vindibona]], it hjoeddeistige [[Wenen]], dat in grut ekonomysk neigean feroarsake foar Nimwegen. Sa'n 5.000 minsken ferfearen út de omkriten wei. De stêd soe om ende by dizze tiid wernaemd wêze ta ''Ulpia Noviomagus Batavorum'' (of yn 't koart ''Noviomagus''), dat de oarsprong fan de hjoeddeistige namme soe wêze.

=== Midsiuwen ===
[[Ofbyld:Nijmegen Stadscentrum Kronenburger park zomer.jpg|thumb|left|Kronenburgerpark mei resten fan de âlde stedsmuorre]]
[[Ofbyld:Waaggebouw Boterwaag Nijmegen Renaissance Grote Markt Waag.jpg|thumb|De Waach fan 1613]]
Yn de twadde helte fan de [[fjirde iuw]], ferswakke it Romeinske gesach, en Noviomagus waard lang om let part fan it [[Frankyske Ryk]]. It ferskynde yn dy tiid ek op de ''[[Tabula Peutingeriana]]''. Yn [[777]] boude [[Karel de Grutte]] in [[palts]] yn de stêd. Doe't keizer [[Loadewyk de Fromme]] yn [[830]] tydlik ôfset waard, waard er troch syn soan [[Lotarius I]] nei Nimwegen stjoerd. Troch syn lizzing oan de Waal bloeide de hannel yn dy tiid ek op.

De machtige keizer [[Hindrik VI fan it Hillige Roomske Ryk]] waard yn [[1165]] berne yn Nimwegen. Syn soan [[Freark II fan it Hillige Roomske Ryk|Freark II]] joech Nimwegen yn [[1230]] fannijs [[stedsrjochten]] en de stêd waard tagelyk in [[frije ryksstêd]] en krige deselde rjochten as [[Aken (stêd)|Aken]]. Yn [[1247]] waard de stêd oan it [[Hartochdom Gelre]] jûn as ûnderpân foar in liening. Dat behindere de hannel lykwols net, en yn [[1364]] waard de stêd lid fan it ferbûn fan de [[Hânze]]. De stêd wie part fan it [[Ryk fan Nimwegen]], dat ien fan de fjouwwr ûnderkertieren fan Gelre waard.

Keunst bloeide yn dy tiid ek tige yn de stêd. De ferneamde midsiuwske skilders, de [[bruorren Fan Limboarch]] waarden berne en hiene harren ûnderrjocht yn Nimwegen.

=== Iere moderne tiid ===
[[Ofbyld:View on the waal janvangoyen.jpg|thumb|De Waal by Nimwegen yn 1641]]
By de [[Nederlânske Opstân]] kaam de hannel ta in stilstân. Nimwegen waard yn [[1591]], nei de [[Spanjerts]] ferjage waarden, in part fan de [[Republyk fan de Feriene Nederlannen]] en waard dêrtroch winliken in grinsstêd. It waard it toaniel fan ferskate fjildslaggen.

Yn [[1678]] waard yn de stêd de [[Frede fan Nimwegen]] tekene, dêr't besocht waard in ein te meitsjen oan de ferskate krigen en fjildslaggen dy't Jeropa tamtearren. It slagge lykwols net en bewarje de frede foar in lange tiid.  De âlde [[Valkhofboarch]] waard yn [[1796]]-[[1797]] ôfbrutsen, en de stiennen dêrfan waarden ferkocht.

Yn de twadde helte fan de [[njoggentjinde iuw]] woeks de befolking fan de stêd en foarmen de fortifikaasjes om de stêd hinne in behindering foar it útwreidzjen fan de stêd. Der wennen tefolle minsken yn de stêd, mar de Nederlânske oerheid woe dy fortikaasjes leaver net ôfbrekke, om't dy sjoen waarden as in wichtich part fan de ferdigening fan Nederlân. Doe't nei de [[Frânsk-Dútske Kriich]] fan [[1871]] bliken die dat âldfrinzige fortifikaasjes út de tiid wiene, waard it belied feroare en waarden de muorren yn [[1874]] ôfbrutsen.

=== Moderne tiid ===
[[Ofbyld:Nijmegen - Stadhuis en Grote Markt 1900.jpg|thumb|It Stedhûs en de Grutte Merk om 1900 hinne]]
Oan de ein fan de njoggentjinde iuw en de earste helte fan de [[tweintichste iuw]] woeks Nimwegen stadichoan. In spoarbrêge oer de Waal waard yn [[1878]] boud en yn [[1936]] waard in brêge foar it [[dykferkear]] boud. Yn [[1923]] waard de [[Radboud Universiteit Nimwegen]] stifte, en dêrmei waard Nimwegen in [[universiteit]]stêd. Yn [[1927]] waard it [[Maas-Waalkanaal]] groeven.

==== Twadde Wrâldkriich ====
[[Ofbyld:Nijmegen with bridge in background, 1944 army.mil-2007-09-12-112418.jpg|thumb|''Nimwegen hat bot te lijen hân fan de Twadde Wrâldkriich'']]
Yn maaie [[1940]] waard Nederlân troch [[Nazy-Dútslân]] oanfallen, en wie Nimwegen de earste Nederlânske stêd dy't yn Dútske hannen foel. Op [[22 febrewaris]] [[1944]] waard Nimwegen swier troch Amerikaanske [[Bombardemint op Nimwegen|bombardeminten]] rekke, dat in ûnbidich soad skea yn de [[binnenstêd]] feroarsake. It waard ynearsten troch de [[Alliearden]] beweard dat it bombardemint in fersin wie en dat Amerikaanske piloaten tochten dat se de Dútske stêd [[Kleef]] bombardearre hiene. De Dútsers dêrfoaroer beskuldigen it Nederlânske  regear yn ballingskip dêrfan it bombardemint befelle hie. Yn [[2005]] waard nei in ûndersyk fêststeld dat it om in ûngelok gie troch minne kommunikaasje en trelit yn it loftrom. Goed 750 minsken kamen by it bombardemint om it libben.

Yn septimber 1944 waard de stêd it toaniel fan swiere fjochterijen yn it ramt fan [[Operaasje Market Garden]]. It doel fan de [[Slach om Nimwegen]] wie om de brêgen oer de Waal yn hannen te krijen foar't se fernield wurde soene. Mei it oermasterjen fan de Waalbrêge koe [[XXX Corps]] fan de ''[[British Army]]'' de [[1e Loftlâningsdifyzje]] yn [[Arnhim]] berikke. De brêge waard swier ferdigene troch 300 Dútske troepen oan wjerskanten mei swier anty-tankgeskut en loftferwar, dy't holpen waarden troch de [[artillery]]. De Dútsers besochten noch de brêge op te blazen, mar dat waard tefoaren kommen, mooglik troch in pleatslike [[Nederlânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich|Nederlânske ferset]]strider, [[Jan van Hoof]], dy't neffens sizzen de kabels nei de brêge trochsnien hie. Nimwegen waard toch de Britske ''Grenadier Guards'' fan de [[Guards Pantserdifyzje]], en troepen fan de Amerikaanske [[82e Loftlâningsdifyzje]] befrijd yn septimber 1944. De stêd soe letter it begjinpunt fan [[Operaasje Veritable]] wurde, dêr't Alliearde troepen de Ryn by oerstutsen en Dútslân ynfalle soene.

==== Nei de Twadde Wrâldkriich ====
[[File:Skyline Nijmegen. Gelderland. Netherlands.jpg|thumb|Sicht op Nimwegen]]
[[Ofbyld:Grote Markt, Grootemarkt, Kruismarkt. Nijmegen, Terassen. Zicht richting Burchtstraat.jpg|thumb|Grutte Merk, Nimwegen]]
[[Ofbyld:Molenstraat met nummer 95 Pand uit 1902 met stijlkenmerken van de neorenaissance, de Art Nouveau en het Berlagianisme. Architect P.G. Buskens Nijmegen.jpg|thumb|Terrassen oan de ''Molenstraat'']]
Fuortendaliks nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waard by Nimwegen in plak, [[Kamp Mariënbosch]], oanwiisd dy't Dútsers opfange moast dy't út Nederlân wei deportearre waarden. Dat kamp operearre fan [[1946]] oant en mei [[1948]]

Nei de Twadde Wrâldkriich waard de stêd weropboud en wreide him rap út nei it westen en it súdwesten. De ''Benedenstad'', it part fan de binnenstêd dy't oan de Waal en dus leger leit, wie troch earmoede en oerbefolking sa fertutearze rekke, dat de gemeente de hiele wyk slope litte woe. Troch protesten fan de pleatslike befolking besleat de gemeente de wyk wer op te bouwen mei neikriichske wenten, en liet de strjittepatroan sa't it wie. Sa hold de wyk syn karakter en waard sels yn 1975 [[beskerme stedsgesicht]]. Nije wenwiken waarden bewesten en besúdwesten de stêd boud, en ferskate doarpen, sa as [[Hatert]], Hees en Neerbosch waarden opslokt. Om't de Waal in behindering foarme foar útwreiding nei it noarden ta, koe de stêd sadwaande allinnich nei it suden en westen ta útwreidzje. Dêrtroch kaam it sintrum yn it noardeasten fan de stêd te lizzen en kamen guon nijbouwiken wol 7 km fan it sintrum ôf te lizzen. Lang om let besleat de gemeente yn de  [[1990-er jierren]] om benoarden de Waal in wyk te bouwen, [[Waalsprong]], dat in [[Vinex]]-wyk is. Dêrtroch waarden de doarpen [[Lent (Gelderlân)|Lent]] en 't Zand opslokt.

Op [[23 febrewaris]] [[1981]] bestoarmen ienheden fan de plysje fan Nimwegen en it Nederlânske Leger de [[Piersonstraat]] en [[Zeigelhof]] yn it sintrum, dêr't in hoemannichte kreakers yn in stikmannich pannen húsholden. Hja brûkten 200 plysjebuskes, trije [[Leopard 1]] tanks, trije [[pantserynfanteryreau]]wen, in helikopter, 1200 plysjemannen en 750 soldaten, en twongen de kreakers de pannen te ferlitten. De gemeente liet de pannen ôfbrekke, wylst se de mannichte fuortjeie lieten mei [[gniisgas]] en [[CS-gas]]. Dat feroarsake in gânse opskuor yn de gemeentlike polityk. Wylst de gemeente de kreakers út dy pannen hawwe woe, om't er dêre in parkeargaraazje bouwe woe, woe it grutste part fan de befolking dat der betelbere wenten op dat plak boud waarden.

Nimwegen wurdt hjoed-de-dei troch guon fan [[polityk rjochts]] noch wol it &quot;[[Havana]] oan de Waal&quot; neamd. It gemeentebestjoer hat foar it grutste part út [[Lofts (polityk)|loftse]] partijen bestien, sa as [[GrienLinks]], [[D66]], de [[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|Sosjalistyske Partij]] en de [[PvdA]]. Bytiden wie Nimwegen de iennichste fan de grutte Nederlânske stêden dy't in folslein lofts gemeentebestjoer hie. De lêste jierren feroare dat justjes. It [[CDA]] waard ek populêr, en de hjoeddeistige boargemaster, [[Hubert Bruls]], is lid fan dy partij.

Nimwegen fierde yn 2005 syn twatûzenjierrich bestean. De stêd wurdt as de âldste stêd fan Nederlân sjoen, itjinge bestriden wurdt troch [[Maastricht]].

== Untwikkeling ynwennertal ==
Yn it begjin fan de njoggentjinde iuw telde Nimwegen goed 10.000 ynwenners. Yn 1875 wiene dat der 24.000 en om 1900 hinne 44.000. Yn de tweintichste iuw naam it ynwennertal rap ta. Nei de [[Earste Wrâldkriich]] hie de stêd 70.000 ynwenners. Justjes nei de [[Twadde Wrâldkriich]] wiene der 110.000 en yn 1971 wiene der al 150.000. Dêrnei sakke it ynwennertal wat om yn 1995 op 147.561 út te kommen. Dêrnei woeks it ynwennertal wer stadichoan.  

Tabel fan de ûtwikkeling fan it ynwennertal fan 1995 ôf:&lt;ref&gt;[https://www.nijmegen.nl/over-de-gemeente/onderzoek-en-cijfers/cijfers-over-nijmegen/bevolkingscijfers/ Gemeente Nimwegen: ûndersyk en sifers oer Nimwegen]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Tekst opskrift
|-
! 1995 !! 2000 !! 2005 !! 2010 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !! 2020 !! 2021
|-
| 147.561 || 152.286 || 158.215 || 163.112 || 170.943 || 172.073 || 173.540 || 175.904 || 176.731 || 177.670 || 177.605
|}

=== Tal ynwenners it stedsdiel ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! '''Stedsdiel:''' || 1995 || 2000 || 2005 || 2007 || 2016
|-
| Nimwegen-Sintrum|| 8.506 || 8.709 || 9.274 || 9.307 || 11.557
|-
|Nimwegen-East|| 30.917 || 30.974 || 32.388 || 32.619 || 34.977
|-
|Nimwegen-Ald-West || 13.076 || 12.971 || 12.766 || 13.316 || 13.980
|-
|Nimwegen-Nij-West|| 15.792 || 16.093 || 16.401 || 16.200 || 16.775
|-
|Nimwegen-Midden|| 17.220 || 17.859 || 18.150 || 18.113 || 18.925
|-
|Nimwegen-Súd|| 20.749 || 21.934 || 22.795 || 22.528 || 23.406
|-
|Dukenburg|| 25.071 || 23.755 || 23.499 || 23.188 || 22.113
|-
|Lindenholt|| 16.230 || 16.242 || 16.121 || 15.703 || 14.949
|-
|Nimwegen-Noard|| - || 3.715 || 6.790 || 9.986 || 15.408
|-
|Stedsdiel net bekend|| - || 34 || 31 || 2 || 6
|}

== Klimaat ==
Nimwegen hat in [[seeklimaat]] (''CfB''). Nimwegen is ien fan de waarmste plakken fan Nederlân, benammen simmerdeis, dêr't de waarmste temperatueren by metten wurde yn de trijehoeke Nimwegen-[[Roermond]]-[[Eindhoven]]. Troch it ûntbrekken fan berchtmen fan noard nei súd yn Jeropa, kin it waar dêre hurd feroarje, en dêrtroch hat it gebiet in semy-[[lânklimaat]].

Ien fan de noardlikste wynhôven lizze justjes bûten Nimwegen, om [[Groesbeek]] hinne, dat justjes besúdeasten de stêd leit.

== Geografy ==
[[Ofbyld:Elyzese Velden Beek 2.jpg|thumb|''Elyzese Velden'' Beek tichteby Nimwegen ]]
Nimwegen leit oan de súdigge fan de rivier de [[Waal]] en leit oan it begjin fan de [[Nederrynske Heuvelrêch]], dy't oant [[Xanten]] yn Dútslân ta rint. De stêd sels leit ek op heuvels.

Nimwegen leit 15 km besuden de Gelderske haadstêd [[Arnhim]] en leit mar in pear kilometer fan de Dútske grins ôf. [[Kranenburg]], dat justjes oer de grins leit, en oare plakken oer de grins tsjinje, sûnt de grinzen iepene waarden yn it ramt fan it [[Ferdrach fan Schengen]], suver as forinzeplakken fan Nimwegen, om't huzeprizen dêr leger binne. Fierder lizze de Dútske stêden, [[Kleef]] 20 km, en [[Duisburg]] 78 km fan Nimwegen ôf.

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Nijmegen, de Grote Markt (RM31130+1+2 en 31134+5) met de toren van de Sint Stevenskerk RM31182 IMG 3983 2020-04-05 09.20.jpg|thumb|Monumintale gebouwen mei de Grutte of Sint-Steventsjerke]]
[[Ofbyld:Barbarossa-ruïne, Valkhof park, Nijmegen.jpg|thumb|Barbarossaruïne op it ''Valkhof''.]]
* Botanyske Tún ''Hortus Arcadië''
* [[Grutte of Sint-Stevenstsjerke (Nimwegen)|Grutte of Sint-Stevenstsjerke]]
* Stedhûs
* de Waach op de Grutte Merk
* Grutte Merk
* ''[[Valkhof]]'' mei de Barbarossaruïne en de Sint-Nikolaaskapel
* resten fan de âlde stedsmuorre: it ''Hunnerpark'' mei de ''Belvédère'' en it Kronenburgerpark mei de Krûdtoer
* lytse stikken Romeinske skiednis troch gâns de stêd hinne
* ''Lange Hezelstraat'', de âldste winkelstrjitte fan Nederlân
* midsiuwske bouwurken yn ''Benedenstad''
* [[Goffertpark]]
* ''Concertgebouw de Vereeniging'', fan arsjitekt Oscar Leeuw
* De [[Titus Brandsma Oantinkenstsjerke]] (earderee Sint-Joazeftsjerke) fan arsjitekt B.J.C. Claase
* De Waalkaai

== Kultuer ==
[[Ofbyld:Aankomst deelnemers van de Vierdaagse Nijmegen 2019 op de Sint Anna straat St Annastraat Via Gladiola.jpg|thumb|It oankommen fan de meidoggers fan de Fjouwerdagetocht fan Nimwegen]]
=== Fjouwerdagetocht ===
Nimwegen is ferneamd om de jierlikse [[Fjouwerdagetocht fan Nimwegen]], dy't op de tredde tiisdei fan eltse july úteinset. Likernôch 40.000 meidoggers út sa'n 70 lannen dogge fjouwer dagen lang mei oan kuiertochten dy't wol 30 oant 50 km lang binne. In oar ferneamd evenemint is it ''[[Valkhof Festival]]''.

=== Leauwe ===
[[Ofbyld:Sintstevenvanafsnelbinder.jpg|thumb|Grutte of Sint-Steventsjerke mei op de foargrûn de ''Lange Hezelstraat''.]]
Nei alle gedachten waard der yn de iere sande iuw al in lytse tsjerke boud op it ''Valkhof''. Yn de [[Tachtichjierrige Kriich]] foel Nimwegen om barten yn protestantske en katolike hannen oant by it [[Belis fan Nimwegen (1591)]] doe't de stêd definityf yn protestantskehannen kaam en it katolisisme yn it iepenbiere libben ferbean waard. Yn de santjinde iuw wie likernôch 40% fan de befolking katolyk en nei de godstjinstfrijheid, dy't yn de [[Frânske tiid]] ynfierd waard, groeide dy ta 60%. By it iepenjen fan de [[Katolike Universiteit Nimwegen]] yn 1923 wie dat 70% en yn it midden fan de tweintichste iuw al 80%. Fan de 1960-er jierren ôf naam de ûntsjerklikens rap ta, troch ûnder oaren ûnder druk fan de loftse studinteferienings.

=== Sport ===
De wichtichste sportklup yn Nimwegen is [[fuotbal]]klup [[N.E.C.]] (''Nijmagen Eendracht Combinatie'') dy't yn it [[Goffertstadion]] mei 12.500 sitplakken spilet. De klup spilet yn de [[Earedifyzje]]. Fjirder hat de stêd noch in [[kuorbal]]-, [[hockey]]- en [[iishockey]]klup.

== Ekonomy en ferfier ==
=== Ekonomy ===
De trije wichtichste wurkjouwers yn Nimwegen binne:

* [[Radboud Universiteit Nimwegen]]
* De trije sikehuzen yn de stêd: [[Radboud UMS]], Sint-Maartensklinyk en Canisius-Wilhelmina Sikehûs
* Nexperia en Ampleon, [[semy-konduktor]]fabrikanten, hawwe harren haadkantoar yn Nimwegen.

Oare bedriowen mei harren haadkertier yn Nimwegen binne: [[Synthon]] en [[Vaxxinova]]. Bedriuwen sa as [[Qualcomm]], [[Phototronics Inc]] en [[Applied Materials]] hawwe fêstigings yn de stêd.

=== Ferfier ===
Nimwegen is ferbûn op it lanlike wegenet troch de [[Rykswei 15|A15]], [[Rykswei 50|A50]], [[Rykswei 73|A73]] mei [[Arnhim]], [[Fenlo]], [[Duisburg]], [[Eindhoven]], [[De Bosk]] en [[Rotterdam]]. Fierder is de stêd pleatslik ferbûn troch de [[Provinsjale wei 325|A325]], [[Provinsjale wei 326|A326]], [[Provinsjale wei 324|N324]], [[Provinsjale wei 325|N325]], [[Provinsjale wei 326|N326]], [[Provinsjale wei 842|N842]] en [[Provinsjale wei 844|N844]]. 

It stedsbusferfier yn de Stedsregio Arnhim-Nimwegen wurdt fersoarge troch [[Breng]], wylst it streekbusferfier troch [[Arriva]], [[Connexxion]] en [[Hermes (ferfiersbedriuw)|Hermes]] fersoarge wurde.

Nimwegen hat fiif [[treinstasjon]]s: [[Stasjon Nimwegen|Nimwegen]], [[Stasjon Nimwegen-Dukenburg|Nimwegen-Dukenburg]], [[Stasjon Nimwegen-Heyendaal|Nimwegen-Heyendaal]], [[Stasjon Nimwegen-Lent|Nimwegen-Lent]] en [[Stasjon Nimwegen-Goffert|Nimwegen-Goffert]]. It Sintraal Stasjon Nimwegen is ferbûn oan it [[intercity]]-netwurk.

Fierders hat Nimwegen ferbing oer it wetter troch de rivier de [[Waal]] en it [[Maas-Waalkanaal]].

== Underrjocht ==
[[Ofbyld:Erasmusgebouw Erasmusplein 1 Radboud Universiteit Nijmegen gezien vanaf Heyendaalseweg.jpg|thumb|[[Radboud Universiteit Nimwegen]]]]
Nimwegen hat ien [[universiteit]]; it [[Radboud Universiteit Nimwegen]]. Hy waard yn 1923 stifte en wie de earste katolike universiteit yn Nederlân. It hiet ynearsten de Katolike Universiteit Nimwegen oant 2004 doe't er de hjoeddeistige namme krige. Yn oktober 2018 hie de universiteit 22.142 studinten en 4.921 meiwurkers.

Fierder hat de [[HAN University of Applied Sciences]], dy't ûnderrjocht yn it [[heger beropsûnderwiis]] jout, fêstigings yn Nimwegen op mêd fan ûnderwiis en sosjaal wurk, en ek de medyske ôfdieling is dêr fêstige.

It ROC-Nimwegen fersoarget it [[middelber beropsûnderwiis]], en fierders binne der ferskate middelbere en legere skoallen yn de stêd.

== Polityk ==
Ferdieling fan de sitten yn de gemeenteried:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;16&quot;|'''Gemeenteriedssitten'''
|-
|'''Partij'''||'''1974'''||'''1978'''||'''1982'''||'''1986'''||'''1990'''||'''1994'''||'''1998'''||'''2002'''||'''2006'''||'''2010'''||'''2014'''||'''2018'''
|-
|[[GroenLinks]]&lt;ref&gt;foar 1986 [[Kommunistyske Partij fan Nederlân]], [[Politike Partij Radikalen]] en de [[Pasifistysk Sosjalistyske Partij]], tusken 1986 en 1990 [[Radikaal Lofts]]&lt;/ref&gt;||4||3||6||5||6||6||8||9||6||8||8||11
|-
|[[Demokraten 66|D66]]||-||2||2||2||5||7||2||1||2||6||7||6
|-
|[[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|SP]]||2||2||3||2||2||4||6||6||7||5||8||5
|-
|[[Volkspartij voor Vrijheid en Democratie|VVD]]||6||4||6||4||3||4||5||4||4||4||4||4
|-
|[[Nijmeegse Fractie]]&lt;ref&gt;2002-2009 as [[Stadspartij Nijmegen]] en [[Nijmegen Nu]], 2009-2014 as Stadspartij Nijmegen Nu&lt;/ref&gt;||-||-||-||-||-||-||-||4||2||1||2||3
|-
|[[Partij van de Arbeid|PvdA]]||12||12||9||16||11||8||8||8||11||8||4||3
|-
|[[Christen-Democratisch Appèl|CDA]]||15||16||13||10||12||9||7||5||5||3||2||2
|-
|[[Partij voor de Dieren|PvdD]]||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||2
|-
|[[50Plus]]||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1
|-
|[[Gewoon Nijmegen]]||-||-||-||-||-||-||-||-||1||2||2||1
|-
|Voor Nijmegen||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1
|-
|[[Verenigde Senioren Partij|VSP]]||-||-||-||-||-||-||1||2||1||2||2||-
|-
|[[De Grienen (Nederlân)|De Grienen]]||-||-||-||-||-||1||2||-||-||-||-||-
|-
|Totaal||39||39||39||39||39||39||39||39||39||39||39||39
|-
|Opkomst||||||||||||56,6%||53,6%||52,4%||57,9%||54,1%||54,6%||57,1%
|}

== Ferneamde ynwenners ==
[[Ofbyld:Saint Petrus Canisius.jpg|thumb|100px|De hillige Petrus Kanisius]]
[[Ofbyld:Margarita de Bourbon de Parme (2016).jpg|thumb|100px|Prinsesse Margarita de Bourbon de Parme (2016)]]
=== Berne yn Nimwegen ===
* keizer [[Hindrik VI fan it Hillige Roomske Ryk]] (1165–1197)
* [[Bruorren Limboarch]] (1385–1416) midsiuwske skilders
* [[Giovanni Antoniano]] (ferstoarn 1588), patristike gelearde
* [[Petrus Kanisius]] (1521–1597), katolike [[hillige]]
* [[Henriette Pressburg]] (1788–1863), mem fan [[Karl Marx]]
* Sophie Pressburg (1797–1854), beppe fan [[Anton Philips|Anton]] en [[Gerard Philips]] dy't [[Philips]] stifte hiene
* [[Pieter Claude Bijleveld]] (1828 – 1898), boargemaster
* [[Carli Biessels]] (1936–2016), skriuwer
* [[Eddie Van Halen]] (1955–2020), rock-muzikant
* [[Alex Van Halen]] (berne 1953), rock-muzikant
* [[Daphne Deckers]] (berne 1968), model, presintatrise, skriuwer en aktrise
* [[Margarita of Bourbon-Parma]] (berne 1972), prinsesse, âldste dochter fan prinsesse [[Irene fan de Nederlannen|Irene]]
* [[Saadia Himi]] (berne 1984), ''Miss Netherlands Earth 2004''
* [[Amira Willighagen]] (berne 2004), operasjongster
* [[Jos Hermens]] (berne 1950), atleet
* [[Anne Quist]] (berne 1957), Olympysk roeister
* [[Ron de Groot]] (berne 1960), fuotballer
* [[Pie Geelen]] (berne 1972), Olympysk swimmer
* [[Frank Demouge]] (berne 1982), fuotballer
* [[Nacer Barazite]] (berne 1990), fuotballer
* [[Frank Boeijen]] (berne 1957), sjonger

=== Oare ferneamde ynwenners ===
[[Ofbyld:TitusBrandsma.jpg|thumb|100px|Titus Brandsma (1920-er jierren)]]
* [[Titus Brandsma]] – (1881–1942) heechlearaar [[filosofy]], [[roomsk-katolyk]] [[teolooch]] en [[karmelyt]].
* [[Dries van Agt]] – (berne 1931) [[politikus]]
* [[Nina Simone]] – (1933–2003) jazz-muzikant
* [[Edward Ka-Spel]] – (berne 1954) sjonger fan [[The Legendary Pink Dots]]
* [[Perry Ubeda]] – (berne 1971) kickbokser
* [[Karapet Karapetyan]] – (berne 1982) kickbokser

== Susterstêden ==
* {{Flagge US}} [[Albany (New York)|Albany]], [[New York (steat)|New York]], [[Feriene Steaten]]
* [[File:Flag of Japan.svg|20px]] [[Higashimatsuyama]], [[Japan]]
* [[File:Flag of Nicaragua.svg|20px]] [[Masaya]], [[Nikaragua]]
* [[File:Flag of Finland.svg|20px]] [[Oulu]], [[Finlân]]
* [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Pskov]], [[Ruslân]]
* [[File:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|20px]] [[Suzhou]], [[Sina]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.nijmegen.nl/ Webstee fan de gemeente Nimwegen]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{Koördinaten|51_50_51_N_05_51_45_E_type:city_zoom:12_region:NL|51° 51' N, 5° 52' E}}

{{GemeentenGelderlân}}
{{DEFAULTSORT:Nimwegen}}
[[Kategory:Nimwegen| ]]
[[Kategory:Plak yn Nimwegen]]
[[Kategory:Hânzestêd]]
[[Kategory:Gemeente yn Gelderlân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1230]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 1e iuw]]</text>
      <sha1>rvoxwt5s7b7bmal61irqwgdr7k8ssqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aaistôkkanker</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9499</id>
    <revision>
      <id>1230084</id>
      <parentid>913012</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T19:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Moat by de tiid brocht wurde en ferbettere. Oars wiskje.</comment>
      <origin>1230084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9132" sha1="aufkrspzlesqlpwcxoh5b0oh8jmik71" xml:space="preserve">{{Disclaimer medyske side}}
{{By de tiid}}
[[Ofbyld:Bilateral ovarian serous carcinomas, gross pathology.jpg|thumb|Aaistôkkanker]]

'''Aaistôkkanker''' is [[kanker]] fan de [[aaistokken]]. Hjirby sit der yn de aaistokken in [[swolm]]. 

== Foarkommen ==
Yn 2000 kamen der yn [[Nederlân]] 1.100 nije pasjinten mei aaistôkkanker foar. Dêrfan sille der goed 900 te ferstjerren komme. Aaistôkkanker is dêrmei dan ek de grutste deadsoarsaak fan alle froulike gynekologyske kankersoarten.

=== Risikofaktoren ===
Aaistôkkanker is in sykte dy't foaral foarkomt by âldere froulju. Froulju dy't de [[menopauze]] al hân ha en âlder binne as 60 jier hawwe de measte kâns op dizze foarm fan kanker.
 
Der binne in tal risikofaktoren (''saken wêrtroch de ien mear kâns hat op it krijen fan in sykte as in oar dy't dy saken net hat.''). De wichtichste kinne ferdield wurde yn saken dy't te krijen ha mei at der aaisstôkkanker yn 'e famylje foarkomt en at der bepaalde [[genetyske ôfwiking]]s binne. 

Wannear't aaistôkkanker of boarstkanker by twa of mear earstegraads famyljeleden (mem, suster) foarkomt, is de kâns op aaistôkkanker grutter. Datselde jildt at der mutaasjes fan it BRCA1- en BRCA2-gen bestiet by in frou. Dy froulju ha in ferhege kâns op it krijen fan aaistôk- en boarstkanker. Dêrneist binne der famyljes dy't erflik belêste binne mei in hegere kâns op it krijen fan kanker yn 't [[mage-termstelsel]] en de aaistokken. Dat wurdt ''[[HNPCC]]'' neamd, nei it Ingelske ''Hereditary Non-Polyposis Colon Carcinoma''.

Neist dy risikofaktoren binne der ek noch in tal dy't net erflik bepaald binne. It blykt dat froulju dy't langer as 3 jier '[[de pil]]' brûkt hawwe en dy't mear as ien bern hân hawwe, foaral foar it 25e libbensjier, in lytsere kâns hawwe op aaistôkkanker. Oarsom hawwe froulju dy't gjin bern hân ha of bern hawwe nei it 35e libbensjier in gruttere kâns. Dat alles hat te krijen mei it tal [[aaisprong]]en, hoe minder aaisprongen, hoe better.

Fan oare faktoaren is it minder dúdlik oft de kâns der troch tanimt. It liket dat troch it gebrûk fan talkpoeier yn it smoken, it drankgebrûk en troch [[fet]] iten de kâns op aaistôkkanker ek tanimt.

=== Klachten ===
In frou fielt yn it begjin hast net dat se siik is. Ear't der symptomen ûntsteane is de sykte al safier tanommen dat de kâns op better wurden hiel lyts is. Aaistôkkanker wurdt dêrom yn it Ingelsk wol ''the Silent Lady Killer'' (''de Stille frouljusdeader'') neamd. Klachten ûntsteane at de swolm bûten de aaistokken groeit nei de liifmoer en terms. Ek kin de kanker him troch it bloed (''[[Metastase|útsieddings]]'') en [[lymfebanen]] ferspriede troch it hiele lichem. Trochdat de swolm op de termen drukke kin, binne de klachten dy't ûntstean faak wat ûndúdlike termklachten, bygelyks gau in fol gefoel, gjin sin yn iten, mislik en muoite mei of krekt faker poepe. Mar omdat de kankersellen fia it bloed ek yn de [[longen]] en [[lever]] komme kinne, kinne hjir ek klachten ûntstean.

== Diagnoaze ==
Aaistôkkanker is in tige deadlike foarm fan kanker. It is dêrom tige wichtich dat de dokters goed yn kaart brocht hawwe hoe fier at de kanker is, dat wol sizze hoe grut de kanker is en wêr't it allegear presys sit. Sit it allinnich noch mar yn 'e aaistokken of is it al grutter, is it dan nei de termen groeid of fia it bloed nei de longen streamd? 

Om dat alles dúdlik te krijen wurde froulju dêr't fan tocht wurdt dat hja aaistôkkanker hawwe operearre. Meastal wurdt der in [[laparotomy]]-operaasje dien, dêr't de bûk by iepenhelle wurdt om sa in goed byld te krijen fan de bûkynhâld. Oan de hân fan it ''[[FIGO]]''-stadiumsysteem (Ingelsk: International Federation of Gynecological Oncologists) wurdt dan bepaald yn hokker stadium de kanker is. It stadium seit nammentlik in protte oer wat foar behanneling plakfine moat en wat de kânsen binne op better wurden.

Ear't der operearre wurdt, wurdt der [[bloed]] ôfnommen om [[Ca-125]] te mjitten, dat in kankerspoar is (''in stof yn it bloed dy't oanjout at der wol of net kanker oanwêzich is''). Dêrneist wurdt der in [[echografy|echogram]] fan de swolm makke.

=== FIGO-stadiumsysteem ===
It FIGO-stadiumsysteem jout in yndieling yn stadiums. Dat wurdt dien op basis fan de fersprieding fan de kanker: at dy yn ien of twa aaistokken sit of dat hy fierder groeid is. Hjirûnder stiet it FIGO-skema dat sûnt 1987 yn gebrûk is.

* '''''I''' - Kanker is beheind ta de aaistokken'' 
** '''A''' - Ien aaistôk is oantaaste, der is gjin [[bûkfocht]], it swolmkapsel is hiel, gjin swolmweefsel bûten it kapsel.
** '''B''' - Twa aaistokken binne oantaaste en der is gjin bûkfocht, swolmkapsel is hiel, gjin swolmweefsel bûten it kapsel.
** '''C''' - Ien of twa aaistokken binne oantaaste en der is wol bûkfocht of it swolmkapsel is stikken of der is kanker bûten it kapsel of by de operaasje wurde der kwea-aardige sellen yn de bûkholte fûn.

* '''''II''' - Trochgroei fan de kanker bûten de aaistokken''
** '''A''' - Trochgroei oan liifmoer of aailieder.
** '''B''' - Trochgroei nei oare struktueren yn it [[lytse bekken]].
** '''C''' - Stadium IIA of IIB mei bûkfocht of stikken swolmkapsel of swolm bûten it kapsel of by de operaasje wurde der kwea-aardige sellen yn de bûkholte fûn.

* '''''III''' - Trochgroei fan de kanker bûten it lytse bekken''
** '''A''' - Mikroskopysk-lytse trochgroei, mar gjin kanker yn [[retroperitonale lymfeklieren]].
** '''B''' - Trochgroei lytser as 2 sm en gjin kanker yn retroperitonale lymfeklieren.
** '''C''' - Trochgroei grutter as 2 sm of wol kanker yn retroperitoneale lymfeklieren.

* '''''IV''' - Trochgroei bûten de bûkholte, bygelyks nei de longen of lever''.

=== Behanneling ===
Neidat it fêststellen fan it stadium dien is, wurdt oan de hân dêrfan de [[behanneling]] bepaald. Yn de measte gefallen betsjut dat dat beide aaistokken, beide aailieders en de [[liifmoer]] derwei helle wurde. Fierders wurde dan ek faak omlizzende oantaaste organen meinommen. It giet dan om in part fan de term en om de [[bûkskelk]], omdat dêryn faak [[útsiedding]]s sitte fan de kanker. Dat type operaasje, wêrby't safolle mooglik kanker derwei helle wurdt, hjit in ''debulking'' (''Ingelsk: ûntfolumearring''). Allinnich by froulju dy't noch in bernewinsk hawwe, en dêr't de swolm lyts is en noch net trochgroeit is nei oare organen (FIGO Ia), bliuwt de operaasje beheind ta ien aaistôk en ien aailieder. Dy froulju bliuwe wol ûnder kontrôle by de [[gynekolooch]] omdat de kâns op it krijen fan aaistôkkanker hjirtroch al heger is.

Neist dy operaasje is der faak [[gemoterapy]] nedich. Allinnich froulju wêrby alle kanker fuort helle is by de operaasje of wêrby de restswolm lytser is as 2 sm en it stadium leech is, hoege gjin gemoterapy. Yn de measte gefallen wurdt der wol gemoterapy dien. Begûn wurdt mei seis kear, om de trije wike, in kuer te jaan dêr't yn alle gefallen in [[platina]]-stof yn sit. Earste kar is [[carboplatine]] yn kombinaasje mei [[paclitaxel]]. Oare kombinaasjes mei bygelyks [[cisplatina]] en [[cyclofosfamide]] binne ek mooglik, mar fanwege ferfelender [[bywurking]]s is dit net mear de earste kar. 

Ek al binne der goeie reaksjes op dy medisinen, it komt dochs hiel faak foar dat de kanker wer de kop opstekt en dat der wer in nije operaasje en gemoterapy nedich binne. At in frou binnen 6 maand nei gemoterapy op 'e nij kanker krijt, kin se net wer behannele wurde mei carboplatine of cisplatine. De swolm is resistint foar dizze medisinen. Der wurdt dan oergien op oare medisinen, bygelyks op 'e nij paclitaxel, taxolol of topotecan. Dit kin him in oantal kear werhelje; der kin dus meardere kearen begûn wurde mei in nije kuer. 

Omdat de kâns op folslein genêzen lyts is, is de behanneling rjochte op [[palliaasje]].

=== Prognoaze ===
Nettsjinsteande dat der ferbetterings binne yn de behanneling en dêrmei de prognoaze better wurdt, bliuwt de kâns op folslein genêzen lyts. De lêste jierren is der al ferbettering yn de prognoaze. Wie it fiif-jiers oerlibjen foar alle aaistôkkanker yn 1990 noch 41,6%, yn 2001 wie dat 49,7%. De minste prognoaze hawwe froulju mei let stadium aaistôkkanker. De kâns fan fiif-jiers oerlibjen sakket dramatysk foar stadium IIIa nei stadium IV fan 46,7% nei 18,6%. Pasjinten mei betide aaistôkkanker (FIGO I-IIa) hawwe in folle bettere prognoaze. Harren kânsen fan oerlibjen lizze tusken de 70% en 90%.

== Literatuer ==
* {{Aut|O. Visser}} - Incidence of cancer in the Netherlands 1999/2000. Utrecht:Vereniging van Integrale Kankercentra, 2003.
* {{Aut|S.A. Cannistra}} - Cancer of the ovary. N Engl J Med. 1993;329:1550-1559.
* {{Aut|A.E. Guppy, P.D.Nathan, G.J. Rustin}} - Epithelial ovarian cancer: a review of current management. Clin Oncol (R Coll Radiol).2005;17:399-411.
* {{Aut|M.J. Heineman, O.P. Bleker, J.L.H. Evers en oaren}} - Oncologie. Obstetrie en gynaecologie; De voortplanting van de mens. Elsevier Gezondheidszorg. 2001:636-643.
* {{Aut|A.P.M. Heintz, F. Odicino, Maissoneuve}} en oaren - Carcinoma of the ovary. Int.J.Gynaecol.Obstet. 2006;95 Suppl 1:161-192.

[[Kategory:Kanker]]</text>
      <sha1>aufkrspzlesqlpwcxoh5b0oh8jmik71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wynmotor Baaium</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20970</id>
    <revision>
      <id>1230071</id>
      <parentid>1227004</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1230071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1655" sha1="5cu9bkbnejzrb2o533z65elr88bvaea" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Baijum Windmotor.JPG|thumb|240px|De Wynmotor Baaium yn 2005]]
De '''Wynmotor Baaium''' is in [[poldermole]] en [[ryksmonumint]] út [[1935]], tichtby it doarp [[Baaium]] yn 'e gemeente [[De Waadhoeke|Waadhoeke]].

De Amerikaanske wynmotor Baaium stiet sawat in heale kilometer besúdwesten it doarp en is fan it seldsume type ''Mous''. De sechtjin blêden tellende motor waard yn 1935 boud troch de firma Bakker út [[Drylts]] foar de [[Bemeale|bemealling]] fan de ''Húnserpolder'', wêr't hy in tradisjonele [[wynmole]] ferfong dy't dêrnei sloopt waard. De mole mei in flecht fan 5 m. is in [[ryksmonumint]] en eigendom fan it [[Wetterskip Fryslân]].

De mûne waard yn 2020-2021 mei stipe fan de [[stifting Wetterskipserfgoed]] restaurearre.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1051882/amerikaanske-wynmotor-werompleatst-by-baaium, Omrop Fryslân: Amerikaanske wynmotor werompleatst by Baaium, 26 april 2021]&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Wynmotors yn Fryslân]]

== Keppeling om utens ==
* [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=1245 Moledatabank]
* [https://waterschapserfgoed.nl/erfgoed-objecten/molens/windmotor-baijum-1/ Stifting Wetterskipserfgoed]
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Windmotor Baaium|Wynmotor Baaium}}
}}
{{Koördinaten|53_9_35.59_N_5_38_7.25_E_region:NL_type:building|53° 09' 36&quot; NB &amp;nbsp; 005° 38' 07&quot; EL}}
{{DEFAULTSORT:Wynmotor Baaium}}
[[Kategory:Baaium]]
[[Kategory:Mole yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Ryksmonumint yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Bouwurk út 1935]]
[[Kategory:Wynmotor|Baaium]]
[[Kategory:Mole yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Ryksmonumint yn Littenseradiel]]</text>
      <sha1>5cu9bkbnejzrb2o533z65elr88bvaea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abe Bonnema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22056</id>
    <revision>
      <id>1230117</id>
      <parentid>854296</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wurk */ red</comment>
      <origin>1230117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2898" sha1="rmkj1zvcwoisa1bc6z409ye4cbpptue" xml:space="preserve">[[Image:Achmeatoren 03.JPG|thumb|right|180px|De [[Achmeatoer]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], in ûntwerp fan Bonnema]]
'''Abe Bonnema''' ([[Stiens]], [[6 septimber]] [[1926]] - [[Grins (stêd)|Grins]], [[9 augustus]] [[2001]]) wie in Fryske arsjitekt.

Bonnema wie in soan fan in boukundige. Hy studearre [[boukunde]] oan de [[Technyske Universiteit Delft]]. Dêrnei sette er in buro foar [[arsjitektuer]] en [[romtlike oardening]] op. Bonnema syn bedriuw siet ynearsten yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], mar letter yn [[Hurdegaryp]], dêr't er ek wenne. 

== Wurk ==
Fan syn hân binne ferskate bekende gebouwen yn Fryslân en dêrbûten:
*''[[Gebouw Delftse Poort|De Delftse Poort]]'', te [[Rotterdam]], it haadkantoar fan Nationale Nederlanden (mei 93 en 150 meter hege tuorren). Dit is op it heden (2007) it heechste kantoargebou yn Nederlân.
*''[[It Boek]]'', te [[Amsterdam]], earder haadkantoar fan Elsevier, tsjintwurdich yn gebrûk troch de belestingtsjinst.
*''[[Achmeatoer|De Achmeatoer]]'', yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], is in byldbepalende wolkeskraber yn dizze haadstêd.
*''[[Interpolis|De Interpolistoer]]'', te [[Tilburg (stêd)|Tilburg]], kantoar fan Interpolis.
*Syn eigen wenhûs yn [[Hurdegaryp]], yn 2014 oanwiisd as ryksmonumint.
* It ''[[Kaskadekompleks]]'' yn [[Grins (stêd)|Grins]], in kantoargebou dê't ek de wentoer ''[[De Regentes (Grins)|De Regentes]]'' ta heart.
* It haadkantoar fan de [[Sosjale Fersekeringsbank]] yn [[Amstelfean]]

Yn syn libben krige Bonnema meardere arsjitektuerprizen. Hy wie [[offisier in de Oarder fan Oranje-Nassau]].

Nei syn dea hat Bonnema in legaat neilitten oan de stêd Ljouwert mei hjirby lykwols al in tal betingsten. It jild moast oan in nij ûnderkommen foar it [[Frysk Museum]] bestege wurde. Dit nije museum moast op it [[Saailân]] boud wurde en it ûntwerp moast makke wurde troch [[Hubert-Jan Henket]] yn gearwurking mei Bonnema Arsjitekten, it arsjitekteburo fan Bonnema út [[Hurdegaryp]]. It nije gebou fan it Frysk Museum waard iepene yn 2013.  

&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;220&quot;&gt;
Ofbyld:Abe Bonnema villa Hardegarijp.jpg|Filla yn Hurdegaryp
Ofbyld:20140531 Fries Museum Leeuwarden Fr NL.jpg|It Frysk Museum
Ofbyld:Rotterdam Weena en tram II.jpg|De ''Delftse Poort'' yn Rotterdam
090601 Cascadecomplex Groningen NL.jpg|It ''[[Kaskadekompleks]]'' yn Grins
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
* [[List fan Fryske arsjitekten]]
* [[Abe Bonnemapriis]]

== Keppeling om utens ==
*[http://www.bonnema.com/ Webstee fan Bonnema Arsjitekten]
*[http://www.tweevandaag.nl/index.php?module=PX_Story&amp;func=view&amp;cid=2&amp;sid=29720 Twee Vandaag útstjoering oer it legaat fan Bonnema]

{{DEFAULTSORT:Bonnema, Abe}}
[[Kategory:Frysk arsjitekt]]
[[Kategory:Nederlânsk arsjitekt]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]]
[[Kategory:persoan berne yn Stiens]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1926]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2001]]</text>
      <sha1>rmkj1zvcwoisa1bc6z409ye4cbpptue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arnoldus Johannes Andreae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27595</id>
    <revision>
      <id>1230111</id>
      <parentid>1223206</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hurkonides</username>
        <id>5270</id>
      </contributor>
      <origin>1230111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2643" sha1="40g5mfejcfgq8df6jah42d43ssc6uer" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Arnoldus Johannes Andreae.jpg|thumb|Arnoldus Johannes Andreae]]
'''Arnoldus Johannes Andreae''' ([[Kollum]], [[30 jannewaris]] [[1845]] - dêre, [[27 febrewaris]] [[1899]]) wie in [[notaris]]. 

Hy waard yn [[1872]] Master yn de Rjochten ([[Universiteit Utert]]) en folge syn heit [[Daniël Hermannus Andreae]] op as notaris yn Kollum ([[1881]]). Yn 1877 troude er mei Ulrica Hermanna Huber en waard er lid fan de gemeenterie fan [[Kollumerlân en Nijkrúslân]]. Sy wennen yn de troch syn heit sette filla &quot;Philippusfenne&quot;.

Andreae holp mei oan de [[Histoaryske tentoanstelling]] fan [[1877]] en wijde him oan de Fryske skiednis. Waard lid en bestjoerslid fan it [[Frysk Genoatskip]] en skreau ûnder oare oer de boargerlike en tsjerklike yndieling fan it âlde Fryslân, de [[Lauwerssee]] en [[Kollumerlân]]. Fierders joech er [[Genealogy|genealogyske]] stúdzjes en [[biografy]]en út en bejoech er him op maatskiplik terrein.

Yn 1894 waard er lid fan de [[Provinsjale Steaten fan Fryslân]]. Fiif jier letter kaam er te ferstjerren troch in [[longûntstekking]] yn de âldens fan 54 jier.

Mei Ulrica krige er twa soannen en in dochter. De lêste stoar al mei njoggen jier. De [[Aldheidkamer Mr. Andreae]] is nei him ferneamd.

== Wurk ==
Unfolslein
* 1877: ''Gids voor reizenden'' 
* 1881: ''De Lauwerzee nagespoord in wording, omvang en bedijkingen'' (Ljouwert);
* 1883: ''Kollumerland en Nieuw-Kruisland, geschiedkundig beschreven met oudheidkundige plaatsbeschrijving'' (Kollum);
* 1885-86: ''Oudheidkundige plaatsbeschrijving van de gemeente Kollumerland en Nieuw-Kruisland''. (2 dielen; Kollum);
* 1890-91: ''Het klooster Jerusalem of Gerkesklooster'' (Kollum); 
* 1893: ''Nalezing op de nieuwe naamlijst van Grietmannen van Jhr. Mr. H. Baerdt van Sminia'' (Ljouwert); 

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Brouwer, J.H., J.J. Kalma, W. Kok, en M. Wiegersma, red.}}, Ensyklopedy fan Fryslân, (Amsterdam: Elsevier, 1958) ''Andreae, Arnoldus Johannes''.
*[https://www.dbnl.org/tekst/bran038biog01_01/bran038biog01_01_0083.htm A. J. Andreae by de DBNL]
*[https://www.dbnl.org/tekst/_jaa002190001_01/_jaa002190001_01_0013.htm Wiidweidige nekrology mei list fan boeken, by de DBNL]
}}

{{DEFAULTSORT:Andreae, Arnoldus Johannes}}
[[Kategory:Frysk notaris]]
[[Kategory:Frysk skiedkundige]]
[[Kategory:Frysk genealooch]]
[[Kategory:Geakundige]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Frysk politikus]]
[[Kategory:Frysk gemeenteriedslid]]
[[Kategory:Lid fan de Steaten fan Fryslân]]
[[Kategory:Persoan berne yn Kollum]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Kollum]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1845]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1899]]</text>
      <sha1>40g5mfejcfgq8df6jah42d43ssc6uer</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>In Nije Dei</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28492</id>
    <revision>
      <id>1230072</id>
      <parentid>1142236</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>De Wikischim</username>
        <id>18704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1230072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4329" sha1="8tl45cmsur2owy799t10sdv8wf4tas6" xml:space="preserve">'''''In Nije Dei''''' is de namme fan in ferske makke troch de [[Fryslân|Fryske]] popgroep [[De Kast]]. It ferske waard yn [[1997]] skreaun foar de film [[De Gouden Swipe (film)|De Gouden Swipe]] fan [[Steven de Jong]]. 

It nûmer is skreaun troch [[Syb van der Ploeg]], Kees Bode, Sytse Broersma, [[Nico Outhuijse]], Peter van der Ploeg en Piet van der Kolk. It is it fjirtjinde nûmer fan it album ''Niets te verliezen''. Op 23 augustus 1997 waard it nûmer op single útbrocht. It ferske wie de grutte trochbraak fan de groep yn heul [[Nederlân]]. ''In Nije Dei'' kaam op [[20 septimber]] 1997 yn de Nederlânske Top 40 en steech úteinlik troch nei it twadde plak, it hat al mei al 18 wike lang yn de hitlist stien. Yn de [[Mega Top 50]] kaam it nûmer úteinlik op it tredde plak te stean. Fan de single fan ''In Nije Dei'' waarden 73.000 ferkocht.

It ferske kaam op de kompaktskiif ''De Kast Live'' te stean. Ek op ''3X Gelredome'' (skiif  II), ''Simmertime'' (de kompaktskiif fan [[Simmer 2000]]), ''In Carré'' en ''Kastkrakers'' stiet it nûmer. 

Benammen de ferzje fan it optreden fan De Kast yn it [[Abe Lenstra Stadion]] waard tige populêr.
De live ferzje fan ''In Nije Dei'' kaam yn 2023 op nûmer 1 yn de Fryske Top 100. ''In Nije Dei'' stie dat trije kear yn de [[Fryske Top 100]], en alle trije ferzjes stiene dat jier heger as yn 2022. De ferzje fan Elske DeWall gie fan van 64 naar 47, en de ferzje fan Pieter Sahieter fan 22 nei 16. Neffens Van der Ploeg kaam dat trochdat De Kast yn 2022 it 30-jierrich bestean fierde: 'Dat jubileum fiere wy no al trije jier. &lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/16162315/de-kast-voor-het-eerst-op-een-in-fryske-top-100 De Kast voor het eerst op één in Fryske top 100], Omrop Fryslân, 31 desimber 2023&lt;/ref&gt;
== Nije ferzjes ==
Op 19 desimber 2019 brocht De Kast in nije ferzje fan ''In Nije Dei'' út, yn de mande mei [[YouTube|YouTuber]] ''Kalvijn'' (Kelvin Boerma), dy 't de raps op it liet fersoarge.

Yn novimber 2020 hat de Haachske rapper Mula B it nûmer werskreaun as in hiphopnûmer mei ynfloeden fan trap rap. Yn it programma ''Ali B op volle toeren'' fan AVROTROS, fierden Mula B en rapper/produsint Ali B it werskreaune nûmer út foar Syb van der Ploeg, mei meiwurking fan het Amsterdamske gospelkoar ''ZO! Gospel Choir''.

== Hitnotearrings ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!colspan=&quot;20&quot;|&quot;In nije dei&quot; yn de [[Nederlânske Top 40]] -- ''yn: 23-08-1997''
|-
!Week
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|1
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|2
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|3
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|4
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|5
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|6
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|7
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|8
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|9
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|10
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|11
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|12
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|13
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|14
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|15
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|16
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|17
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|18
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|
|-
!Nûmer
|30
|13
|11
|4
|'''2'''
|4
|3
|3
|4
|9
|9
|10
|12
|15
|15
|19
|29
|29
|út
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!colspan=&quot;33&quot;|&quot;In nije dei&quot; yn de Nederlânske [[Single Top 100]] -- ''yn: 09-08-1997''
|-
!Week
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|1
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|2
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|3
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|4
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|5
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|6
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|7
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|8
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|9
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|10
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|11
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|12
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|13
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|14
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|15
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|16
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|17
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|18
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|19
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|20
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|21
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|22
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|23
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|24
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|25
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|26
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|27
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|28
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|29
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|30
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|31
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|
|-
!Nûmer
|69
|29
|19
|19
|10
|6
|5
|4
|'''3'''
|'''3'''
|4
|5
|6
|8
|8
|10
|14
|15
|20
|23
|34
|33
|32
|37
|43
|44
|52
|63
|65
|69
|86
|út
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
{{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}}

[[Kategory:De Kast]]
[[Kategory:Single út 1997]]
[[Kategory:Popliet]]
[[Kategory:Frysktalich liet]]</text>
      <sha1>8tl45cmsur2owy799t10sdv8wf4tas6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230081</id>
      <parentid>1230072</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:33:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hitnotearrings */ Frysk</comment>
      <origin>1230081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4329" sha1="n29lpt7f5241tot7gntxqdpsxoztjux" xml:space="preserve">'''''In Nije Dei''''' is de namme fan in ferske makke troch de [[Fryslân|Fryske]] popgroep [[De Kast]]. It ferske waard yn [[1997]] skreaun foar de film [[De Gouden Swipe (film)|De Gouden Swipe]] fan [[Steven de Jong]]. 

It nûmer is skreaun troch [[Syb van der Ploeg]], Kees Bode, Sytse Broersma, [[Nico Outhuijse]], Peter van der Ploeg en Piet van der Kolk. It is it fjirtjinde nûmer fan it album ''Niets te verliezen''. Op 23 augustus 1997 waard it nûmer op single útbrocht. It ferske wie de grutte trochbraak fan de groep yn heul [[Nederlân]]. ''In Nije Dei'' kaam op [[20 septimber]] 1997 yn de Nederlânske Top 40 en steech úteinlik troch nei it twadde plak, it hat al mei al 18 wike lang yn de hitlist stien. Yn de [[Mega Top 50]] kaam it nûmer úteinlik op it tredde plak te stean. Fan de single fan ''In Nije Dei'' waarden 73.000 ferkocht.

It ferske kaam op de kompaktskiif ''De Kast Live'' te stean. Ek op ''3X Gelredome'' (skiif  II), ''Simmertime'' (de kompaktskiif fan [[Simmer 2000]]), ''In Carré'' en ''Kastkrakers'' stiet it nûmer. 

Benammen de ferzje fan it optreden fan De Kast yn it [[Abe Lenstra Stadion]] waard tige populêr.
De live ferzje fan ''In Nije Dei'' kaam yn 2023 op nûmer 1 yn de Fryske Top 100. ''In Nije Dei'' stie dat trije kear yn de [[Fryske Top 100]], en alle trije ferzjes stiene dat jier heger as yn 2022. De ferzje fan Elske DeWall gie fan van 64 naar 47, en de ferzje fan Pieter Sahieter fan 22 nei 16. Neffens Van der Ploeg kaam dat trochdat De Kast yn 2022 it 30-jierrich bestean fierde: 'Dat jubileum fiere wy no al trije jier. &lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/16162315/de-kast-voor-het-eerst-op-een-in-fryske-top-100 De Kast voor het eerst op één in Fryske top 100], Omrop Fryslân, 31 desimber 2023&lt;/ref&gt;
== Nije ferzjes ==
Op 19 desimber 2019 brocht De Kast in nije ferzje fan ''In Nije Dei'' út, yn de mande mei [[YouTube|YouTuber]] ''Kalvijn'' (Kelvin Boerma), dy 't de raps op it liet fersoarge.

Yn novimber 2020 hat de Haachske rapper Mula B it nûmer werskreaun as in hiphopnûmer mei ynfloeden fan trap rap. Yn it programma ''Ali B op volle toeren'' fan AVROTROS, fierden Mula B en rapper/produsint Ali B it werskreaune nûmer út foar Syb van der Ploeg, mei meiwurking fan het Amsterdamske gospelkoar ''ZO! Gospel Choir''.

== Hitnotearrings ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!colspan=&quot;20&quot;|&quot;In nije dei&quot; yn de [[Nederlânske Top 40]] -- ''yn: 23-08-1997''
|-
!Wike
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|1
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|2
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|3
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|4
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|5
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|6
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|7
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|8
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|9
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|10
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|11
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|12
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|13
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|14
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|15
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|16
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|17
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|18
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|
|-
!Nûmer
|30
|13
|11
|4
|'''2'''
|4
|3
|3
|4
|9
|9
|10
|12
|15
|15
|19
|29
|29
|út
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!colspan=&quot;33&quot;|&quot;In nije dei&quot; yn de Nederlânske [[Single Top 100]] -- ''yn: 09-08-1997''
|-
!Wike
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|1
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|2
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|3
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|4
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|5
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|6
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|7
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|8
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|9
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|10
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|11
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|12
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|13
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|14
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|15
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|16
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|17
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|18
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|19
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|20
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|21
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|22
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|23
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|24
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|25
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|26
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|27
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|28
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|29
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|30
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|31
!style=&quot;width:1.32em;&quot;|
|-
!Nûmer
|69
|29
|19
|19
|10
|6
|5
|4
|'''3'''
|'''3'''
|4
|5
|6
|8
|8
|10
|14
|15
|20
|23
|34
|33
|32
|37
|43
|44
|52
|63
|65
|69
|86
|út
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
{{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}}

[[Kategory:De Kast]]
[[Kategory:Single út 1997]]
[[Kategory:Popliet]]
[[Kategory:Frysktalich liet]]</text>
      <sha1>n29lpt7f5241tot7gntxqdpsxoztjux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salomon de Bray</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29413</id>
    <revision>
      <id>1230116</id>
      <parentid>1159184</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JackyM59</username>
        <id>55737</id>
      </contributor>
      <comment>Photograph updated</comment>
      <origin>1230116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2585" sha1="msh9k3yxwswwwwpfm5il9slgq060nzk" xml:space="preserve">[[Image:Salomondebray&amp;annawesterbaenin1664.jpg|thumb|225px|right|Salomon de Bray en syn wiif, troch [[Jan de Bray]], National Gallery of Art, [[Washington, D.C.|Washington]]]]
[[Ofbyld:Jeune femme nue, à mi-corps, en train de se peigner - Salomon de Bray.jpg|thumb|264x264px|''Jonge frou'', troch Salomon de Bray]]
'''Salomon de Bray''' ([[Amsterdam]], [[1597]] - [[Haarlim]], [[11 maaie]] [[1664]]) wie in Nederlânsk [[keunstskilder]] en [[arsjitekt]].

== Libben en wurk ==
Salomon de Bray sette him ta wenjen foar [[1617]] yn [[Haarlim]], dêr't er learling west hawwe soe by [[Hendrick Goltzius]] en [[Kornelis fan Haarlim]], en dêr't er yn [[1625]] boaske. Hy stoar nei alle gedachten oan de [[pest (sykte)|pest]], en waard yn de [[Grutte of Sint-Bavotsjerke|Sint-Bavo]] begroeven. Trije fan syn tsien bern waarden ek skilder, dêr't de bekend wurden [[Jan de Bray]] ûnder wie. 

Salomon de Bray skildere [[histoarjestik]]ken, [[portret]]ten en [[lânskip]]pen. As katolyk makke er wierskynlik alterstikken foar [[skûltsjerke|skûltsjerken]]. Hy die mei oan de fersiering fan it [[Paleis Hûs te Bosk|Hûs te Bosk]] yn [[De Haach]]. Syn wurk azemet de geast fan it [[Hollânsk klassisisme]], en is te fergelykjen mei dat fan [[Pieter de Grebber]].

Utsein skilder, wie Salomon de Bray ek ûntwerper fan sulverguod, [[dichter]], [[arsjitekt]] en [[stêdeboukundige]]. Hy wie belutsen by de bou of ferbou fan it stedhûs, de Sylpoarte, de St. Annatsjerke - allegearre yn  Haarlim - it kastiel yn [[Warmond]] en it boargerweeshûs in [[Nymwegen]]. 

Salomon de Bray wie goekunde fan de [[komponist]] [[Cornelis Padbrué]], dy't in gedicht fan him op muzyk sette.

Yn 1631 skreau Salomon de Bray ''Architectura Moderna'' dêr't beskriuwings fan gebouwen troch de arsjitekt [[Hendrick de Keyser]] yn joech.&lt;ref&gt;http://www.iatwm.com/200808/DeBrays/index.html&lt;/ref&gt;
 
In bekend skilderij fan Salomon de Bray is ''De twilling Clara en Aelbert de Bray'' út 1646.

== Sjoch ek ==
* [[List fan Nederlânske arsjitekten]]

== Keppelings om utens ==
* [http://www.artcyclopedia.com/artists/bray_salomon_de.html Salomon de Bray op Artcyclopedia]
* [http://www.mauritshuis.nl/index.aspx?ChapterID=3319&amp;ContentID=26628 Twalling Clara en Albert de Bray]
{{commonscat}}

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
{{commonscat|Salomon de Bray}}

{{DEFAULTSORT:Bray, Salomon de}}
[[Kategory:Nederlânsk arsjitekt]]
[[Kategory:Nederlânsk keunstskilder]]
[[Kategory:Nederlânsk dichter]]
[[Kategory:Hollânsk klassisisme]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1597]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1664]]</text>
      <sha1>msh9k3yxwswwwwpfm5il9slgq060nzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Balysee</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41958</id>
    <revision>
      <id>1230102</id>
      <parentid>1147316</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:33:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GrandEscogriffe</username>
        <id>38064</id>
      </contributor>
      <comment>cross-wiki replacement of an incorrect, low-quality map by a correct, higher-resolution one</comment>
      <origin>1230102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1188" sha1="rha0gnwkp584ex9d1php3j20y3wlc4c" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks see en mar
| namme                   = Balysee
| ôfbylding               = Bali Sea location.svg
| ôfbyldingsbreedte       =
| ôfbyldingstekst         =
| Type                        = [[rânesee]]
| Lokaasje                =benoarden [[Baly]]
|Lân={{INAf}}
| Koördinaten             =
| Underdiel fan           =[[Yndyske Oseaan]]
| Maks. lingte            =
| Maks. breedte           =
| Oerflak                 =45.000 km²
| Djiptegemiddelde        =
| Djipste punt            =1.590 m
| Wetterfolume            =
}}
[[Ofbyld:indoZee.png|thumb|240px|left|thumb|Seeën fan [[Yndoneezje]].]]
De '''Balysee''' is de see fuort benoarden it eilân [[Baly (eilân)|Baly]] yn [[Yndoneezje]]. De see grinzet yn it westen oan de [[Javasee]] en yn it easten oan de [[Floaressee]].

Neist streamingen út de oanswettende Yndonezyske seeën, hat de Balysee ek te krijen mei de noard-súd streamen fan wetter út de [[Grutte Oseaan]] nei de [[Yndyske Oseaan]]; it measte wetter ferlit de arsjipel troch de [[Balystrjitte]] en de [[Lombokstrjitte]].

[[Kategory:Rânesee fan de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Wetter yn Yndoneezje]]
[[kategory:Baly]]
[[Kategory:See yn Aazje]]</text>
      <sha1>rha0gnwkp584ex9d1php3j20y3wlc4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dick Kooy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44381</id>
    <revision>
      <id>1230083</id>
      <parentid>1222539</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zafer</username>
        <id>37785</id>
      </contributor>
      <comment>Photo changed</comment>
      <origin>1230083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2202" sha1="hgbh9axqqyi13u3sfsplzixwba9a70y" xml:space="preserve">{{Ynfoboks sporter
| namme             = Dick Kooy
| ôfbylding         = Dick Kooy 8 Ziraat Bankası SK MV TMVL 20260424 (1) (cropped).jpg
| ôfbyldingsbreedte = 300
| ôfbyldingtekst    = Dick Kooy
| bynamme           = 
| bertedatum        = [[3 desimber]] [[1987]]
| berteplak         = [[Baarn]]
| stjerdatum        = 
| stjerplak         = 
| grutte            = 2,02 m
| sport             = Follybal
| ûnderdiel         = 
| trener            = 
| 1etitel           = 
| OS                = 
| PS                = 
| ekstra            = 
| debút             = Nederlânske ploech yn 2009
| karriêre-ein      =
| prestaasjes       = 
}}
'''Dick Kooy''' ([[Baarn]], [[3 desimber]], [[1987]]) is in [[Nederlân]]ske [[follybal]]spiler út [[Baarn]].

Dick Kooy makke syn debút foar in klup by follybalklup ''Omniworld'', ek spile er foar de klup ''Nesselande'' út [[Rotterdam]], mei dy klup waard er yn 2009 kampioen fan Nederlân. Dêrnei makke er de oerstap nei [[Itaalje]], hy spilet dêr oant 2012 by ''Trenkwalder Modena''. Hjoed de dei spilet er by ''Cucine Lube Banca Marche Macerata''. Yn 2009 makke Kooy ek syn debút foar de [[Nederlânske follybalploech (manlju)|Nederlânske ploech]], yn totaal hat Dick Kooy op 1 oktober 2010 39 ynterlannen spile foar de Nederlânske ploech. It is him mei de ploech net slagge om harren te kwalifisearjen foar it [[Wrâldkampioenskip follybal manlju 2010|Wrâldkampioenskip fan 2010]] en it [[Europeesk kampioenskip follybal manlju 2011|Europeesk kampioenskip fan 2011]]. Mei de nije bûnstrener [[Edwin Benne]] is it earste grutte toernoai de [[European League follybal manlju 2011|European League yn 2011]].

== Sjoch ek ==
* [[List fan Nederlânske follyballers]]

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.fivb.org/EN/Volleyball/Competitions/WorldChampionships/2010/Men/Rounds/Players.asp?Tourn=WL2010&amp;Team=NED&amp;No=116169 Dick Kooy by de FIVB.]
* [https://www.starlit.nl/en/male-players/attacker-%2F-receiver/dick-kooy/ Dick Kooy by Starlit Sports Management]
* [http://www.volleybal.nl/index2.php?pid=113&amp;taalkeuze=1 Dick Kooy by de NeVeBo]
}}

{{DEFAULTSORT:Kooy, Dick}}
[[Kategory:Nederlânsk follyballer]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1987]]</text>
      <sha1>hgbh9axqqyi13u3sfsplzixwba9a70y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Georg Friedrich Händel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45193</id>
    <revision>
      <id>1230104</id>
      <parentid>1126750</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29220-30</username>
        <id>58084</id>
      </contributor>
      <origin>1230104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2252" sha1="i8fosxq0n43beqlzufdqhw2gvl43yxc" xml:space="preserve">{{Persoan algemien
| ôfbylding                    = George Frideric Handel by Balthasar Denner.jpg
| ôfbyldingstekst              = ''Georg Friedrich Händel yn [[1727]]''
| ôfbyldingsbreedte            = 200px
| echte namme                  = 'Georg Friedrich Händel
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = {{GERnasj}}&lt;br&gt;{{GBRnasj}}
| berne                        = [[23 febrewaris]] [[1685]]
| berteplak                    = [[Halle an der Saale]]
| stoarn                       = [[14 april]] [[1759]]
| stjerplak                    = [[Londen]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = [[Komponist]]
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
[[Ofbyld:George Frideric Handel Signature.svg|thumb|right|250px|Hantekening]]
'''Georg Friedrich Händel''' ([[Halle an der Saale]], [[23 febrewaris]] [[1685]] – [[Londen]], [[14 april]] [[1759]]) wie in Ingelske [[Barok (stylperioade)|barokkomponist]] fan Dútske komôf. Händel hat in protte dramatyske muzyk wurken skreaun: 42 opera's, 29 oratoria, mear as 120 kantates, trio's en duetten. Dat komt oerien mei goed 2.000 aria's. Fierder Ingelske, Dútske, Italjaanske en Latynske [[tsjerkemuzyk]], serenades en odes. Under syn ynstrumintale wurken falle de [[oargel]]konserten, &quot;concerti grossi&quot;, ouvertures en [[keamermuzyk]] lykas hobo- en fioele[[sonate]]s en wurken foar [[klavesimbel]] en [[oargel]].

Tegearre mei [[Johann Sebastian Bach]], dy't yn itselde jier (1685) berne waard, wurdt Händel sjoen as ien fan de grutste [[komponist]]en fan syn tiid. Yn totaal komponearre Händel mear as 610 wurken, dêr't in protte noch hieltyd fan útfierd wurde.

{{stobbe|komponist}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
{{commonscat|Georg Friedrich Händel}}
}}


{{DEFAULTSORT:Handel, Georg Friedrich}}
[[Kategory:Dútsk komponist]]
[[Kategory:Dútsk muzikant]]
[[Kategory:Ingelsk komponist]]
[[Kategory:Ingelsk muzikant]]
[[Kategory:Ingelsk persoan fan Dútsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1685]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1759]]</text>
      <sha1>i8fosxq0n43beqlzufdqhw2gvl43yxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jeremy Brett</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123190</id>
    <revision>
      <id>1230064</id>
      <parentid>1051347</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Jeremy Brett as Sherlock Holmes */</comment>
      <origin>1230064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9793" sha1="6ur4lg9jpxdkn172e2eot590y33z0km" xml:space="preserve">{{Akteur
| ôfbylding                    = Jeremy Brett.jpg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 220px
| echte namme                  =  Peter Jeremy William Huggins
| nasjonaliteit                = {{Flagge_UK}} [[Feriene Keninkryk|Britsk]]
| berne                        = [[3 novimber]] [[1933]]
| berteplak                    = Berkswell Grange	
| stoarn                       = [[12 septimber]] [[1995]] (61 jier)
| stjerplak                    = [[Londen]]
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = 1954-1995
| prizen                       = 
| webside                      = {{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0107950/ Profyl IMDb]
}}			
'''Jeremy Brett''' ([[Berkswell]], [[3 novimber]] [[1933]] – [[Londen]], [[12 septimber]] [[1995]]), [[berne]] as '''Peter Jeremy William Huggins''', wie in [[Ingelân|Ingelsk]] [[akteur]]. Hy waard foaral bekend fan syn rol as [[privee-detektive]] [[Sherlock Holmes]] yn fjouwer Britske [[telefyzjesearje]]s: ''The Adventures of Sherlock Holmes'', ''The Return of Sherlock Holmes'', ''The Casebook of Sherlock Holmes'' en ''The Memoirs of Sherlock Holmes''. Teffens is er bekend fan syn rol as Freddie Eynsford-Hill yn de [[Warner Bros.]]-produksje út 1964 ''[[My Fair Lady (film)|My Fair Lady]]''.

== Libben en wurk ==
===Jonkheid en karriêre foar Sherlock Holmes===
Brett waard berne yn in Berkswell Grange yn [[Berkswell]], [[Warwickshire]], [[Ingelân]]. Hy wie in soan fan luitenant-kolonel Henry William Huggins, in legerofsier, en Elizabeth Edith Cadbury Butler. Hy gie nei de ''[[public school]]'' [[Eton College]]. Hy koe goed sjonge en siet op it kolleeezjekoar. Hy woe ynearsten jockey wurde, mar wie te grut en te swier.

Op de ''Central School of Speech and Drama'' dy't yn dy tiid yn de Royal Albert Hall yn Londen siet, krige er syn oplieding ta akteur. Yn 1954 studearre er ôf, mar syn heit easke dat er syn namme feroare om de eare fan de famylje te rêden. Hy helle syn artystenamme fan it label fan syn earste pak, &quot;Brett &amp; Co.&quot; Syn offisjele debút wie yn it Library Theatre yn [[Manchester]] yn 1954 en yn 1956 syn Londenske debút by it [[Old Vic]]-selskip yn ''[[Troilus and Cressida]]''.
Yn 1959, Brett spile dat jier [[Hamlet]], ferlear syn mem it libben by in autoûngamak earne yn de bergen yn Wales. Dat foarfal hie in enoarm effekt op Brett.

Letter waard Brett neamd as opfolger fan [[Sean Connery]] as [[James Bond]] yn de film ''[[On Her Majesty's Secret Service (film)|On Her Majesty's Secret Service]]'', mar de rol gie nei de Australyske akteur [[George Lazenby]]. Ek die er audysje foar de rol by de film ''[[Live and Let Die (film)|Live and Let Die]]'', mar ek doe krige er de rol net. [[Roger Moore]] waard de nije James Bond.

Hy krige dêrnei ferskate rollen yn [[toanielstik]]ken en [[film]]s, ûnder oare yn [[1964]] yn de film ''[[My Fair Lady (film)|My Fair Lady]]''. Dêryn spile er de rol fan Freddie Eynsford-Hill.

===Jeremy Brett as Sherlock Holmes===
Doe't Brett de rol fan [[Sherlock Holmes]] oernaam, hie der al in lange aktearkarriêre efter de rêch. De Sherlock-Holmes-rige, dy't tusken 1983 en 1994 produsearre waard troch it Britske telefyzjebedriuw Granada, is nau grûnfêste op it wurk fan [[Arthur Conan Doyle]].&lt;br&gt;
Ear't de rol spile ferdjippe er him yngeand yn it romankarakter en yn de skriuwer. Jeremy Brett komt hiel ticht by it karakter yn de roman mei syn ynterpretaasje, mar sels wie er kritysk oer syn optreden as Holmes; yn 1989 sei er yn in fraachpetear dat syn ferskining as Holmes yn de films noch lang net like op de beskriuwing fan de detektive yn de boeken fan Conan Doyle. Dochs waard er tige priizge om syn fertolking fan Holmes. Yn de earste searje spile er mei [[David Burke]] (1934–2026) as dr. Watson en yn de lettere rigen en films mei [[Edward Hardwicke]].

Yn [[1995]] stoar Brett thús yn [[Clapham]], [[Londen]], oan de gefolgen fan hertfalen. Syn hertkleppen wiene oantaast troch [[akút reuma]] dat er as bern trochmakke hie. Hy waard [[Kremaasje|kremearre]] en de famylje krige syn jiske.

===Priveelibben===
Op 24 maaie 1958 troude Brett mei aktrise [[Anna Massey]]. Harren soan, David Huggins is cartoonist, yllustrator en romanskriuwer. Brett en Massey giene by elkoar wei yn novimber 1962 nei't sy hawwe woe dat er in relaasje mei in man hie. Fan 1969 oant 1976 hie Brett in ferhâlding mei akteur [[Gary Bond]], dy't presys in moanne nei Brett ferstoar. Ein jierren 70 hie er in relaasje mei akteur [[Paul Shenar]]. Yn 1976 boaske Brett oan Joan Sullivan Wilson, dy't yn july 1985 oan [[kanker]] stoar.

Ein 1986 waard fêststeld dat er oanhelle wie mei manyske-depressy, [[bipolêre steurnis]]. Brett krige [[litium]] foarskreaun. Hy ferwachte dat de sykte nea oerbetterje soe en dat jin der mei leare te libjen moasten. Dat hy gie wer oan 't wurk om Holmes te spyljen. Starichoan feroare dêrnei syn úterlik. Ien fan de bywurkingen fan de litiumtabletten wie it fêsthâlden fan focht. Teffens makken de medisinen him sleau. Hy krige ek hertfalen mei fan gefolch dat er faak de siken net fine koe en dat er op de set somtiids [[soerstof]] tatsjinne krije moast.

De lêste tsien jier fan syn libben waard er ferskate kearen opnaam fanwegen syn psychyske tastân en [[hertfalen]]. Dat syn sûnens tebek rûn wie him oan te sjen yn de lêste ôfleveringen fan de ''Sherlock Holmes''-rige. Hy bespruts syn sykte earlik yn it iepenbier en moedige minsken mei deselde symptomen oan om help te sykjen.

== Wurk ==
===Toaniel===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Jier
! Namme
! Rol
! Plak
|-
| 1988 ||''The Secret of Sherlock Holmes''|| Sherlock Holmes ||[[Wyndham's Theatre]]
|-
| 1985 ||''[[Aren't We All?]]''  ||Hon. William Tatham ||[[Brooks Atkinson Theatre]]
|-
| 1978 ||''[[Dracula (1924 play)|Dracula]]''||Greve Drakula||[[Broadway theatre]]
|-
| 1967 ||''[[As You Like It]]''  ||Orlando ||[[Royal National Theatre]]
|-
| 1964 ||''The Deputy''||Father Riccardo Fontana, S.J. ||Brooks Atkinson Theatre
|-
| 1961 ||''[[Hamlet]]'' ||Hamlet ||[[Oxford Playhouse]]/[[Royal Strand Theatre]]
|-
| 1956 ||''[[Troilus and Cressida]]''||Troilus ||[[Winter Garden Theatre]]
|-
| 1956 ||''[[Romeo and Juliet]]''||Paris ||Winter Garden Theatre
|-
| 1956 ||''[[Macbeth]]''||Malcolm ||Winter Garden Theatre
|-
| 1956 ||''[[Richard II (toanielstik)|Kening Richard II]]''||Duke of Aumerle ||Winter Garden Theatre
|}


===Telefyzjefilms===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Jier
! Namme
! Rol
|-
| 1988|| ''The Hound of the Baskervilles'' ||[[Sherlock Holmes]]
|-
| 1987 ||''The Sign of Four''||Sherlock Holmes
|-
| 1985 ||''Deceptions''|| Bryan Foxworth
|-
| 1985 ||''Florence Nightingale'' ||William Nightingale
|-
| 1984 ||''Morte d'Arthur'' ||[[Kening Arthur]]
|-
| 1983 ||''Number 10'' ||William Pitt de Jongere
|-
| 1982 ||''The Barretts of Wimpole Street'' ||Robert Browning
|-
| 1981 ||''The Good Soldier''||Edward Ashburnham
|-
| 1981 ||''Macbeth''||[[Macbeth]]
|-
| 1981|| ''Madame X'' ||Dr. Terrence Keith
|-
| 1979 ||''Rebecca'' ||Max DeWinter
|-
| 1975 ||''The Prodigal Daughter'' ||Father Daley
|-
| 1974 ||''Haunted: The Ferryman'' ||Sheridan Owen
|-
| 1974 ||''Jennie: Lady Randolph Churchill (2 episoaden)'' ||Greve Karel Kinsky
|-
| 1973|| ''The Merchant of Venice'' ||Bassanio
|-
| 1969 ||''An Ideal Husband''||Vicount Goring
|-
| 1968 ||''The Merry Widow''||
|-
| 1966 ||''Chopin and George Sand - The Creative Years'' ||[[Frédéric Chopin|Chopin]]
|-
| 1962|| ''Dinner with the Family''||
|-
| 1962 ||''The Ghost Sonata'' ||De studint
|}

===Sherlock Holmes telefyzjerigen===

* 1994 ''The Memoirs of Sherlock Holmes''
:: ''The Cardboard Box''
:: ''The Mazarin Stone''
:: ''The Red Circle''
:: ''The Golden Pince-Nez''
:: ''The Dying Detective''
::  ''The Three Gables''
* 1991—1993 ''The Case-Book of Sherlock Holmes''
:: 1993 ''The Eligible Bachelor''
:: 1993 ''The Last Vampyre''
:: 1992 ''The Master Blackmailer''
:: 1991 ''The Creeping Man''
:: 1991 ''The Illustrious Client''
:: 1991 ''The Problem of Thor Bridge''
:: 1991 ''The Boscombe Valley Mystery''
:: 1991 ''The Disappearance of Lady Frances Carfax''
:: 1991 ''The Problem of Thor Bridge''
:: 1991 ''Shoscombe Old Place''
* 1992 ''ITV Telethon'' [Sherlock Holmes]
* 1987—1988 ''Masterpiece Mystery''
:: ''The Return of Sherlock Holmes: The Sign of Four'' 
:: ''The Return of Sherlock Holmes: The Priory School''
* 1988 ''The Return of Sherlock Holmes''
:: ''The Devil's Foot''
:: ''Silver Blaze''
:: ''Wisteria Lodge''
:: ''The Bruce Partington Plans''
* 1986 ''The Return of Sherlock Holmes''
:: ''The Empty House''
:: ''The Abbey Grange''
:: ''The Musgrave Ritual''
:: ''The Second Stain''
:: ''The Man with the Twisted Lip''
:: ''The Priory School''
:: ''The Six Napoleons''
* 1985  The Adventures of Sherlock Holmes
::  ''The Copper Beeches''
::  ''The Greek Interpreter''
::  ''The Norwood Builder''
:: ''The Resident  Patient''
::  ''The Red Headed League''
::  ''The Final Problem''
* 1984 The Adventures of Sherlock Holmes
::  ''A Scandal in Bohemia''
::  ''The Dancing Men''
::  ''The Naval Treaty''
::  ''The Solitary Cyclist''
::  ''The Crooked Man''
::  ''The Speckled Band''
::  ''The Blue Carbuncle''
{{Div col end}}

== Keppelings om utens ==
* {{en}} [http://www.screenonline.org.uk/people/id/565276/ Biografy fan Jeremy Brett] by it Britsk Filmynstitút
* {{en}} [http://www.brettish.com/ ''The Brettish Empire'']
* {{en}} [http://www.angwa.de/angwa_factory/komplett_lamaschera/holmes.html Essay oer Jeremy Brett as Holmes by Granada TV]


{{DEFAULTSORT:Brett, Jeremy}}
[[Kategory:Ingelsk filmakteur]]
[[Kategory:Ingelsk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Ingelsk toanielakteur]]
[[Kategory:Ingelsk musicalakteur]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1933]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1995]]
[[Kategory:Sherlock Holmes]]</text>
      <sha1>6ur4lg9jpxdkn172e2eot590y33z0km</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nijjiersrevu fan De Jouwer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129575</id>
    <revision>
      <id>1230063</id>
      <parentid>1217985</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T12:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RevudeJouwer</username>
        <id>58074</id>
      </contributor>
      <origin>1230063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6646" sha1="flr1drsj1dpmx808jupiz4mdbla6mln" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Nijjiersrevu fan De Jouwer Frjemde fûgels 2014.jpg|thumb|''Frjemde fûgels'' (2014)]]
De '''Nijjiersrevu fan De Jouwer''' is in [[revu]] dy't alle jierren yn jannewaris troch in ploech [[De Jouwer|Jousters]] op de planken brocht wurdt.  

== Skiednis ==
De earste revu waard yn 1987 organisearre troch de [[Fryske Krite De Jouwer]]. Dy Krite wie doe al ien fan de grutste amateurtoanielferienings yn Fryslân. Der binne net folle nijjiersrevu's mear. Yn 2014 wie dy fan De Jouwer de iennige Nijjiersrevu fan Fryslân, mar dat kaam trochdat de ploech fan de [[Nijjiersrevu fan Koatstertille]] dat jier net optrede koe fanwegen de ferbou fan harren akkommodaasje, it MFS It Tillehûs.&lt;ref&gt;[https://joustercourant.nl/2013/12/29/nijjiersrevu-de-jouwer-de-iennige-yn-frysln Jouster krante, 29 desimber 2013]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://revu-koatstertille.nl Webside revu Koatstertille]&lt;/ref&gt; 

Ta de minsken fan it earste oere hearden Aukje Steeman en Lammie Toering. Aukje wie neist spylster, de earste 16 revu’s (oant 2002) muzikaal lieder. Dêrnei is sij stoppe. Doe’t yn 2013 de nije stichting oprjochte waard, is Aukje Steeman 5 jier regisseur west. Lammie Toering hat oant en mei 2003 as spylster meidien. De earste revu yn 1987 wie eins in bûnte jûn, letter waard it alle jierren profesjoneler. Doe’t der mear en mear talint fan soms fier bûten de Jouwer kaam, waarden de kosten heger en rûn de bining mei it publyk werom. Troch de hege kosten moast de Fryske Krite him yn 2013 weromlûke. De Stichting Nijjiersrevu de Jouwer waard oprjochte yn 2013 en koe yn 2014 har earste revu foar it fuotljocht bringe. Sûnt dy tiid waard it wer in revu foar en troch Jousters, mei allinnich Jousters yn de haadrol. 

De revuploech bestiet út spilers mei ûnderfining en foar in part nije jonge spilers. Yn de revu wurdt mei sankjes en sketskes weromsjoen op it foarôfgeande jier. Elke Nijjiersrevu hat in tema. Der wurdt besocht om markante doarpsbewenners of situaasjes yn de sketskes te ferwurkjen. Ek it nijs út en om De Jouwer is ynspiraasje foar in nije akt.&lt;ref&gt;Ljouwerter Krante, 10 desimber 2014&lt;/ref&gt; De revu waard yn it begjin trije foarstellingen, letter waard oergien op fjouwer foarstellingen, dy't opfierd wurde yn de earste twa wiken fan it nije jier. De foarstellings binne yn party- en sealesintrum ’t Haske, nei ôfrin is der dûnsjen.

== Ferskaat ==
* Troch de revu ûntstie om 2002 hinne de band ''Keatling''.&lt;ref&gt;[http://www.keatling.nl/oorsprong.htm Webstee fan Keatling]&lt;/ref&gt;
== List mei tema's fan de revu ==
[[Ofbyld:Nijjiersrevu De Jouwer 2010 De Beam.jpg|thumb|''De Beam'' (2010)]]
[[Ofbyld:Nijjiersrevu fan De Jouwer jubileum 1991jpg.jpg|thumb|''1991'']]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=50|Jier 
!width=100|Titel 
!width=100|Regy
!width=100|Muzikaal lieder
!width=100|Bysûnderheden
|-
|2025
|(T)SJOCH
|Anneke van den Akker
|Hans Wempe
|
|-
|2024
|(Op ’e) Hichte
| Anneke van den Akker
| Marcin Rachula 
|
|-
|2022
|Keallepoten, Sturtklokken en oare kofje
|Anneke v/d Akker
|Leon Smits
|Utfieringen yn oktober
|----
|2020
|''Grut, grutter, grutsk''
|Anneke v/d Akker
|Leon Smits
|
|----
|2019
|''Hulten en Bulten''
|Anneke v/d Akker
|Leon Smits
|
|----
|2018
|''Wy dogge noch in rûntsje''
|Aukje Steeman
|Leon Smits
|
|----
|2017
|''Fjoer en Flam''
|Aukje Steeman
|Leon Smits
|
|----
|2016
|''Út en Thús''
|Aukje Steeman
|Leon Smits
|
|----
|2015
|''In Wiete Boel''
|Aukje Steeman
|Leon Smits
|
|----
|2014
|''Frjemde Fûgels''
|Aukje Steeman
|Leon Smits 
|Fan 2014 ôf organisearre troch de 'Stichting Nijjiersrevu de Jouwer'
|----
|2013
|''Krisis''
|Rieneke de Haan
|Atsje Lettinga
|
|----
|2012
|''Hichtepunt''
|Rieneke de Haan
|Atsje Lettinga
|
|----
|2011
|''80.000 Kopkes kofje''
|Herman Emmelkamp
|Durk Brouwer
|
|----
|2010
|''De Beam''
| Herman Emmelkamp
|Durk Brouwer
|
|----
|2009
|''Kommunikaasje''
| Piet Zeilstra
|Leon Smits
|
|----
|2008
|''Heechste tiid (hoareka)''
| Piet Zeilstra
|Leon Smits
|
|----
|2007
|''Op 'e strjitte''
| Piet Zeilstra
| Wim Boersma
|
|----
|2006
|''Tweintich !''	
| Herman Emmelkamp
| Leon Smits
|
|----
|2005
|''Lêst''
| Herman Emmelkamp
| Leon Smits
|
|----
|2004
|''Famylje''	
| Afke Toren
| Leon Smits
|Fanôf dit jier is der (nei lange tiid) wer in live band foar de muzikale begelieding.
|----
|2003
|''Targets''
| Rieneke de Haan
|
|
|----
|2002
|''It Doarp''
| Rieneke de Haan
| Aukje Steeman
|
|----
|2001
|''Nacht''
| Rieneke de Haan
| Aukje Steeman
|
|----
|2000
|''In reis troch de ieu''
| Rieneke de Haan
| Aukje Steeman
|
|----
|1999
|''Media''
| Foppe Kielstra/ Rieneke de Haan/ Lammy Toering
| Aukje Steeman
|
|----
|1998
|''Jild, jild en nochris jild''
| Foppe Kielstra
| Aukje Steeman
|
|----
|1997
|''Gek''
| Foppe Kielstra
|Aukje Steeman
|
|----
|1996
|''10 Jier (feest)''
| Foppe Kielstra
|Aukje Steeman
|
|----
|1995
|''Toeristen''
| Foppe Kielstra
| Aukje Steeman
|
|----
|1994
|''Wolwêzen''
| Foppe Kielstra
| Aukje Steeman
|
|----
|1993
| ''Plysje''
| Foppe Kielstra
|Aukje Steeman
|
|----
|1992
|''Toeristen''
| Foppe Kielstra
|Aukje Steeman
|Mei muzyk fan Yska de Leeuw en ballet fan de Skarsterlândûnsers ûnder lieding fan Mirim Velthuis. Skriuwers en oersetters, Lammy Toering, Aukje Steeman, Johan Veenstra, Anne van der Mark en Foppe Kielstra. Underwerpen wiene ûnder oare it ôfketsen fan it hoteleilân yn de Tsjûkemar, de mooglike komst fan in MacDrive en it stoart yn De Dolten.
|----
|1991
|
| Foppe Kielstra
| Aukje Steeman
|
|----
|1990
| ''De Tiid''
| Siebren Sigtema
| Aukje Steeman
|De trettjin spilers brochten tema's as 'Hoe komt it mei it ôffal?' en 'komt der al of net in museum foar moderne keunst?'.&lt;ref&gt;''Fjirde Nijjiersrevu op de Jouwer', yn: Jouster Krante&lt;/ref&gt;
|----
|1989
|''Iepenbier ferfier''
| Fedde Bergsma
|Aukje Steeman
|
|----
|1988
|
| Fedde Bergsma
|Aukje Steeman
|Skriuwers en oersetters Japke Kornelis, Aukje Steeman, Lammy Toering, Fedde Bergsma. De muzyk wie fan Arend Piersma. Neist de bigband fan Frits Hazeberg wie der ek in optreden fan gymnastykferiening SHELL fan Aldehaske. Tema’s yn de tweintich nûmers tellende programma wiene ûnder oaren: wetteroerlêst en omrop Oskar.&lt;ref&gt;''Jouster Nijjiersrevu kin besjen lije'' yn: Jouster Krante&lt;/ref&gt;
|----
|1987
|''De wyn yn ‘e seilen''
| Fedde Bergsma
| Aukje Steeman 
|Fan dit jier ôf organisearre troch Toanielferiening [[Fryske Krite De Jouwer]]
|----
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.revudejouwer.nl/FRskiednis.html Webstee Revu De Jouwer]
-------
{{Reflist}}
}}
[[Kategory:De Jouwer]]
[[Kategory:Teaterfoarstelling yn Fryslân]]
[[Kategory:Weromkearend evenemint ynsteld yn 2002]]
[[Kategory:Ald en nij]]</text>
      <sha1>flr1drsj1dpmx808jupiz4mdbla6mln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Taalpuzel</title>
    <ns>10</ns>
    <id>141212</id>
    <revision>
      <id>1230115</id>
      <parentid>1221047</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:29:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kees Swart</username>
        <id>15205</id>
      </contributor>
      <comment>2</comment>
      <origin>1230115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="907" sha1="tvltk8e2ekyjjmz7g71k99jldg217wb" xml:space="preserve">{| class=toccolours style=&quot;font-size:85%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both;&quot; width=&quot;100%&quot;
! align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#d3d3d3&quot; width=&quot;100%&quot; | &lt;big&gt;[[Taalpuzel|Taalpuzels]]&lt;/big&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot; colspan=&quot;2&quot; | 
[[anagrampuzel]]
• [[drûdel]]
• [[filippine (puzel)|filippine]]
• [[hertpuzel]]
• [[hynstesprong]]
• [[kryptogram]]
• [[krúswurdpuzel]]
• [[paspuzel]]
• [[pazurgo]]
• [[pentagrampuzel]]
• [[petpuzel]]
• [[rebus]]
• [[sânglêspuzel]]
• [[scrabble]]
• [[siferkoadepuzel]]
• [[sitaatpuzel]]
• [[slashpuzel]]
• [[spiraalpuzel]]
• [[Sweedske puzel]]
• [[taartpuzel]]
• [[trochrinner]]
• [[weefpuzel]]
• [[wordfeud]]
• [[wurdfrissel]]
• [[wurdian]]
• [[wurdl]]
• [[wurdljedder]]
• [[wurdriuwen]]
• [[wurdsiker]]
• [[wurdtsjil]]
• [[wurdwjirm]]
&lt;br&gt;
|}</text>
      <sha1>tvltk8e2ekyjjmz7g71k99jldg217wb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:GemeentenWest-Flaanderen</title>
    <ns>10</ns>
    <id>166321</id>
    <revision>
      <id>1230082</id>
      <parentid>1181693</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:39:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1230082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1693" sha1="g2b0zdozmmikemna8d5va6oi5os0ojy" xml:space="preserve">{| id=&quot;toc&quot; style=&quot;font-size:90%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both; margin:auto;&quot; width=&quot;100%&quot;
! align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ccccff&quot; width=&quot;100%&quot; |[[West-Flaanderen]] 
! align=&quot;center&quot; width=&quot;2%&quot; | [[Ofbyld:Flag_of_West_Flanders.svg|30px|Flagge fan de provinsje West-Flaanderen]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[Alveringem]] - [[Anzegem]] - [[Ardooie]] - [[Avelgem]] - [[Beernem]] - [[Blankenberge]] - [[Bredene]] - [[Brugge]]&amp;nbsp;(haadstêd) - [[Damme (Belgje)|Damme]] - [[De Haan (West-Flaanderen)|De Haan]] - [[De Panne (Belgje)|De Panne]] - [[Deerlijk]] - [[Dentergem]] - [[Diksmuide]] - [[Gistel]] - [[Harelbeke]] - [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] - [[Hooglede]] - [[Houthulst]] - [[Ichtegem]] - [[Iper]] - [[Ingelmunster]] - [[Izegem]] - [[Jabbeke]] - [[Knokke-Heist]] - [[Koekelare]] - [[Koksijde]] - [[Kortemark]] - [[Kortrijk]] - [[Kuurne]] - [[Langemark-Poelkapelle]] - [[Ledegem]] - [[Lendelede]] - [[Lichtervelde]] - [[Lo-Reninge]] - [[Menen]] - [[Mesen]] - [[Middelkerke]] - [[Moorslede]] - [[Nieuwpoort (Belgje)|Nieuwpoort]] - [[Oostende]] - [[Oostkamp]] - [[Oostrozebeke]] - [[Oudenburg]] - [[Pittem]] - [[Poperinge]] - [[Roeselare]] - [[Spiere-Helkijn]] - [[Staden]] - [[Tielt]] - [[Torhout]] - [[Veurne]] - [[Vleteren (Belgje)|Vleteren]] - [[Waregem]] - [[Wervik]] - [[Wevelgem]] - [[Wielsbeke]] - [[Wingene]] - [[Zedelgem]] - [[Zonnebeke]] - [[Zuienkerke]] - [[Zwevegem]]&lt;br&gt;
|-
|colspan=&quot;2&quot;|{{Bewurklinks|Berjocht:GemeentenWest-Flaanderen}}
|}&lt;noinclude&gt;
[[Kategory:Berjocht: Navigaasje Provinsje|West-Flaanderen]]
[[Kategory:Berjocht: Navigaasje Belgje|Provinsjes]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g2b0zdozmmikemna8d5va6oi5os0ojy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Watson (personaazje)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167684</id>
    <revision>
      <id>1230068</id>
      <parentid>1119733</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ynspiraasje */ - tikflater</comment>
      <origin>1230068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13054" sha1="ixdha79y0u9m6debd2we0ltzm6el1ds" xml:space="preserve">{{Fiktyf of legindarysk personaazje
| ôfbylding          = Gree-01.jpg
| ôfbyldingstekst    = Dokter Watson (l.) en [[Sherlock Holmes]] (rj.) op in [[yllustraasje]] fan [[Sidney Paget]].
| ôfbyldingsbreedte  = 
| namme                = John H. Watson&lt;br&gt;&lt;small&gt;personaazje út 'e [[Sherlock Holmes-searje|''Sherlock Holmes''-searje]]&lt;/small&gt;
| oare namme(n)        = 
| bynamme              = 
| sekse                = [[manlik]]
| soarte personaazje   = [[minske]]
| nasjonaliteit        = [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]]
| berop/amt            = [[legerdokter]]&lt;br&gt;[[skriuwer]]
| besibbe personaazjes = [[Sherlock Holmes]]&lt;br&gt;[[Mycroft Holmes]]&lt;br&gt;[[ynspekteur Lestrade]]&lt;br&gt;[[Irene Adler]]&lt;br&gt;[[professor Moriarty]]
| attributen           = [[hoed]] &lt;br&gt;[[snor]]
| geastlike heit       = [[sir]] [[Arthur Conan Doyle]]
| útjouwer             = 
| ûntstean             = [[1887]]
}}
'''John Watson''' ([[útspr.]]: [ˈʤɔ.n ˈwɔtsən], likernôch &quot;&lt;u&gt;dzjôn&lt;/u&gt; &lt;u&gt;ûòt&lt;/u&gt;-sun&quot;), folút: '''John H. Watson''', mar almeast oantsjut as '''dokter Watson''', is in [[fiktyf]] [[personaazje]] út 'e [[Sherlock Holmes-searje|''Sherlock Homes''-searje]] fan [[detektiveroman]]s en -[[detektiveferhaal|ferhalen]] fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[skriuwer]] [[sir]] [[Arthur Conan Doyle]]. Watson is de fêste selskipsman fan 'e ferneamde [[privee-detektive]] [[Sherlock Holmes]], en fungearret as dy syn hantlanger, klankboerd en [[biograaf]]. De ferhalen oer Holmes wurde ferteld yn it [[ik-perspektyf]] út 'e persoan fan Watson wei. As sadanich is er it [[alter ego]] fan syn geastlike heit Doyle.

==Namme==
Watson wurdt ornaris oantsjut as &quot;dokter Watson&quot;, ek yn 'e [[Sherlock Holmes-searje|''Sherlock Homes''-ferhalen]]. Syn [[foarnamme]] wurdt net mear as fjouwer kear brûkt. De earste kear is yn 'e [[ûndertitel]] fan 'e [[roman]] ''[[A Study in Scarlet]]'', wêryn't sawol hy as [[Sherlock Holmes]] sels yntrodusearre wurde. Dy ûndertitel is: ''Being a reprint from the Reminiscences of John H. Watson, M.D., Late of the Army Medical Department'' (&quot;In werprintinge fan 'e Oantinkens fan Dokter John H. Watson, Foarh. fan 'e Medyske Tsjinst fan it Leger&quot;). It [[foarwurd]] fan 'e [[ferhalebondel]] ''[[His Last Bow (ferhalebondel)|His Last Bow]]'' is ûndertekene as &quot;Dr. John H. Watson&quot;, en yn it [[koarte ferhaal]] ''[[The Problem of Thor Bridge]]'' is in [[pakket]]sje oan him adressearre as &quot;Dr. John H. Watson&quot;. Yn ''[[The Man with the Twisted Lip]]'' neamt syn frou Mary him &quot;James&quot;. 

Dat lêste gefal is apart, mei't it yn tsjinspraak liket te wêzen mei de oare trije kearen, wêrby't de foarnamme as &quot;John&quot; jûn wurdt. Hoewol't de geastlike heit fan Watson, [[sir]] [[Arthur Conan Doyle]], nea útlein hat wêr't de &quot;H.&quot; foar stiet, spekulearre [[Dorothy L. Sayers]] dat Mary yn it lêste gefal in feringelsking fan Watson syn [[middelnamme]] bûkt hawwe kin as dy [[Hamish]] is. Dat is in [[Skotlân|Skotske]] namme, dy't eins al in feringelsking is fan Sheumais, de [[fokatyf|fokative]] foarm fan 'e [[Seumas]], dat de [[Skotsk-Gaelysk]]e foarm fan James is. [[David W. Merrell]], dêrfoaroer, wie fan miening dat Mary mei de namme &quot;James&quot; hielendal net nei har man ferwiisde, mar de [[efternamme]] fan in [[tsjinstfeint]] neamde.

==Ynspiraasje==
[[Sir]] [[Arthur Conan Doyle]] basearre Watson nei alle gedachten op 'e [[ik-perspektyf|ik-persoan]] en beskriuwer fan 'e aventoeren fan in oare [[privee-detektive]], [[C. Auguste Dupin]] (yntrodusearre yn [[1841]]), waans geastlike heit de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[auteur]] [[Edgar Allan Poe]] wie. Hoewol't de beskriuwer yn Poe syn ferhalen anonym bleau en benammen as trochjoulûk nei de lêzer fungearre, liet Doyle syn beskriuwer in aktive rol yn 'e ferhalen spylje en joech er him in namme. Yn 'e ierste rûge plotbeskriuwings wie dy namme &quot;Ormond Sacker&quot;. Uteinlik keas Doyle lykwols foar &quot;John Watson&quot;. Nei alle gedachten wie dy namme [[ynspiraasje (keunst)|ynspirearre]] troch ien fan syn [[kollega's]] as dokter, dy't fan James Watson hiet.

==Funksje==
Dokter Watson fungearret yn alle [[Sherlock Holmes-searje|''Sherlock Homes''-ferhalen]] op fjouwer nei as de [[ik-perspektyf|ik-persoan en ferteller]] fan 'e aventoeren dêr't er him mei [[Sherlock Holmes]] yn bejout. Yn dy sin is Watson eins in [[alter ego]] foar de echte skriuwer fan 'e ferhalen, [[sir]] [[Arthur Conan Doyle]], dy't ek [[dokter]] fan [[berop]] wie. Fia Watson kin Doyle syn eigen kommentaar jaan op 'e dingen dy't Holmes by de ein hat. Fierders is Watson fan belang as in persoan oan wa't de grutte detektive syn riddenearrings allegeduerigen útlizze moat, sadat er dêr mei-iens ek de lêzer dielgenoat fan makket. Itselde stramyn waard ek troch ferskate neifolgers fan Doyle brûkt en waard in fêst ûnderdiel fan it klassike [[detektiveferhaal]]. Dit type personaazje wurdt tsjintwurdich wol &quot;de Watson&quot; neamd.
[[File:Arthur Conan Doyle by Walter Benington, 1914.png|right|thumb|180px|[[Sir]] [[Arthur Conan Doyle]] ([[1859]]-[[1930]]), de geastlike heit fan [[Sherlock Holmes]] en dokter Watson.]]

==Uterlik en persoanlikheid==
===Uterlik===
Yn 'e [[Sherlock Holmes-searje|''Sherlock Homes''-ferhalen]] fariëarret it uterlik fan Watson. As er yntrodusearre wurdt yn ''[[A Study in Scarlet]]'', is er krekt werom út [[Afganistan]] en wurdt er beskreaun as &quot;sa meager as barnhout en sa brún as in nút&quot;. Yn lettere ferhalen feroaret dat mei syn bleatstelling oan it [[Ingelân|Ingelske]] [[klimaat]] en syn foarderjende [[âldens]]. Yn 'e regel wurdt er ôfskildere sa't er yn lettere ferhalen foarsteld wurdt: in stevige man yn syn [[middeljierren]], mei in grouwe [[hals]], fjouwerkant [[kin]] en in [[snor]]. Dêrmei liket [[sir]] [[Arthur Conan Doyle]] wol in beskriuwing fan himsels te jaan.

===Persoanlikheid===
Dokter Watson is [[yntelligint]], al mist er it briljante ynsjoch fan [[Sherlock Holmes]]. Hy wurdt foarsteld as it prototype fan 'e [[Fiktoriaanske Tiid|Fiktoriaanske]] [[hear (maatskiplike oantsjutting)|hear]] en as in treflik [[dokter]] en [[sjirurch]]. As it om [[genêskunde|medyske]] saken giet, falt ek Holmes gauris werom op Watson syn ekspertize.

==Fiktive biografy==
Wannear't dokter Watson [[berne]] is, wurdt yn 'e [[Sherlock Holmes-searje|''Sherlock Homes''-ferhalen]] net werjûn. Holmes-ekspêrs [[William S. Baring-Gould]] en [[Leslie S. Klinger]] rûze dat syn bertejier [[1852]] wêze moat, wylst [[June Thomson]] it hâldt op [[1852]] of [[1953]]. Yn 'e roman ''[[A Study in Scarlet]]'' stelt Watson dat er &quot;yn Ingelân kyn noch kúk&quot; hat. Yn ''[[The Sign of the Four]]'' docht bliken dat er in âldere [[broer]] hie dy't [[alkoholisme|oan 'e drank rekke]] en [[ferstoarn]] is. Sawol syn [[heit]] as syn broer hieten H. Watson, wêrby't de [[inisjaal]] fan 'e [[foarnamme]] deselde namme oanjout as Watson syn eigen, nea ferklearre [[middelnamme]]. 
[[File:Strand paget.jpg|left|thumb|250px|[[Sherlock Holmes]] (rj.) en dokter Watson yn in [[trein]]kûpee op in [[plaatsje]] fan [[Sidney Paget]] by it [[ferhaal]] ''[[The Adventure of Silver Blaze]]''.]]

Neffens ''A Study in Scarlet'' folget Watson syn [[genêskunde|genêskundige]] [[oplieding]] yn it [[Barts and The London School of Medicine and Dentistry|St Bartholomew's Hospital]] yn [[Londen]] en ûntfangt er syn [[bachelorgraad]] as &quot;[[dokter]]&quot; yn [[1878]] fan 'e [[Universiteit fan Londen]]. Neitiid wurket Watson in skoft yn it [[Netley Hospital]] en nimt dan [[militêre tsjinst|tsjinst]] as [[legerdokter]] yn it [[Britske Leger]]. Dêr tsjinnet er by it 5e Rezjimint Noardumberlânske Fuseliers en letter by it 66e (Berkshire) Rezjimint Fuotfolk yn it [[Britsk-Yndysk Leger]]. Hy fjochtet yn 'e [[Twadde Britsk-Afgaanske Oarloch]] ([[1878]]-[[1880]]) en rekket yn [[july]] [[1880]] [[ferwûne]] yn 'e [[Slach by Maiwand]]. Hoewol't syn [[wûne]] op himsels net botte slim is, rekket er [[ynfeksje|ynfektearre]], wat liedt ta [[koarts]] en slimme [[sykte]]. Nei't Watson wat opbettere is, wurdt er sadwaande weromstjoerd nei Ingelân en kriget er [[earfol ûntslach]]. Mei't syn [[sûnens]] ferrinnewearre is, ûntfangt er as [[oarlochsfeteraan]] njoggen [[moanne (tiid)|moannen]] lang in deistich [[pinsjoen]] fan 11 [[shilling]]s en in  [[sixpence (Britske munt)|sixpence]].

Yn [[1881]] moetet Watson foar it earst [[Sherlock Holmes]], mei wa't er yn 'e kunde brocht wurdt troch syn [[freonskip|freon]] Stamford. Holmes, dy't krap by kas sit, siket ien mei wa't er syn [[appartemint]] op [[221B Baker Street|221&lt;sup&gt;B&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;Baker Street]] diele kin. Mei't Watson it ek net rom hat, liket him dat goed ta. De beide mannen beslute dat se mei inoar út 'e fuotten kinne, en Watson lûkt by Holmes yn.

Wannear't Watson koarte tiid letter de bûnte staasje fan eksintrike figueren opmerkt dy't Holmes besykje, leit dy him út dat er [[privee-detektive]] is en dat syn 'gasten' eins [[kliïnt]]en binne. As Watson utering jout oan syn belangstelling, nûget Holmes him út en rin ris mei by syn earstfolgjende saak. Watson is djip ûnder de yndruk fan it skerpsinnich ynsjoch dêr't Holmes de saak mei oplost, mar as neitiid bliken docht dat de [[plysje]] fan [[Scotland Yard]] mei de ear strykt, is er [[razernij|poer]]. Holmes sels wurdt der oars noch oars fan, en as Watson him oanfiteret om in ferslach fan 'e saak te skriuwen en te publisearjen om buorkundich te meitsjen hoe't it echt om en ta gien is, wegeret er dat. Dêrop beslút Watson dat sels te dwaan en sa begjinne de detektiveferhalen fan Holmes en him. Meitiid reitsje hy en Holmes goed befreone.
[[File:Sidney Paget - The Five Orange Pips 01.jpg|right|thumb|250px|Dokter Watson lêst [[Sherlock Holmes]] min nijs út 'e krante foar op in [[plaatsje]] fan [[Sidney Paget]] by it [[ferhaal]] ''[[The Five Orange Pips]]''.]]

Yn 'e roman ''The Sign of the Four'', dy't spilet yn [[1890]], [[ferloving|ferlovet]] Watson him mei Mary Morstan, in [[gûvernante]], mei wa't er letter blykber [[trouwen|trout]], om't er [[ferhúzjen|ferhuzet]] út 221&lt;sup&gt;B&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;Baker Street. Yn it ferhaal ''[[The Adventure of the Empty House]]'', dat spilet yn [[1894]], liket in sydlingse ferwizing fan Watson nei &quot;myn eigen [[drôvens|drôve]] ferlies&quot; derop te wizen dat Mary dan kommen is te [[ferstjerren]]. Dat wurdt letter befêstige as er wer by Holmes op 221&lt;sup&gt;B&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;Baker Street ynlûkt. It hoe en wat fan 'e dea fan Mary wurdt nea fertsjutske. Yn ''[[The Adventure of the Blanched Soldier]]'', dat spilet yn [[jannewaris]] [[1903]], is Holmes sels de ferteller en merkt er op dat &quot;Watson my op dat stuit ferlitten hie foar in [nij] [[oarehelte|wiif]]&quot;. Dy twadde frou fan Watson wurdt lykwols nea by namme neamd of beskreaun.

==Fertolkings yn film en op 'e tillefyzje==
De rol fan dokter Watson is yn 'e mear as 250 [[film]]- en [[tillefyzje]]produksjes oer [[Sherlock Holmes]] spile troch in grut tal [[akteur]]s. Ien fan 'e bekendsten is [[Nigel Bruce (akteur)|Nigel Bruce]], dy't de rol fan [[1939]] oant en mei [[1946]] fertolke yn fjirtjin [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] films mei as [[tsjinspiler]] [[Basil Rathbone]] as Holmes. [[James Mason]] spile de rol fan dokter Watson yn 'e film ''[[Murder by Decree]]'' ([[1978]]), en  [[Ben Kingsley]] hie deselde rol yn 'e [[parody]] ''[[Without a Clue]]'' ([[1988]]). Yn 'e [[tillefyzjefilm]] ''[[Sherlock Holmes and the Leading Lady]]'' ([[1991]]) waard Watson spile troch [[Patrick Macnee]].

Yn 'e Britske [[tillefyzjesearje]] ''[[Sherlock Holmes (tillefyzjesearje út 1984)|Sherlock Holmes]]'' ([[1984]]-[[1994]]), mei [[Jeremy Brett]] as Holmes, waard de rol fan Watson spile troch [[David Burke (Britsk akteur)|David Burke]] (de earste beide [[seizoen (omrop)|seizoenen]]) en dêrnei troch [[Edward Hardwicke]]. In modernere werjefte fan it personaazje waard troch [[Jude Law]] opfierd yn 'e film ''[[Sherlock Holmes (film út 2009)|Sherlock Holmes]]'', út [[2009]], en it [[ferfolch]] dêrop, ''[[Sherlock Holmes: A Game of Shadows]]'', út [[2011]]. [[Martin Freeman]] spile Watson yn 'e moderne tiid yn 'e [[BBC]]-searje ''[[Sherlock (tillefyzjesearje)|Sherlock]]'' ([[2010]]-[[2017]]). En yn 'e searje ''[[Elementary (tillefyzjesearje)|Elementary]]'' ([[2012]]-[[2019]]), dat krekt-en-gelyk nei de hjoeddeistige tiid helle is, wennet Holmes yn [[New York (stêd)|New York]] en wurdt er bystien troch in froulike dokter Joan Watson, spile troch [[Lucy Liu]]. 

==Keppelings om utens==
*{{en}}[http://www.sherlock-holmes.co.uk/ Offisjele webside fan it Sherlock Homes Museum yn Londen, fêstige op 221&lt;sup&gt;B&lt;/sup&gt; Baker Street]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Dr._Watson ''References'' en ''Bibliography'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Watson, John}}
[[Kategory:Personaazje út Sherlock Holmes]]
[[Kategory:Fiktyf dokter]]
[[Kategory:Fiktyf sjirurch]]
[[Kategory:Fiktyf detektive]]
[[Kategory:Fiktyf skriuwer]]
[[Kategory:Fiktyf Ingelsk persoan]]
[[Kategory:Fiktyf personaazje yntrodusearre yn 1887]]</text>
      <sha1>ixdha79y0u9m6debd2we0ltzm6el1ds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bisdom Antwerpen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183907</id>
    <revision>
      <id>1230092</id>
      <parentid>1198252</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Katedraal */ kt</comment>
      <origin>1230092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2928" sha1="pkca4v0dwxzbj24p9eto029wk53adgl" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bisdom
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             =
| wapen                       = [[Ofbyld:Wappen Bistum Antwerpen.png|200px]]
| lân                         = 
| aartsbisdom                 = 
| biskopssit                  = 
| katedraal                   = 
| patroanhillige              = &lt;small&gt;Us-Leaffrou ta Himelopnimming&lt;/small&gt;
| hiemside                    = [https://www.kerknet.be/organisatie/bisdom-antwerpen side fan it bisdom]
| oprjochting                 = 1559
| opheffing                   = 
| stifter                     = 
| aartsbiskop                 = 
| biskop                      = Johan Bonny
| oerflak                     = 3.826 km²
| befolking                   = 
| wêrfan katolyk              = 
| dekenaten                   = 2
| parochy's                   = 276&lt;ref&gt;[https://www.provincieantwerpen.be/content/dam/provant/dese/dienst-landbouw--en-plattelandsbeleid/platteland/kerkplus/beleidsnota/Beleidsnota_Kerk%20Plus_WEB.pdf.coredownload.pdf Beliedsnota ''Kerkplus 2020-2024'']&lt;/ref&gt; 
| tal tsjerken                = 
| tal katoliken               = 
| ôfbylding2                  = BisdomAntwerpen.png
| ôfbyldingstekst2            = Gebiet bisdom Antwerpen y Belgje
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| ôfbylding99                 = 
| ôfbyldingstekst99           = 
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
It '''bisdom Antwerpen''' ([[Latyn]]: ''Dioecesis Antverpiensis'') is ien fan 'e acht [[Belgje|Belgyske]] [[bisdom]]men. 

== Skiednis == 
It waard yn 1559 stifte mei de bul ''Super universas'' troch paus [[Paulus IV]], dy't de bisdommen yn 'e Nederlannen reorganisearre. It wie lykwols yn 1570 dat de earste biskop fan Antwerpen syn sit ynnaam. It bisdom waard nei de [[Frânske Revolúsje]] yn 1801 opheft mei it konkordaat tusken [[Napoleon]] en paus [[Pius VII]]. Dêrnei waard it gearfoege mei it aartsbisdom Mechelen. Tusken 1559 en 1801 hearde westlik [[Noard-Brabân]] ek by it bisdom Antwerpen.

De grinzen fan it bisdom falle net hielendal gear mei it grûngebiet fan 'e provinsje Antwerpen. De gemeenten Bonheiden, Bornem, Duffel, Mechelen, Puurs-Sint-Amands, Sint-Katelijne-Waver en Willebroek hearre by it aartbisdom Mechelen-Brussel.

== Katedraal ==
[[Ofbyld:Antwerpen, Liebfrauenkathedrale.jpg|thumb|left|Katedraal fan it bisdom.]]
De [[Us-Leaffrouwekatedraal (Antwerpen)|Us-Leaffrouwe-katedraal]] yn [[Antwerpen]] is de [[katedraal]] fan it bisdom. It is in tusken 1352 en likernôch 1530 boude [[Gotyk|goatyske]] tsjerke.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Roman Catholic Diocese of Antwerp|Roomsk-katolike bisdom Antwerpen}}
}}
{{BisdommenBelgje}}
[[Kategory:Bisdom Antwerpen| ]]
[[Kategory:Bisdom yn Belgje|Antwerpen]]
[[Kategory:Antwerpen (provinsje)]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1559]]</text>
      <sha1>pkca4v0dwxzbj24p9eto029wk53adgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Bisdom Brugge</title>
    <ns>14</ns>
    <id>183910</id>
    <revision>
      <id>1230090</id>
      <parentid>1198286</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1230090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="243" sha1="t9hfy63gwug0hctn36x9mte7rkjevzn" xml:space="preserve">{{Commonscat|Roman Catholic Diocese of Brugge}}

[[Kategory:Bisdom yn Belgje|Brugge]]
[[Kategory:West-Flaanderen]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1559]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1801]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1834]]</text>
      <sha1>t9hfy63gwug0hctn36x9mte7rkjevzn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Kûdû</title>
    <ns>14</ns>
    <id>190981</id>
    <redirect title="Kategory:Grutte kûdû" />
    <revision>
      <id>1230099</id>
      <parentid>1224233</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:30:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>trochw</comment>
      <origin>1230099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="gttd3jpxjmllke12nl0miqcn6rq57ui" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Kategory:Grutte kûdû]]</text>
      <sha1>gttd3jpxjmllke12nl0miqcn6rq57ui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Laurie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191756</id>
    <revision>
      <id>1230088</id>
      <parentid>1229864</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1230088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9641" sha1="3wu97vb5sdtmeljgme03piv0bg6wij9" xml:space="preserve">{{Ynfoboks akteur
| ôfbylding                    = John Laurie 1960 Kidnapped cropped 01.jpg
| ôfbyldingstekst              = John Laurie yn ''Kidnapped'', 1960
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = John Paton Laurie
| nasjonaliteit                = {{GBRnasj}}
| berne                        = [[25 maart]] [[1897]]
| berteplak                    = [[Dumfries]] 
| stoarn                       = [[23 juny]] [[1980]] (83 jier)
| stjerplak                    = Chalfont St. Peter
| regionale identiteit         = 
| etnisiteit                   = {{SCOetn}}
| jierren aktyf                = 1921–1979
| prizen                       = 
| webside                      = [https://www.imdb.com/name/nm0491406/ IMDb-profyl]
}}
'''John Laurie''' ([[Dumfries]], [[Dumfriesshire]], [[Skotlân]], [[25 maart]] [[1897]] – Chalfont St. Peter, [[Buckinghamshire]], [[Ingelân]], [[23 juny]] [[1980]]) wie in Skotske toaniel-, film- en telefyzjeakteur. Hy is yn it bûtenlân foaral bekend fan syn rol yn 'e [[sitcom]] ''Dad's Army'' (1968–1977) as soldaat Frazer, in lid fan 'e ''Home Guard''.

== Libben en wurk ==
Laurie wie in karakterakteur, dy't faak [[cast]] waard om’e wille fan syn útsprutsen Skotske foarkommen. As soan fan in mûnder, besleat er om in stúdzje arsjitektuer te begjinnen. Mei de [[Earste Wrâldoarloch]] kaam der in ein oan syn stúdzje en gie er yn tsjinst. Hy tsjinne yn Frankryk by ''The Honourable Artillery Company''. &lt;ref name=&quot;HAC&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20170222111748/https://www.hac.org.uk/home/about-the-hac/history/world-war-1/some-notable-members-who-served-in-the-first-world/]Website The Honourable Artillery Company&lt;/ref&gt; Nei de oarloch besleat er om in hiel oare rjochting op te gean: aktearje. Hy skreau him yn by de ''Central School of Speech and Drama'' yn Londen.

Syn earste toanieloptreden wie yn 1921. Tusken 1922 en 1939 ferskynde er gauris yn Shakespeare-stikken yn ferskate teäters en wied er in foardrager fan fersen, benammen fan [[Robert Burns]]. Om 1930 soe er ek yn films spyljen. Syn filmdebút makke er yn ''Juno and the Paycock'' (1930), regissearre troch [Alfred Hitchcock]]. Dy die ek in berop op him foar de rol fan John Crofter yn syn film ''The 39 Steps'' (1935). Underwilens rekke Laurie goed befreone mei noch in Shakespeare-akteur: [[Laurence Olivier]]. De twa ferskynden tegearre yn de film ''As You Like It'' (1936). Fierders wurke er mei de regisseurs [[David Lean]], [[Michael Powell]]. Hy spile meast memorabele lytse of byrollen.

Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] die Olivier wer in berop op him foar de film ''Henry V'' (1944) nei it [[Hindrik V (toanielstik)|toanielstik fan Shakespeare mei deselde namme]]. Letter ferskynde Laurie noch yn ''Hamlet'' (1948) en ''Richard III'' (1955). Hy sleat him oan by de Home Guard yn syn wenplak Paddington.

Laurie troude yn 1924 mei Florence Saunders, dy't lykwols yn 1926 ferstoar. Hy troude fannijs yn 1928 mei Oona V. Todd-Naylor en krige in dochter mei har. Laurie ferstoar yn de âldens fan 83 jier oan longemfyseem. Hy wie de tredde akteur fan de cast fan ''Dad's Army'' dy't ferstoar.

==Filmografy==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Jier
! Titel
! Rol
! Oars
|-
| 1930
| ''[[Juno and the Paycock (film)|Juno and the Paycock]]'' 
| Johnny Boyle
|
|-
| 1934
| ''[[Red Ensign (film)|Red Ensign]]'' 
| Forsyth
| 
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| 1935
| ''The 39 Steps'' 
| John the crofter
|
|-
| ''Her Last Affaire'' 
| Robb
|
|-
| ''Tudor Rose'' 
| John Knox
| Uncredited
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| 1936
| ''Born That Way'' 
| Mc Tavish
|
|-
| ''East Meets West'' (1936 film) 
| Dr. Fergusson
|
|-
| ''As You Like It'' (1936 film) 
| Oliver
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot;| 1937
| ''The Windmill'' (1937 film)
| Mons. Coutard
|
|-
| ''Farewell Again'' 
| Soldaat McAllister
|
|-
| ''[[Jericho]] (1937 film) 
| Hassan
| Ek bekend as ''Dark Sands''
|-
| ''The Edge of the World'' 
| Peter Manson
|
|-
| ''There Was a Young Man''
| Frjemdling
|
|-
| rowspan=&quot;6&quot;|1938
| ''The Duchess of Malfi''
| Ferdinand fan Aragon
| TF
|-
| ''The Claydon Treasure Mystery''
| Wilson – the Valet
| 
|-
| ''White Secret''
| MacDonald
| TF
|-
| ''[[A Royal Divorce (1938 film)|A Royal Divorce]]'' 
| Joseph Bonaparte
|
|-
| ''The Last Voyage of Captain Grant''
| Captain Grant
| TF
|-
| ''[[The Ware Case (1938 film)|The Ware Case]]'' 
| Henson, the gamekeeper
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot;|1939
| ''Mary Rose''
| Cameron
| TF
|-
| ''Bees on the Boat-Deck''
| Gaster
| TF
|-
| ''Q Planes''
| Kranteredakteur
|
|-
| ''[[The Four Feathers (1939 film)|The Four Feathers]]'' 
| The Khalifa
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|1940
| ''[[Laugh It Off (1940 film)|Laugh It Off]]'' 
| Jock
|
|-
| ''[[Convoy (1940 film)|Convoy]]'' 
| Gates
|
|-
| ''[[Sailors Three]]''
| McNab
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|1941
| ''The Ghost of St. Michael's'' 
| Jamie
|
|-
| ''Old Mother Riley's Ghosts''
| McAdam
|
|-
| ''Dangerous Moonlight'' 
| Wing Commander
|
|-
| 1942
| ''Ships with Wings''
| Lt. Comdr. Reid
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot;|1943
| ''[[The Gentle Sex]]'' 
| Alexander Balfour, Skotsk korporaal
|
|-
| ''The Life and Death of Colonel Blimp'' 
| Murdoch
|
|-
| ''The Demi-Paradise'' 
| Britsk seeman
|
|-
| ''The Lamp Still Burns'' 
| Mr. Hervey
|
|-
| ''The New Lot''
| Harry Fyfe
| Short, uncredited
|-
| rowspan=&quot;5&quot;|1944
| ''[[Fanny by Gaslight (film)|Fanny by Gaslight]]'' 
| William Hopwood
|
|-
| ''The Way Ahead'' 
| Soldaat Luke
|
|-
| ''[[Medal for the General]]''
| McNab
|
|-
| ''[[Henry V (1944 film)|Henry V]]'' 
| Jamy
|
|-
| ''Men of Rochdale''
| Mr. Ferguson
| Koart optreden
|-
| rowspan=&quot;6&quot;|1945
| ''[[The World Owes Me a Living]]'' 
| Matthews
|
|-
| ''[[Great Day (1945 film)|Great Day]]'' 
| Skotsk sersjant 
|
|-
| ''The Agitator'' 
| Tom Tetley
|
|-
| ''I Know Where I'm Going!'' 
| John Campbell
|
|-
| ''[[Caesar and Cleopatra (film)|Caesar and Cleopatra]]''
| 1st. Auxiliary Sentinel
|
|-
| ''Read All About It''
| John
| Short, uncredited
|-
| rowspan=&quot;4&quot;|1946
| ''Gaiety George'' 
| MacTavish
|
|-
| ''Jeannie''
| Father
| TF
|-
| ''Two Gentlemen of Soho''
| Sneak
| TF
|-
| ''School for Secrets'' 
| Dr. Jock McVitie
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot;| 1947
| ''[[The Brothers (1947 film)|The Brothers]]'' 
| Dugald McLeod / Alistair MacDonald
|
|-
| ''[[Jassy (film)|Jassy]]'' 
| Tom Woodroofe
|
|-
| ''[[Uncle Silas (film)|Uncle Silas]]'' 
| Giles
|
|-
| ''Mine Own Executioner'' 
| Dr. James Garsten
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| 1948
| ''[[Hamlet (1948 film)|Hamlet]]'' 
| Francisco 
|
|-
| ''[[Bonnie Prince Charlie (1948 film)|Bonnie Prince Charlie]]'' 
| Bline Jamie
|
|-
| 1949
| ''[[Floodtide]]'' 
| Joe Drummond
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot;|1950
| ''[[Madeleine (1950 film)|Madeleine]]''
| Scots Divine
| Uncredited
|-
| ''[[Treasure Island (1950 film)|Treasure Island]]'' 
| Blind Pew
|
|-
| ''[[Trio (1950 film)|Trio]]''
| Mr. Campbell
| (segmint &quot;Sanatorium&quot;)
|-
| ''[[No Trace (1950 film)|No Trace]]''
| Inspector MacDougall
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot;|1951
| ''Pandora and the Flying Dutchman'' 
| Angus
|
|-
| ''Happy Go Lovely'' 
| Jonskill
|
|-
| ''Laughter in Paradise'' 
| Gordon Webb
|
|-
| ''[[Encore (1951 film)|Encore]]''
| Andrews, Engineer
| (part &quot;Winter Cruise&quot;)
|-
| rowspan=&quot;4&quot;| 1952
| ''[[Saturday Island]]'' 
| Grimshaw
|
|-
| ''[[Tread Softly (1952 film)|Tread Softly]]'' 
| Angus McDonald 
|
|-
| ''Too Many Detectives''
| rowspan=&quot;2&quot;| Edward Potter
| Koart optreden
|-
| ''Potter of the Yard'' 
| Koart optreden
|-
| rowspan=&quot;8&quot;|1953
| ''[[The Great Game (1953 film)|The Great Game]]'' 
| Mac Wells
|
|-
| ''Captain Brassbound's Conversion''
| Rankin
| TF
|-
| ''Henry V'' 
| Pistol
| TF
|-
| ''The Fake'' 
| Henry Mason
|
|-
| ''Johnny on the Run''
| Plysje
|
|-
| ''Strange Stories''
| Mr. Bartleby
|
|-
| ''Mr Beamish Goes South''
| Edward Potter
| 
|-
| ''Love in Pawn'' 
| McCutcheon
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot;|1954
| ''Hobson's Choice'' 
| Dr. McFarlane
|
|-
| ''Calling Scotland Yard: The Sable Scarf''
|
| 
|-
| ''Devil Girl from Mars'' 
| &quot;Jamie&quot; Jamieson
|
|-
| ''[[The Black Knight (film)|The Black Knight]]'' 
| James, de tsjinner
|
|-
| ''Destination Milan''
| Walter McHarry
|
|-
| 1955
| ''[[Richard III (1955 film)|Richard III]]'' 
| Lovel
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|1956
| ''Festival Fever''
| Annie har heit
| TF
|-
| ''A Day of Grace''
| Omke Henry
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|1957
| ''Murder Reported''
| Mac North – redakteur
|
|-
| ''Campbell's Kingdom'' 
| Mac
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|1958
| ''Next to No Time''
| Abercrombie, Scottish Director
|
|-
| ''Rockets Galore!''
| Kapt. MacKechnie
| 
|-
| 1960
| Kidnapped (1960 film) 
| Ebenezer Balfour
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|1961
| ''[[Don't Bother to Knock (1961 film)|Don't Bother to Knock]]'' 
| Taxi Driver
|
|-
| ''One Way Pendulum''
| Rjochter
| TF
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|1963
| ''Siege of the Saxons'' 
| [[Merlin]]
|
|-
| ''Ladies Who Do'' 
| Dr. MacGregor
|
|-
| 1964
| ''Eagle Rock''
| Mr. McTavish
| Stim
|-
| 1966
| ''The Reptile'' 
| Mâle Peter
|
|-
| 1967
| ''Mister Ten Per Cent'' 
| The Scotsman
|
|-
| 1970
| ''Step Laughing Into the Grave''
|
| TF
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| 1971
| ''[[Dad's Army (1971 film)|Dad's Army]]'' 
| Soldaat Frazer
|
|-
| ''The Abominable Dr. Phibes'' 
| Darrow
|
|-
| 1974
| ''Charles Dickens' World of Christmas''
|
| TF
|-
| 1975
| ''One of Our Dinosaurs Is Missing'' 
| Jock
|
|-
| 1976
| ''Crime Casebook'' 
| George Winterman / Sellens
| Koart optreden
|-
| 1979
| ''[[The Prisoner of Zenda (1979 film)|The Prisoner of Zenda]]'' 
| Aartsbiskop
| 
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Laurie, John}}
[[Kategory:Skotsk toanielakteur]]
[[Kategory:Skotsk filmakteur]]
[[Kategory:Skotsk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1897]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1980]]</text>
      <sha1>3wu97vb5sdtmeljgme03piv0bg6wij9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Peter S. Beagle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191826</id>
    <revision>
      <id>1230107</id>
      <parentid>1230027</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Prizen en nominaasjes */ noch in pear flaterkes derút helle, bytsje red</comment>
      <origin>1230107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18325" sha1="t6hwypade86r7xpmvipiyl8464ddqmt" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding                    =Peter S. Beagle (7271128160).jpg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| oar pseudonym                = 
| echte namme                  = Peter Soyer Beagle
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| berne                        = [[20 april]] [[1939]]
| berteplak                    = [[New York (stêd)|New York]] ([[New York (steat)|New York]])
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = [[File:Flag of Israel.svg|border|20px]] [[Joaden|Joadsk]]
| regionale identiteit         = [[File:Yiddish flag.png|border|20px]] [[Asjkenazyske Joaden|Asjkenazysk]]
| taal                         = [[Ingelsk]]
| sjenre                       = [[fantasy (sjenre)|fantasy]], [[essay]]s
| perioade                     = 
| streaming                    = 
| tema's                       = 
| bekendste wurk(en)           = ''The Last Unicorn'' &lt;br&gt;''[[Tamsin (roman)|Tamsin]]''
| útjouwer                     = [[Roc Books]]
| prizen                       = [[Hugo Award]] 2006 &lt;br&gt;[[Nebula Award]] 2007&lt;br&gt;[[World Fantasy Award]] 2011, 2018&lt;br&gt; [[Locus Award]] 1994, 2010&lt;br&gt;[[Mythopoeic Award]] 1987, 2000
| jierren aktyf                = [[1960]] – no
| webside                      = [https://beagleverse.com/ beagleverse.com/]
}}
'''Peter S. Beagle''' (folút: '''Peter Soyer Beagle'''; [[New York (stêd)|New York]], [[20 april]] [[1939]]) is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[skriuwer]] fan [[fantasy (sjenre)|fantasy]]romans, [[senarioskriuwer]] en [[essayist]]. Hy is it bekendst wurden mei syn [[roman]]s ''The Last Unicorn'' ([[1968]]) en ''[[Tamsin (roman)|Tamsin]]'' ([[1999]]). Yn syn [[karriêre]] as skriuwer wûn er ferskate [[prestiizje|prestizjeuze]] [[priis (ûnderskieding)|prizen]], wêrûnder de [[Hugo Award]], de [[Nebula Award]] en (twaris) de [[World Fantasy Award]]. Yn [[2018]] waard er troch [[Science Fiction and Fantasy Writers of America]] (SFWA) útroppen ta [[grutmaster]].

==Libben en karriêre==
===Jonkheid en oplieding===
Beagle waard yn [[1939]] [[berne]] yn 'e [[New York (stêd)|New&amp;nbsp;Yorkske]] [[borough (Feriene Steaten)|borough]] [[The Bronx]] as de [[soan]] fan Simon Beagle, in [[learaar]] [[skiednis]], en dy syn [[oarehelte|frou]] Rebecca Soyer. Syn [[famylje|folk]] bestiet út [[Asjkenazyske Joaden|Asjkenazyske]] [[Joaden]] út [[Ruslân]] wei, dy't yn 'e tiid fan it [[Keizerryk Ruslân]] foar [[pogrom]]s en [[joadeferfolging|ferfolgings]] nei de [[Feriene Steaten]] ta flechten. Trije fan Beagle syn [[omke]]s wiene [[keunstskilder]]s fan namme, te witten syn [[mem]]me [[bruorren]] [[Moses Soyer|Moses]], [[Raphael Soyer|Raphael]] en [[Isaac Soyer]].
[[File:Peter_S_Beagle-2006_Inkpot_Award.jpg|left|thumb|180px|Peter S. Beagle mei de krekt dêrfoar troch him wûne [[Inkpot Award]] op 'e [[San Diego Comic-Con]] fan [[2006]].]]

Beagle groeide op yn The Bronx, dêr't er [[fuortset ûnderwiis]] folge oan 'e Bronx High School of Science. Mei in [[stúdzjebeurs]] fan [[The Scholastic Art &amp; Writing Awards]], dy't er wûn hie troch it ynstjoeren fan in [[gedicht]], learde er fan [[1955]] ôf troch oan 'e [[Universiteit fan Pittsburgh]] te [[Pittsburgh]], yn westlik [[Pennsylvania]]. Dêr studearre er om [[1960]] hinne ôf mei in [[bachelor]] yn kreätyf skriuwen. Nei't er in jier om utens trochbrocht hie, folge er mei in stúdzjebeurs fan 'e [[Stegner Fellowship]] in [[doktoraat|doktoraalstúdzje]] yn kreätyf skriuwen oan 'e [[Universiteit fan Stanford]] yn [[Noardlik Kalifornje]]. Stúdzjegenoaten fan him dêre wiene û.o. de letter bekend wurden skriuwers [[Ken Kesey]], [[Gurney Norman]] en [[Larry McMurtry]].

===Karriêre===
Beagle skreau syn earste [[roman]], ''A Fine and Private Place'', doe't er njoggentjin jier wie. It boek kaam út yn [[1960]] en waard yn [[1965]] folge troch it [[autobiografy]]ske ''I See by My Outfit: Cross-Country by Scooter''. Beagle briek yn [[1968]] troch mei de roman ''The Last Unicorn''. By in stimming yn [[1987]] ûnder lêzers fan ''[[Locus (tydskrift)|Locus]]'', in foaroansteande Amerikaansk [[tydskrift]] op it mêd fan [[fantasy (sjenre)|fantasy]] en [[science fiction]], kaam dat wurk as de op fjouwer nei bêste fantasyroman aller tiden út 'e bus. Oare súksesfolle romans fan Beagle wiene ''The Folk of the Air'' ([[1987]]), dêr't er syn earste [[Mythopoeic Award]] mei wûn, ''The Innkeeper's Song'' ([[1994]]), dêr't er in [[Locus Award]] mei wûn, en ''[[Tamsin (roman)|Tamsin]]'' ([[1999]]), dat bekroane waard mei in twadde Mythopoeic Award. Mei ''Two Hearts'', in soarte fan [[epilooch]] op ''The Last Unicorn'', wûn Beagle yn [[2006]] de [[Hugo Award]] foar koarte [[novelle]] en it jiers dêrop ek de [[Nebula Award]] yn deselde kategory.
[[File:Peter S. Beagle (7265767528).jpg|right|thumb|250px|Peter S. Beagle sinjearret syn wurk yn [[2012]] yn [[Phoenix (Arizona)]].]]

Beagle skreau fierders it [[foarwurd]] fan 'e earste Amerikaanske [[edysje]] fan ''[[The Lord of the Rings (romantrilogy)|The Lord of the Rings]]'' fan [[J.R.R. Tolkien]]. Letter makken hy en [[Chris Conkling]] tegearre it [[senario]] fan 'e earste ferfilming fan dat wurk, de [[tekenfilm]] ''[[The Lord of the Rings (film út 1978)|The Lord of the Rings]]'' fan [[Ralph Bakshi]] út [[1978]]. Beagle wie ek de [[senarist]] fan ''[[The Last Unicorn (film)|The Last Unicorn]]'' ([[1982]]), de ferfilming fan syn eigen bekendste roman, en fierders fan û.o. ''Sarek'', in [[ôflevering]] fan 'e [[science&amp;nbsp;fiction]]-[[tillefyzjesearje]] ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' ([[1990]]) en fan ''A Whale of a Tale'', de [[pilotôflevering]] foar de [[tekenfilmsearje]] ''[[The Little Mermaid (tillefyzjesearje)|The Little Mermaid]]''. Yn 'e mande mei [[komponist]] [[David Carlson]] wurke Beagle syn [[koarte ferhaal]] ''Come, Lady Death'' om ta in [[libretto]] foar in [[opera]], ''The Midnight Angel'', dy't yn [[1993]] yn it [[Opera Theatre of Saint Louis]] yn [[premiêre]] gie. Fierders skreau Beagle ek [[essay]]s en wied er aktyf as [[redakteur]] fan [[blomlêzing]]s mei koarte ferhalen fan oare auteurs.

===Priveelibben===
Beagle wie fan [[1964]] oant [[1980]] [[troud]] mei Enid Elaine Nordeen. Mei har brocht er trije [[bern (persoan)|bern]] grut: [[dochter]] Kalisa, [[soan]] Dan en Victoria, in [[foardochter]] fan Enid út in earder [[houlik]]. Yn [[1988]] wertroude Beagle mei de [[skriuwster]] en [[byldzjend keunstner]]esse [[Padma Hejmadi]], fan wa't er yn [[2001]] [[skieding (houlik)|skiede]].

Beagle hat sein dat it [[berneboek]] ''[[The Wind in the Willows (boek)|The Wind in the Willows]]'', in klassiker fan 'e [[Ingelsk]]talige [[literatuer]], skreaun troch [[Kenneth Grahame]], him bejeftige mei syn foarleafde foar it [[sjenre]] fan 'e [[fantasy (sjenre)|fantasy]].

Yn [[2015]] klage Beagle syn eardere [[manager (ympresario)|manager]] [[Connor Cochran]] oan foar in skeafergoeding fan [[$]]52&amp;nbsp;miljoen. De [[rjochtbank]] yn [[Alameda County (Kalifornje)|Alameda County]] yn [[Noardlik Kalifornje]] feroardiele Cochran foar [[jild|finansjele]] [[âldereinmishanneling]], [[fraude]] en [[fertrouwensbrek]], en kende Beagle $325.000 ta foar misrûne ynkomsten, mei dêropta in [[skeafergoeding]] fan $7.500 foar [[kwealaster]] en in net bekend makke bedrach ta fergoeding fan [[abbekaat|abbekatekosten]]. Cochran liet himsels lykwols sechstjin [[oere]]n foar it begjin fan 'e [[rjochtsaak]] [[fallisemint|fallyt]] ferklearje, sadat Beagle gjin reade sint seach fan it jild dêr't er rjocht op hie. Noch helte minder wie dat de [[auteursrjocht]]en op syn skriuwwurk fêst kamen te sitten yn 'e ôfwikkeling fan it fallisemint. Pas yn [[febrewaris]] [[2021]] slagge it Beagle om 'e auteursrjochten werom te keapjen foar de priis fan $600.000. Dat bedrach brocht er gear út syn eigen [[sparjild]] en mei in [[crowdfunding]]saksje ûnder syn [[freonskip|freonen]] en sakepartners.
[[File:2014PeterBeagle.jpg|right|thumb|220px|Peter S. Beagle yn [[petear]] mei [[fan (persoan)|fans]] yn [[2014]] yn [[Rochester (Minnesota)]].]]

==Wurk==
===Romans===
*1960 – ''A Fine and Private Place''
*1968 – ''The Last Unicorn''
*1986 – ''The Folk of the Air''
*1993 – ''The Innkeeper's Song''
*1999 – ''[[Tamsin (roman)|Tamsin]]''
*2016 – ''Summerlong''
*2024 – ''I'm Afraid You've Got Dragons''

===Novelles===
*1996 – ''The Unicorn Sonata'' &lt;small&gt;(foar [[jongfolwoeksene]]n)&lt;/small&gt;
*2000 – ''A Dance for Emilia''
*2007 – ''The Last Unicorn: The Lost Version'' &lt;small&gt;(oarspronklike kladferzje fan novellelingte)&lt;/small&gt;
*2010 – ''Return''
*2017 – ''In Calabria''
*2018 – ''The Last Unicorn: The Lost Journey'' &lt;small&gt;(foltôge novelleferzje)&lt;/small&gt;

===Koarte novelles===
*1969 – ''Lila the Werewolf''
*2006 – ''Two Hearts''

===Omnibusedysjes===
*1978 – ''The Fantasy Worlds of Peter S. Beagle'' &lt;small&gt;([[omnibus (boek)|omnibus]] fan ''A Fine and Private Place'', ''The Last Unicorn'', ''Come, Lady Death'' en ''Lila the Werewolf'')&lt;/small&gt;

===Ferhalebondels===
*1997 – ''Giant Bones'' &lt;small&gt;([[koarte ferhalen]] út 'e wrâld fan ''The Innkeeper's Song''; yn 1999 werútjûn ûnder de titel ''The Magician of Karakosk and Other Stories'')&lt;/small&gt;
*1997 – ''The Rhinoceros Who Quoted Nietzsche and Other Odd Adquaintances'' &lt;small&gt;(samling [[koarte ferhalen]] en [[essay]]s)&lt;/small&gt;
*2006 – ''The Line Between''
*2008 – ''Strange Roads''
*2009 – ''We Never Talk About My Brother''
*2010 – ''Mirror Kingdoms: The Best of Peter S. Beagle'' &lt;small&gt;([[blomlêzing]] út eigen wurk, ûnder redaksje fan [[Jonathan Strahan]])&lt;/small&gt;
*2011 – ''Sleight of Hand''
*2017 – ''The Overneath''
*2023 – ''The Way Home''

===Poëzij===
*2006 – ''Your Friendly Neighborhood Magician: Songs and Early Poems''

===Non-fiksje===
*1965 – ''I See by My Outfit: Cross-Country by Scooter, an Adventure'' &lt;small&gt;([[autobiografy|memoire]])&lt;/small&gt;
*1969 – ''The California Feeling'' &lt;small&gt;(mei [[fotograaf]] [[Michael Bry]])&lt;/small&gt;
*1975 – ''American Denim'' 
*1976 – ''The Lady and Her Tiger'' &lt;small&gt;(mei [[Pat Derby]])&lt;/small&gt;
*1982 – ''The Garden of Earthly Delights'' &lt;small&gt;([[keunst]]boek)&lt;/small&gt;
*1995 – ''In the Presence of the Elephants'' &lt;small&gt;([[foto]]boek)&lt;/small&gt;
*1997 – ''The Rhinoceros Who Quoted Nietzsche and Other Odd Adquaintances'' &lt;small&gt;(samling [[koarte ferhalen]] en [[essay]]s)&lt;/small&gt;

===Redaksje===
*1995 – ''Peter S. Beagle's Immortal Unicorn'' &lt;small&gt;([[blomlêzing]] fan it wurk fan oare auteurs; ûnder redaksje fan Peter S. Beagle; yn [[paperback]]foarm opspjalten yn 2 dielen: ''Peter S. Beagle's Immortal Unicorn'' út 1998 en ''Peter S. Beagle Immortal Unicorn 2'' út 1999)&lt;/small&gt;
*2010 – ''The Secret History of Fantasy'' &lt;small&gt;(blomlêzing fan it wurk fan oare auteurs; ûnder redaksje fan Peter S. Beagle)&lt;/small&gt;
*2011 – ''[[The Urban Fantasy Anthology]]'' &lt;small&gt;(blomlêzing fan it wurk fan oare auteurs; ûnder redaksje fan Peter S. Beagle en [[Joe R. Lansdale]])&lt;/small&gt;
*2017 – ''The New Voices of Fantasy'' &lt;small&gt;(blomlêzing fan it wurk fan oare auteurs; ûnder redaksje fan Peter S. Beagle en [[Jacob Weisman]])&lt;/small&gt;
*2019 – ''The Unicorn Anthology'' &lt;small&gt;(blomlêzing fan it wurk fan oare auteurs; ûnder redaksje fan Peter S. Beagle en Jacob Weisman)&lt;/small&gt;

===Senario's===
*1974 – ''[[The Dove (film út 1974)|The Dove]]'' 
*1977 – ''[[The Greatest Thing That Almost Happened (film)|The Greatest Thing That Almost Happened]]'' 
*1978 – ''[[The Lord of the Rings (film út 1978)|The Lord of the Rings]]'' &lt;small&gt;(mei [[Chris Conkling]])&lt;/small&gt;
*1982 – ''[[The Last Unicorn (film)|The Last Unicorn]]'' 
*1990 – ''Sarek'' &lt;small&gt;([[ôflevering]] fan 'e [[tillefyzjesearje]] ''[[Star Trek: The Next Generation]]'')&lt;/small&gt;
*1992 – ''A Whale of a Tale'' &lt;small&gt;([[pilotôflevering]] fan 'e [[tekenfilmsearje]] ''[[The Little Mermaid (tillefyzjesearje)|The Little Mermaid]]'')&lt;/small&gt;
*1998 – ''[[Camelot (film út 1998)|Camelot]]'' 
*1998 – ''[[A Tale of Egypt]]''

==Prizen en nominaasjes== 
&lt;small&gt;Boarne: [https://www.sfadb.com/Peter_S_Beagle Science Fiction Awards Database]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! jier
! priis
! resultaat
! kategory
! foar
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|'''1987'''
|[[Mythopoeic Award]]
|wûn
|bêste fantasy 
|''The Folk of the Air''
|-
|[[Locus Award]]
|6e plak
|bêste fantasyroman 
|''The Folk of the Air''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|'''1994'''
|[[Locus Award]]
|wûn
|bêste fantasyroman 
|''The Innkeeper's Song''
|-
|[[Mythopoeic Award]]
|nominearre
|bêste fantasy foar folwoeksenen 
|''The Innkeeper's Song''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste roman 
|''The Innkeeper's Song''
|-
| '''1996'''
|[[Locus Award]]
|8e plak
|bêste [[blomlêzing]] 
|''Peter S. Beagle's Immortal Unicorn''
|-
| '''1997'''
|[[Locus Award]]
|4e plak
|bêste novelle 
|''The Unicorn Sonata''
|-
|rowspan=&quot;6&quot;|'''1998'''
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Locus Award]]
|2e plak
|bêste novelle 
|''Giant Bones'' 
|-
|6e plak
|bêste koarte novelle 
|''Julie's Unicorn''
|-
|7e plak
|bêste ferhalebondel 
|''Giant Bones''
|-
|15e plak
|bêste ferhalebondel
|''The Rhinoceros Who Quoted Nietzsche and Other Odd Adquaintances''
|-
|[[Mythopoeic Award]]
|nominearre
|bêste literatuer foar folwoeksenen 
|''Giant Bones''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste ferhalebondel 
|''Giant Bones''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|'''2000'''
|[[Mythopoeic Award]]
|wûn
|bêste literatuer foar folwoeksenen 
|''[[Tamsin (roman)|Tamsin]]''
|-
|[[Locus Award]]
|5e plak
|bêste fantasyroman 
|''Tamsin''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste roman 
|''Tamsin''
|-
| '''2003'''
|[[Grand Prix de l'Imaginaire]]
|wûn
|bêste oersetting fan in ferhalebondel 
|''The Rhinoceros Who Quoted Nietzsche and Other Odd Acquaintances''
|-
| '''2005'''
|[[Locus Award]]
|3e plak
|bêste koarte novelle 
|''Quarry''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|'''2006'''
|[[Hugo Award]]
|wûn
|bêste koarte novelle 
|''Two Hearts''
|-
|[[Locus Award]]
|2e plak
|bêste koarte novelle 
|''Two Hearts''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste koarte fiksje 
|''Two Hearts''
|-
|rowspan=&quot;7&quot;|'''2007'''
|[[Nebula Award]]
|wûn
|bêste koarte novelle 
|''Two Hearts''
|-
|[[WSFA Small Press Award]]
|wûn
|n.f.t. 
|''El Regalo''
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Locus Award]]
|6e plak
|bêste koarte novelle 
|''Salt Wine''
|-
|11e plak
|bêste koarte novelle 
|''El Regalo''
|-
|27e plak
|bêste koarte novelle 
|''Chandail''
|-
|6e plak
|bêste ferhalebondel 
|''The Line Between''
|-
|[[Mythopoeic Award]]
|nominearre
|bêste literatuer foar folwoeksenen 
|''The Line Between''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|'''2008'''
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Locus Award]]
|2e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''The Last and Only, or, Mr. Moscowitz Becomes French''
|-
|4e plak
|bêste koarte novelle 
|''We Never Talk About My Brother''
|-
|11e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''Barrens Dance''
|-
|rowspan=&quot;6&quot;|'''2009'''
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Locus Award]]
|5e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''King Pelles the Sure''
|-
|6e plak
|bêste koarte novelle 
|''The Rabbi's Hobby''
|-
|11e plak
|bêste koarte novelle 
|''Uncle Chaim and Aunt Rifke and the Angel''
|-
|19e plak
|bêste koarte novelle 
|''The Tale of Junko and Sayuri''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste novelle 
|''Uncle Chaim and Aunt Rifke and the Angel''
|-
|nominearre
|bêste ferhalebondel 
|''Strange Roads''
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|'''2010'''
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Locus Award]]
|wûn
|bêste koarte novelle 
|''By Moonlight''
|-
|5e plak
|bêste ferhalebondel 
|''We Never Talk About My Brother''
|-
|32e plak
|bêste koarte novelle 
|''Vanishing''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste ferhalebondel 
|''We Never Talk About My Brother''
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|'''2011'''
|[[World Fantasy Award]]
|wûn
|Liftime Achievement Award &lt;small&gt;([[oeuvrepriis]])&lt;/small&gt;
|[[oeuvre]]
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Locus Award]]
|2e plak
|bêste ferhalebondel 
|''Mirror Kingdoms''
|-
|15e plak
|bêste koarte novelle 
|''La Lune t'Attend''
|-
|18e plak
|bêste koarte novelle 
|''Trinity County, CA''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|'''2012'''
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Locus Award]]
|3e plak
|bêste ferhalebondel 
|''Sleight of Hand''
|-
|4e plak
|bêste koarte novelle 
|''Underbridge''
|-
|5e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''The Way It Works Out and All''
|-
| '''2013'''
|[[Locus Award]]
|6e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''Great-Grandmother in the Cellar''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|'''2017'''
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Locus Award]]
|4e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''The Story of Kao Yu''
|-
|10e plak
|bêste fantasyroman 
|''Summerlong''
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|'''2018'''
|[[SFWA Grand Master Award]]
|wûn
|n.f.t. 
|oeuvre
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[World Fantasy Award]]
|wûn
|bêste [redaksje fan in] blomlêzing 
|''The New Voices of Fantasy''&lt;br&gt;(mei [[Jacob Weisman]])
|-
|nominearre
|bêste novelle 
|''In Calabria''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Locus Award]]
|6e plak
|bêste ferhalebondel 
|''The Overneath''
|-
|8e plak
|bêste novelle 
|''In Calabria''
|-
|'''2023'''
|[[Forry Award]]
|wûn
|n.f.t.
|oeuvre
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|'''2024'''
|[[Locus Award]]
|6e plak
|bêste ferhalebondel
|''The Essential Peter S. Beagle, Volume 1 &amp; 2''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste ferhalebondel
|''The Essential Peter S. Beagle, Volume 1 &amp; 2''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|'''2025'''
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Locus Award]]
|wûn
|bêste yllustrearre boek of keunstboek
|''The Last Unicorn''&lt;br&gt;(mei [[yllustrator]] [[Tom Kidd]])
|-
|6e plak
|bêste fantasyroman 
|''I'm Afraid You've Got Dragons''
|-
|}&lt;/small&gt;

==Keppelings om utens==
*{{en}}[https://beagleverse.com/ Offisjele webside fan Peter S. Beagle]
*{{en}}[https://www.isfdb.org/cgi-bin/ea.cgi?1039 Peter S. Beagle yn 'e Internet Speculative Fiction Database]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Peter_S._Beagle ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Peter S. Beagle}}
}}

{{DEFAULTSORT:Beagle, Peter S.}}
[[Kategory:Amerikaansk romanskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk koarte-ferhaleskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk essayist]]
[[Kategory:Amerikaansk fantasyskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Joadsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Russysk-Joadsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1939]]</text>
      <sha1>t6hwypade86r7xpmvipiyl8464ddqmt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230108</id>
      <parentid>1230107</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Prizen en nominaasjes */ red</comment>
      <origin>1230108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18326" sha1="lwout2qa69209ditg7ms6eqvjfkajm7" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding                    =Peter S. Beagle (7271128160).jpg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| oar pseudonym                = 
| echte namme                  = Peter Soyer Beagle
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| berne                        = [[20 april]] [[1939]]
| berteplak                    = [[New York (stêd)|New York]] ([[New York (steat)|New York]])
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = [[File:Flag of Israel.svg|border|20px]] [[Joaden|Joadsk]]
| regionale identiteit         = [[File:Yiddish flag.png|border|20px]] [[Asjkenazyske Joaden|Asjkenazysk]]
| taal                         = [[Ingelsk]]
| sjenre                       = [[fantasy (sjenre)|fantasy]], [[essay]]s
| perioade                     = 
| streaming                    = 
| tema's                       = 
| bekendste wurk(en)           = ''The Last Unicorn'' &lt;br&gt;''[[Tamsin (roman)|Tamsin]]''
| útjouwer                     = [[Roc Books]]
| prizen                       = [[Hugo Award]] 2006 &lt;br&gt;[[Nebula Award]] 2007&lt;br&gt;[[World Fantasy Award]] 2011, 2018&lt;br&gt; [[Locus Award]] 1994, 2010&lt;br&gt;[[Mythopoeic Award]] 1987, 2000
| jierren aktyf                = [[1960]] – no
| webside                      = [https://beagleverse.com/ beagleverse.com/]
}}
'''Peter S. Beagle''' (folút: '''Peter Soyer Beagle'''; [[New York (stêd)|New York]], [[20 april]] [[1939]]) is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[skriuwer]] fan [[fantasy (sjenre)|fantasy]]romans, [[senarioskriuwer]] en [[essayist]]. Hy is it bekendst wurden mei syn [[roman]]s ''The Last Unicorn'' ([[1968]]) en ''[[Tamsin (roman)|Tamsin]]'' ([[1999]]). Yn syn [[karriêre]] as skriuwer wûn er ferskate [[prestiizje|prestizjeuze]] [[priis (ûnderskieding)|prizen]], wêrûnder de [[Hugo Award]], de [[Nebula Award]] en (twaris) de [[World Fantasy Award]]. Yn [[2018]] waard er troch [[Science Fiction and Fantasy Writers of America]] (SFWA) útroppen ta [[grutmaster]].

==Libben en karriêre==
===Jonkheid en oplieding===
Beagle waard yn [[1939]] [[berne]] yn 'e [[New York (stêd)|New&amp;nbsp;Yorkske]] [[borough (Feriene Steaten)|borough]] [[The Bronx]] as de [[soan]] fan Simon Beagle, in [[learaar]] [[skiednis]], en dy syn [[oarehelte|frou]] Rebecca Soyer. Syn [[famylje|folk]] bestiet út [[Asjkenazyske Joaden|Asjkenazyske]] [[Joaden]] út [[Ruslân]] wei, dy't yn 'e tiid fan it [[Keizerryk Ruslân]] foar [[pogrom]]s en [[joadeferfolging|ferfolgings]] nei de [[Feriene Steaten]] ta flechten. Trije fan Beagle syn [[omke]]s wiene [[keunstskilder]]s fan namme, te witten syn [[mem]]me [[bruorren]] [[Moses Soyer|Moses]], [[Raphael Soyer|Raphael]] en [[Isaac Soyer]].
[[File:Peter_S_Beagle-2006_Inkpot_Award.jpg|left|thumb|180px|Peter S. Beagle mei de krekt dêrfoar troch him wûne [[Inkpot Award]] op 'e [[San Diego Comic-Con]] fan [[2006]].]]

Beagle groeide op yn The Bronx, dêr't er [[fuortset ûnderwiis]] folge oan 'e Bronx High School of Science. Mei in [[stúdzjebeurs]] fan [[The Scholastic Art &amp; Writing Awards]], dy't er wûn hie troch it ynstjoeren fan in [[gedicht]], learde er fan [[1955]] ôf troch oan 'e [[Universiteit fan Pittsburgh]] te [[Pittsburgh]], yn westlik [[Pennsylvania]]. Dêr studearre er om [[1960]] hinne ôf mei in [[bachelor]] yn kreätyf skriuwen. Nei't er in jier om utens trochbrocht hie, folge er mei in stúdzjebeurs fan 'e [[Stegner Fellowship]] in [[doktoraat|doktoraalstúdzje]] yn kreätyf skriuwen oan 'e [[Universiteit fan Stanford]] yn [[Noardlik Kalifornje]]. Stúdzjegenoaten fan him dêre wiene û.o. de letter bekend wurden skriuwers [[Ken Kesey]], [[Gurney Norman]] en [[Larry McMurtry]].

===Karriêre===
Beagle skreau syn earste [[roman]], ''A Fine and Private Place'', doe't er njoggentjin jier wie. It boek kaam út yn [[1960]] en waard yn [[1965]] folge troch it [[autobiografy]]ske ''I See by My Outfit: Cross-Country by Scooter''. Beagle briek yn [[1968]] troch mei de roman ''The Last Unicorn''. By in stimming yn [[1987]] ûnder lêzers fan ''[[Locus (tydskrift)|Locus]]'', in foaroansteande Amerikaansk [[tydskrift]] op it mêd fan [[fantasy (sjenre)|fantasy]] en [[science fiction]], kaam dat wurk as de op fjouwer nei bêste fantasyroman aller tiden út 'e bus. Oare súksesfolle romans fan Beagle wiene ''The Folk of the Air'' ([[1987]]), dêr't er syn earste [[Mythopoeic Award]] mei wûn, ''The Innkeeper's Song'' ([[1994]]), dêr't er in [[Locus Award]] mei wûn, en ''[[Tamsin (roman)|Tamsin]]'' ([[1999]]), dat bekroane waard mei in twadde Mythopoeic Award. Mei ''Two Hearts'', in soarte fan [[epilooch]] op ''The Last Unicorn'', wûn Beagle yn [[2006]] de [[Hugo Award]] foar koarte [[novelle]] en it jiers dêrop ek de [[Nebula Award]] yn deselde kategory.
[[File:Peter S. Beagle (7265767528).jpg|right|thumb|250px|Peter S. Beagle sinjearret syn wurk yn [[2012]] yn [[Phoenix (Arizona)]].]]

Beagle skreau fierders it [[foarwurd]] fan 'e earste Amerikaanske [[edysje]] fan ''[[The Lord of the Rings (romantrilogy)|The Lord of the Rings]]'' fan [[J.R.R. Tolkien]]. Letter makken hy en [[Chris Conkling]] tegearre it [[senario]] fan 'e earste ferfilming fan dat wurk, de [[tekenfilm]] ''[[The Lord of the Rings (film út 1978)|The Lord of the Rings]]'' fan [[Ralph Bakshi]] út [[1978]]. Beagle wie ek de [[senarist]] fan ''[[The Last Unicorn (film)|The Last Unicorn]]'' ([[1982]]), de ferfilming fan syn eigen bekendste roman, en fierders fan û.o. ''Sarek'', in [[ôflevering]] fan 'e [[science&amp;nbsp;fiction]]-[[tillefyzjesearje]] ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' ([[1990]]) en fan ''A Whale of a Tale'', de [[pilotôflevering]] foar de [[tekenfilmsearje]] ''[[The Little Mermaid (tillefyzjesearje)|The Little Mermaid]]''. Yn 'e mande mei [[komponist]] [[David Carlson]] wurke Beagle syn [[koarte ferhaal]] ''Come, Lady Death'' om ta in [[libretto]] foar in [[opera]], ''The Midnight Angel'', dy't yn [[1993]] yn it [[Opera Theatre of Saint Louis]] yn [[premiêre]] gie. Fierders skreau Beagle ek [[essay]]s en wied er aktyf as [[redakteur]] fan [[blomlêzing]]s mei koarte ferhalen fan oare auteurs.

===Priveelibben===
Beagle wie fan [[1964]] oant [[1980]] [[troud]] mei Enid Elaine Nordeen. Mei har brocht er trije [[bern (persoan)|bern]] grut: [[dochter]] Kalisa, [[soan]] Dan en Victoria, in [[foardochter]] fan Enid út in earder [[houlik]]. Yn [[1988]] wertroude Beagle mei de [[skriuwster]] en [[byldzjend keunstner]]esse [[Padma Hejmadi]], fan wa't er yn [[2001]] [[skieding (houlik)|skiede]].

Beagle hat sein dat it [[berneboek]] ''[[The Wind in the Willows (boek)|The Wind in the Willows]]'', in klassiker fan 'e [[Ingelsk]]talige [[literatuer]], skreaun troch [[Kenneth Grahame]], him bejeftige mei syn foarleafde foar it [[sjenre]] fan 'e [[fantasy (sjenre)|fantasy]].

Yn [[2015]] klage Beagle syn eardere [[manager (ympresario)|manager]] [[Connor Cochran]] oan foar in skeafergoeding fan [[$]]52&amp;nbsp;miljoen. De [[rjochtbank]] yn [[Alameda County (Kalifornje)|Alameda County]] yn [[Noardlik Kalifornje]] feroardiele Cochran foar [[jild|finansjele]] [[âldereinmishanneling]], [[fraude]] en [[fertrouwensbrek]], en kende Beagle $325.000 ta foar misrûne ynkomsten, mei dêropta in [[skeafergoeding]] fan $7.500 foar [[kwealaster]] en in net bekend makke bedrach ta fergoeding fan [[abbekaat|abbekatekosten]]. Cochran liet himsels lykwols sechstjin [[oere]]n foar it begjin fan 'e [[rjochtsaak]] [[fallisemint|fallyt]] ferklearje, sadat Beagle gjin reade sint seach fan it jild dêr't er rjocht op hie. Noch helte minder wie dat de [[auteursrjocht]]en op syn skriuwwurk fêst kamen te sitten yn 'e ôfwikkeling fan it fallisemint. Pas yn [[febrewaris]] [[2021]] slagge it Beagle om 'e auteursrjochten werom te keapjen foar de priis fan $600.000. Dat bedrach brocht er gear út syn eigen [[sparjild]] en mei in [[crowdfunding]]saksje ûnder syn [[freonskip|freonen]] en sakepartners.
[[File:2014PeterBeagle.jpg|right|thumb|220px|Peter S. Beagle yn [[petear]] mei [[fan (persoan)|fans]] yn [[2014]] yn [[Rochester (Minnesota)]].]]

==Wurk==
===Romans===
*1960 – ''A Fine and Private Place''
*1968 – ''The Last Unicorn''
*1986 – ''The Folk of the Air''
*1993 – ''The Innkeeper's Song''
*1999 – ''[[Tamsin (roman)|Tamsin]]''
*2016 – ''Summerlong''
*2024 – ''I'm Afraid You've Got Dragons''

===Novelles===
*1996 – ''The Unicorn Sonata'' &lt;small&gt;(foar [[jongfolwoeksene]]n)&lt;/small&gt;
*2000 – ''A Dance for Emilia''
*2007 – ''The Last Unicorn: The Lost Version'' &lt;small&gt;(oarspronklike kladferzje fan novellelingte)&lt;/small&gt;
*2010 – ''Return''
*2017 – ''In Calabria''
*2018 – ''The Last Unicorn: The Lost Journey'' &lt;small&gt;(foltôge novelleferzje)&lt;/small&gt;

===Koarte novelles===
*1969 – ''Lila the Werewolf''
*2006 – ''Two Hearts''

===Omnibusedysjes===
*1978 – ''The Fantasy Worlds of Peter S. Beagle'' &lt;small&gt;([[omnibus (boek)|omnibus]] fan ''A Fine and Private Place'', ''The Last Unicorn'', ''Come, Lady Death'' en ''Lila the Werewolf'')&lt;/small&gt;

===Ferhalebondels===
*1997 – ''Giant Bones'' &lt;small&gt;([[koarte ferhalen]] út 'e wrâld fan ''The Innkeeper's Song''; yn 1999 werútjûn ûnder de titel ''The Magician of Karakosk and Other Stories'')&lt;/small&gt;
*1997 – ''The Rhinoceros Who Quoted Nietzsche and Other Odd Adquaintances'' &lt;small&gt;(samling [[koarte ferhalen]] en [[essay]]s)&lt;/small&gt;
*2006 – ''The Line Between''
*2008 – ''Strange Roads''
*2009 – ''We Never Talk About My Brother''
*2010 – ''Mirror Kingdoms: The Best of Peter S. Beagle'' &lt;small&gt;([[blomlêzing]] út eigen wurk, ûnder redaksje fan [[Jonathan Strahan]])&lt;/small&gt;
*2011 – ''Sleight of Hand''
*2017 – ''The Overneath''
*2023 – ''The Way Home''

===Poëzij===
*2006 – ''Your Friendly Neighborhood Magician: Songs and Early Poems''

===Non-fiksje===
*1965 – ''I See by My Outfit: Cross-Country by Scooter, an Adventure'' &lt;small&gt;([[autobiografy|memoire]])&lt;/small&gt;
*1969 – ''The California Feeling'' &lt;small&gt;(mei [[fotograaf]] [[Michael Bry]])&lt;/small&gt;
*1975 – ''American Denim'' 
*1976 – ''The Lady and Her Tiger'' &lt;small&gt;(mei [[Pat Derby]])&lt;/small&gt;
*1982 – ''The Garden of Earthly Delights'' &lt;small&gt;([[keunst]]boek)&lt;/small&gt;
*1995 – ''In the Presence of the Elephants'' &lt;small&gt;([[foto]]boek)&lt;/small&gt;
*1997 – ''The Rhinoceros Who Quoted Nietzsche and Other Odd Adquaintances'' &lt;small&gt;(samling [[koarte ferhalen]] en [[essay]]s)&lt;/small&gt;

===Redaksje===
*1995 – ''Peter S. Beagle's Immortal Unicorn'' &lt;small&gt;([[blomlêzing]] fan it wurk fan oare auteurs; ûnder redaksje fan Peter S. Beagle; yn [[paperback]]foarm opspjalten yn 2 dielen: ''Peter S. Beagle's Immortal Unicorn'' út 1998 en ''Peter S. Beagle Immortal Unicorn 2'' út 1999)&lt;/small&gt;
*2010 – ''The Secret History of Fantasy'' &lt;small&gt;(blomlêzing fan it wurk fan oare auteurs; ûnder redaksje fan Peter S. Beagle)&lt;/small&gt;
*2011 – ''[[The Urban Fantasy Anthology]]'' &lt;small&gt;(blomlêzing fan it wurk fan oare auteurs; ûnder redaksje fan Peter S. Beagle en [[Joe R. Lansdale]])&lt;/small&gt;
*2017 – ''The New Voices of Fantasy'' &lt;small&gt;(blomlêzing fan it wurk fan oare auteurs; ûnder redaksje fan Peter S. Beagle en [[Jacob Weisman]])&lt;/small&gt;
*2019 – ''The Unicorn Anthology'' &lt;small&gt;(blomlêzing fan it wurk fan oare auteurs; ûnder redaksje fan Peter S. Beagle en Jacob Weisman)&lt;/small&gt;

===Senario's===
*1974 – ''[[The Dove (film út 1974)|The Dove]]'' 
*1977 – ''[[The Greatest Thing That Almost Happened (film)|The Greatest Thing That Almost Happened]]'' 
*1978 – ''[[The Lord of the Rings (film út 1978)|The Lord of the Rings]]'' &lt;small&gt;(mei [[Chris Conkling]])&lt;/small&gt;
*1982 – ''[[The Last Unicorn (film)|The Last Unicorn]]'' 
*1990 – ''Sarek'' &lt;small&gt;([[ôflevering]] fan 'e [[tillefyzjesearje]] ''[[Star Trek: The Next Generation]]'')&lt;/small&gt;
*1992 – ''A Whale of a Tale'' &lt;small&gt;([[pilotôflevering]] fan 'e [[tekenfilmsearje]] ''[[The Little Mermaid (tillefyzjesearje)|The Little Mermaid]]'')&lt;/small&gt;
*1998 – ''[[Camelot (film út 1998)|Camelot]]'' 
*1998 – ''[[A Tale of Egypt]]''

==Prizen en nominaasjes== 
&lt;small&gt;Boarne: [https://www.sfadb.com/Peter_S_Beagle Science Fiction Awards Database]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! jier
! priis
! resultaat
! kategory
! foar
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|'''1987'''
|[[Mythopoeic Award]]
|wûn
|bêste fantasy 
|''The Folk of the Air''
|-
|[[Locus Award]]
|6e plak
|bêste fantasyroman 
|''The Folk of the Air''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|'''1994'''
|[[Locus Award]]
|wûn
|bêste fantasyroman 
|''The Innkeeper's Song''
|-
|[[Mythopoeic Award]]
|nominearre
|bêste fantasy foar folwoeksenen 
|''The Innkeeper's Song''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste roman 
|''The Innkeeper's Song''
|-
| '''1996'''
|[[Locus Award]]
|8e plak
|bêste [[blomlêzing]] 
|''Peter S. Beagle's Immortal Unicorn''
|-
| '''1997'''
|[[Locus Award]]
|4e plak
|bêste novelle 
|''The Unicorn Sonata''
|-
|rowspan=&quot;6&quot;|'''1998'''
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Locus Award]]
|2e plak
|bêste novelle 
|''Giant Bones'' 
|-
|6e plak
|bêste koarte novelle 
|''Julie's Unicorn''
|-
|7e plak
|bêste ferhalebondel 
|''Giant Bones''
|-
|15e plak
|bêste ferhalebondel
|''The Rhinoceros Who Quoted Nietzsche and Other Odd Adquaintances''
|-
|[[Mythopoeic Award]]
|nominearre
|bêste literatuer foar folwoeksenen 
|''Giant Bones''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste ferhalebondel 
|''Giant Bones''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|'''2000'''
|[[Mythopoeic Award]]
|wûn
|bêste literatuer foar folwoeksenen 
|''[[Tamsin (roman)|Tamsin]]''
|-
|[[Locus Award]]
|5e plak
|bêste fantasyroman 
|''Tamsin''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste roman 
|''Tamsin''
|-
| '''2003'''
|[[Grand Prix de l'Imaginaire]]
|wûn
|bêste oersetting fan in ferhalebondel 
|''The Rhinoceros Who Quoted Nietzsche and Other Odd Acquaintances''
|-
| '''2005'''
|[[Locus Award]]
|3e plak
|bêste koarte novelle 
|''Quarry''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|'''2006'''
|[[Hugo Award]]
|wûn
|bêste koarte novelle 
|''Two Hearts''
|-
|[[Locus Award]]
|2e plak
|bêste koarte novelle 
|''Two Hearts''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste koarte fiksje 
|''Two Hearts''
|-
|rowspan=&quot;7&quot;|'''2007'''
|[[Nebula Award]]
|wûn
|bêste koarte novelle 
|''Two Hearts''
|-
|[[WSFA Small Press Award]]
|wûn
|n.f.t. 
|''El Regalo''
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Locus Award]]
|6e plak
|bêste koarte novelle 
|''Salt Wine''
|-
|11e plak
|bêste koarte novelle 
|''El Regalo''
|-
|27e plak
|bêste koarte novelle 
|''Chandail''
|-
|6e plak
|bêste ferhalebondel 
|''The Line Between''
|-
|[[Mythopoeic Award]]
|nominearre
|bêste literatuer foar folwoeksenen 
|''The Line Between''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|'''2008'''
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Locus Award]]
|2e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''The Last and Only, or, Mr. Moscowitz Becomes French''
|-
|4e plak
|bêste koarte novelle 
|''We Never Talk About My Brother''
|-
|11e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''Barrens Dance''
|-
|rowspan=&quot;6&quot;|'''2009'''
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Locus Award]]
|5e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''King Pelles the Sure''
|-
|6e plak
|bêste koarte novelle 
|''The Rabbi's Hobby''
|-
|11e plak
|bêste koarte novelle 
|''Uncle Chaim and Aunt Rifke and the Angel''
|-
|19e plak
|bêste koarte novelle 
|''The Tale of Junko and Sayuri''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste novelle 
|''Uncle Chaim and Aunt Rifke and the Angel''
|-
|nominearre
|bêste ferhalebondel 
|''Strange Roads''
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|'''2010'''
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Locus Award]]
|wûn
|bêste koarte novelle 
|''By Moonlight''
|-
|5e plak
|bêste ferhalebondel 
|''We Never Talk About My Brother''
|-
|32e plak
|bêste koarte novelle 
|''Vanishing''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste ferhalebondel 
|''We Never Talk About My Brother''
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|'''2011'''
|[[World Fantasy Award]]
|wûn
|Liftime Achievement Award &lt;small&gt;([[oeuvrepriis]])&lt;/small&gt;
|[[oeuvre]]
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Locus Award]]
|2e plak
|bêste ferhalebondel 
|''Mirror Kingdoms''
|-
|15e plak
|bêste koarte novelle 
|''La Lune t'Attend''
|-
|18e plak
|bêste koarte novelle 
|''Trinity County, CA''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|'''2012'''
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Locus Award]]
|3e plak
|bêste ferhalebondel 
|''Sleight of Hand''
|-
|4e plak
|bêste koarte novelle 
|''Underbridge''
|-
|5e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''The Way It Works Out and All''
|-
| '''2013'''
|[[Locus Award]]
|6e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''Great-Grandmother in the Cellar''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|'''2017'''
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Locus Award]]
|4e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''The Story of Kao Yu''
|-
|10e plak
|bêste fantasyroman 
|''Summerlong''
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|'''2018'''
|[[SFWA Grand Master Award]]
|wûn
|n.f.t. 
|oeuvre
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[World Fantasy Award]]
|wûn
|bêste [redaksje fan in] blomlêzing 
|''The New Voices of Fantasy''&lt;br&gt;(mei [[Jacob Weisman]])
|-
|nominearre
|bêste novelle 
|''In Calabria''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Locus Award]]
|6e plak
|bêste ferhalebondel 
|''The Overneath''
|-
|8e plak
|bêste novelle 
|''In Calabria''
|-
|'''2023'''
|[[Forry Award]]
|wûn
|n.f.t.
|oeuvre
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|'''2024'''
|[[Locus Award]]
|6e plak
|bêste ferhalebondel
|''The Essential Peter S. Beagle, Volume 1 &amp; 2''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste ferhalebondel
|''The Essential Peter S. Beagle, Volume 1 &amp; 2''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|'''2025'''
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Locus Award]]
|wûn
|bêste yllustrearre boek of keunstboek
|''The Last Unicorn''&lt;br&gt;(mei [[yllustrator]] [[Tom Kidd]])
|-
|6e plak
|bêste fantasyroman 
|''I'm Afraid You've Got Dragons''
|-
|}
&lt;/small&gt;

==Keppelings om utens==
*{{en}}[https://beagleverse.com/ Offisjele webside fan Peter S. Beagle]
*{{en}}[https://www.isfdb.org/cgi-bin/ea.cgi?1039 Peter S. Beagle yn 'e Internet Speculative Fiction Database]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Peter_S._Beagle ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Peter S. Beagle}}
}}

{{DEFAULTSORT:Beagle, Peter S.}}
[[Kategory:Amerikaansk romanskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk koarte-ferhaleskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk essayist]]
[[Kategory:Amerikaansk fantasyskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Joadsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Russysk-Joadsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1939]]</text>
      <sha1>lwout2qa69209ditg7ms6eqvjfkajm7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230109</id>
      <parentid>1230108</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Prizen en nominaasjes */</comment>
      <origin>1230109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18341" sha1="kpw18myw7zp22b41z1ls2dy1xdx93pt" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding                    =Peter S. Beagle (7271128160).jpg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| oar pseudonym                = 
| echte namme                  = Peter Soyer Beagle
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| berne                        = [[20 april]] [[1939]]
| berteplak                    = [[New York (stêd)|New York]] ([[New York (steat)|New York]])
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = [[File:Flag of Israel.svg|border|20px]] [[Joaden|Joadsk]]
| regionale identiteit         = [[File:Yiddish flag.png|border|20px]] [[Asjkenazyske Joaden|Asjkenazysk]]
| taal                         = [[Ingelsk]]
| sjenre                       = [[fantasy (sjenre)|fantasy]], [[essay]]s
| perioade                     = 
| streaming                    = 
| tema's                       = 
| bekendste wurk(en)           = ''The Last Unicorn'' &lt;br&gt;''[[Tamsin (roman)|Tamsin]]''
| útjouwer                     = [[Roc Books]]
| prizen                       = [[Hugo Award]] 2006 &lt;br&gt;[[Nebula Award]] 2007&lt;br&gt;[[World Fantasy Award]] 2011, 2018&lt;br&gt; [[Locus Award]] 1994, 2010&lt;br&gt;[[Mythopoeic Award]] 1987, 2000
| jierren aktyf                = [[1960]] – no
| webside                      = [https://beagleverse.com/ beagleverse.com/]
}}
'''Peter S. Beagle''' (folút: '''Peter Soyer Beagle'''; [[New York (stêd)|New York]], [[20 april]] [[1939]]) is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[skriuwer]] fan [[fantasy (sjenre)|fantasy]]romans, [[senarioskriuwer]] en [[essayist]]. Hy is it bekendst wurden mei syn [[roman]]s ''The Last Unicorn'' ([[1968]]) en ''[[Tamsin (roman)|Tamsin]]'' ([[1999]]). Yn syn [[karriêre]] as skriuwer wûn er ferskate [[prestiizje|prestizjeuze]] [[priis (ûnderskieding)|prizen]], wêrûnder de [[Hugo Award]], de [[Nebula Award]] en (twaris) de [[World Fantasy Award]]. Yn [[2018]] waard er troch [[Science Fiction and Fantasy Writers of America]] (SFWA) útroppen ta [[grutmaster]].

==Libben en karriêre==
===Jonkheid en oplieding===
Beagle waard yn [[1939]] [[berne]] yn 'e [[New York (stêd)|New&amp;nbsp;Yorkske]] [[borough (Feriene Steaten)|borough]] [[The Bronx]] as de [[soan]] fan Simon Beagle, in [[learaar]] [[skiednis]], en dy syn [[oarehelte|frou]] Rebecca Soyer. Syn [[famylje|folk]] bestiet út [[Asjkenazyske Joaden|Asjkenazyske]] [[Joaden]] út [[Ruslân]] wei, dy't yn 'e tiid fan it [[Keizerryk Ruslân]] foar [[pogrom]]s en [[joadeferfolging|ferfolgings]] nei de [[Feriene Steaten]] ta flechten. Trije fan Beagle syn [[omke]]s wiene [[keunstskilder]]s fan namme, te witten syn [[mem]]me [[bruorren]] [[Moses Soyer|Moses]], [[Raphael Soyer|Raphael]] en [[Isaac Soyer]].
[[File:Peter_S_Beagle-2006_Inkpot_Award.jpg|left|thumb|180px|Peter S. Beagle mei de krekt dêrfoar troch him wûne [[Inkpot Award]] op 'e [[San Diego Comic-Con]] fan [[2006]].]]

Beagle groeide op yn The Bronx, dêr't er [[fuortset ûnderwiis]] folge oan 'e Bronx High School of Science. Mei in [[stúdzjebeurs]] fan [[The Scholastic Art &amp; Writing Awards]], dy't er wûn hie troch it ynstjoeren fan in [[gedicht]], learde er fan [[1955]] ôf troch oan 'e [[Universiteit fan Pittsburgh]] te [[Pittsburgh]], yn westlik [[Pennsylvania]]. Dêr studearre er om [[1960]] hinne ôf mei in [[bachelor]] yn kreätyf skriuwen. Nei't er in jier om utens trochbrocht hie, folge er mei in stúdzjebeurs fan 'e [[Stegner Fellowship]] in [[doktoraat|doktoraalstúdzje]] yn kreätyf skriuwen oan 'e [[Universiteit fan Stanford]] yn [[Noardlik Kalifornje]]. Stúdzjegenoaten fan him dêre wiene û.o. de letter bekend wurden skriuwers [[Ken Kesey]], [[Gurney Norman]] en [[Larry McMurtry]].

===Karriêre===
Beagle skreau syn earste [[roman]], ''A Fine and Private Place'', doe't er njoggentjin jier wie. It boek kaam út yn [[1960]] en waard yn [[1965]] folge troch it [[autobiografy]]ske ''I See by My Outfit: Cross-Country by Scooter''. Beagle briek yn [[1968]] troch mei de roman ''The Last Unicorn''. By in stimming yn [[1987]] ûnder lêzers fan ''[[Locus (tydskrift)|Locus]]'', in foaroansteande Amerikaansk [[tydskrift]] op it mêd fan [[fantasy (sjenre)|fantasy]] en [[science fiction]], kaam dat wurk as de op fjouwer nei bêste fantasyroman aller tiden út 'e bus. Oare súksesfolle romans fan Beagle wiene ''The Folk of the Air'' ([[1987]]), dêr't er syn earste [[Mythopoeic Award]] mei wûn, ''The Innkeeper's Song'' ([[1994]]), dêr't er in [[Locus Award]] mei wûn, en ''[[Tamsin (roman)|Tamsin]]'' ([[1999]]), dat bekroane waard mei in twadde Mythopoeic Award. Mei ''Two Hearts'', in soarte fan [[epilooch]] op ''The Last Unicorn'', wûn Beagle yn [[2006]] de [[Hugo Award]] foar koarte [[novelle]] en it jiers dêrop ek de [[Nebula Award]] yn deselde kategory.
[[File:Peter S. Beagle (7265767528).jpg|right|thumb|250px|Peter S. Beagle sinjearret syn wurk yn [[2012]] yn [[Phoenix (Arizona)]].]]

Beagle skreau fierders it [[foarwurd]] fan 'e earste Amerikaanske [[edysje]] fan ''[[The Lord of the Rings (romantrilogy)|The Lord of the Rings]]'' fan [[J.R.R. Tolkien]]. Letter makken hy en [[Chris Conkling]] tegearre it [[senario]] fan 'e earste ferfilming fan dat wurk, de [[tekenfilm]] ''[[The Lord of the Rings (film út 1978)|The Lord of the Rings]]'' fan [[Ralph Bakshi]] út [[1978]]. Beagle wie ek de [[senarist]] fan ''[[The Last Unicorn (film)|The Last Unicorn]]'' ([[1982]]), de ferfilming fan syn eigen bekendste roman, en fierders fan û.o. ''Sarek'', in [[ôflevering]] fan 'e [[science&amp;nbsp;fiction]]-[[tillefyzjesearje]] ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' ([[1990]]) en fan ''A Whale of a Tale'', de [[pilotôflevering]] foar de [[tekenfilmsearje]] ''[[The Little Mermaid (tillefyzjesearje)|The Little Mermaid]]''. Yn 'e mande mei [[komponist]] [[David Carlson]] wurke Beagle syn [[koarte ferhaal]] ''Come, Lady Death'' om ta in [[libretto]] foar in [[opera]], ''The Midnight Angel'', dy't yn [[1993]] yn it [[Opera Theatre of Saint Louis]] yn [[premiêre]] gie. Fierders skreau Beagle ek [[essay]]s en wied er aktyf as [[redakteur]] fan [[blomlêzing]]s mei koarte ferhalen fan oare auteurs.

===Priveelibben===
Beagle wie fan [[1964]] oant [[1980]] [[troud]] mei Enid Elaine Nordeen. Mei har brocht er trije [[bern (persoan)|bern]] grut: [[dochter]] Kalisa, [[soan]] Dan en Victoria, in [[foardochter]] fan Enid út in earder [[houlik]]. Yn [[1988]] wertroude Beagle mei de [[skriuwster]] en [[byldzjend keunstner]]esse [[Padma Hejmadi]], fan wa't er yn [[2001]] [[skieding (houlik)|skiede]].

Beagle hat sein dat it [[berneboek]] ''[[The Wind in the Willows (boek)|The Wind in the Willows]]'', in klassiker fan 'e [[Ingelsk]]talige [[literatuer]], skreaun troch [[Kenneth Grahame]], him bejeftige mei syn foarleafde foar it [[sjenre]] fan 'e [[fantasy (sjenre)|fantasy]].

Yn [[2015]] klage Beagle syn eardere [[manager (ympresario)|manager]] [[Connor Cochran]] oan foar in skeafergoeding fan [[$]]52&amp;nbsp;miljoen. De [[rjochtbank]] yn [[Alameda County (Kalifornje)|Alameda County]] yn [[Noardlik Kalifornje]] feroardiele Cochran foar [[jild|finansjele]] [[âldereinmishanneling]], [[fraude]] en [[fertrouwensbrek]], en kende Beagle $325.000 ta foar misrûne ynkomsten, mei dêropta in [[skeafergoeding]] fan $7.500 foar [[kwealaster]] en in net bekend makke bedrach ta fergoeding fan [[abbekaat|abbekatekosten]]. Cochran liet himsels lykwols sechstjin [[oere]]n foar it begjin fan 'e [[rjochtsaak]] [[fallisemint|fallyt]] ferklearje, sadat Beagle gjin reade sint seach fan it jild dêr't er rjocht op hie. Noch helte minder wie dat de [[auteursrjocht]]en op syn skriuwwurk fêst kamen te sitten yn 'e ôfwikkeling fan it fallisemint. Pas yn [[febrewaris]] [[2021]] slagge it Beagle om 'e auteursrjochten werom te keapjen foar de priis fan $600.000. Dat bedrach brocht er gear út syn eigen [[sparjild]] en mei in [[crowdfunding]]saksje ûnder syn [[freonskip|freonen]] en sakepartners.
[[File:2014PeterBeagle.jpg|right|thumb|220px|Peter S. Beagle yn [[petear]] mei [[fan (persoan)|fans]] yn [[2014]] yn [[Rochester (Minnesota)]].]]

==Wurk==
===Romans===
*1960 – ''A Fine and Private Place''
*1968 – ''The Last Unicorn''
*1986 – ''The Folk of the Air''
*1993 – ''The Innkeeper's Song''
*1999 – ''[[Tamsin (roman)|Tamsin]]''
*2016 – ''Summerlong''
*2024 – ''I'm Afraid You've Got Dragons''

===Novelles===
*1996 – ''The Unicorn Sonata'' &lt;small&gt;(foar [[jongfolwoeksene]]n)&lt;/small&gt;
*2000 – ''A Dance for Emilia''
*2007 – ''The Last Unicorn: The Lost Version'' &lt;small&gt;(oarspronklike kladferzje fan novellelingte)&lt;/small&gt;
*2010 – ''Return''
*2017 – ''In Calabria''
*2018 – ''The Last Unicorn: The Lost Journey'' &lt;small&gt;(foltôge novelleferzje)&lt;/small&gt;

===Koarte novelles===
*1969 – ''Lila the Werewolf''
*2006 – ''Two Hearts''

===Omnibusedysjes===
*1978 – ''The Fantasy Worlds of Peter S. Beagle'' &lt;small&gt;([[omnibus (boek)|omnibus]] fan ''A Fine and Private Place'', ''The Last Unicorn'', ''Come, Lady Death'' en ''Lila the Werewolf'')&lt;/small&gt;

===Ferhalebondels===
*1997 – ''Giant Bones'' &lt;small&gt;([[koarte ferhalen]] út 'e wrâld fan ''The Innkeeper's Song''; yn 1999 werútjûn ûnder de titel ''The Magician of Karakosk and Other Stories'')&lt;/small&gt;
*1997 – ''The Rhinoceros Who Quoted Nietzsche and Other Odd Adquaintances'' &lt;small&gt;(samling [[koarte ferhalen]] en [[essay]]s)&lt;/small&gt;
*2006 – ''The Line Between''
*2008 – ''Strange Roads''
*2009 – ''We Never Talk About My Brother''
*2010 – ''Mirror Kingdoms: The Best of Peter S. Beagle'' &lt;small&gt;([[blomlêzing]] út eigen wurk, ûnder redaksje fan [[Jonathan Strahan]])&lt;/small&gt;
*2011 – ''Sleight of Hand''
*2017 – ''The Overneath''
*2023 – ''The Way Home''

===Poëzij===
*2006 – ''Your Friendly Neighborhood Magician: Songs and Early Poems''

===Non-fiksje===
*1965 – ''I See by My Outfit: Cross-Country by Scooter, an Adventure'' &lt;small&gt;([[autobiografy|memoire]])&lt;/small&gt;
*1969 – ''The California Feeling'' &lt;small&gt;(mei [[fotograaf]] [[Michael Bry]])&lt;/small&gt;
*1975 – ''American Denim'' 
*1976 – ''The Lady and Her Tiger'' &lt;small&gt;(mei [[Pat Derby]])&lt;/small&gt;
*1982 – ''The Garden of Earthly Delights'' &lt;small&gt;([[keunst]]boek)&lt;/small&gt;
*1995 – ''In the Presence of the Elephants'' &lt;small&gt;([[foto]]boek)&lt;/small&gt;
*1997 – ''The Rhinoceros Who Quoted Nietzsche and Other Odd Adquaintances'' &lt;small&gt;(samling [[koarte ferhalen]] en [[essay]]s)&lt;/small&gt;

===Redaksje===
*1995 – ''Peter S. Beagle's Immortal Unicorn'' &lt;small&gt;([[blomlêzing]] fan it wurk fan oare auteurs; ûnder redaksje fan Peter S. Beagle; yn [[paperback]]foarm opspjalten yn 2 dielen: ''Peter S. Beagle's Immortal Unicorn'' út 1998 en ''Peter S. Beagle Immortal Unicorn 2'' út 1999)&lt;/small&gt;
*2010 – ''The Secret History of Fantasy'' &lt;small&gt;(blomlêzing fan it wurk fan oare auteurs; ûnder redaksje fan Peter S. Beagle)&lt;/small&gt;
*2011 – ''[[The Urban Fantasy Anthology]]'' &lt;small&gt;(blomlêzing fan it wurk fan oare auteurs; ûnder redaksje fan Peter S. Beagle en [[Joe R. Lansdale]])&lt;/small&gt;
*2017 – ''The New Voices of Fantasy'' &lt;small&gt;(blomlêzing fan it wurk fan oare auteurs; ûnder redaksje fan Peter S. Beagle en [[Jacob Weisman]])&lt;/small&gt;
*2019 – ''The Unicorn Anthology'' &lt;small&gt;(blomlêzing fan it wurk fan oare auteurs; ûnder redaksje fan Peter S. Beagle en Jacob Weisman)&lt;/small&gt;

===Senario's===
*1974 – ''[[The Dove (film út 1974)|The Dove]]'' 
*1977 – ''[[The Greatest Thing That Almost Happened (film)|The Greatest Thing That Almost Happened]]'' 
*1978 – ''[[The Lord of the Rings (film út 1978)|The Lord of the Rings]]'' &lt;small&gt;(mei [[Chris Conkling]])&lt;/small&gt;
*1982 – ''[[The Last Unicorn (film)|The Last Unicorn]]'' 
*1990 – ''Sarek'' &lt;small&gt;([[ôflevering]] fan 'e [[tillefyzjesearje]] ''[[Star Trek: The Next Generation]]'')&lt;/small&gt;
*1992 – ''A Whale of a Tale'' &lt;small&gt;([[pilotôflevering]] fan 'e [[tekenfilmsearje]] ''[[The Little Mermaid (tillefyzjesearje)|The Little Mermaid]]'')&lt;/small&gt;
*1998 – ''[[Camelot (film út 1998)|Camelot]]'' 
*1998 – ''[[A Tale of Egypt]]''

==Prizen en nominaasjes== 
&lt;small&gt;Boarne: [https://www.sfadb.com/Peter_S_Beagle Science Fiction Awards Database]&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! jier
! priis
! resultaat
! kategory
! foar
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|'''1987'''
|[[Mythopoeic Award]]
|wûn
|bêste fantasy 
|''The Folk of the Air''
|-
|[[Locus Award]]
|6e plak
|bêste fantasyroman 
|''The Folk of the Air''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|'''1994'''
|[[Locus Award]]
|wûn
|bêste fantasyroman 
|''The Innkeeper's Song''
|-
|[[Mythopoeic Award]]
|nominearre
|bêste fantasy foar folwoeksenen 
|''The Innkeeper's Song''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste roman 
|''The Innkeeper's Song''
|-
| '''1996'''
|[[Locus Award]]
|8e plak
|bêste [[blomlêzing]] 
|''Peter S. Beagle's Immortal Unicorn''
|-
| '''1997'''
|[[Locus Award]]
|4e plak
|bêste novelle 
|''The Unicorn Sonata''
|-
|rowspan=&quot;6&quot;|'''1998'''
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Locus Award]]
|2e plak
|bêste novelle 
|''Giant Bones'' 
|-
|6e plak
|bêste koarte novelle 
|''Julie's Unicorn''
|-
|7e plak
|bêste ferhalebondel 
|''Giant Bones''
|-
|15e plak
|bêste ferhalebondel
|''The Rhinoceros Who Quoted Nietzsche and Other Odd Adquaintances''
|-
|[[Mythopoeic Award]]
|nominearre
|bêste literatuer foar folwoeksenen 
|''Giant Bones''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste ferhalebondel 
|''Giant Bones''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|'''2000'''
|[[Mythopoeic Award]]
|wûn
|bêste literatuer foar folwoeksenen 
|''[[Tamsin (roman)|Tamsin]]''
|-
|[[Locus Award]]
|5e plak
|bêste fantasyroman 
|''Tamsin''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste roman 
|''Tamsin''
|-
| '''2003'''
|[[Grand Prix de l'Imaginaire]]
|wûn
|bêste oersetting fan in ferhalebondel 
|''The Rhinoceros Who Quoted Nietzsche and Other Odd Acquaintances''
|-
| '''2005'''
|[[Locus Award]]
|3e plak
|bêste koarte novelle 
|''Quarry''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|'''2006'''
|[[Hugo Award]]
|wûn
|bêste koarte novelle 
|''Two Hearts''
|-
|[[Locus Award]]
|2e plak
|bêste koarte novelle 
|''Two Hearts''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste koarte fiksje 
|''Two Hearts''
|-
|rowspan=&quot;7&quot;|'''2007'''
|[[Nebula Award]]
|wûn
|bêste koarte novelle 
|''Two Hearts''
|-
|[[WSFA Small Press Award]]
|wûn
|n.f.t. 
|''El Regalo''
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Locus Award]]
|6e plak
|bêste koarte novelle 
|''Salt Wine''
|-
|11e plak
|bêste koarte novelle 
|''El Regalo''
|-
|27e plak
|bêste koarte novelle 
|''Chandail''
|-
|6e plak
|bêste ferhalebondel 
|''The Line Between''
|-
|[[Mythopoeic Award]]
|nominearre
|bêste literatuer foar folwoeksenen 
|''The Line Between''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|'''2008'''
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Locus Award]]
|2e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''The Last and Only, or, Mr. Moscowitz Becomes French''
|-
|4e plak
|bêste koarte novelle 
|''We Never Talk About My Brother''
|-
|11e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''Barrens Dance''
|-
|rowspan=&quot;6&quot;|'''2009'''
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Locus Award]]
|5e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''King Pelles the Sure''
|-
|6e plak
|bêste koarte novelle 
|''The Rabbi's Hobby''
|-
|11e plak
|bêste koarte novelle 
|''Uncle Chaim and Aunt Rifke and the Angel''
|-
|19e plak
|bêste koarte novelle 
|''The Tale of Junko and Sayuri''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste novelle 
|''Uncle Chaim and Aunt Rifke and the Angel''
|-
|nominearre
|bêste ferhalebondel 
|''Strange Roads''
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|'''2010'''
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Locus Award]]
|wûn
|bêste koarte novelle 
|''By Moonlight''
|-
|5e plak
|bêste ferhalebondel 
|''We Never Talk About My Brother''
|-
|32e plak
|bêste koarte novelle 
|''Vanishing''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste ferhalebondel 
|''We Never Talk About My Brother''
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|'''2011'''
|[[World Fantasy Award]]
|wûn
|Liftime Achievement Award &lt;small&gt;([[oeuvrepriis]])&lt;/small&gt;
|[[oeuvre]]
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Locus Award]]
|2e plak
|bêste ferhalebondel 
|''Mirror Kingdoms''
|-
|15e plak
|bêste koarte novelle 
|''La Lune t'Attend''
|-
|18e plak
|bêste koarte novelle 
|''Trinity County, CA''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|'''2012'''
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Locus Award]]
|3e plak
|bêste ferhalebondel 
|''Sleight of Hand''
|-
|4e plak
|bêste koarte novelle 
|''Underbridge''
|-
|5e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''The Way It Works Out and All''
|-
| '''2013'''
|[[Locus Award]]
|6e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''Great-Grandmother in the Cellar''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|'''2017'''
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Locus Award]]
|4e plak
|bêste koarte ferhaal 
|''The Story of Kao Yu''
|-
|10e plak
|bêste fantasyroman 
|''Summerlong''
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|'''2018'''
|[[SFWA Grand Master Award]]
|wûn
|n.f.t. 
|oeuvre
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[World Fantasy Award]]
|wûn
|bêste [redaksje fan in] blomlêzing 
|''The New Voices of Fantasy''&lt;br&gt;(mei [[Jacob Weisman]])
|-
|nominearre
|bêste novelle 
|''In Calabria''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Locus Award]]
|6e plak
|bêste ferhalebondel 
|''The Overneath''
|-
|8e plak
|bêste novelle 
|''In Calabria''
|-
|'''2023'''
|[[Forry Award]]
|wûn
|n.f.t.
|oeuvre
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|'''2024'''
|[[Locus Award]]
|6e plak
|bêste ferhalebondel
|''The Essential Peter S. Beagle, Volume 1 &amp; 2''
|-
|[[World Fantasy Award]]
|nominearre
|bêste ferhalebondel
|''The Essential Peter S. Beagle, Volume 1 &amp; 2''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|'''2025'''
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Locus Award]]
|wûn
|bêste yllustrearre boek of keunstboek
|''The Last Unicorn''&lt;br&gt;(mei [[yllustrator]] [[Tom Kidd]])
|-
|6e plak
|bêste fantasyroman 
|''I'm Afraid You've Got Dragons''
|-
|}
&lt;/small&gt;

==Keppelings om utens==
*{{en}}[https://beagleverse.com/ Offisjele webside fan Peter S. Beagle]
*{{en}}[https://www.isfdb.org/cgi-bin/ea.cgi?1039 Peter S. Beagle yn 'e Internet Speculative Fiction Database]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Peter_S._Beagle ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Peter S. Beagle}}
}}

{{DEFAULTSORT:Beagle, Peter S.}}
[[Kategory:Amerikaansk romanskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk koarte-ferhaleskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk essayist]]
[[Kategory:Amerikaansk fantasyskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Joadsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Russysk-Joadsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1939]]</text>
      <sha1>kpw18myw7zp22b41z1ls2dy1xdx93pt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Aartsbisdom Mechelen-Brussel</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191836</id>
    <revision>
      <id>1230094</id>
      <parentid>1230046</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1230094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="qjno0qa9aosemxqmgox6i2gesxjj4z2" xml:space="preserve">{{Commonscat|Roman Catholic Archdiocese of Mechelen-Brussels}}

[[Kategory:Bisdom yn Belgje|Mechelen-Brussel]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1961]]
[[Kategory:Brusselsk Haadstedsk Gewest]]
[[Kategory:Flaamsk-Brabân]]
[[Kategory:Waalsk-Brabân]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1961]]</text>
      <sha1>qjno0qa9aosemxqmgox6i2gesxjj4z2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aartsbisdom Mechelen-Brussel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191837</id>
    <revision>
      <id>1230093</id>
      <parentid>1230062</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */ kt</comment>
      <origin>1230093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4631" sha1="g9rpzxfyydhzigaq2ipasbvs69499wx" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bisdom
| namme                       = Aartsbisdom Mechelen-Brussel
| wapen                       = [[Ofbyld:Blason de l'Archidiocèse de Malines-Bruxelles (Belgique).svg|100px]]
| lân                         = {{BE}}
| aartsbisdom                 = Mechelen-Brussel (haadsit)
| biskopssit                  = [[Mechelen]] en [[Brussel]]
| katedraal                   = [[Katedraal fan Mechelen|Sint-Romboutskathedraal]] (Mechelen)&lt;br&gt;[[Katedraal fan Brussel|Katedraal fan Sint-Michaell en Sint-Gûdûla]] (Brussel)
| patroanhillige              = [[Rombout fan Mechelen|Sint-Rombout]], [[Michael (aartsingel)|Sint-Michael]] en [[Gûdûla fan Brussel|Sint-Gûdûla]]
| hiemside                    = [https://www.kerknet.be/organisatie/aartsbisdom-mechelen-brussel side fan it aartsbisdom]
| oprjochting                 = 1559 (as Mechelen)&lt;br&gt;1961 (Mechelen-Brussel)
| opheffing                   = 
| stifter                     = [[Paulus IV]]
| aartsbiskop                 = [[Luc Terlinden]]
| biskop                      = 
| oerflak                     = 
| befolking                   = 
| wêrfan katolyk              = 
| dekenaten                   = 37
| parochy's                   = 661
| tal tsjerken                = 
| tal katoliken               = 
| ôfbylding2                  = AartsbisdomMechelenBrussel.png
| ôfbyldingstekst2            = Gebiet aartsbisdom Mechelen-Brussel yn Belgje
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| ôfbylding99                 = 
| ôfbyldingstekst99           = 
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
It '''aartsbisdom Mechelen-Brussel''' ([[Latyn]]: ''Archidioecesis Mechliniensis-Bruxellensis''; [[Frânsk]]: ''Archidiocèse de Malines-Bruxelles'') is ien fan 'e acht [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolike]] [[bisdom]]men yn [[Belgje]]. It is it [[aartsbisdom]] fan 'e tsjerkeprovinsje Mechelen-Brussel, dy’t it hiele [[Belgje|Belgyske]] grûngebiet beslacht.

== Omskriuwing ===
It aartsbisdom omfiemet de provinsjes Flaamsk-Brabân en Waalsk-Brabân, it Brussels Haadstedsk Gewest en sân gemeenten yn de provinsje Antwerpen (ûnder oare Mechelen en Willebroek). It bisdom is twatalich en is sûnt 1962 ferdield yn trije territoriale fikariaten: Brussel, Flaamsk-Brabân &amp; Mechelen en Waalsk-Brabân.

It aartsbisdom hat 661 parochjes en stiet ûnder lieding fan aartsbiskop Luc Terlinden, dy't ek metropolyt fan Belgje is. It aartsbisdom hat twa kathedralen: de metropolitaanske [[Katedraal fan Mechelen|Sint-Romboutskatedraal]] yn [[Mechelen]] en sûnt 1961 ek de [[Katedraal fan Brussel|Katedraal fan Sint-Michaell en Sint-Gûdûla yn Brussel]].

== Skiednis ==
Mechelen waard yn 1559 de sit fan in aartsbisdom doe't paus [[Paulus IV]] mei de bul ''Super Universas'' trije nije tsjerkeprovinsjes stifte yn 'e Nederlannen. Sa waarden de Lege Lannen tsjerklik losmakke fan [[Frankryk]] en it [[Hillige Roomske Ryk]]. Om it nije aartsbisdom finansjeel te stypjen, waard de [[Abdij fan Affligem]] dêryn opnommen; oant de [[Frânske Revolúsje]] wie de aartsbiskop fan Mechelen tagelyk abt fan Affligem.

Under Matthias Hovius (1596-1620) krige de [[Kontrareformaasje]] foarm. Hy stifte in [[seminaarje]] en fierde yn 1609 de earste Mechelske Katechismus yn foar de sielssoarch.

De [[Frânske Revolúsje]] hie grutte gefolgen: tsjerklike guod waard yn beslach nommen en it paleis yn Mechelen waard ferkocht. It Konkordaat fan 1801 tusken [[Napoleon]] en de paus werstelde de bannen, wêrby't it aartsbisdom útwreide waard mei it doe opgeheven bisdom Antwerpen.

Op 8 desimber 1961 waard it [[bisdom Antwerpen]] op 'e nij oprjochte fanwegen de befolkingsgroei. Sûnt dy tiid hjit it aartsbisdom offisjeel Mechelen-Brussel. Kardinaal Suenens fierde yn 1962 in nije struktuer yn mei territoriale fikariaten foar de ferskate regio's en kategoriale fikariaten foar ûnderwiis en it religieuze libben.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: rjochts; margin-left: 1em; text-align: center;&quot;
|+ '''De beide katedralen'''
|-
| [[Ofbyld:Graote Markt en Sint-Rombouts.jpg|180px]]
| [[Ofbyld:(Belgium) St. Michael &amp; St. Gudula Cathedral Tower, Brussels.jpg|180px]]
|-
| &lt;small&gt;De Sint-Romboutskathedraal (Mechelen)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Michael en Gûdûlakatedraal (Brussel)&lt;/small&gt;
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Roman Catholic Diocese of Antwerp|Roomsk-katolike bisdom Antwerpen}}
}}
{{BisdommenBelgje}}
[[Kategory:Aartsbisdom Mechelen-Brussel| ]]
[[Kategory:Bisdom yn Belgje|Mechelen-Brussel]]
[[Kategory:Flaamsk-Brabân]]
[[Kategory:Waalsk-Brabân]]
[[Kategory:Brussel]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1961]]</text>
      <sha1>g9rpzxfyydhzigaq2ipasbvs69499wx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230095</id>
      <parentid>1230093</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */ korr kat</comment>
      <origin>1230095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4651" sha1="bc3yp0jp0k6hw99gnq6quhce1gtgglq" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bisdom
| namme                       = Aartsbisdom Mechelen-Brussel
| wapen                       = [[Ofbyld:Blason de l'Archidiocèse de Malines-Bruxelles (Belgique).svg|100px]]
| lân                         = {{BE}}
| aartsbisdom                 = Mechelen-Brussel (haadsit)
| biskopssit                  = [[Mechelen]] en [[Brussel]]
| katedraal                   = [[Katedraal fan Mechelen|Sint-Romboutskathedraal]] (Mechelen)&lt;br&gt;[[Katedraal fan Brussel|Katedraal fan Sint-Michaell en Sint-Gûdûla]] (Brussel)
| patroanhillige              = [[Rombout fan Mechelen|Sint-Rombout]], [[Michael (aartsingel)|Sint-Michael]] en [[Gûdûla fan Brussel|Sint-Gûdûla]]
| hiemside                    = [https://www.kerknet.be/organisatie/aartsbisdom-mechelen-brussel side fan it aartsbisdom]
| oprjochting                 = 1559 (as Mechelen)&lt;br&gt;1961 (Mechelen-Brussel)
| opheffing                   = 
| stifter                     = [[Paulus IV]]
| aartsbiskop                 = [[Luc Terlinden]]
| biskop                      = 
| oerflak                     = 
| befolking                   = 
| wêrfan katolyk              = 
| dekenaten                   = 37
| parochy's                   = 661
| tal tsjerken                = 
| tal katoliken               = 
| ôfbylding2                  = AartsbisdomMechelenBrussel.png
| ôfbyldingstekst2            = Gebiet aartsbisdom Mechelen-Brussel yn Belgje
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| ôfbylding99                 = 
| ôfbyldingstekst99           = 
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
It '''aartsbisdom Mechelen-Brussel''' ([[Latyn]]: ''Archidioecesis Mechliniensis-Bruxellensis''; [[Frânsk]]: ''Archidiocèse de Malines-Bruxelles'') is ien fan 'e acht [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolike]] [[bisdom]]men yn [[Belgje]]. It is it [[aartsbisdom]] fan 'e tsjerkeprovinsje Mechelen-Brussel, dy’t it hiele [[Belgje|Belgyske]] grûngebiet beslacht.

== Omskriuwing ===
It aartsbisdom omfiemet de provinsjes Flaamsk-Brabân en Waalsk-Brabân, it Brussels Haadstedsk Gewest en sân gemeenten yn de provinsje Antwerpen (ûnder oare Mechelen en Willebroek). It bisdom is twatalich en is sûnt 1962 ferdield yn trije territoriale fikariaten: Brussel, Flaamsk-Brabân &amp; Mechelen en Waalsk-Brabân.

It aartsbisdom hat 661 parochjes en stiet ûnder lieding fan aartsbiskop Luc Terlinden, dy't ek metropolyt fan Belgje is. It aartsbisdom hat twa kathedralen: de metropolitaanske [[Katedraal fan Mechelen|Sint-Romboutskatedraal]] yn [[Mechelen]] en sûnt 1961 ek de [[Katedraal fan Brussel|Katedraal fan Sint-Michaell en Sint-Gûdûla yn Brussel]].

== Skiednis ==
Mechelen waard yn 1559 de sit fan in aartsbisdom doe't paus [[Paulus IV]] mei de bul ''Super Universas'' trije nije tsjerkeprovinsjes stifte yn 'e Nederlannen. Sa waarden de Lege Lannen tsjerklik losmakke fan [[Frankryk]] en it [[Hillige Roomske Ryk]]. Om it nije aartsbisdom finansjeel te stypjen, waard de [[Abdij fan Affligem]] dêryn opnommen; oant de [[Frânske Revolúsje]] wie de aartsbiskop fan Mechelen tagelyk abt fan Affligem.

Under Matthias Hovius (1596-1620) krige de [[Kontrareformaasje]] foarm. Hy stifte in [[seminaarje]] en fierde yn 1609 de earste Mechelske Katechismus yn foar de sielssoarch.

De [[Frânske Revolúsje]] hie grutte gefolgen: tsjerklike guod waard yn beslach nommen en it paleis yn Mechelen waard ferkocht. It Konkordaat fan 1801 tusken [[Napoleon]] en de paus werstelde de bannen, wêrby't it aartsbisdom útwreide waard mei it doe opgeheven bisdom Antwerpen.

Op 8 desimber 1961 waard it [[bisdom Antwerpen]] op 'e nij oprjochte fanwegen de befolkingsgroei. Sûnt dy tiid hjit it aartsbisdom offisjeel Mechelen-Brussel. Kardinaal Suenens fierde yn 1962 in nije struktuer yn mei territoriale fikariaten foar de ferskate regio's en kategoriale fikariaten foar ûnderwiis en it religieuze libben.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: rjochts; margin-left: 1em; text-align: center;&quot;
|+ '''De beide katedralen'''
|-
| [[Ofbyld:Graote Markt en Sint-Rombouts.jpg|180px]]
| [[Ofbyld:(Belgium) St. Michael &amp; St. Gudula Cathedral Tower, Brussels.jpg|180px]]
|-
| &lt;small&gt;De Sint-Romboutskathedraal (Mechelen)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Michael en Gûdûlakatedraal (Brussel)&lt;/small&gt;
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Roman Catholic Diocese of Antwerp|Roomsk-katolike bisdom Antwerpen}}
}}
{{BisdommenBelgje}}
[[Kategory:Aartsbisdom Mechelen-Brussel| ]]
[[Kategory:Bisdom yn Belgje|Mechelen-Brussel]]
[[Kategory:Flaamsk-Brabân]]
[[Kategory:Waalsk-Brabân]]
[[Kategory:Brusselsk Haadstedsk Gewest]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1961]]</text>
      <sha1>bc3yp0jp0k6hw99gnq6quhce1gtgglq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>David Burke (Britsk akteur)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191838</id>
    <revision>
      <id>1230065</id>
      <timestamp>2026-05-15T14:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks akteur | ôfbylding                    =  | ôfbyldingstekst              =  | ôfbyldingsbreedte            =  | echte namme                  =  | nasjonaliteit                = {{GBRnasj}} | berne                        = [[25 maaie]] [[1934]] | berteplak                    = [[Liverpool (Ingelân)|Liverpool]] | stoarn                       = maaie [[2026]] (91 jier) | stjerplak                    =  | regionale identiteit         =  | etnisiteit...&quot;</comment>
      <origin>1230065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2450" sha1="1ffjl7r487ctje838p2sy8jf91re9fh" xml:space="preserve">{{Ynfoboks akteur
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = {{GBRnasj}}
| berne                        = [[25 maaie]] [[1934]]
| berteplak                    = [[Liverpool (Ingelân)|Liverpool]]
| stoarn                       = maaie [[2026]] (91 jier)
| stjerplak                    = 
| regionale identiteit         = 
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = 1963–2018
| prizen                       = 
| webside                      = [https://www.imdb.com/name/nm0121651/ IMDb-profyl]
}}
'''David Burke''' (Liverpool, [[25 maaie]] [[1934]] – maaie [[2026]]) wie in Ingelske [[akteur]], bekend fan syn rol as dr. Watson yn ''The Shertures of Sherlock Holmes'', mei [[Jeremy Brett]] yn de titelrol. &lt;ref&gt;{{cite news |date=17 maaie 2011 |title=Obituary - Edward Hardwicke |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/tv-radio-obituaries/8519646/Edward-Hardwicke.html |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |access-date=23 desimber 2015}}&lt;/ref&gt; Dêrneist is er yn Nederlân bekend fan de Klene-reklames, wêryn't er Johannes Coenradus Klene spile.

== Libben en wurk ==
Burke gie nei de Royal Academy of Dramatic Art. Yn it teäter spile er de rol fan [[Niels Bohr]] yn Michael Frayn syn ''Copenhagen''. Tegearre mei Frayn skreau er ''Celia's Secret: An Investigation'' (2000). Neist syn rol fan Watson wie er te sjen as [[Jozef Stalin]] yn de Britske telefyzjesearje ''Reilly, Ace of Spies'' en de John Wyndham ferfilming ''Random Quest''.

Hy ferskynde mei syn soan, Tom Burke, yn 'e BBC-adaptaasje fan 2006 fan it spoekferhaal fan [[M.R. James]], ''Number 13''. Mei syn frou, Anna Calder-Marshall sile er yn 'e [[koarte film]] ''Only the Lonely'' út 2018.
;Priveelibben
Burke troude mei Anna Calder-Marshall. Harren soan, Tom Burke, is ek akteur. Burke stoar yn de âlderdom fan 91 jier. &lt;ref&gt;{{cite web |title=David Burke – Our Dr Watson (1934–2026) |url=https://www.patreon.com/posts/david-burke-our-158280355 |website=The Jeremy Brett Sherlock Holmes Podcast |access-date=14 May 2026 |date=14 maaie 2026}}&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{DEFAULTSORT:Burke, David}}
[[Kategory:Ingelsk filmakteur]]
[[Kategory:Ingelsk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Ingelsk toanielakteur]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1934]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]]</text>
      <sha1>1ffjl7r487ctje838p2sy8jf91re9fh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230066</id>
      <parentid>1230065</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:41:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Pfff...., red</comment>
      <origin>1230066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2451" sha1="3w0dzyloijvq0m63p0aolbjvsqbx9ps" xml:space="preserve">{{Ynfoboks akteur
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = {{GBRnasj}}
| berne                        = [[25 maaie]] [[1934]]
| berteplak                    = [[Liverpool (Ingelân)|Liverpool]]
| stoarn                       = maaie [[2026]] (91 jier)
| stjerplak                    = 
| regionale identiteit         = 
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = 1963–2018
| prizen                       = 
| webside                      = [https://www.imdb.com/name/nm0121651/ IMDb-profyl]
}}
'''David Burke''' (Liverpool, [[25 maaie]] [[1934]] – maaie [[2026]]) wie in Ingelske [[akteur]], bekend fan syn rol as dr. Watson yn ''The Adventures of Sherlock Holmes'', mei [[Jeremy Brett]] yn de titelrol. &lt;ref&gt;{{cite news |date=17 maaie 2011 |title=Obituary - Edward Hardwicke |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/tv-radio-obituaries/8519646/Edward-Hardwicke.html |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |access-date=23 desimber 2015}}&lt;/ref&gt; Dêrneist is er yn Nederlân bekend fan de Klene-reklames, wêryn't er Johannes Coenradus Klene spile.

== Libben en wurk ==
Burke gie nei de Royal Academy of Dramatic Art. Yn it teäter spile er de rol fan [[Niels Bohr]] yn Michael Frayn syn ''Copenhagen''. Tegearre mei Frayn skreau er ''Celia's Secret: An Investigation'' (2000). Neist syn rol fan Watson wie er te sjen as [[Jozef Stalin]] yn de Britske telefyzjesearje ''Reilly, Ace of Spies'' en de John Wyndham ferfilming ''Random Quest''.

Hy ferskynde mei syn soan, Tom Burke, yn 'e BBC-adaptaasje fan 2006 fan it spoekferhaal fan [[M.R. James]], ''Number 13''. Mei syn frou, Anna Calder-Marshall sile er yn 'e [[koarte film]] ''Only the Lonely'' út 2018.
;Priveelibben
Burke troude mei Anna Calder-Marshall. Harren soan, Tom Burke, is ek akteur. Burke stoar yn de âlderdom fan 91 jier. &lt;ref&gt;{{cite web |title=David Burke – Our Dr Watson (1934–2026) |url=https://www.patreon.com/posts/david-burke-our-158280355 |website=The Jeremy Brett Sherlock Holmes Podcast |access-date=14 May 2026 |date=14 maaie 2026}}&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{DEFAULTSORT:Burke, David}}
[[Kategory:Ingelsk filmakteur]]
[[Kategory:Ingelsk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Ingelsk toanielakteur]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1934]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]]</text>
      <sha1>3w0dzyloijvq0m63p0aolbjvsqbx9ps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230067</id>
      <parentid>1230066</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1230067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2481" sha1="pf2lvzaxbz5xfieci580f5o2xhmgfvv" xml:space="preserve">{{Ynfoboks akteur
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = {{GBRnasj}}
| berne                        = [[25 maaie]] [[1934]]
| berteplak                    = [[Liverpool (Ingelân)|Liverpool]]
| stoarn                       = maaie [[2026]] (91 jier)
| stjerplak                    = 
| regionale identiteit         = 
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = 1963–2018
| prizen                       = 
| webside                      = [https://www.imdb.com/name/nm0121651/ IMDb-profyl]
}}
'''David Burke''' (Liverpool, [[25 maaie]] [[1934]] – maaie [[2026]]) wie in Ingelske [[akteur]], bekend fan syn rol as [[John Watson (personaazje)|dr. Watson]] yn ''The Adventures of Sherlock Holmes'', mei [[Jeremy Brett]] yn de titelrol. &lt;ref&gt;{{cite news |date=17 maaie 2011 |title=Obituary - Edward Hardwicke |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/tv-radio-obituaries/8519646/Edward-Hardwicke.html |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |access-date=23 desimber 2015}}&lt;/ref&gt; Dêrneist is er yn Nederlân bekend fan de Klene-reklames, wêryn't er Johannes Coenradus Klene spile.

== Libben en wurk ==
Burke gie nei de Royal Academy of Dramatic Art. Yn it teäter spile er de rol fan [[Niels Bohr]] yn Michael Frayn syn ''Copenhagen''. Tegearre mei Frayn skreau er ''Celia's Secret: An Investigation'' (2000). Neist syn rol fan Watson wie er te sjen as [[Jozef Stalin]] yn de Britske telefyzjesearje ''Reilly, Ace of Spies'' en de John Wyndham ferfilming ''Random Quest''.

Hy ferskynde mei syn soan, Tom Burke, yn 'e BBC-adaptaasje fan 2006 fan it spoekferhaal fan [[M.R. James]], ''Number 13''. Mei syn frou, Anna Calder-Marshall sile er yn 'e [[koarte film]] ''Only the Lonely'' út 2018.
;Priveelibben
Burke troude mei Anna Calder-Marshall. Harren soan, Tom Burke, is ek akteur. Burke stoar yn de âlderdom fan 91 jier. &lt;ref&gt;{{cite web |title=David Burke – Our Dr Watson (1934–2026) |url=https://www.patreon.com/posts/david-burke-our-158280355 |website=The Jeremy Brett Sherlock Holmes Podcast |access-date=14 May 2026 |date=14 maaie 2026}}&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{DEFAULTSORT:Burke, David}}
[[Kategory:Ingelsk filmakteur]]
[[Kategory:Ingelsk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Ingelsk toanielakteur]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1934]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]]</text>
      <sha1>pf2lvzaxbz5xfieci580f5o2xhmgfvv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230069</id>
      <parentid>1230067</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:50:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Drewes hat de side [[David Burke]] omneamd ta [[David Burke (Britsk akteur)]]</comment>
      <origin>1230067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2481" sha1="pf2lvzaxbz5xfieci580f5o2xhmgfvv" xml:space="preserve">{{Ynfoboks akteur
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = {{GBRnasj}}
| berne                        = [[25 maaie]] [[1934]]
| berteplak                    = [[Liverpool (Ingelân)|Liverpool]]
| stoarn                       = maaie [[2026]] (91 jier)
| stjerplak                    = 
| regionale identiteit         = 
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = 1963–2018
| prizen                       = 
| webside                      = [https://www.imdb.com/name/nm0121651/ IMDb-profyl]
}}
'''David Burke''' (Liverpool, [[25 maaie]] [[1934]] – maaie [[2026]]) wie in Ingelske [[akteur]], bekend fan syn rol as [[John Watson (personaazje)|dr. Watson]] yn ''The Adventures of Sherlock Holmes'', mei [[Jeremy Brett]] yn de titelrol. &lt;ref&gt;{{cite news |date=17 maaie 2011 |title=Obituary - Edward Hardwicke |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/tv-radio-obituaries/8519646/Edward-Hardwicke.html |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |access-date=23 desimber 2015}}&lt;/ref&gt; Dêrneist is er yn Nederlân bekend fan de Klene-reklames, wêryn't er Johannes Coenradus Klene spile.

== Libben en wurk ==
Burke gie nei de Royal Academy of Dramatic Art. Yn it teäter spile er de rol fan [[Niels Bohr]] yn Michael Frayn syn ''Copenhagen''. Tegearre mei Frayn skreau er ''Celia's Secret: An Investigation'' (2000). Neist syn rol fan Watson wie er te sjen as [[Jozef Stalin]] yn de Britske telefyzjesearje ''Reilly, Ace of Spies'' en de John Wyndham ferfilming ''Random Quest''.

Hy ferskynde mei syn soan, Tom Burke, yn 'e BBC-adaptaasje fan 2006 fan it spoekferhaal fan [[M.R. James]], ''Number 13''. Mei syn frou, Anna Calder-Marshall sile er yn 'e [[koarte film]] ''Only the Lonely'' út 2018.
;Priveelibben
Burke troude mei Anna Calder-Marshall. Harren soan, Tom Burke, is ek akteur. Burke stoar yn de âlderdom fan 91 jier. &lt;ref&gt;{{cite web |title=David Burke – Our Dr Watson (1934–2026) |url=https://www.patreon.com/posts/david-burke-our-158280355 |website=The Jeremy Brett Sherlock Holmes Podcast |access-date=14 May 2026 |date=14 maaie 2026}}&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{DEFAULTSORT:Burke, David}}
[[Kategory:Ingelsk filmakteur]]
[[Kategory:Ingelsk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Ingelsk toanielakteur]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1934]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]]</text>
      <sha1>pf2lvzaxbz5xfieci580f5o2xhmgfvv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230096</id>
      <parentid>1230069</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1230096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2551" sha1="mfo1hnehqf7fuq9jwatg4lh7oj4wm08" xml:space="preserve">{{Ynfoboks akteur
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| namme                        = David Burke
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = {{GBRnasj}}
| berne                        = [[25 maaie]] [[1934]]
| berteplak                    = [[Liverpool (Ingelân)|Liverpool]]
| stoarn                       = maaie [[2026]] (91 jier)
| stjerplak                    = 
| regionale identiteit         = 
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = 1963–2018
| prizen                       = 
| webside                      = [https://www.imdb.com/name/nm0121651/ IMDb-profyl]
}}
'''David Burke''' ([[Liverpool (Ingelân)|Liverpool]], [[25 maaie]] [[1934]] – maaie [[2026]]) wie in Ingelske [[akteur]], bekend fan syn rol as [[John Watson (personaazje)|dr. Watson]] yn ''The Adventures of Sherlock Holmes'', mei [[Jeremy Brett]] yn de titelrol. &lt;ref&gt;{{cite news |date=17 maaie 2011 |title=Obituary - Edward Hardwicke |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/tv-radio-obituaries/8519646/Edward-Hardwicke.html |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |access-date=23 desimber 2015}}&lt;/ref&gt; Dêrneist is er yn Nederlân bekend fan de Klene-reklames, wêryn't er Johannes Coenradus Klene spile.

== Libben en wurk ==
Burke gie nei de Royal Academy of Dramatic Art. Yn it teäter spile er de rol fan [[Niels Bohr]] yn Michael Frayn syn ''Copenhagen''. Tegearre mei Frayn skreau er ''Celia's Secret: An Investigation'' (2000). Neist syn rol fan Watson wie er te sjen as [[Jozef Stalin]] yn de Britske telefyzjesearje ''Reilly, Ace of Spies'' en de John Wyndham ferfilming ''Random Quest''.

Hy ferskynde mei syn soan, Tom Burke, yn 'e BBC-adaptaasje fan 2006 fan it spoekferhaal fan [[M.R. James]], ''Number 13''. Mei syn frou, Anna Calder-Marshall sile er yn 'e [[koarte film]] ''Only the Lonely'' út 2018.
;Priveelibben
Burke troude mei Anna Calder-Marshall. Harren soan, Tom Burke, is ek akteur. Burke stoar yn de âlderdom fan 91 jier. &lt;ref&gt;{{cite web |title=David Burke – Our Dr Watson (1934–2026) |url=https://www.patreon.com/posts/david-burke-our-158280355 |website=The Jeremy Brett Sherlock Holmes Podcast |access-date=14 May 2026 |date=14 maaie 2026}}&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{DEFAULTSORT:Burke, David}}
[[Kategory:Ingelsk filmakteur]]
[[Kategory:Ingelsk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Ingelsk toanielakteur]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1934]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]]</text>
      <sha1>mfo1hnehqf7fuq9jwatg4lh7oj4wm08</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230113</id>
      <parentid>1230096</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>datum</comment>
      <origin>1230113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2565" sha1="2153yp3j4uk9sjma6lskcf2mspp6ye2" xml:space="preserve">{{Ynfoboks akteur
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| namme                        = David Burke
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = {{GBRnasj}}
| berne                        = [[25 maaie]] [[1934]]
| berteplak                    = [[Liverpool (Ingelân)|Liverpool]]
| stoarn                       = [[10 maaie]] [[2026]] (91 jier)
| stjerplak                    = 
| regionale identiteit         = 
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = 1963–2018
| prizen                       = 
| webside                      = [https://www.imdb.com/name/nm0121651/ IMDb-profyl]
}}
'''David Burke''' ([[Liverpool (Ingelân)|Liverpool]], [[25 maaie]] [[1934]] – [[10 maaie]] [[2026]]) wie in Ingelske [[akteur]], bekend fan syn rol as [[John Watson (personaazje)|dr. Watson]] yn ''The Adventures of Sherlock Holmes'', mei [[Jeremy Brett]] yn de titelrol. &lt;ref&gt;{{cite news |date=17 maaie 2011 |title=Obituary - Edward Hardwicke |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/tv-radio-obituaries/8519646/Edward-Hardwicke.html |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |access-date=23 desimber 2015}}&lt;/ref&gt; Dêrneist is er yn Nederlân bekend fan de Klene-reklames, wêryn't er Johannes Coenradus Klene spile.

== Libben en wurk ==
Burke gie nei de Royal Academy of Dramatic Art. Yn it teäter spile er de rol fan [[Niels Bohr]] yn Michael Frayn syn ''Copenhagen''. Tegearre mei Frayn skreau er ''Celia's Secret: An Investigation'' (2000). Neist syn rol fan Watson wie er te sjen as [[Jozef Stalin]] yn de Britske telefyzjesearje ''Reilly, Ace of Spies'' en de John Wyndham ferfilming ''Random Quest''.

Hy ferskynde mei syn soan, Tom Burke, yn 'e BBC-adaptaasje fan 2006 fan it spoekferhaal fan [[M.R. James]], ''Number 13''. Mei syn frou, Anna Calder-Marshall sile er yn 'e [[koarte film]] ''Only the Lonely'' út 2018.
;Priveelibben
Burke troude mei Anna Calder-Marshall. Harren soan, Tom Burke, is ek akteur. Burke stoar yn de âlderdom fan 91 jier. &lt;ref&gt;{{cite web |title=David Burke – Our Dr Watson (1934–2026) |url=https://www.patreon.com/posts/david-burke-our-158280355 |website=The Jeremy Brett Sherlock Holmes Podcast |access-date=14 May 2026 |date=14 maaie 2026}}&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{DEFAULTSORT:Burke, David}}
[[Kategory:Ingelsk filmakteur]]
[[Kategory:Ingelsk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Ingelsk toanielakteur]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1934]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]]</text>
      <sha1>2153yp3j4uk9sjma6lskcf2mspp6ye2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>David Burke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191839</id>
    <redirect title="David Burke (Britsk akteur)" />
    <revision>
      <id>1230070</id>
      <timestamp>2026-05-15T14:50:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Drewes hat de side [[David Burke]] omneamd ta [[David Burke (Britsk akteur)]]</comment>
      <origin>1230070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="fikv963fjsukgmz30jtzbgp7m41xmzy" xml:space="preserve">#REDIRECT [[David Burke (Britsk akteur)]]</text>
      <sha1>fikv963fjsukgmz30jtzbgp7m41xmzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bisdom Brugge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191840</id>
    <revision>
      <id>1230078</id>
      <timestamp>2026-05-15T17:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks bisdom | namme                        = Bisdom Brugge | wapen                        =  | lân                          = {{BE}} | aartsbisdom                  = [[Aartsbisdom Mechelen-Brussel]] | biskopssit                   = [[Brugge]] | katedraal                    = [[Sint-Salvatorkatedraal (Brugge)|Sint-Salvatorkatedraal]] | patroanhillige               = [[Donatus fan Reims|Sint-Donatianus]]&lt;br&gt;[[Karel de Goede]] | hiemside                     = [https://w...&quot;</comment>
      <origin>1230078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5432" sha1="tccl8ugwb22q300rwqialfjy79k5k00" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bisdom
| namme                        = Bisdom Brugge
| wapen                        = 
| lân                          = {{BE}}
| aartsbisdom                  = [[Aartsbisdom Mechelen-Brussel]]
| biskopssit                   = [[Brugge]]
| katedraal                    = [[Sint-Salvatorkatedraal (Brugge)|Sint-Salvatorkatedraal]]
| patroanhillige               = [[Donatus fan Reims|Sint-Donatianus]]&lt;br&gt;[[Karel de Goede]]
| hiemside                     = [https://www.otheo.be/bisdom-brugge www.otheo.be]
| oprjochting                  = 12 maaie 1559 (earste kear)&lt;br&gt;27 maaie 1834 (twadde kear)
| opheffing                    = 15 july 1801 (Konkordaat fan 1801)
| stifter                      = [[Paulus IV]] (1559)&lt;br&gt;[[Gregorius XVI]] (1834)
| aartsbiskop                  = 
| biskop                       = [[Lode Aerts]]
| oerflak                      = 
| befolking                    = 
| wêrfan katolyk               = 
| dekenaten                    = 10
| parochy's                    = 339
| tal tsjerken                 = 
| tal katoliken                = 
| ôfbylding2                   = BisdomBrugge.png
| ôfbyldingstekst2             = Kaart fan it bisdom Brugge (West-Flaanderen)
| ôfbylding3                   = 
| ôfbyldingstekst3             = 
}}
It '''Bisdom Brugge''' ([[Latyn]]: ''Dioecesis Brugensis'') is in [[bisdom]] dat gearfalt mei de [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[West-Flaanderen]]. It bisdom hat 10 dekenaten en 339 parochys.

== Skiednis ==
=== Ancien régime (1559-1801) ===
Foar de nije tsjerklike yndieling fan 1559 wie it hjoeddeiske West-Flaanderen ferdield oer twa bisdommen: de biskop fan [[Thérouanne]] bestjoerde it westlike diel, de biskop fan [[Doarnik]] it eastlike diel. Op 12 maaie 1559 rjochte paus [[Paulus IV]] it bisdom Brugge op mei de bul ''Super universas'', tegearre mei trettjin oare bisdommen yn 'e Nederlannen. It omfieme it noarden fan West-Flaanderen, in diel fan [[East-Flaanderen]] en in diel fan [[Siuwsk-Flaanderen]]. It oerbliuwende grûngebiet fan West-Flaanderen hearde by trije bisdommen: it westen hearde by it bisdom Iper, de krite fan Kortrijk by it bisdom Doarnik en de krite fan Tielt by it bisdom Gint. Tegearre mei de bisdommen Iper, Gint, Antwerpen, De Bosk en Roermond waard it bisdom Brugge ûnder de aartsbiskoplike sit fan Mechelen set.

Dêrop folge de bul ''Ex injuncto'' troch paus [[Pius IV]] fan 11 maart 1561 wêryn't de krekte grinzen fan it bisdom ôfbeakene waarden, de ynkomsten fan it bisdom regele waarden en it [[kapittel]] fan 'e katedraal organisearre waard. It bisdom omfieme net de hiele provinsje West-Flaanderen, om't in diel dêrfan it nij oprjochte bisdom Iper waard, dat oer de Westhoek en oer in flink part fan Noard-Frankryk rûn.

[[Ofbyld:Sint Donaas Kathedraal, Brugge.jpg|thumb|left|De nei 1799 ûnder de Frânsen ôfbrutsen Donatuskatedraal.]]  
It bisdom Brugge, mei as katedraal de Sint-Donatustsjerke, bleau sûnder grutte swierrichheden bestean oant yn 1794. De [[Frânske Revolúsje]] en de ferovering fan 'e Súdlike Nederlannen troch de Frânske Republyk makken dêr in ein oan.

As gefolch fan it [[Konkordaat fan 1801|Konkordaat fan 15 july 1801]] tusken paus [[Pius VII]] en [[Napoleon]] waarden de bisdommen Iper en Brugge opheft en opnommen yn it bisdom Gint, dat oerienkaam mei de departeminten Leie en Schelde. It bisdom telde trije bestjoerlike distrikten (Gint, Iper, Brugge) en ien [[seminaarje]], dat yn Gint stie.

== It nije bisdom (1834 oant hjoed-de-dei) ==
Op 27 maaie 1834 waard it bisdom Brugge weroprjochte troch de bul ''Romanae Ecclesiae'' fan paus [[Gregoarius XVI]], mei as grûngebiet de provinsje West-Flaanderen. Dit gearfallen fan tsjerklike en bestjoerlike grinzen wie in erfenis út de Frânske tiid, wêrby't de yndieling fan it lân yn departeminten as basis nommen waard foar de nije tsjerklike yndieling.
[[Ofbyld:Brugge Sint-Salvatorskerkhof zonder nummer - 174722 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|left|Sint-Salvatorkatedraal.]]
Om't de eardere Sint-Donatuskatedraal ûnder de Frânske besetting ôfbrutsen wie, waard de parochjetsjerke fan Sint-Salvator en Sint-Eligius oanwiisd as biskoplike tsjerke. De hillige Donatius en de sillige Karel de Goede waarden de patroanen fan it bisdom.

By de weroprjochting yn 1834 waard it Hof fan Pittem de biskoplike residinsje en de sit fan it bestjoer. It gebou fan it eardere seminaarje is sûnt dy tiid eigendom fan de provinsje West-Flaanderen, dy't it oan de biskop ter beskikking stelt.

Yn 1976 waard troch it bisdom in wenning oankocht op it adres Sint-Salvatorskerkhof 18-19, foar it húsfestjen fan helpbiskop Eugeen Laridon (1929-1999). It hûs, dat oan 'e efterkant oan 'e tún fan it biskoplik paleis grinzget, waard it wenplak fan biskop Jozef De Kesel (sûnt 2010) en fan biskop Lode Aerts (sûnt 2016). It Hof fan Pittem wie sûnt dy tiid eksklusyf de sit fan 'e biskoplike administraasje en net mear de biskoplike residinsje.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige side, sjoch foar referinsjes op [[:nl:
Bisdom Brugge]].]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Roman Catholic Diocese of Antwerp|Roomsk-katolike bisdom Antwerpen}}
}}
{{BisdommenBelgje}}
[[Kategory:Bisdom Brugge| ]]
[[Kategory:Bisdom yn Belgje|Brugge]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1559]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1801]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1834]]</text>
      <sha1>tccl8ugwb22q300rwqialfjy79k5k00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230079</id>
      <parentid>1230078</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1230079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5425" sha1="q8mbo0fy4ncv1h2qhozlhufy139fzdd" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bisdom
| namme                        = Bisdom Brugge
| wapen                        = 
| lân                          = {{BE}}
| aartsbisdom                  = [[Aartsbisdom Mechelen-Brussel]]
| biskopssit                   = [[Brugge]]
| katedraal                    = [[Sint-Salvatorkatedraal (Brugge)|Sint-Salvatorkatedraal]]
| patroanhillige               = [[Donatus fan Reims|Sint-Donatianus]]&lt;br&gt;[[Karel de Goede]]
| hiemside                     = [https://www.otheo.be/bisdom-brugge www.otheo.be]
| oprjochting                  = 12 maaie 1559 (earste kear)&lt;br&gt;27 maaie 1834 (twadde kear)
| opheffing                    = 15 july 1801 (Konkordaat fan 1801)
| stifter                      = [[Paulus IV]] (1559)&lt;br&gt;[[Gregorius XVI]] (1834)
| aartsbiskop                  = 
| biskop                       = [[Lode Aerts]]
| oerflak                      = 
| befolking                    = 
| wêrfan katolyk               = 
| dekenaten                    = 10
| parochy's                    = 339
| tal tsjerken                 = 
| tal katoliken                = 
| ôfbylding2                   = BisdomBrugge.png
| ôfbyldingstekst2             = Kaart fan it bisdom Brugge (West-Flaanderen)
| ôfbylding3                   = 
| ôfbyldingstekst3             = 
}}
It '''Bisdom Brugge''' ([[Latyn]]: ''Dioecesis Brugensis'') is in [[bisdom]] dat gearfalt mei de [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[West-Flaanderen]]. It bisdom hat 10 dekenaten en 339 parochys.

== Skiednis ==
=== Ancien régime (1559-1801) ===
Foar de nije tsjerklike yndieling fan 1559 wie it hjoeddeiske West-Flaanderen ferdield oer twa bisdommen: de biskop fan [[Thérouanne]] bestjoerde it westlike diel, de biskop fan [[Doarnik]] it eastlike diel. Op 12 maaie 1559 rjochte paus [[Paulus IV]] it bisdom Brugge op mei de bul ''Super universas'', tegearre mei trettjin oare bisdommen yn 'e Nederlannen. It omfieme it noarden fan West-Flaanderen, in diel fan [[East-Flaanderen]] en in diel fan [[Siuwsk-Flaanderen]]. It oerbliuwende grûngebiet fan West-Flaanderen hearde by trije bisdommen: it westen hearde by it bisdom Iper, de krite fan Kortrijk by it bisdom Doarnik en de krite fan Tielt by it bisdom Gint. Tegearre mei de bisdommen Iper, Gint, Antwerpen, De Bosk en Roermond waard it bisdom Brugge ûnder de aartsbiskoplike sit fan Mechelen set.

Dêrop folge de bul ''Ex injuncto'' troch paus [[Pius IV]] fan 11 maart 1561 wêryn't de krekte grinzen fan it bisdom ôfbeakene waarden, de ynkomsten fan it bisdom regele waarden en it [[kapittel]] fan 'e katedraal organisearre waard. It bisdom omfieme net de hiele provinsje West-Flaanderen, om't in diel dêrfan it nij oprjochte bisdom Iper waard, dat oer de Westhoek en oer in flink part fan Noard-Frankryk rûn.

[[Ofbyld:Sint Donaas Kathedraal, Brugge.jpg|thumb|left|De nei 1799 ûnder de Frânsen ôfbrutsen Donatuskatedraal.]]  
It bisdom Brugge, mei as katedraal de Sint-Donatustsjerke, bleau sûnder grutte swierrichheden bestean oant yn 1794. De [[Frânske Revolúsje]] en de ferovering fan 'e Súdlike Nederlannen troch de Frânske Republyk makken dêr in ein oan.

As gefolch fan it [[Konkordaat fan 1801|Konkordaat fan 15 july 1801]] tusken paus [[Pius VII]] en [[Napoleon]] waarden de bisdommen Iper en Brugge opheft en opnommen yn it bisdom Gint, dat oerienkaam mei de departeminten Leie en Schelde. It bisdom telde trije bestjoerlike distrikten (Gint, Iper, Brugge) en ien [[seminaarje]], dat yn Gint stie.

== It nije bisdom (1834 oant hjoed-de-dei) ==
Op 27 maaie 1834 waard it bisdom Brugge weroprjochte troch de bul ''Romanae Ecclesiae'' fan paus [[Gregoarius XVI]], mei as grûngebiet de provinsje West-Flaanderen. Dit gearfallen fan tsjerklike en bestjoerlike grinzen wie in erfenis út de Frânske tiid, wêrby't de yndieling fan it lân yn departeminten as basis nommen waard foar de nije tsjerklike yndieling.
[[Ofbyld:Brugge Sint-Salvatorskerkhof zonder nummer - 174722 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|left|Sint-Salvatorkatedraal.]]
Om't de eardere Sint-Donatuskatedraal ûnder de Frânske besetting ôfbrutsen wie, waard de parochjetsjerke fan Sint-Salvator en Sint-Eligius oanwiisd as biskoplike tsjerke. De hillige Donatius en de sillige Karel de Goede waarden de patroanen fan it bisdom.

By de weroprjochting yn 1834 waard it Hof fan Pittem de biskoplike residinsje en de sit fan it bestjoer. It gebou fan it eardere seminaarje is sûnt dy tiid eigendom fan de provinsje West-Flaanderen, dy't it oan de biskop ter beskikking stelt.

Yn 1976 waard troch it bisdom in wenning oankocht op it adres Sint-Salvatorskerkhof 18-19, foar it húsfestjen fan helpbiskop Eugeen Laridon (1929-1999). It hûs, dat oan 'e efterkant oan 'e tún fan it biskoplik paleis grinzget, waard it wenplak fan biskop Jozef De Kesel (sûnt 2010) en fan biskop Lode Aerts (sûnt 2016). It Hof fan Pittem wie sûnt dy tiid eksklusyf de sit fan 'e biskoplike administraasje en net mear de biskoplike residinsje.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige side, sjoch foar referinsjes op [[:nl:Bisdom Brugge]].
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Roman Catholic Diocese of Brugge|Roomsk-katolike bisdom Brugge}}
}}
{{BisdommenBelgje}}
[[Kategory:Bisdom Brugge| ]]
[[Kategory:Bisdom yn Belgje|Brugge]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1559]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1801]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1834]]</text>
      <sha1>q8mbo0fy4ncv1h2qhozlhufy139fzdd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230089</id>
      <parentid>1230079</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>... sil hjir wol bedoeld wêze, tink</comment>
      <origin>1230089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5422" sha1="og6pxc5n2qb0pj3usvwluj3c94cv7ga" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bisdom
| namme                        = Bisdom Brugge
| wapen                        = 
| lân                          = {{BE}}
| aartsbisdom                  = [[Aartsbisdom Mechelen-Brussel]]
| biskopssit                   = [[Brugge]]
| katedraal                    = [[Sint-Salvatorkatedraal (Brugge)|Sint-Salvatorkatedraal]]
| patroanhillige               = [[Donatus fan Reims|Sint-Donatianus]]&lt;br&gt;[[Karel de Goede]]
| hiemside                     = [https://www.otheo.be/bisdom-brugge www.otheo.be]
| oprjochting                  = 12 maaie 1559 (earste kear)&lt;br&gt;27 maaie 1834 (twadde kear)
| opheffing                    = 15 july 1801 (Konkordaat fan 1801)
| stifter                      = [[Paulus IV]] (1559)&lt;br&gt;[[Gregorius XVI]] (1834)
| aartsbiskop                  = 
| biskop                       = [[Lode Aerts]]
| oerflak                      = 
| befolking                    = 
| wêrfan katolyk               = 
| dekenaten                    = 10
| parochy's                    = 339
| tal tsjerken                 = 
| tal katoliken                = 
| ôfbylding2                   = BisdomBrugge.png
| ôfbyldingstekst2             = Kaart fan it bisdom Brugge (West-Flaanderen)
| ôfbylding3                   = 
| ôfbyldingstekst3             = 
}}
It '''Bisdom Brugge''' ([[Latyn]]: ''Dioecesis Brugensis'') is in [[bisdom]] dat gearfalt mei de [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[West-Flaanderen]]. It bisdom hat 10 dekenaten en 339 parochys.

== Skiednis ==
=== Ancien régime (1559-1801) ===
Foar de nije tsjerklike yndieling fan 1559 wie it hjoeddeiske West-Flaanderen ferdield oer twa bisdommen: de biskop fan [[Thérouanne]] bestjoerde it westlike diel, de biskop fan [[Doarnik]] it eastlike diel. Op 12 maaie 1559 rjochte paus [[Paulus IV]] it bisdom Brugge op mei de bul ''Super universas'', tegearre mei trettjin oare bisdommen yn 'e Nederlannen. It omfieme it noarden fan West-Flaanderen, in diel fan [[East-Flaanderen]] en in diel fan [[Siuwsk-Flaanderen]]. It oerbliuwende grûngebiet fan West-Flaanderen hearde by trije bisdommen: it westen hearde by it bisdom Iper, de krite fan Kortrijk by it bisdom Doarnik en de krite fan Tielt by it bisdom Gint. Tegearre mei de bisdommen Iper, Gint, Antwerpen, De Bosk en Roermond waard it bisdom Brugge ûnder de aartsbiskoplike sit fan Mechelen set.

Dêrop folge de bul ''Ex injuncto'' troch paus [[Pius IV]] fan 11 maart 1561 wêryn't de krekte grinzen fan it bisdom ôfbeakene waarden, de ynkomsten fan it bisdom regele waarden en it [[kapittel]] fan 'e katedraal organisearre waard. It bisdom omfieme net de hiele provinsje West-Flaanderen, om't in diel dêrfan it nij oprjochte bisdom Iper waard, dat oer de Westhoek en oer in flink part fan Noard-Frankryk rûn.

[[Ofbyld:Sint Donaas Kathedraal, Brugge.jpg|thumb|left|De nei 1799 ûnder de Frânsen ôfbrutsen Donatuskatedraal.]]  
It bisdom Brugge, mei as katedraal de Sint-Donatustsjerke, bleau sûnder grutte swierrichheden bestean oant yn 1794. De [[Frânske Revolúsje]] en de ferovering fan 'e Súdlike Nederlannen troch de Frânske Republyk makken dêr in ein oan.

As gefolch fan it [[Konkordaat fan 1801|Konkordaat fan 15 july 1801]] tusken paus [[Pius VII]] en [[Napoleon]] waarden de bisdommen Iper en Brugge opheft en opnommen yn it bisdom Gint, dat oerienkaam mei de departeminten Leie en Schelde. It bisdom telde trije bestjoerlike distrikten (Gint, Iper, Brugge) en ien [[seminaarje]], dat yn Gint stie.

== It nije bisdom (1834 oant hjoed-de-dei) ==
Op 27 maaie 1834 waard it bisdom Brugge weroprjochte troch de bul ''Romanae Ecclesiae'' fan paus [[Gregoarius XVI]], mei as grûngebiet de provinsje West-Flaanderen. Dit gearfallen fan tsjerklike en bestjoerlike grinzen wie in erfenis út de Frânske tiid, wêrby't de yndieling fan it lân yn departeminten as basis nommen waard foar de nije tsjerklike yndieling.
[[Ofbyld:Brugge Sint-Salvatorskerkhof zonder nummer - 174722 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|left|Sint-Salvatorkatedraal.]]
Om't de eardere Sint-Donatuskatedraal ûnder de Frânske besetting ôfbrutsen wie, waard de parochjetsjerke fan Sint-Salvator en Sint-Eligius oanwiisd as biskoplike tsjerke. De hillige Donatius en de sillige Karel de Goede waarden de patroanen fan it bisdom.

By de weroprjochting yn 1834 waard it Hof fan Pittem de biskoplike residinsje en de sit fan it bestjoer. It gebou fan it eardere seminaarje is sûnt dy tiid eigendom fan de provinsje West-Flaanderen, dy't it oan de biskop ter beskikking stelt.

Yn 1976 waard troch it bisdom in wenning oankocht op it adres Sint-Salvatorskerkhof 18-19, foar it húsfestjen fan helpbiskop Eugeen Laridon (1929-1999). It hûs, dat oan 'e efterkant oan 'e tún fan it biskoplik paleis grinzget, waard it wenplak fan biskop Jozef De Kesel (sûnt 2010) en fan biskop Lode Aerts (sûnt 2016). It Hof fan Pittem wie sûnt dy tiid eksklusyf de sit fan 'e biskoplike administraasje en net mear de biskoplike residinsje.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige side, sjoch foar referinsjes op [[:nl:Bisdom Brugge]].
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Roman Catholic Diocese of Brugge|Roomsk-katolike bisdom Brugge}}
}}
{{BisdommenBelgje}}
[[Kategory:Bisdom Brugge| ]]
[[Kategory:Bisdom yn Belgje|Brugge]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1559]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1801]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1834]]</text>
      <sha1>og6pxc5n2qb0pj3usvwluj3c94cv7ga</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230091</id>
      <parentid>1230089</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* It nije bisdom (1834 oant hjoed-de-dei) */ kt</comment>
      <origin>1230091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5451" sha1="hz45svrdua0acpzm4hi61vix6fbqa2n" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bisdom
| namme                        = Bisdom Brugge
| wapen                        = 
| lân                          = {{BE}}
| aartsbisdom                  = [[Aartsbisdom Mechelen-Brussel]]
| biskopssit                   = [[Brugge]]
| katedraal                    = [[Sint-Salvatorkatedraal (Brugge)|Sint-Salvatorkatedraal]]
| patroanhillige               = [[Donatus fan Reims|Sint-Donatianus]]&lt;br&gt;[[Karel de Goede]]
| hiemside                     = [https://www.otheo.be/bisdom-brugge www.otheo.be]
| oprjochting                  = 12 maaie 1559 (earste kear)&lt;br&gt;27 maaie 1834 (twadde kear)
| opheffing                    = 15 july 1801 (Konkordaat fan 1801)
| stifter                      = [[Paulus IV]] (1559)&lt;br&gt;[[Gregorius XVI]] (1834)
| aartsbiskop                  = 
| biskop                       = [[Lode Aerts]]
| oerflak                      = 
| befolking                    = 
| wêrfan katolyk               = 
| dekenaten                    = 10
| parochy's                    = 339
| tal tsjerken                 = 
| tal katoliken                = 
| ôfbylding2                   = BisdomBrugge.png
| ôfbyldingstekst2             = Kaart fan it bisdom Brugge (West-Flaanderen)
| ôfbylding3                   = 
| ôfbyldingstekst3             = 
}}
It '''Bisdom Brugge''' ([[Latyn]]: ''Dioecesis Brugensis'') is in [[bisdom]] dat gearfalt mei de [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[West-Flaanderen]]. It bisdom hat 10 dekenaten en 339 parochys.

== Skiednis ==
=== Ancien régime (1559-1801) ===
Foar de nije tsjerklike yndieling fan 1559 wie it hjoeddeiske West-Flaanderen ferdield oer twa bisdommen: de biskop fan [[Thérouanne]] bestjoerde it westlike diel, de biskop fan [[Doarnik]] it eastlike diel. Op 12 maaie 1559 rjochte paus [[Paulus IV]] it bisdom Brugge op mei de bul ''Super universas'', tegearre mei trettjin oare bisdommen yn 'e Nederlannen. It omfieme it noarden fan West-Flaanderen, in diel fan [[East-Flaanderen]] en in diel fan [[Siuwsk-Flaanderen]]. It oerbliuwende grûngebiet fan West-Flaanderen hearde by trije bisdommen: it westen hearde by it bisdom Iper, de krite fan Kortrijk by it bisdom Doarnik en de krite fan Tielt by it bisdom Gint. Tegearre mei de bisdommen Iper, Gint, Antwerpen, De Bosk en Roermond waard it bisdom Brugge ûnder de aartsbiskoplike sit fan Mechelen set.

Dêrop folge de bul ''Ex injuncto'' troch paus [[Pius IV]] fan 11 maart 1561 wêryn't de krekte grinzen fan it bisdom ôfbeakene waarden, de ynkomsten fan it bisdom regele waarden en it [[kapittel]] fan 'e katedraal organisearre waard. It bisdom omfieme net de hiele provinsje West-Flaanderen, om't in diel dêrfan it nij oprjochte bisdom Iper waard, dat oer de Westhoek en oer in flink part fan Noard-Frankryk rûn.

[[Ofbyld:Sint Donaas Kathedraal, Brugge.jpg|thumb|left|De nei 1799 ûnder de Frânsen ôfbrutsen Donatuskatedraal.]]  
It bisdom Brugge, mei as katedraal de Sint-Donatustsjerke, bleau sûnder grutte swierrichheden bestean oant yn 1794. De [[Frânske Revolúsje]] en de ferovering fan 'e Súdlike Nederlannen troch de Frânske Republyk makken dêr in ein oan.

As gefolch fan it [[Konkordaat fan 1801|Konkordaat fan 15 july 1801]] tusken paus [[Pius VII]] en [[Napoleon]] waarden de bisdommen Iper en Brugge opheft en opnommen yn it bisdom Gint, dat oerienkaam mei de departeminten Leie en Schelde. It bisdom telde trije bestjoerlike distrikten (Gint, Iper, Brugge) en ien [[seminaarje]], dat yn Gint stie.

== It nije bisdom (1834 oant hjoed-de-dei) ==
Op 27 maaie 1834 waard it bisdom Brugge weroprjochte troch de bul ''Romanae Ecclesiae'' fan paus [[Gregoarius XVI]], mei as grûngebiet de provinsje West-Flaanderen. Dit gearfallen fan tsjerklike en bestjoerlike grinzen wie in erfenis út de Frânske tiid, wêrby't de yndieling fan it lân yn departeminten as basis nommen waard foar de nije tsjerklike yndieling.
[[Ofbyld:Brugge Sint-Salvatorskerkhof zonder nummer - 174722 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|left|Sint-Salvatorkatedraal.]]
Om't de eardere Sint-Donatuskatedraal ûnder de Frânske besetting ôfbrutsen wie, waard de parochjetsjerke fan Sint-Salvator en Sint-Eligius oanwiisd as biskoplike tsjerke. De hillige Donatius en de sillige Karel de Goede waarden de patroanen fan it bisdom.

By de weroprjochting yn 1834 waard it Hof fan Pittem de biskoplike residinsje en de sit fan it bestjoer. It gebou fan it eardere seminaarje is sûnt dy tiid eigendom fan de provinsje West-Flaanderen, dy't it oan de biskop ter beskikking stelt.

Yn 1976 waard troch it bisdom in wenning oankocht op it adres Sint-Salvatorskerkhof 18-19, foar it húsfestjen fan helpbiskop Eugeen Laridon (1929-1999). It hûs, dat oan 'e efterkant oan 'e tún fan it biskoplik paleis grinzget, waard it wenplak fan biskop Jozef De Kesel (sûnt 2010) en fan biskop Lode Aerts (sûnt 2016). It Hof fan Pittem wie sûnt dy tiid eksklusyf de sit fan 'e biskoplike administraasje en net mear de biskoplike residinsje.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige side, sjoch foar referinsjes op [[:nl:Bisdom Brugge]].
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Roman Catholic Diocese of Brugge|Roomsk-katolike bisdom Brugge}}
}}
{{BisdommenBelgje}}
[[Kategory:Bisdom Brugge| ]]
[[Kategory:Bisdom yn Belgje|Brugge]]
[[Kategory:West-Flaanderen]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1559]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1801]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1834]]</text>
      <sha1>hz45svrdua0acpzm4hi61vix6fbqa2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1801</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191841</id>
    <revision>
      <id>1230080</id>
      <timestamp>2026-05-15T17:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;[[Kategory:Organisaasje nei jier fan oprjochting|1801]] [[Kategory:1801]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 19e iuw|1801]]&quot;</comment>
      <origin>1230080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="1x63qexn4nba7iqnur0e0rxjh6q61j5" xml:space="preserve">[[Kategory:Organisaasje nei jier fan oprjochting|1801]]
[[Kategory:1801]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 19e iuw|1801]]</text>
      <sha1>1x63qexn4nba7iqnur0e0rxjh6q61j5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bongo (antilope)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191842</id>
    <revision>
      <id>1230085</id>
      <timestamp>2026-05-15T20:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte| |Namme    = Bongo |Ofbyld   = [[Ofbyld:Antwerp Zoo (9691133235).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;In bongo yn 'e bistetún fan Antwerpen&lt;/small&gt; |Lûd      =  |Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse   = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift    = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'') |Famylje  = [[holhoarnigen]] (''Bovidae'') |Skaai    = [[grutte kûdû's]] (Tragelaphus)  |Wittenskiplike namme = Tragelaphus eurycerus |B...&quot;</comment>
      <origin>1230085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6903" sha1="5icmkxqouq3zvgyxua8ooletyxw07lo" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = Bongo
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Antwerp Zoo (9691133235).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;In bongo yn 'e bistetún fan Antwerpen&lt;/small&gt;
|Lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift    = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'')
|Famylje  = [[holhoarnigen]] (''Bovidae'')
|Skaai    = [[grutte kûdû's]] (Tragelaphus) 
|Wittenskiplike namme = Tragelaphus eurycerus
|Beskriuwer, jier= [[William Ogilby|Ogilby]], 1837
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: '''hast bedrige'''
|soarte   = 
|lânkaart = [[Ofbyld:Tragelaphus eurycerus range.png|250px]]
}}
De '''bongo''' (''Tragelaphus eurycerus'') is in antilopesoarte dy't heart ta de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[holhoarnigen]]. De bongo libbet yn 'e bosken fan [[East-Afrika|East-]], [[Sintraal-Afrika|Sintraal-]] en [[West-Afrika]].

== Ferskining ==
De bongo is in krêftich boude antilope. Hy hat fariëarjende kastanjebrún hier. Wat âlder de bongo wurdt, wat mear as it hier nei donkerbrún oant hast brúnswart ferkleuret. Op 'e side hat de bongo wite fertikale streken, in V-foarmich wyt teken yn it gesicht en in wite bân oer de kiel. De bongo hat ek wite en swarte markearingen op 'e poaten en mei wyt ûnderbrutsen kastanjebrune moanjes, dy't efter de hoarnen begjinne en oer de hiele rêch oant it begjin fan 'e sturt rinne. Beide seksen hawwe lange, draaide hoarnen, dy't tusken de 60 en 100 sintimeter lang wurde kinne. Der is in grut ferskil yn gewicht tusken de skaaien: it wyfke is folle lytser as it mantsje, dat tusken de 240 en 400 kilo weagje kin. It wyfke weaget meastentiids tusken de 210 en 250 kilo.

== Fersprieding ==
De bongo is in typyske boskbewenner dy't foarkomt yn de tichte, tropyske reinbosken fan West-, Sintraal- en East-Afrika. It ferspriedingsgebiet is troch minsklik yngripen en biotoopferlies hieltyd fierder fragmintearre. Der binne twa ûndersoarten mei elk in hiel eigen geografysk gebiet.

De westlike of leechlânbongo (''T. e. eurycerus'') foarmet de grutste populaasje. It kearngebiet leit yn 'e djippe reinbosken fan it Kongo-bekken (Kameroen, de Sintraal-Afrikaanske Republyk, Gabon en de beide Kongo's) en rint fierder troch yn lytse, isolearre boskgebieten yn West-Afrika, lykas yn Ivoarkust, Gana, Guinee, Liberia en Sierra Leöane. Ek yn it uterste suden fan Súd-Sûdan wurdt dizze ûndersoarte noch fûn. Yn Togo en Uganda is de soarte útstoarn.

De eastlike of bergbongo (''T. e. isaaci'') hat in folle lytser ferspriedingsgebiet en libbet folslein isolearre fan syn westlike sibben. Dizze ûndersoarte komt yn it wyld allinnich noch foar yn in pear swier beskerme berchbosken en bamboebosken yn Sintraal-Kenia, lykas op 'e hellingen fan Mount Kenya en yn it Aberdare-berchtme.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: rjochts; margin-left: 1em; text-align: center;&quot;
|+ 
|-
| [[Ofbyld:Bongo Stretching (33521795596).jpg|200px]]
| [[Ofbyld:POL warsaw zoo a002.JPG|200px]]
|-
| &lt;small&gt;leechlânbongo&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;berchbongo&lt;/small&gt;
|}
== Libbenswize ==
=== Sosjaal gedrach ===
De bongo is de grutste antilope dy't allinnich yn bosken libbet. Hy fielt him it bêste thús yn 'e reinwâlden, mar komt ek foar yn leechlânbosken en bamboebosken. De bongo is in skou bist dat fral aktyf is by't skimerjen, nachts en by it lemieren fan 'e dei. Oerdeis siket er rêst en hâldt er him skûl yn 'e tichtste dielen fan it wâld. It dieet fan 'e bongo bestiet ûnder oare út blêden, jonge spruten, fruit, bast, woartels, gers en krûden. Hy is betûft yn it opgraven fan woartels mei syn krêftige hoarnen. Se libje yn pearen of yn lytse groepen fan wyfkes mei jongen. De âldste mantsjes libje solitêr en sykje allinnich kontakt mei oaren yn 'e pearingstiid. De bongo is in honkfêst bist dat in territoarium hat mei in systeem fan paden, rêstplakken en blabberplakken. Hy mei graach yn 'e blabber baaie om dat der letter tsjin in beam ôf te skraabjen. De bongo hâldt him ek graach op yn 'e buert fan wetter.

=== Fuortplanting ===
[[Ofbyld:Baby Bongo at the Louisville Zoo.jpg|thumb|left|Kealtsje.]]
It is net bekend oft de bongo in spesifike pearingstiid hat of dat dit yndividueel ferskilt. In bongowyfke is likernôch 9,5 moanne drachtich en se smyt mar ien kealtsje tagelyk. It kealtsje weaget sa'n 20 kilo as it berne wurdt. De mem ferberget har kealtsje meastentiids de earste wiken nei de berte. It jong drinkt sa'n 6 moannen by de mem. In bongokeal wurdt geslachtsryp as it om-en-de-by 20 moannen âld is. De libbensferwachting fan in bongo wurdt tusken de 15 en 20 jier rûsd.

== Fijannen ==
It bart komselden dat in folwoeksen bongo troch in rôfdier wurdt opfretten. It ienige grutte boskrôfdier dat in folwoeksen bongo pakke kin, is de [[loaihoars]]. Jonge kealtsjes kinne ek pakt wurde troch de Afrikaanske goudkat en de pytonslang. As der gefaar driget, bliuwt de bongo deastil stean om net sjoen te wurden. Mar as er dochs ûntdutsen wurdt, flechtet er troch de tichte fegetaasje. Se stekke dan de kop omheech sadat de hoarnen parallel oan 'e rêch lizze. Dat dogge se om tefoarkommenren dat de hoarnen fêst komme te sitten of heakjen bliuwe efter de begroeiïng. As in bongo gjin mooglikheid hat om te flechtsjen en yn it nau dreaun wurdt, kin it barre dat er yn 'e oanfal giet.

== Status ==
[[Ofbyld:Hunter with his kill private game preserve Cameroon 2017.jpg|thumb|left|In jager mei in foar de wille deade bongo, Kameroen (2017). Jacht foarmet ien fan 'e bedrigingen fan it fuortbestean fan 'e bongo.]]
De IUCN Antelope Specialist Group beskôget de westlike of leechlânbongo (''T. e. eurycerus'') as hast bedrige. en de eastlike of berchbongo (''T. e. isaaci'') út Kenia as krityk (of earnstich bedrige). Fan 'e berchbongo libje hjoed-de-dei der sels minder yndividuen yn it wyld as yn bistetunen (dêr't de fok oars frij maklik giet). Bongo's wurde yn harren fuortbestean bedrige troch minsklike ynfloeden op it miljeu, lykas jacht en yllegale aktiviteiten tsjin wylde bisten.

[[CITES]] hat de bongo as in soarte op Bylage III klassifisearre, itjinge betsjut dat de útfier fan it bist allinnich regulearre wurdt fanút ien inkeld lân, nammentlik [[Gana]].

{{Boarnen|boarnefernijing= 
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Tragelaphus eurycerus|''Tragelaphus eurycerus''}}
}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]</text>
      <sha1>5icmkxqouq3zvgyxua8ooletyxw07lo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230087</id>
      <parentid>1230085</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T20:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1230087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6950" sha1="7uvprxv6oglmszqidiifi0xsriwkj4j" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = Bongo
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Antwerp Zoo (9691133235).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;In bongo yn 'e bistetún fan Antwerpen&lt;/small&gt;
|Lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift    = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'')
|Famylje  = [[holhoarnigen]] (''Bovidae'')
|Skaai    = [[grutte kûdû's]] (Tragelaphus) 
|Wittenskiplike namme = Tragelaphus eurycerus
|Beskriuwer, jier= [[William Ogilby|Ogilby]], 1837
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: '''hast bedrige'''
|soarte   = 
|lânkaart = [[Ofbyld:Tragelaphus eurycerus range.png|250px]]
}}
De '''bongo''' (''Tragelaphus eurycerus'') is in antilopesoarte dy't heart ta de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[holhoarnigen]]. De bongo libbet yn 'e bosken fan [[East-Afrika|East-]], [[Sintraal-Afrika|Sintraal-]] en [[West-Afrika]].

== Ferskining ==
De bongo is in krêftich boude antilope. Hy hat in ferskaat oan tinten fan kastanjebrún hier. Wat âlder de bongo wurdt, wat mear as it hier nei donkerbrún ferkleuret. Op 'e side hat de bongo wite fertikale streken, in V-foarmich wyt teken yn it gesicht en in wite bân oer de kiel. De bongo hat ek wite en swarte markearingen op 'e poaten en mei wyt ûnderbrutsen kastanjebrune moanjes, dy't efter de hoarnen begjinne en oer de hiele rêch oant it begjin fan 'e sturt rinne. Beide seksen hawwe lange, draaide hoarnen, dy't tusken de 60 en 100 sintimeter lang wurde kinne. Der is in grut ferskil yn gewicht tusken de skaaien: it wyfke is folle lytser as it mantsje, dat tusken de 240 en 400 kilo weagje kin. It wyfke weaget meastentiids tusken de 210 en 250 kilo.

== Fersprieding ==
De bongo is in typyske boskbewenner dy't foarkomt yn de tichte, tropyske reinbosken fan West-, Sintraal- en East-Afrika. It ferspriedingsgebiet is troch minsklik yngripen en biotoopferlies hieltyd fierder fragmintearre. Der binne twa ûndersoarten mei elk in hiel eigen geografysk gebiet.

De westlike of leechlânbongo (''T. e. eurycerus'') foarmet de grutste populaasje. It kearngebiet leit yn 'e djippe reinbosken fan it Kongo-bekken ([[Kameroen]], de [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]], [[Gabon]] en de beide Kongo's) en rint fierder troch yn lytse, isolearre boskgebieten yn West-Afrika, lykas yn [[Ivoarkust]], [[Gana]], [[Guinee]], [[Libearia]] en [[Sierra Leöane]]. Ek yn it uterste suden fan [[Súd-Sûdan]] wurdt dizze ûndersoarte noch fûn. Yn [[Togo]] en [[Uganda]] is de soarte útstoarn.

De eastlike of berchbongo (''T. e. isaaci'') hat in folle lytser ferspriedingsgebiet en libbet folslein isolearre fan syn westlike sibben. Dizze ûndersoarte komt yn it wyld allinnich noch foar yn in pear swier beskerme berchbosken en bamboebosken yn Sintraal-[[Kenia]], lykas op 'e hellingen fan [[Mount Kenya]] en yn it [[Aberdare-berchtme]].

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: rjochts; margin-left: 1em; text-align: center;&quot;
|+ 
|-
| [[Ofbyld:Bongo Stretching (33521795596).jpg|200px]]
| [[Ofbyld:POL warsaw zoo a002.JPG|200px]]
|-
| &lt;small&gt;leechlânbongo&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;berchbongo&lt;/small&gt;
|}
== Libbenswize ==
=== Sosjaal gedrach ===
De bongo is de grutste antilope dy't allinnich yn bosken libbet. Hy fielt him it bêste thús yn 'e reinwâlden, mar komt ek foar yn leechlânbosken en bamboebosken. De bongo is in skou bist dat fral aktyf is by it skimerjen, nachts en by it lemieren fan 'e dei. Oerdeis siket er rêst en hâldt er him skûl yn 'e tichtste dielen fan it wâld. It dieet fan 'e bongo bestiet ûnder oare út blêden, jonge spruten, fruit, bast, woartels, gers en krûden. Hy is betûft yn it opgraven fan woartels mei syn krêftige hoarnen. Se libje yn pearen of yn lytse groepen fan wyfkes mei jongen. De âldste mantsjes libje solitêr en sykje allinnich kontakt mei oaren yn 'e pearingstiid. De bongo is in honkfêst bist dat in territoarium hat mei in systeem fan paden, rêstplakken en blabberplakken. Hy baait graach yn ’e blabber om him dêrnei tsjin beammen ôf te skraabjen. De bongo hâldt him ek graach op yn 'e buert fan wetter.

=== Fuortplanting ===
[[Ofbyld:Baby Bongo at the Louisville Zoo.jpg|thumb|left|Kealtsje.]]
It is net bekend oft de bongo in spesifike pearingstiid hat of dat dit yndividueel ferskilt. In bongowyfke is likernôch 9,5 moanne drachtich en se smyt mar ien kealtsje tagelyk. It kealtsje weaget sa'n 20 kilo as it berne wurdt. De mem ferberget har kealtsje meastentiids de earste wiken nei de berte. It jong drinkt sa'n 6 moannen by de mem. In bongokeal wurdt geslachtsryp as it om-en-de-by 20 moannen âld is. De libbensferwachting fan in bongo wurdt tusken de 15 en 20 jier rûsd.

== Fijannen ==
It bart komselden dat in folwoeksen bongo troch in rôfdier wurdt opfretten. It ienige grutte boskrôfdier dat in folwoeksen bongo pakke kin, is de [[loaihoars]]. Jonge kealtsjes kinne ek pakt wurde troch de [[Afrikaanske goudkat]] en de [[Pytons|pytonslang]]. As der gefaar driget, bliuwt de bongo deastil stean om net sjoen te wurden. Mar as er dochs ûntdutsen wurdt, flechtet er troch de tichte fegetaasje. Se stekke dan de kop omheech sadat de hoarnen parallel oan 'e rêch lizze. Dat dogge se om foar te kommen dat de hoarnen fêst komme te sitten of heakjen bliuwe yn 'e begroeiïng. As in bongo gjin mooglikheid hat om te flechtsjen en yn it nau dreaun wurdt, kin it barre dat er yn 'e oanfal giet.

== Status ==
[[Ofbyld:Hunter with his kill private game preserve Cameroon 2017.jpg|thumb|left|In jager mei in foar de wille deade bongo, Kameroen (2017). Jacht foarmet ien fan 'e bedrigingen fan it fuortbestean fan 'e bongo.]]
De IUCN Antelope Specialist Group beskôget de westlike of leechlânbongo (''T. e. eurycerus'') as hast bedrige en de eastlike of berchbongo (''T. e. isaaci'') út Kenia as krityk (of earnstich bedrige). Fan 'e berchbongo libje hjoed-de-dei yn it wyld sels minder yndividuen as yn bistetunen (dêr't de fok oars frij maklik giet). Bongo's wurde yn harren bestean bedrige troch minsklike ynfloeden op it miljeu, lykas jacht en yllegale aktiviteiten tsjin wylde bisten.

[[CITES]] hat de bongo as in soarte op Bylage III klassifisearre, itjinge betsjut dat de útfier fan it bist allinnich regulearre wurdt fanút ien inkeld lân, nammentlik [[Gana]].

{{Boarnen|boarnefernijing= 
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Tragelaphus eurycerus|''Tragelaphus eurycerus''}}
}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]</text>
      <sha1>7uvprxv6oglmszqidiifi0xsriwkj4j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230097</id>
      <parentid>1230087</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status */ kt</comment>
      <origin>1230097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6977" sha1="8fet6gprr3rgtwdryoqjkh820i7el2u" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = Bongo
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Antwerp Zoo (9691133235).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;In bongo yn 'e bistetún fan Antwerpen&lt;/small&gt;
|Lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift    = [[evenhoevigen]] (''Artiodactyla'')
|Famylje  = [[holhoarnigen]] (''Bovidae'')
|Skaai    = [[grutte kûdû's]] (Tragelaphus) 
|Wittenskiplike namme = Tragelaphus eurycerus
|Beskriuwer, jier= [[William Ogilby|Ogilby]], 1837
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: '''hast bedrige'''
|soarte   = 
|lânkaart = [[Ofbyld:Tragelaphus eurycerus range.png|250px]]
}}
De '''bongo''' (''Tragelaphus eurycerus'') is in antilopesoarte dy't heart ta de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[holhoarnigen]]. De bongo libbet yn 'e bosken fan [[East-Afrika|East-]], [[Sintraal-Afrika|Sintraal-]] en [[West-Afrika]].

== Ferskining ==
De bongo is in krêftich boude antilope. Hy hat in ferskaat oan tinten fan kastanjebrún hier. Wat âlder de bongo wurdt, wat mear as it hier nei donkerbrún ferkleuret. Op 'e side hat de bongo wite fertikale streken, in V-foarmich wyt teken yn it gesicht en in wite bân oer de kiel. De bongo hat ek wite en swarte markearingen op 'e poaten en mei wyt ûnderbrutsen kastanjebrune moanjes, dy't efter de hoarnen begjinne en oer de hiele rêch oant it begjin fan 'e sturt rinne. Beide seksen hawwe lange, draaide hoarnen, dy't tusken de 60 en 100 sintimeter lang wurde kinne. Der is in grut ferskil yn gewicht tusken de skaaien: it wyfke is folle lytser as it mantsje, dat tusken de 240 en 400 kilo weagje kin. It wyfke weaget meastentiids tusken de 210 en 250 kilo.

== Fersprieding ==
De bongo is in typyske boskbewenner dy't foarkomt yn de tichte, tropyske reinbosken fan West-, Sintraal- en East-Afrika. It ferspriedingsgebiet is troch minsklik yngripen en biotoopferlies hieltyd fierder fragmintearre. Der binne twa ûndersoarten mei elk in hiel eigen geografysk gebiet.

De westlike of leechlânbongo (''T. e. eurycerus'') foarmet de grutste populaasje. It kearngebiet leit yn 'e djippe reinbosken fan it Kongo-bekken ([[Kameroen]], de [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]], [[Gabon]] en de beide Kongo's) en rint fierder troch yn lytse, isolearre boskgebieten yn West-Afrika, lykas yn [[Ivoarkust]], [[Gana]], [[Guinee]], [[Libearia]] en [[Sierra Leöane]]. Ek yn it uterste suden fan [[Súd-Sûdan]] wurdt dizze ûndersoarte noch fûn. Yn [[Togo]] en [[Uganda]] is de soarte útstoarn.

De eastlike of berchbongo (''T. e. isaaci'') hat in folle lytser ferspriedingsgebiet en libbet folslein isolearre fan syn westlike sibben. Dizze ûndersoarte komt yn it wyld allinnich noch foar yn in pear swier beskerme berchbosken en bamboebosken yn Sintraal-[[Kenia]], lykas op 'e hellingen fan [[Mount Kenya]] en yn it [[Aberdare-berchtme]].

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: rjochts; margin-left: 1em; text-align: center;&quot;
|+ 
|-
| [[Ofbyld:Bongo Stretching (33521795596).jpg|200px]]
| [[Ofbyld:POL warsaw zoo a002.JPG|200px]]
|-
| &lt;small&gt;leechlânbongo&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;berchbongo&lt;/small&gt;
|}
== Libbenswize ==
=== Sosjaal gedrach ===
De bongo is de grutste antilope dy't allinnich yn bosken libbet. Hy fielt him it bêste thús yn 'e reinwâlden, mar komt ek foar yn leechlânbosken en bamboebosken. De bongo is in skou bist dat fral aktyf is by it skimerjen, nachts en by it lemieren fan 'e dei. Oerdeis siket er rêst en hâldt er him skûl yn 'e tichtste dielen fan it wâld. It dieet fan 'e bongo bestiet ûnder oare út blêden, jonge spruten, fruit, bast, woartels, gers en krûden. Hy is betûft yn it opgraven fan woartels mei syn krêftige hoarnen. Se libje yn pearen of yn lytse groepen fan wyfkes mei jongen. De âldste mantsjes libje solitêr en sykje allinnich kontakt mei oaren yn 'e pearingstiid. De bongo is in honkfêst bist dat in territoarium hat mei in systeem fan paden, rêstplakken en blabberplakken. Hy baait graach yn ’e blabber om him dêrnei tsjin beammen ôf te skraabjen. De bongo hâldt him ek graach op yn 'e buert fan wetter.

=== Fuortplanting ===
[[Ofbyld:Baby Bongo at the Louisville Zoo.jpg|thumb|left|Kealtsje.]]
It is net bekend oft de bongo in spesifike pearingstiid hat of dat dit yndividueel ferskilt. In bongowyfke is likernôch 9,5 moanne drachtich en se smyt mar ien kealtsje tagelyk. It kealtsje weaget sa'n 20 kilo as it berne wurdt. De mem ferberget har kealtsje meastentiids de earste wiken nei de berte. It jong drinkt sa'n 6 moannen by de mem. In bongokeal wurdt geslachtsryp as it om-en-de-by 20 moannen âld is. De libbensferwachting fan in bongo wurdt tusken de 15 en 20 jier rûsd.

== Fijannen ==
It bart komselden dat in folwoeksen bongo troch in rôfdier wurdt opfretten. It ienige grutte boskrôfdier dat in folwoeksen bongo pakke kin, is de [[loaihoars]]. Jonge kealtsjes kinne ek pakt wurde troch de [[Afrikaanske goudkat]] en de [[Pytons|pytonslang]]. As der gefaar driget, bliuwt de bongo deastil stean om net sjoen te wurden. Mar as er dochs ûntdutsen wurdt, flechtet er troch de tichte fegetaasje. Se stekke dan de kop omheech sadat de hoarnen parallel oan 'e rêch lizze. Dat dogge se om foar te kommen dat de hoarnen fêst komme te sitten of heakjen bliuwe yn 'e begroeiïng. As in bongo gjin mooglikheid hat om te flechtsjen en yn it nau dreaun wurdt, kin it barre dat er yn 'e oanfal giet.

== Status ==
[[Ofbyld:Hunter with his kill private game preserve Cameroon 2017.jpg|thumb|left|In jager mei in foar de wille deade bongo, Kameroen (2017). Jacht foarmet ien fan 'e bedrigingen fan it fuortbestean fan 'e bongo.]]
De IUCN Antelope Specialist Group beskôget de westlike of leechlânbongo (''T. e. eurycerus'') as hast bedrige en de eastlike of berchbongo (''T. e. isaaci'') út Kenia as krityk (of earnstich bedrige). Fan 'e berchbongo libje hjoed-de-dei yn it wyld sels minder yndividuen as yn bistetunen (dêr't de fok oars frij maklik giet). Bongo's wurde yn harren bestean bedrige troch minsklike ynfloeden op it miljeu, lykas jacht en yllegale aktiviteiten tsjin wylde bisten.

[[CITES]] hat de bongo as in soarte op Bylage III klassifisearre, itjinge betsjut dat de útfier fan it bist allinnich regulearre wurdt fanút ien inkeld lân, nammentlik [[Gana]].

{{Boarnen|boarnefernijing= 
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Tragelaphus eurycerus|''Tragelaphus eurycerus''}}
}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Grutte kûdû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]</text>
      <sha1>8fet6gprr3rgtwdryoqjkh820i7el2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tragelaphus eurycerus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191843</id>
    <redirect title="Bongo (antilope)" />
    <revision>
      <id>1230086</id>
      <timestamp>2026-05-15T20:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Bongo (antilope)]]</comment>
      <origin>1230086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="phv5y4v0233puqr7bfwn395axp7th6f" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Bongo (antilope)]]</text>
      <sha1>phv5y4v0233puqr7bfwn395axp7th6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Grutte kûdû</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191844</id>
    <revision>
      <id>1230098</id>
      <timestamp>2026-05-15T22:27:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1230098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="c6ucc59keegky8r0ron45gkjmmh0jsy" xml:space="preserve">[[Kategory:Sûchdiereskaai]]
[[Kategory:Holhoarnige]]</text>
      <sha1>c6ucc59keegky8r0ron45gkjmmh0jsy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230100</id>
      <parentid>1230098</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1230100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="mgkrjz8g2nkohjzq2mkjojrjzi1jm77" xml:space="preserve">{{Commonscat|Tragelaphus}}
{{DEFAULTSORT:Grutte kudu}}
[[Kategory:Sûchdiereskaai]]
[[Kategory:Holhoarnige]]</text>
      <sha1>mgkrjz8g2nkohjzq2mkjojrjzi1jm77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tamsin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191845</id>
    <revision>
      <id>1230101</id>
      <timestamp>2026-05-15T22:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>betsj</comment>
      <origin>1230101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="a1045fggvdcb77i0r14eow1yafavu3z" xml:space="preserve">{{foarbetsjuttings}}

*[[Tamsin (foarnamme)]], in Ingelske famkesnamme, de ropnammefoarm fan Thomasina
*[[Tamsin (roman)|''Tamsin'' (roman)]], in roman fan Peter S. Beagle út 1999

{{neibetsjuttings}}</text>
      <sha1>a1045fggvdcb77i0r14eow1yafavu3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tamsin (roman)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191846</id>
    <revision>
      <id>1230103</id>
      <timestamp>2026-05-15T22:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nije side</comment>
      <origin>1230103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15056" sha1="fqfbf6fyxtcnzmiq9lvjvljigi3usle" xml:space="preserve">{{Literatuer
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| titel                        = ''Tamsin''
| oarspr. titel                = 
| auteur                       = [[Peter S. Beagle]]
| taal                         = [[Ingelsk]]
| foarm                        = [[roman]]
| sjenre                       = [[fantasy (sjenre)|fantasy]]
| skreaun                      = 
| 1e publikaasje               = [[1999]], [[New York (stêd)|New York]]
| 1e opfiering                 = 
| oarspr. útjouwer             = [[Roc Books]]
| rige                         = 
| foarich diel                 = 
| folgjend diel                = 
| bondel                       = 
| prizen                       = [[Mythopoeic Award]] 2000
| ISBN                         = 0 45 14 57 633
}}
'''''Tamsin''''' is in [[fantasy (sjenre)|fantasy]]-[[roman]] fan 'e hân fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[skriuwer]] [[Peter S. Beagle]]. De [[titel (namme)|titel]] is in [[Ingelsk]]e [[famkesnamme (foarnamme)|famkesnamme]], in ferkoarte foarm fan Thomasina. It [[boek]] fertelt it [[ferhaal]] fan it [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[teenage]][[famke]] Jenny Gluckstein út [[New York (stêd)|New York]], dat losskuord wurdt fan alles dat se ken as har [[skieding (houlik)|skieden]] [[mem]] wertrout mei in [[Ingelân|Ingelsman]]. Net allinnich [[emigrearje]] se nei it [[Feriene Keninkryk]], mar ynstee fan yn 'e grutte [[stêd]] bedarje se op in fertutearze [[state]] op it [[plattelân]] fan it [[Ingelske greefskip]] [[Dorset]]. Jenny is dêr earst tige [[gelokkigens|ûngelokkich]], mar dan ûntdekt se dat it [[spûk]]et yn 'e state en moetet se de [[geast]] fan 'e [[santjinde-iuwsk]]e jongedame Tamsin Willoughby. ''Tamsin'' is skreaun yn it [[ik-perspektyf]]. De roman waard yn [[1999]] publisearre troch de [[New York (stêd)|New&amp;nbsp;Yorkske]] [[útjouwerij]] [[Roc Books]], mei in [[omslach]] makke troch [[Paul Youll]]. Letter ferskynden der [[werútjefte]]n ûnder de [[ymprint]] [[New American Library]] fan 'e [[Penguin Group]]. ''Tamsin'' wûn yn [[2000]] in [[Mythopoeic Award]].
__TOC__
==Ynhâld==
De trettjinjierrige Jenny Gluckstein wennet yn [[New York (stêd)|New York]] mei har [[skieding (houlik)|skieden]] [[mem]] Sally, dy't [[dirigint]]e, [[muzykpedagooch|muzykpedagoge]] en [[piano]]leararesse is. Har [[heit]] Nathan, in [[opera]]sjonger dy't foar frijwol eltsenien bekend stiet ûnder syn [[artystenamme]] Norris Groves, is drok mei syn [[karriêre]] en Jenny sjocht him mar komselden. Wannear't har mem kunde kriget oan 'e [[Ingelân|Ingelske]] [[lânboukundige]] Evan McHugh, [[fereale]] rekket en beslút mei him te [[trouwen]], betsjut dat dat se nei it [[Feriene Keninkryk]] [[emigraasje|emigrearret]]. Jenny, dy't krekt yn 'e dwerse jierren fan 'e [[puberteit]] sit, fielt der hielendal neat foar om út New York wei, dêr't se har libben en har [[freonskip|freonen]] hat, en se wol dan ek neat fan in [[ferhuzing]] nei Ingelân witte. Se besiket sels om by har heit yn te lûken, mar dy sit net op har te wachtsjen. Uteinlik moat se belies jaan en giet it mei de emigraasje dochs oan.

Jenny har [[styfheit]] Evan hat twa [[foarsoan]]nen út in earder [[houlik]], de santjinjierrige Tony, dy't [[ballet]]dûnser wurde wol, en de tsienjierrige Julian. Oarspronklik wie it de bedoeling dat Jenny en Sally har mei Evan en de beide jonges yn [[Londen]] nei wenjen sette soen, mar krekt foar de emigraasje kriget Evan in nije [[baan (wurk)|baan]] as [[bedriuwslieder]] op Stourhead Farm, in folslein fertutearze [[buorkerij]] op it [[plattelân]] fan it [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Dorset]], yn súdwestlik [[Ingelân]]. Dêr komme se te wenjen yn in reuseftige mar folslein efter de tiid rekke, trijehûndert jier âlde [[state]], dêr't it [[itensieden]] noch op in [[houtfornús]] giet, de [[rioel]]learring problematysk is en de [[eletrisiteit|elektryske]] betriedding sa âld (en gefaarlik) is dat it yn in [[museum]] thúsheart. 

Jenny ken yn Ingelân gjin minsk en moat har hiele libben wer fan 'e grûn ôf opbouwe. Oars as har mem, dy't oanhâldend yn 'e wolkens is troch har [[leafde]] foar Evan, hat Jenny stipe oan net ien. Har [[freonskip|bêste freon]] is har [[boarre]] Mister Cat, mar dy moat in healjier yn [[karantêne]] foar't er it Feriene Keninkryk yn mei, dat him moat se yn 't earstoan ek misse. Al mei al binne de earste [[moanne (tiid)|moannen]] op Stourhead Farm in alderaaklikste ûnderfining foar Jenny. En it wurdt der neat nofliker op makke troch de nuvere aspekten fan 'e state, dêr't sûnder oanwiisbere oarsaak [[kâld plak (boppenatuerlike)|kâlde plakken]] en aparte [[rook|roken]] foarkomme, en dêr't op [[stoarm]]eftige [[nacht]]en in ysbaarlik âljen troch de [[loft]] giet. Ek is der op 'e trêde [[ferdjipping]] in [[rút]]sje dat gjin [[sinne]]ljocht wjerkeatst en wêrfan't net ien de [[keamer]] fine kin dêr't it sit. Jenny nimt har foar om nea of te ninter har [[styffamylje]] of har nije thús te akseptearjen.
{{Plotbedjer}}
Nei't er lang om let út karantêne kommen is, lûkt de oanwêzigens fan Mister Cat in [[spûk]]kat oan dy't inkeld hy en Jenny sjen kinne. It is in [[wite]] [[Perzyske kat|Perzyske]] [[poes]], dy't troch Mister Cat krektlike oanhinklik behannele wurdt as alle poezen; hy sjocht gjin ferskil tusken libbene en spûkige wyfkes. As se de beide katten op in [[middei (deidiel)|middei]] nei de heechste ferdjipping folget, ûntdekt Jenny it missende [[fertrek]] mei it net-reflektearjende rút, dat in [[geheime keamer]] mei in ferburgen [[doar]] blykt te wêzen. Dêr moetet Jenny de [[geast]] fan 'e njoggentjinjierrige Tamsin Willoughby, de [[dochter]] fan 'e man dy't de state yn [[1671]] sette litten hat. Sy is de bazinne fan 'e spûkkat, dy't de namme Miss Sophia Brown draacht. Jenny en Tamsin slute freonskip. Tenei siket Jenny Tamsin geregeldwei op en de beide fammen prate hûndertút. Jenny komt sa te witten dat Tamsin fan in definitive ôfreis nei it [[hjirneimels]] wjerholden wurdt troch in [[psychologysk trauma|traumatysk]] foarfal dat te krijen hat mei har [[ferstjerren]]. Mar hja hat de omstannichheden fan har dea en wat der fan har [[frijer]] Edric Davies wurden is, folslein ferkrongen. Jenny komt stadichoan ta de oertsjûging dat Tamsin har trauma ûnder eagen sjen moat ear't se fierder kin.

Tamsin nimt Jenny mei op sleeptou troch it domein fan Stourhead Farm en bringt har yn 'e kunde mei ferskate [[boppenatuerlike]] wêzens dy't dêr libje, wêrûnder de ''[[billy-blind]]'', dy't oan ien wei troch ûnfrege rie jout, en de [[stalferwikseling|fan stal ferwikseljende]] ''[[pooka]]'', dy't almeast ferskynt yn 'e foarm fan in [[swart]] [[hynder]]. Ek warskôget se Jenny foar de gefaarlike ''[[redcap]]s'' dy't yn it [[iik|ikeboskje]] wenje en [[minske]]n [[haat]]sje, en foar de machtige [[Flearemem|Frouwe fan 'e Flearebeam]], in [[goadinne]] út [[kristendom|prekristlike]] tiid dy't oer Dorset hearske foar't de minsken har der nei wenjen setten. Ut har [[petear]]en mei Tamsin leart Jenny ek wat oer de mear resinte [[skiednis]] fan Dorset, út Tamsin har eigen tiid. Dy perioade waard dominearre troch de [[Bloedige Assisen]], in rige [[rjochtsaken]] wêrby't yn Dorset yn [[1685]], nei de mislearre [[Opstân fan Monmouth]], hûnderten lju ta de [[deastraf]] feroardiele waarden troch de [[rjochter]] [[George Jeffreys, 1e baron Jeffreys|George Jeffreys]]. 

Fia in pleatslike [[histoarikus]], de âldman Guy Guthrie, komt Jenny derefter dat Tamsin en Jeffreys inoar goed koene, mei de rjochter gauris te gast wie by Tamsin har âldelju. Lang om let heucht it Tamsin wer dat Jeffreys [[hofmakkerij|om har stiek]], mar hja is sa [[eangst|benaud]] fan him dat sels it neamen fan syn namme har al ta flecht oansette kin. De ''pooka'' warskôget Jenny dat alle nije aktiviteit fan Tamsin (dy't foar de komst fan Jenny desennia lang efterinoar op har [[stoel]] yn har geheime keamer siet te slomjen) de geast fan Jeffreys wekker makke hat, dy't nei al dy jierren noch altyd wisberet is om Tamsin ta sines te meitsjen. It omwaarjen fan Jeffreys makket it foar Tamsin dreech om har [[oantinken]]s te bewarjen, en sûnder oantinkens is in spûk neat, dat har hiele fuortbestean komt faai te stean.

Underwilens kin Jenny inkeld te rie by Meena Chari, in famke út har [[klasse (ûnderwiis)|klasse]] mei wa't se befreone rekke is. Meena komt út [[Madras]] yn [[Yndia]], en de beide famkes foarmje in bân dy't benammen basearre is op it feit dat se allebeide [[ymmigrant]]es yn in frjemd lân binne. Mei't yn Yndia alderhanne geasten en spûken en boppenatuerlike wêzens foarkomme en it leauwen yn it bestean dêrfan neat nuvers is, kin Jenny al har ûnderfinings op Stourhead Farm oan Meena tabetrouwe sûnder dat se bang hoecht te wêzen om [[útlaitsjen|útlake]] te wurden. Mar Meena kin de geast fan Tamsin net sjen, dat se kin net streekrjocht kontakt lizze.

Wylst Jeffreys wat langer wat sterker wurdt oant er ek de libbenen beynfloedzje kin, ferdjippet Jenny har fierder yn 'e skiednis fan Stourhead Farm. As se Tamsin mei har nij opdiene [[kennis]] konfontearret, komt har wer tebinnen dat sy en Edric útnaaie soene om temûk te [[trouwen]], mei't hy fan folle minder [[rykdom|begoedige]] [[komôf]] wie as sysels. Har âlden soene om dy reden in houlik tusken harren nea goedkard hawwe om't se fûn hawwe soene dat Tamsin har oan him [[jin fergoaie|fergoaide]]. Mar op 'e jûn dat se útnaaie soene, kaam Jeffreys op Stourhead Farm te jûnpraten en it duorre in ivichheid ear't Tamsin oan him ûntkomme koe. Op it plak dêr't se mei Edric ôfsprutsen hie, kaam Edric lykwols nea opdaagjen. Tamsin wachte oerenlang yn 'e [[rein (delslach)|rein]] en [[wyn (waar)|wyn]] ear't se fûn waard troch har âldelju en nei binnen brocht waard. Se rûn dêr in [[longûntstekking]] fan op en lei dagenlang [[dwyljen|dwylderich]] op bêd, wylst Jeffreys wekke oan har side en har âlden him der net út doarsten te bonsjoeren. Uteinlik stoar se oan har oandwaning en hearde inkeld Jeffreys har [[lêste wurden]].

It nimt in protte kostbere tiid yn beslach, en gâns [[geduld]]ich oantrúnjen troch Jenny, foar't it Tamsin wer yn 't sin komt dat se har troch Edric [[ferrie|ferret]] fielde en him de [[skuld (ferantwurdlikheid)|skuld]] joech fan har [[sykte]]. Har lêste wurden wiene dêrom in [[flok (ûnheilsbeswarring)|ferflokking]], om him foar ivich op har wachtsje te litten sa't sy om 'e nocht op him wachte hie. Jenny ûntdekt lykwols dat Edric te goeder trou wie, mar dat er op it ôfsprutsen plak oantroffen waard troch Jeffreys foar't dy dy jûns op Stourhead Farm arrivearre. Jeffreys makke him dea en rôp de [[Wylde Jacht]] op om him in dei en in nacht te hjitfolgjen. Nei Tamsin har dea brûkte er har ferflokking om 'e ferfolging fan Edric troch de Wylde Jacht ivichduorjend te meitsjen, wat resultearre yn 'e bloedstjurjende gjalpen dy't op stoarmnachten yn 'e loft boppe de state te hearren binne. De [[wreedheid]] fan Tamsin har ferflokking bûn har [[siel]] foar ivich oan Stourhead Farm. Inkeld sysels is by steat om 'e flok op te heffen en harsels en Edric te befrijen, mar ynstee beswykt se stadichoan foar de machtigere en mear wisberette geast fan Jeffreys. Dyselde mient dat syn oerwinning no binne hânberik is, mar dan hat er bûten de trettjinjierrige Jenny rekkene.

Op in stoarmjûn wannear't de Wylde Jacht oer de state giet, komt Jeffreys wer om Tamsin einlings foargoed ta sines te meitsjen. Mar dêrta oanfitere troch Jenny giet Tamsin efter de Wylde Jacht oan. Troch de help dy't se fan 'e ''pooka'' kriget, is Jenny derby oanwêzich as Tamsin de Wylde Jacht út 'e loft wei nei de grûn ta ropt en easket dat Edric frijlitten wurdt. Dat liket hast te wurkjen, mar Jeffreys, dy't noch altyd macht oer de Wylde Jacht hat, stjoert de jagers efter Jenny oan. Sy flechtet mei Tamsin en Edric by har, en Tamsin liedt it trijetal nei in [[flear]]beammeboskje om beskûl te sykjen. 

As de Wylde Jacht dêr binnenkringe wol, ferskynt ynienen in [[buorfrou]] fan Jenny, frou Fallowfield. Dyselde is in sjagrinich âldminske dat foar it meastepart op harsels bliuwt, mar mei wa't Jenny earder gedoente hân hat om't se har yrritante [[skoathûntsje]] al ferskate kearen rêde moatten hat fan Mister Cat. No docht bliken dat frou Fallowfield nimmen oars is as de [[Flearemem|Frouwe fan 'e Flearebeam]], foar wa't de leden fan 'e Wylde Jacht stean te triljen yn harren skuon. Om't Jenny har in geunst dien hat, bemuoit sy har no mei it spul. Se bepaalt dat de Wylde Jacht Jenny en Edric gewurde litte moat, mar Jeffreys feroardielet se ta deselde straf as dy't hysels Edric oplein hat: om troch de Wylde Jacht hjitfolge te wurden oant der immen is dy't genôch om him jout om him te rêden. De Frouwe oarderet Jenny om al it [[boppenatuerlike]] dat se meimakke hat te ferjitten. Mar Tamsin tutet har ear't sy mei Edric ôfset nei it hjirneimels, en troch dy [[tút]] behâldt Jenny har oantinkens. Se is der hàst wis fan dat de Frouwe dat wit, mar der de eagen foar taknypt.

Jenny skriuwt dit ferhaal seis jier nei dato op, wannear't se sels njoggentjin jier is, deselde [[leeftyd]] dy't Tamsin hie doe't se stoar. Tsjin dy tiid [[skamte (emoasje)|skammet]] se har foar hoe't se har as trettjinjierrige bytiden [[holden en droegen]] hat. Se sjocht no yn dat se, benammen troch har freonskip mei Tamsin, frede krigen hat mei de ferhuzing nei Ingelân en in bettere [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei har styffamylje ûntjûn hat. Dat se harsels sa ferdjippe hat yn it libben en de tiid fan Tamsin, hat har eigen libben in draai jûn dy't nimmen ferwachte hie: Jenny [[stúdzje|studearret]] no Ingelske skiednis oan 'e [[Universiteit fan Cambridge]]. Se is bang dat se nea wer it boppenatuerlike ûnderfine sil. Mar as se yn in [[fakânsje]] thús op Stourhead Farm is, ferskynt de ''pooka'' wer oan har, dy't har derfan bewissiget dat sysels feroare is troch wat se meimakke hat, en dat se tenei altyd in bân mei it boppenatuerlike hawwe sil, wêr yn 'e wrâld oft se ek mar hinne giet. 

==Prizen==
* 2000 – [[Mythopoeic Award]] foar folwoekseneliteratuer

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Beagle, Peter S.}}, ''Tamsin'', New York, 1999 (Roc Books), ISBN 0 45 14 57 633.
----
Foar sekundêre boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Tamsin_(novel) ''References'', op dizze side].
}}
{{DISPLAYTITLE:''Tamsin'' (roman)}}

[[Kategory:Literêr wurk fan Peter S. Beagle]]
[[Kategory:Fantasyroman]]
[[Kategory:Ingelsktalige roman]]
[[Kategory:Roman út 1999]]
[[Kategory:Literatuer oer spûken]]
[[Kategory:Literatuer oer lânbou]]
[[Kategory:Literatuer oer katten]]
[[Kategory:Literatuer oer meunsters]]
[[Kategory:Literatuer oer freonskip]]
[[Kategory:Literatuer oer memmen en dochters]]
[[Kategory:Literatuer oer bruorren en susters]]
[[Kategory:Literatuer oer migraasje]]
[[Kategory:Literatuer oer stalferwikseling]]
[[Kategory:Literatuer oer in flok]]
[[Kategory:Literatuer oer goaden]]</text>
      <sha1>fqfbf6fyxtcnzmiq9lvjvljigi3usle</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230106</id>
      <parentid>1230103</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Prizen */ oanf</comment>
      <origin>1230106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15224" sha1="g5wap7qvjiw77qm5vmspr25ivlnhmou" xml:space="preserve">{{Literatuer
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| titel                        = ''Tamsin''
| oarspr. titel                = 
| auteur                       = [[Peter S. Beagle]]
| taal                         = [[Ingelsk]]
| foarm                        = [[roman]]
| sjenre                       = [[fantasy (sjenre)|fantasy]]
| skreaun                      = 
| 1e publikaasje               = [[1999]], [[New York (stêd)|New York]]
| 1e opfiering                 = 
| oarspr. útjouwer             = [[Roc Books]]
| rige                         = 
| foarich diel                 = 
| folgjend diel                = 
| bondel                       = 
| prizen                       = [[Mythopoeic Award]] 2000
| ISBN                         = 0 45 14 57 633
}}
'''''Tamsin''''' is in [[fantasy (sjenre)|fantasy]]-[[roman]] fan 'e hân fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[skriuwer]] [[Peter S. Beagle]]. De [[titel (namme)|titel]] is in [[Ingelsk]]e [[famkesnamme (foarnamme)|famkesnamme]], in ferkoarte foarm fan Thomasina. It [[boek]] fertelt it [[ferhaal]] fan it [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[teenage]][[famke]] Jenny Gluckstein út [[New York (stêd)|New York]], dat losskuord wurdt fan alles dat se ken as har [[skieding (houlik)|skieden]] [[mem]] wertrout mei in [[Ingelân|Ingelsman]]. Net allinnich [[emigrearje]] se nei it [[Feriene Keninkryk]], mar ynstee fan yn 'e grutte [[stêd]] bedarje se op in fertutearze [[state]] op it [[plattelân]] fan it [[Ingelske greefskip]] [[Dorset]]. Jenny is dêr earst tige [[gelokkigens|ûngelokkich]], mar dan ûntdekt se dat it [[spûk]]et yn 'e state en moetet se de [[geast]] fan 'e [[santjinde-iuwsk]]e jongedame Tamsin Willoughby. ''Tamsin'' is skreaun yn it [[ik-perspektyf]]. De roman waard yn [[1999]] publisearre troch de [[New York (stêd)|New&amp;nbsp;Yorkske]] [[útjouwerij]] [[Roc Books]], mei in [[omslach]] makke troch [[Paul Youll]]. Letter ferskynden der [[werútjefte]]n ûnder de [[ymprint]] [[New American Library]] fan 'e [[Penguin Group]]. ''Tamsin'' wûn yn [[2000]] in [[Mythopoeic Award]].
__TOC__
==Ynhâld==
De trettjinjierrige Jenny Gluckstein wennet yn [[New York (stêd)|New York]] mei har [[skieding (houlik)|skieden]] [[mem]] Sally, dy't [[dirigint]]e, [[muzykpedagooch|muzykpedagoge]] en [[piano]]leararesse is. Har [[heit]] Nathan, in [[opera]]sjonger dy't foar frijwol eltsenien bekend stiet ûnder syn [[artystenamme]] Norris Groves, is drok mei syn [[karriêre]] en Jenny sjocht him mar komselden. Wannear't har mem kunde kriget oan 'e [[Ingelân|Ingelske]] [[lânboukundige]] Evan McHugh, [[fereale]] rekket en beslút mei him te [[trouwen]], betsjut dat dat se nei it [[Feriene Keninkryk]] [[emigraasje|emigrearret]]. Jenny, dy't krekt yn 'e dwerse jierren fan 'e [[puberteit]] sit, fielt der hielendal neat foar om út New York wei, dêr't se har libben en har [[freonskip|freonen]] hat, en se wol dan ek neat fan in [[ferhuzing]] nei Ingelân witte. Se besiket sels om by har heit yn te lûken, mar dy sit net op har te wachtsjen. Uteinlik moat se belies jaan en giet it mei de emigraasje dochs oan.

Jenny har [[styfheit]] Evan hat twa [[foarsoan]]nen út in earder [[houlik]], de santjinjierrige Tony, dy't [[ballet]]dûnser wurde wol, en de tsienjierrige Julian. Oarspronklik wie it de bedoeling dat Jenny en Sally har mei Evan en de beide jonges yn [[Londen]] nei wenjen sette soen, mar krekt foar de emigraasje kriget Evan in nije [[baan (wurk)|baan]] as [[bedriuwslieder]] op Stourhead Farm, in folslein fertutearze [[buorkerij]] op it [[plattelân]] fan it [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Dorset]], yn súdwestlik [[Ingelân]]. Dêr komme se te wenjen yn in reuseftige mar folslein efter de tiid rekke, trijehûndert jier âlde [[state]], dêr't it [[itensieden]] noch op in [[houtfornús]] giet, de [[rioel]]learring problematysk is en de [[eletrisiteit|elektryske]] betriedding sa âld (en gefaarlik) is dat it yn in [[museum]] thúsheart. 

Jenny ken yn Ingelân gjin minsk en moat har hiele libben wer fan 'e grûn ôf opbouwe. Oars as har mem, dy't oanhâldend yn 'e wolkens is troch har [[leafde]] foar Evan, hat Jenny stipe oan net ien. Har [[freonskip|bêste freon]] is har [[boarre]] Mister Cat, mar dy moat in healjier yn [[karantêne]] foar't er it Feriene Keninkryk yn mei, dat him moat se yn 't earstoan ek misse. Al mei al binne de earste [[moanne (tiid)|moannen]] op Stourhead Farm in alderaaklikste ûnderfining foar Jenny. En it wurdt der neat nofliker op makke troch de nuvere aspekten fan 'e state, dêr't sûnder oanwiisbere oarsaak [[kâld plak (boppenatuerlike)|kâlde plakken]] en aparte [[rook|roken]] foarkomme, en dêr't op [[stoarm]]eftige [[nacht]]en in ysbaarlik âljen troch de [[loft]] giet. Ek is der op 'e trêde [[ferdjipping]] in [[rút]]sje dat gjin [[sinne]]ljocht wjerkeatst en wêrfan't net ien de [[keamer]] fine kin dêr't it sit. Jenny nimt har foar om nea of te ninter har [[styffamylje]] of har nije thús te akseptearjen.
{{Plotbedjer}}
Nei't er lang om let út karantêne kommen is, lûkt de oanwêzigens fan Mister Cat in [[spûk]]kat oan dy't inkeld hy en Jenny sjen kinne. It is in [[wite]] [[Perzyske kat|Perzyske]] [[poes]], dy't troch Mister Cat krektlike oanhinklik behannele wurdt as alle poezen; hy sjocht gjin ferskil tusken libbene en spûkige wyfkes. As se de beide katten op in [[middei (deidiel)|middei]] nei de heechste ferdjipping folget, ûntdekt Jenny it missende [[fertrek]] mei it net-reflektearjende rút, dat in [[geheime keamer]] mei in ferburgen [[doar]] blykt te wêzen. Dêr moetet Jenny de [[geast]] fan 'e njoggentjinjierrige Tamsin Willoughby, de [[dochter]] fan 'e man dy't de state yn [[1671]] sette litten hat. Sy is de bazinne fan 'e spûkkat, dy't de namme Miss Sophia Brown draacht. Jenny en Tamsin slute freonskip. Tenei siket Jenny Tamsin geregeldwei op en de beide fammen prate hûndertút. Jenny komt sa te witten dat Tamsin fan in definitive ôfreis nei it [[hjirneimels]] wjerholden wurdt troch in [[psychologysk trauma|traumatysk]] foarfal dat te krijen hat mei har [[ferstjerren]]. Mar hja hat de omstannichheden fan har dea en wat der fan har [[frijer]] Edric Davies wurden is, folslein ferkrongen. Jenny komt stadichoan ta de oertsjûging dat Tamsin har trauma ûnder eagen sjen moat ear't se fierder kin.

Tamsin nimt Jenny mei op sleeptou troch it domein fan Stourhead Farm en bringt har yn 'e kunde mei ferskate [[boppenatuerlike]] wêzens dy't dêr libje, wêrûnder de ''[[billy-blind]]'', dy't oan ien wei troch ûnfrege rie jout, en de [[stalferwikseling|fan stal ferwikseljende]] ''[[pooka]]'', dy't almeast ferskynt yn 'e foarm fan in [[swart]] [[hynder]]. Ek warskôget se Jenny foar de gefaarlike ''[[redcap]]s'' dy't yn it [[iik|ikeboskje]] wenje en [[minske]]n [[haat]]sje, en foar de machtige [[Flearemem|Frouwe fan 'e Flearebeam]], in [[goadinne]] út [[kristendom|prekristlike]] tiid dy't oer Dorset hearske foar't de minsken har der nei wenjen setten. Ut har [[petear]]en mei Tamsin leart Jenny ek wat oer de mear resinte [[skiednis]] fan Dorset, út Tamsin har eigen tiid. Dy perioade waard dominearre troch de [[Bloedige Assisen]], in rige [[rjochtsaken]] wêrby't yn Dorset yn [[1685]], nei de mislearre [[Opstân fan Monmouth]], hûnderten lju ta de [[deastraf]] feroardiele waarden troch de [[rjochter]] [[George Jeffreys, 1e baron Jeffreys|George Jeffreys]]. 

Fia in pleatslike [[histoarikus]], de âldman Guy Guthrie, komt Jenny derefter dat Tamsin en Jeffreys inoar goed koene, mei de rjochter gauris te gast wie by Tamsin har âldelju. Lang om let heucht it Tamsin wer dat Jeffreys [[hofmakkerij|om har stiek]], mar hja is sa [[eangst|benaud]] fan him dat sels it neamen fan syn namme har al ta flecht oansette kin. De ''pooka'' warskôget Jenny dat alle nije aktiviteit fan Tamsin (dy't foar de komst fan Jenny desennia lang efterinoar op har [[stoel]] yn har geheime keamer siet te slomjen) de geast fan Jeffreys wekker makke hat, dy't nei al dy jierren noch altyd wisberet is om Tamsin ta sines te meitsjen. It omwaarjen fan Jeffreys makket it foar Tamsin dreech om har [[oantinken]]s te bewarjen, en sûnder oantinkens is in spûk neat, dat har hiele fuortbestean komt faai te stean.

Underwilens kin Jenny inkeld te rie by Meena Chari, in famke út har [[klasse (ûnderwiis)|klasse]] mei wa't se befreone rekke is. Meena komt út [[Madras]] yn [[Yndia]], en de beide famkes foarmje in bân dy't benammen basearre is op it feit dat se allebeide [[ymmigrant]]es yn in frjemd lân binne. Mei't yn Yndia alderhanne geasten en spûken en boppenatuerlike wêzens foarkomme en it leauwen yn it bestean dêrfan neat nuvers is, kin Jenny al har ûnderfinings op Stourhead Farm oan Meena tabetrouwe sûnder dat se bang hoecht te wêzen om [[útlaitsjen|útlake]] te wurden. Mar Meena kin de geast fan Tamsin net sjen, dat se kin net streekrjocht kontakt lizze.

Wylst Jeffreys wat langer wat sterker wurdt oant er ek de libbenen beynfloedzje kin, ferdjippet Jenny har fierder yn 'e skiednis fan Stourhead Farm. As se Tamsin mei har nij opdiene [[kennis]] konfontearret, komt har wer tebinnen dat sy en Edric útnaaie soene om temûk te [[trouwen]], mei't hy fan folle minder [[rykdom|begoedige]] [[komôf]] wie as sysels. Har âlden soene om dy reden in houlik tusken harren nea goedkard hawwe om't se fûn hawwe soene dat Tamsin har oan him [[jin fergoaie|fergoaide]]. Mar op 'e jûn dat se útnaaie soene, kaam Jeffreys op Stourhead Farm te jûnpraten en it duorre in ivichheid ear't Tamsin oan him ûntkomme koe. Op it plak dêr't se mei Edric ôfsprutsen hie, kaam Edric lykwols nea opdaagjen. Tamsin wachte oerenlang yn 'e [[rein (delslach)|rein]] en [[wyn (waar)|wyn]] ear't se fûn waard troch har âldelju en nei binnen brocht waard. Se rûn dêr in [[longûntstekking]] fan op en lei dagenlang [[dwyljen|dwylderich]] op bêd, wylst Jeffreys wekke oan har side en har âlden him der net út doarsten te bonsjoeren. Uteinlik stoar se oan har oandwaning en hearde inkeld Jeffreys har [[lêste wurden]].

It nimt in protte kostbere tiid yn beslach, en gâns [[geduld]]ich oantrúnjen troch Jenny, foar't it Tamsin wer yn 't sin komt dat se har troch Edric [[ferrie|ferret]] fielde en him de [[skuld (ferantwurdlikheid)|skuld]] joech fan har [[sykte]]. Har lêste wurden wiene dêrom in [[flok (ûnheilsbeswarring)|ferflokking]], om him foar ivich op har wachtsje te litten sa't sy om 'e nocht op him wachte hie. Jenny ûntdekt lykwols dat Edric te goeder trou wie, mar dat er op it ôfsprutsen plak oantroffen waard troch Jeffreys foar't dy dy jûns op Stourhead Farm arrivearre. Jeffreys makke him dea en rôp de [[Wylde Jacht]] op om him in dei en in nacht te hjitfolgjen. Nei Tamsin har dea brûkte er har ferflokking om 'e ferfolging fan Edric troch de Wylde Jacht ivichduorjend te meitsjen, wat resultearre yn 'e bloedstjurjende gjalpen dy't op stoarmnachten yn 'e loft boppe de state te hearren binne. De [[wreedheid]] fan Tamsin har ferflokking bûn har [[siel]] foar ivich oan Stourhead Farm. Inkeld sysels is by steat om 'e flok op te heffen en harsels en Edric te befrijen, mar ynstee beswykt se stadichoan foar de machtigere en mear wisberette geast fan Jeffreys. Dyselde mient dat syn oerwinning no binne hânberik is, mar dan hat er bûten de trettjinjierrige Jenny rekkene.

Op in stoarmjûn wannear't de Wylde Jacht oer de state giet, komt Jeffreys wer om Tamsin einlings foargoed ta sines te meitsjen. Mar dêrta oanfitere troch Jenny giet Tamsin efter de Wylde Jacht oan. Troch de help dy't se fan 'e ''pooka'' kriget, is Jenny derby oanwêzich as Tamsin de Wylde Jacht út 'e loft wei nei de grûn ta ropt en easket dat Edric frijlitten wurdt. Dat liket hast te wurkjen, mar Jeffreys, dy't noch altyd macht oer de Wylde Jacht hat, stjoert de jagers efter Jenny oan. Sy flechtet mei Tamsin en Edric by har, en Tamsin liedt it trijetal nei in [[flear]]beammeboskje om beskûl te sykjen. 

As de Wylde Jacht dêr binnenkringe wol, ferskynt ynienen in [[buorfrou]] fan Jenny, frou Fallowfield. Dyselde is in sjagrinich âldminske dat foar it meastepart op harsels bliuwt, mar mei wa't Jenny earder gedoente hân hat om't se har yrritante [[skoathûntsje]] al ferskate kearen rêde moatten hat fan Mister Cat. No docht bliken dat frou Fallowfield nimmen oars is as de [[Flearemem|Frouwe fan 'e Flearebeam]], foar wa't de leden fan 'e Wylde Jacht stean te triljen yn harren skuon. Om't Jenny har in geunst dien hat, bemuoit sy har no mei it spul. Se bepaalt dat de Wylde Jacht Jenny en Edric gewurde litte moat, mar Jeffreys feroardielet se ta deselde straf as dy't hysels Edric oplein hat: om troch de Wylde Jacht hjitfolge te wurden oant der immen is dy't genôch om him jout om him te rêden. De Frouwe oarderet Jenny om al it [[boppenatuerlike]] dat se meimakke hat te ferjitten. Mar Tamsin tutet har ear't sy mei Edric ôfset nei it hjirneimels, en troch dy [[tút]] behâldt Jenny har oantinkens. Se is der hàst wis fan dat de Frouwe dat wit, mar der de eagen foar taknypt.

Jenny skriuwt dit ferhaal seis jier nei dato op, wannear't se sels njoggentjin jier is, deselde [[leeftyd]] dy't Tamsin hie doe't se stoar. Tsjin dy tiid [[skamte (emoasje)|skammet]] se har foar hoe't se har as trettjinjierrige bytiden [[holden en droegen]] hat. Se sjocht no yn dat se, benammen troch har freonskip mei Tamsin, frede krigen hat mei de ferhuzing nei Ingelân en in bettere [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei har styffamylje ûntjûn hat. Dat se harsels sa ferdjippe hat yn it libben en de tiid fan Tamsin, hat har eigen libben in draai jûn dy't nimmen ferwachte hie: Jenny [[stúdzje|studearret]] no Ingelske skiednis oan 'e [[Universiteit fan Cambridge]]. Se is bang dat se nea wer it boppenatuerlike ûnderfine sil. Mar as se yn in [[fakânsje]] thús op Stourhead Farm is, ferskynt de ''pooka'' wer oan har, dy't har derfan bewissiget dat sysels feroare is troch wat se meimakke hat, en dat se tenei altyd in bân mei it boppenatuerlike hawwe sil, wêr yn 'e wrâld oft se ek mar hinne giet. 

==Prizen en nominaasjes==
* 2000 – [[Mythopoeic Award]] foar folwoekseneliteratuer
* 2000 – nominearre foar de [[Locus Award]] foar bêste fantasyroman (5e plak)
* 2000 – nominearre foar de [[World Fantasy Award]] foar bêste roman

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Beagle, Peter S.}}, ''Tamsin'', New York, 1999 (Roc Books), ISBN 0 45 14 57 633.
----
Foar sekundêre boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Tamsin_(novel) ''References'', op dizze side].
}}
{{DISPLAYTITLE:''Tamsin'' (roman)}}

[[Kategory:Literêr wurk fan Peter S. Beagle]]
[[Kategory:Fantasyroman]]
[[Kategory:Ingelsktalige roman]]
[[Kategory:Roman út 1999]]
[[Kategory:Literatuer oer spûken]]
[[Kategory:Literatuer oer lânbou]]
[[Kategory:Literatuer oer katten]]
[[Kategory:Literatuer oer meunsters]]
[[Kategory:Literatuer oer freonskip]]
[[Kategory:Literatuer oer memmen en dochters]]
[[Kategory:Literatuer oer bruorren en susters]]
[[Kategory:Literatuer oer migraasje]]
[[Kategory:Literatuer oer stalferwikseling]]
[[Kategory:Literatuer oer in flok]]
[[Kategory:Literatuer oer goaden]]</text>
      <sha1>g5wap7qvjiw77qm5vmspr25ivlnhmou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katedraal fan Mechelen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191847</id>
    <revision>
      <id>1230110</id>
      <timestamp>2026-05-16T08:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks katedraal | namme                        = Sint-Romboutskatedraal | ôfbylding                    = Graote Markt en Sint-Rombouts.jpg | ôfbyldingstekst              = De Sint-Romboutskathedraal yn Mechelen mei syn karakteristike platte toer. | lân                          = {{BE}} | plak                         = [[Mechelen]] | bisdom                       = [[Aartsbisdom Mechelen-Brussel]] | funksje                      = [[Katedraal]] | patroanhillige...&quot;</comment>
      <origin>1230110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8154" sha1="jd4ej5n96lg2c6ey131ikkquerjl934" xml:space="preserve">{{Ynfoboks katedraal
| namme                        = Sint-Romboutskatedraal
| ôfbylding                    = Graote Markt en Sint-Rombouts.jpg
| ôfbyldingstekst              = De Sint-Romboutskathedraal yn Mechelen mei syn karakteristike platte toer.
| lân                          = {{BE}}
| plak                         = [[Mechelen]]
| bisdom                       = [[Aartsbisdom Mechelen-Brussel]]
| funksje                      = [[Katedraal]]
| patroanhillige               = [[Rombout fan Mechelen|Sint-Rombout]]
| boustyl                      = [[Brabânske gotyk]]
| úteinset mei de bou          = ± 1200
| foltôge                      = ± 1500
| hichte                       = 97,28 m
| boumaster                    = [[Jan van Osy]] (û.o.)
| oarspronklike funksje        = [[Stiftstsjerke]] en [[parochytsjerke]]
| hiemside                     = [https://www.kathedraalmechelen.be/ side fan de katedraal]
| mapname                      = Belgje
| mapwidth                     = 
| lat_deg                      = 51   
| lat_min                      = 1
| lat_sec                      = 43
| lat_dir                      = N
| lon_deg                      = 4
| lon_min                      = 28
| lon_sec                      = 42
| lon_dir                      = E
| tekst by posysjekaart        =
}}
De '''katedraal fan Mechelen''' is de biskoplike tsjerke fan it [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolike]] [[aartsbisdom Mechelen-Brussel]] yn [[Mechelen]], [[Belgje]]. De tsjerke, dêr't om 1200 hinne mei úteinset waard en dy't om 1500 hinne yn syn hjoeddeiske foarm foltôge waard, heart ta de haadwurken fan 'e [[Brabânske gotyk]].

== Skiednis en Arsjitektuer ==
De goatyske Sint-Romboutstsjerke ferfong in âldere [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] foargonger. It gebou hie fanâlds in dûbele funksje. Oan 'e iene kant wie it as [[stiftstsjerke]] it domein fan it byhearrende [[kapittel]] fan [[koarhear]]en, dat ek de monumintale [[skryn]] foar de [[Relikwy|reliken]] fan 'e stedshillige behearde. Oan 'e oare kant funksjonearre de tsjerke as de haad[[parochytsjerke]] foar de ynwenners fan Mechelen. Hoewol't it stiftsgebiet juridysk sjoen frijsteld wie fan it stedsbestjoer, wie de tsjerke nau ferbûn mei de stêd; de boargerij en de [[gilde]]n brûkten de tsjerke en de stêd betelle de machtige toer as symboal fan it boargerlik selsbewustwêzen. It gebou is in [[Skip (tsjerke)|trijskippige]] [[Basilyk (boufoarm)|basilyk]] op in [[Latynsk krús|krús]]foarmich grûnplan mei in eastlike oriïntaasje. 
[[Ofbyld:ID74569-Mechelen Sint-Romboutskathedraal-PM 36737.jpg|thumb|left|Ynterieur.]]
Yn 'e earste boufaze fan likernôch 1200 oant 1320 waarden it [[dwersskip]], it haadskip en de beide sydskippen boud, en dêrnei de earste trije [[travee]]ën fan it [[Koer (tsjerke)|koer]] yn 'e iergoatyske styl. De ynwijing waard op 28 april 1312 fierd.

Nei de grutte stedsbrân fan 1342, dy't ek de Romboutstsjerke skansearre, waard yn heechgoatyske styl fan 1365 oant 1451 it middenskip ferhege mei in [[trifoarium]]. It koer krige in [[apsis]] en in [[kapellekrâns]] fan sân kapellen. De [[Pikardje|Pikardyske]] boumaster Jan fan Osy yntrodusearre dêrby foarmen fan 'e Frânske katedraalgotyk. Dêrnei folge yn 1437 it ynbringen fan it [[ferwulft]] yn it middenskip en yn 1451 dat fan it koer. Yn it jier 1451 joech paus [[Nikolaas V]] by in besite oan 'e katedraal tastimming foar it ferlienen fan [[ôflaat|ôflaten]] en dat brocht in soad [[pylger]]s nei de katedraal. Ek krigen de  bouaktiviteiten oan 'e tsjerke in nije oantrún.

Yn 'e treddde boufaze fan 1452 oant 1520 waarden oan it noardlike sydskip trije kapellen tafoege; de grutste dêrfan strekt him út oer trije traveeën. Mar foaral krige de machtige toer yn dy tiid syn foarm. It plan wie om de toer oant 167 meter te bouwen en dêrmei hearde it projekt by de meast ambisjeuze bouplannen fan 'e gotyk. Fan 'e 70 meter hege achtkante (oktogonale) spits waard lykwols allinnich de basis realisearre, it diel boppe it omrinnende balkon. Dêrmei is de hichte fan 'e hjoeddeiske toer 97,28 meter. Yn it jier 1559, mei de oprjochting fan it aartsbisdom Mechelen, waard de Sint-Romboutstsjerke in katedraal. 

De earste byldestoarm fûn yn 1566 plak. In soad alters, bylden en skilderijen waarden doe troch [[Kalvinisme|kalvinisten]] stikken slein. Folle slimmer wie it jier 1580, doe't ûnder lieding fan 'e kalvinist [[Olivier van den Tympel]] mei help fan [[Ingelân|Ingelske]] [[hierling]]en de stêd plondere. Alles wat de katedraal doe noch oan keunstwurken hie, ynklusyf âlde grêfmonuminten en de âlde skryn fan Rombout, waard doe fernield of stellen. Fan 1580 oant 1585 wie de tsjerke sels offisjeel yn hannen fan 'e kalvinisten foar de protestantske earetsjinst. Doe't de Spaanske troepen de stêd weromferoveren, stie it bisdom foar in folslein lege en keale tsjerke. Om't der neat mear stie, krigen keunstners lykas Lucas Faydherbe yn 'e 17e iuw alle romte om de tsjerke hielendal yn te rjochtsjen neffens de moade fan dy tiid: de [[Barok (styl)|barok]]. Ek de barokke sydportalen stamje út dy tiid (1626).

== Ynterieur ==
Troch de iuwen hinne hat de tsjerke in soad te lijen hân fan 'e [[Byldestoarm]] yn 1566 en de [[Frânske tiid]]. Yn 'e 17e iuw is de tsjerke op 'e nij ynrjochte yn barokke styl, benammen ûnder ynfloed fan 'e ferneamde Mechelske byldhouwer [[Lucas Faydherbe]] (in learling fan Rubens).

=== It haadalter === 
[[Ofbyld:St Rombouts interieur 4.JPG|thumb|left|Heechalter.]]
It monumintale moarmeren [[heechalter]] út 1665 is ûntwurpen troch Lucas Faydherbe. Yn it heechalter wurde ek de reliken fan Sint-Rombout bewarre.

=== De preekstoel ===
In hichtepunt fan Flaamsk fykwurk is de naturalistyske preekstoel út 1721, makke troch Michiel van der Voort de Alde. De stoel ferbyldet de bekearing fan 'e hillige [[Norbertus fan Gennep|Norbertus]] yn in folslein út hout snien lânskip mei beammen en bisten.

=== Skilderkunst ===
[[Ofbyld:Antoon van Dyck (1599-1641) - Christus aan het kruis (1630) - Sint-Romboutskathedraal Mechelen 9-06-2012 14-47-052.jpg|thumb|Kristus oan it Krús&lt;br&gt;[[Anthonis van Dyck]].]]
Yn it dwersskip hinget it ferneamde alterskilderij ''Kristus oan it Krús'' (1630) fan [[Anthonis van Dyck]]. Dêrnjonken hingje der ek wurken fan oare Flaamske masters lykas [[Gaspar de Crayer]] en [[Michiel Coxcie]].

=== Apostelbylden ===
Oan 'e pylders fan it middenskip steane tolve grutte 17e-iuwske bylden fan 'e apostels, dy't makke binne troch foaroansteande byldhouwers út dy tiid. 

== Oargel ==
Yn 'e katedraal steane twa oargels.
[[Ofbyld:Mechelen St Rombouts Cathedral Interior from choir 01.jpg|thumb|left|Haadoargel.]]
It haadoargel op 'e westlike kreake waard yn 1957 boud troch de oargelboufirma Jos Stevens (út Duffel). It hat 82 registers ferdield oer fjouwer manualen en in pedaal. Oarspronklik hie it oargel 84 registers, mar by in grutte restauraasje en ombou yn 1999 troch de firma Schumacher binne der in pear registers feroare en gearfoege, wêrtroch it hjoeddeiske oantal op 82 registers útkomt

Op in kreake fan it sydskip stiet in lytser ynstrumint, dat al yn 1919 troch de oargelbouwer Stevens boud waard. Dat ynstrumint hat 30 registers op twa manualen en pedaal.

== Patroanhillige ==
De patroanhillige fan 'e katedraal en de stêd Mechelen is [[Rombout fan Mechelen|Sint-Rombout]] ([[Latyn]]: ''Rumoldus''). Neffens de oerlevering wie hy in Ierske of Skotske muonts en biskop dy't yn 'e 8e iuw as kristlik misjonaris nei de Nederlannen kaam. Hy stifte oan 'e rivier de [[Dijle]] in kleastermienskip, dy't de kearn foarme fan 'e lettere stêd Mechelen. Rombout waard dêr fermoarde en wurdt sûnt dy tiid as martelder en as de apostel fan Mechelen fereare.

{{boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Kathedrale von Mecheln]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Sint-Romboutskathedraal (Mechelen)|Sint-Romboutskatedraal, Mechelen}}
}}

[[Kategory:Katedraal yn Belgje|Mechelen]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn it aartsbisdom Mechelen-Brussel]]
[[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]]</text>
      <sha1>jd4ej5n96lg2c6ey131ikkquerjl934</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Siferkoadepuzel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191848</id>
    <revision>
      <id>1230114</id>
      <timestamp>2026-05-16T11:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kees Swart</username>
        <id>15205</id>
      </contributor>
      <comment>2</comment>
      <origin>1230114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4501" sha1="joyuhw67mus8jwgwz5uouba3tht1hxb" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Cijfercode voorbeeld WP.jpg|thumb|Foarbyld fan in siferkoadepuzel]]
In '''siferkoadepuzel''', ek wol '''koadewurdpuzel''' of yn it Ingelsk ''codeword'' of ''coded crossword'', is in [[krúswurdpuzel]] sûnder omskriuwingen, wêrby't yn elk hokje in sifer stiet dat oerienkomt mei in spesifike letter. &lt;ref&gt;[https://www.denksport.com/cijfercode-uitleg Siferkoade útlis], www.denksport.com&lt;/ref&gt; Elk sifer korrespondearret mei presys ien letter, en dy tawizing is yn de hiele puzzel sa. Troch logysk redenearjen, wurdpatroanen en krusende wurden besiket de oplosser út te finen hokker letter by hokker sifer heart, sadat it folsleine diagram ynfolle wurde kin. &lt;ref&gt;[https://www.puzzelguru.nl/hoe-werkt-een-cijfercode-puzzel/ Hoe werkt een cijfercode-puzzel?]&lt;/ref&gt; It puzzeltype komt foar yn kranten, puzelblêden en digitale apps.&lt;ref&gt;[https://cijfercode.woord-puzzels.nl/?maxLength=9&amp;knownLetters=5&amp;level=beginner Siferkoade online]&lt;/ref&gt; 

== Skaaimerken ==
In siferkoadepuzel bestiet meastal út:
* in krúswurdeftich diagram sûnder omskriuwingen;
* sifers ynstee fan letters yn alle fekjes;
* in fêste ien-op-ien-relaasje tusken sifers en letters;
* ien of in pear foarôf jûne letters as startpunt;
* krúsende wurden dy’t helpe by it ôflieden fan de oare letters.

Yn in siferkoadepuzel wurdt foar elke ferskillende letter in unyk koadeûmer brûkt, meastal oprinnend fan 1 ôf. &lt;ref&gt;[https://crossword.info/DePuzzelmaker/Cijfercode_1/ Crossword.info]&lt;/ref&gt;Meastentiids komme alle 26 letters foar yn de puzel. De puzel wurdt oplost troch substitúsje: sadree't in letter fûn is, kin dy yn alle fekjes mei itselde sifer ynfolle wurde.
De struktuer fan it diagram liket op dy fan in krúswurdpuzel, mar de rol fan omskriuwingen wurdt oernommen troch de ûnderlinge gearhing fan de wurden en de sifer-lettertawizing. &lt;ref&gt;[https://puzzelen.nl/soorten-puzzels/cijfercode/ Soorten puzzels]&lt;/ref&gt;

== Oplosmetoaden ==
In soad brûkte strategyen by it oplossen fan siferkoadepuzels binne ûnder oare: 
* ''Startletters'': de yn it foar jûne letters biede in earste oanknopingspunt foar it ynfoljen fan wurden. 
* ''Wurdpatroanen werkenne'': de siferstruktuer fan in wurd (bygelyks 1 – 2 – 1) kin tsjutte op in soad foarkommende koarte wurden.
* ''Frekwinsje'': yn gruttere puzels komme beskate sifers faker foar; dy korrespondearje faak mei gâns foarkommende letters lykas e, n of a. 
* ''Krusende wurden'': ienris foar in part ynfolle wurden meitsje it ienfâldiger om de restearjende letters te bepalen. 
* ''Letterkombinaasjes'': typyske pearen en klusters, lykas ea, oa, st, kje of en, kinne helpe by it rieden fan letters.

==Farianten==
Der besteane ferskate farianten fan de siferkoadepuzel, dy't foaral yn details fan inoar ferskille. De meast foarkommende foarm is de klassike siferkoade, wêryn't alle letters troch sifers ferfongen binne en ien of inkelde startletters jûn wurde. Yn Nederlânsktalige puzelblêden ferskynt dat type meastal ûnder de namme ''cijfercodepuzzel'', dy't ynhâldlik frijwol gelyk is oan de klassike foarm. Yn Ingelsktalige lannen is de puzel bekend as ''codeword'' of ''coded crossword'', faak mei gruttere diagrammen en relatyf net folle foarôf ynfolle letters. By guon Amerikaanske siferkoades hawwe net allinnich de letters, mar ek de swarte hokjes in sifer. &lt;ref&gt;[https://puzzelen.nl/soorten-puzzels/cijfercode/ www.puzzelen.nl]&lt;/ref&gt;  Yn [[Finlân]] wurdt neist de siferkoades faak ek in plaatsje tafoege as ekstra oanwizing. &lt;ref&gt;[https://www.sanaristikot.fi/ristikot/ristikko/? Foarbyld fan in Finske ''Krypto'']&lt;/ref&gt; Dêrneist besteane der tematyske farianten, wêryn't de ynfolle wurden om in bepaald ûnderwerp hinne keazen binne, mar bliuwt de oplossingsmetoade fierder itselde as by de standertpuzel. 

==Skiednis==
Siferkoadepuzels fine harren oarsprong yn ferfangingskryptogrammen, wêrby't letters systematysk ferfongen wurde troch oare symboalen. Yn 'e rin fan 'e tweintichste iuw ferskynden farianten dêr't net in trochrinnende tekst yn ferburgen waard, mar in folslein krúswurdeftich diagram. Yn Ingelsktalige lannen rekken dizze puzels bekend ûnder de namme ‘’codeword’’ of ‘’coded crossword’’. Troch puzelblêden en spesjalisearre útjouwers fersprate it puzzeltype him nei lannen’lykas Nederlân, dêr't it ûnder de namme fan ''siferkoade'' en ''koadewurdpuzel'' publisearre waard. 

==Sjoch ek==
* [[Filippine]]
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}} 
}}
{{Taalpuzel}}
[[Kategory:Taalpuzel]]</text>
      <sha1>joyuhw67mus8jwgwz5uouba3tht1hxb</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>